•1 «■ '■'*-■. ''■•U W V •'K,N':v^-. ■ ■ ■ ^- • • • . . . » •>»■?. *: •'»■-'• : 'J*i->;-^^ ► .••••■•»•• •..'•-•r'r^ -•'■■■"'".•■,'.•.'."., v '-'.-'■•.. 'j/»-."^ ,^ • '. • ■ ^ 1 ■««■ . ^<^' Presented to the LIBRARY of the UNIVERSITY OF TORONTO bythe INSTITUTE FOR CHRISTIAN STUDIES 2: .<> It) c5 .W/ ''"^/i:^ ÜNTARiO. ^ ALGEMEENE KERKELIJKE GESCHIEDENIS, DER CHRISTENEN. ld 'i a : i. U Wik. /i 3 1 ALGEMEENS KERKELIJKE GESCHIEDENIS, DER. CHRISTENEN, DOOR. IJSBRAND VAN HAMELSVELD. DERDE DEEL. MET PLAATEN. r. ^, i :^ ÜUa T E H A A R-L lï M B IJ F Pv A N g O I S B O H N, :vi D c c c. a s \i j a :i il a ^i M 1 if T: /LI. :/[Aii QKi/; N H o U D . VAN HET. .. DERDE DEEL,' ^ ^ . ... " "ob'raH 120 n:f. •■::'•_'■ VERVOLG VAN HET ,fciabnoW lué TWEEDE BO E Kf ^ Bevattende lïet tweede tijdperk, van den dood van joSn- NES , den laatften der Apostelen , tot aan dé regeering' van den Keizer konstantyn den Grooten , in het begin der vierde, eeuw. ., ACHTSTE HOOFDSTUK. Verfchillen met NoëTus , sabellius , en andere Dwaalleeraaren. Twisten over de wcdcrrian- neming der afgevallen Christenen. Scheuring, door NOVATUs en novatianus veroorzaakt. Bladz. i, NEGENDE HOOFDSTUK. Berichten van oRiGENES, dionysius van .Alex- andrië ,^en andere voorname Kerldeeraaren en Schrijvers, van dezen tijd. . , 42, tien- INHOUD. TIENDE HOOFDSTUK, Lotgevallen der Christenen onder den Keizer gal- lus , en zijne opvolgers , tot aan het begin der regeering van diocletianus. . . iio, ELFDE HOOFDSTUK. Schriften der Heidenen tegen de Christenen. Be- richten van GREGORIUS THAURIATURGUS , of den Wonderdoener. ' Gevoelens van paulus van Samofata, ivianes en de Manicheën enz, . 009. twaalfde HOOFDSTy K. Lotgevallen der Christenen , van het begin der "re- geering van den Keizer Diocletianus, tQthet - ; , einde der laatHe openbare vervolging. . t :;. ,j:;-:-l/ "^9* a 1 a ': 1301 nDllidi>' ;/. . AVOVI IC • : KER- KERKELIJKE GESCHIEDENIS. VERVOLG VAN HET TWEEDE BOEK. BEVATTENDE HET TAVEEDE TYDPERK ; VAN DEN DOOD VAN JORNNES, DEN LAATSTEN DER APOS- TELEN, TOT AAN DE REGEERING VAN DEN KEIZER KONSTANTYN DEN GROOTEN , IN liET BEGIN DER VIERDE EÈL'W. ACHTSTE HOOFDSTUK. ^erfch'ilkn met Noëtiis , Sabellius , en andere DivanU leer'daren. Twisten over de wederaanneming der afgevallen Christenen. Scheuring^ door No- vatiis en Novatianus veroorzaakt, J_Je Tiist, die de Christenen, vóór het uitbcrsten H ■der vervolging onder den Keizer decius , eenige jaa- ^^lu ren genoten hadden, had niet alleen, gelijk wij, in Hoofdft. het voorgaande Deel , gezien hebben , gediend , tot ^^^' ^* eene verflapping van godzaligheid en deugd, niaar tot 251.* was ook door fommigen misbmikt, tot het verwek- 7 ken van twisten en verdeeldheden , door liet voordra- len m-i" gen , en flaande houden van gevoelens en begrip- God, dea pen, over ondei'Wcrpen , die, uit hunnen aart, het ^oor'eu lïï. Deel. A peil H. Geesf. o a ^ K E R K E L IJ K E II peil der mensclilijke vatbaarheid m hu\m gaan. De ^^Jl'J Christenen werden gedoopt in den naam des Vaders , Hoofdfl. des Zoons, en des Heiligen Geests; delleil. Schrif- na C. G. ten leerden van jesus ciiristus, dat hij Cods Zoon, tot '^<i! '^'^ tevens 'smenfchen Zoon, was; en de Christenen ■ vereerden hem, den Stichter van -hunnen Godsdienst, van eerftcn af, als God; doch tevens was de leere van den. ééiten waariichtigen God , (J^ïonarchia Deï)^ de hoofdleere , die het Christendom keiimerkend van het Heidendom ondcrfcheidde. Zich niet vergenoe- gende, met, in den naam van jesus ciiristus, als den Zoon van God, in God tot zaligheid te gelooven, en door ^tn Geest van God, naar jesus voorbeeld, heilig en deugdzaam te leven , begon men reeds, in de tweede eeuw van het Christendom , nader te verklaren, hoedanig een perfoon jesus, als Gods Zoon^ en op welke wijze. God, Vader, Zoon, en Heilige Geest zij, en, dewijl men niet altijd, met de verëischte behoedzaamheid, en behoorlijke onder- fcheiding, over dit in de daad moeilijk ondenverp, hetwelk tot het voor de menfchen onbegrijpelijk be- flaan des oncindigen Gods behoorde, dacht, of zijne gedachten uitdrukte, geraakte men, fpoedig, in dool- hoven vcnvard, die tot veifchillende gevoelens leid- den, welke niet zelden :in uiterften liepen, en tot wederzijdfche beichuldigirigen , dat men de waarheid miskende, aanleiding gaven. Tenvijl fommigen, ten einde de waardigheid van jesus, als Gods Zoon, te handliaven , zelfs met tehulproeping der Piaio- nifche ^Vijsgeerte , alles meenden te ontvouwen en begrijpelijk te maken , vreesden anderen , dat men , GESCHIEDENIS.. 3 dus doende, de éénheid van het Oppenvezen te nu II kwam, en bedachten zoodanige uitlegging van de 'J^Y[ bewoordingen der Heih'ge Schriften, waar door alle Hoofdft. ondeifclieid tiisfchen God , den Vader, Zoon , en "•' C. G. Heiligen Geest, en tevens de Godlijke waardigheid van [^^^ 251. jESUs CHRISTUS , wcggenomen werd. Hier van had den THEODOïUS de Lederbereider ^ artemon, prax- EAS , en in 't gemeen allen , die men Monarchia' nen en Patropasfianen enz. , noemde , voorbeelden gegeven (*). Ten dezen tijde maakten zich , door foortgelijke Noërus eevoelens , als de laatstgemelden , Noërus en sa- ^" ^'J"® & ' ö ' gevoe- BELLius bekend. De eerlle was te Smirna , niet te lens. Efeze^ zoo als epifanius fchrijft (f), geboren, alwaar hij ook- zijn gevoelen openbaar maakte. Dit gevoelen wordt, door hippolytus, die tegen Noë- Tus gcfchreven heeft, dus voorgefleld: „ Hij zei- „ de, dat Christus zelve de Vader was, en dat „ de Vader zelve geboren is, geleden heeft, en ge- „ ftorven is." AVat breeder en duidelijker door THEODORETUS (S): 95 Zij zcggen , dat 'er maar „ één God en Vader is, de A\^erkmeester van al- „ les, wel ongeboren, van het begin, maar gebo- 5, ren, wanneer hij uit eene maagd wilde geboren „ worden. Niet kunnende lijden en onflerfhjk , maar „ wederom kunnende lijden en flerflljk. AV^ant niet • „ kun- (*) Zie II. Deel, Bladz. 209. volgg. Ct) //..;■«.• 57. (§) FLerei. Fah. III. 3. A 2 4 K E R K E L IJ K E II „ kunnende lijden , zegt hij , heeft hij , dit willende 5 ?"^'^ „ het lijden van het kruis onderdaan. Dezen noe- Hoüfdll. 59 nien zij Zoon en Vader."'' Doch, op welke wij- na C. G. 2e NoëTus dit gevoelen nader verklaard , en of hij tot i<A. gewild hebbe, dat Christus een bloot mensch ge- — — — wcest zij, met wien de Godheid zich, op zekere wijze, verëenigd hebbe, dan wel of hij in christus eene Godlijke en menschlijke natuur onderfteld heb- be, eene Godlijke, zijnde zeker uitvloeizel uit de ééne Godlijke pcrfoon, den Vader, welk uitvloeizel of kracht naderhand weder in de Godheid , den Va- der , zij wedergekeerd , is , wegens de duisterheid der Ouden , geheel onzeker ( * ) ; zoodat men , met zeker- heid , niet anders van zijn gevoelen kan zeggen , dan dat hetzelve genoegzaam fchijnt overeen te Ivpmen, met dat van praxeas. De beweegreden tot hetzel- ve was zijn ijver, om de éénheid van het Godlijk Wezen zuiver te bewaaren, waar toe hij alle die Bijbelplaatzen , die deze eenheid leeren , gcduurig her- haalde, doch zijne voornaamlle bewijsplaats uit de H. Schrift, was Rom. IX. 5., gelijk wij uit dit be- richt van iiippoLYTus weten : ,, christus was „ God, en heeft voor ons geleden, zijnde zelve de „ Vader, opdat hij ons ook zou kunnen zaligen. „ Want anders , zeide noütus , kunnen wij niet „ zeggen, nademaal ook de Apostel éénen God be- „ lijdt, (*) liet eeiRe verdedigt wesselinc , Pvobab. C. XXVI. tot het lantfie neigt venema Hist. Eccles. Tow. III. pas. 710. fqq. GESCHIEDENIS. 5 „ lijdt, zeggende: Welker zijn de Vaders^ en uit II „ welken ciiristus is ^ zoo veel het vleesch aan- ^^:^ „ gaat , dewelke is God boven allen te prijzen , Hoofdft. „ in der eeuwigheid.'''' "^ C. G. Noëïus, deze gevoelens verfpreidende , werd, door [^^ ^51. de Oudilen of Ouderlingen der Gemeente te Smirna , • daar over onderliouden ; eerst ontkende hij, maar naderhand , ziende , dat dezelve bij verfcheiden Chris- tenen ingang vonden, verdedigde hij dezelve, met te vraagen : „ AVat kwaad hij daar mede deed , dat „ hij CHRISTUS verheerlijkte? " Hij werd vervol- gends, door deze Ouderlingen, of door tranquil- Lus, Bisfchop van Chalce'don ^ omdat hij bij zijne gevoelens volhardde, uit de gemeenfchap der Kerk gefloten , en , als hij kort daarna overleed , lieten de Christenen te Smirna zijn lijk , als ook dat van zijnen broeder , onbegraven liggen , onder voorwendzel , dat zij afgevallen waren van hun geloof. Zoo zeer waren thans reeds fommigen ontaart van die eerfte belijders van dezen menschlievenden Godsdienst, die zelfs de onbegraven ligchaamen van Heidenen, hunne veiTol- gers, ter aarde befteld hadden! Deze berichten, nopens noctus en zijne gevoe- lens, zijn voornaamlijk ontleend uit epifanius (*) en THEODORETUS (f), doch bijzonder uit hippo- LYTus, in wiens Werken (§) men eene wederleg- ging van dezelve vindt , vvaarfchijnlijk behoorende tot (*) H.eres. 57- (t) Hcsret. fab. L. III. C. 3. C5) Oper. Tom. II. pag. 5-- '20. A3 tot 251, 6 K E R K E L IJ K E II tot zijn voor ons verloren Werk over de Ketterijen ^ ^^l^ waar van fotius melding maakt (*), uit welke Hoofdft. wederlegging bevestigd wordt, het geen v/ii boven na C. G. zeiden , van de min behoedzame uitdrukkingen , welke tot s-ci. Sommigen , die voor rechtzinnigen gehouden werden, gebruikten. Zoo zegt deze wederlegger van NoëTus : „ Dat het Godlijk Woord, (de Logos,') op zich „ zelven , zonder het vleesch , of de menschheid , „ geen volkomen Zooji geweest is." — „ De Zoon „ was de ecrfle Stem des Vaders , en geteeld , als 5, hcht uit licht, of als water uit eene bron, en „ ftond, als eene draal tot de Zon, in betrekking „ tot den Vader." — Verders, „ de overëenftem- „ mende Huishouding , ( Oeconomia , } in de God- „ heid zal deze zijn: 'er is één God, de Vader, „ die beveelt, 4e Zoon, die gehoorzaamt, en de „ Heilige Geest, die wetenfchap leert." Men is niet volkomen zeker, omtrent den waaren leeftijd van NOëTus , wien epïfanius 130 jaai-en vóór zijnen eigenen , dat is , omtrent het jaar 245 , bepaalt, terwijl anderen meencn, dat hij reeds voor het jaar 220 moet gebloeid hebben , dewijl hippoly- Tus, die tegen hem gefchreven heeft, den Martel- dood zal geleden hebben, in het jaar 230 (f), doch, alzoo dit laatfle geheel onzeker is, kan epï- fanius tijdbepaling heel wel toegelaten worden. NoëTUS wordt gezegd, tot voorgangers in zijne gqvoelens gehad te hebben , zekeren epigonus en CLE- (*) Cod. 121. (t) Venema ///s;. Eales, Tom, l\\. pag. 705. GESCHIEDENIS. >r CLEOMEXES , terwijl CALLISTUS cn anderen dezelveii lï ijverig voortplantten; evenwel fchijnen de No'ètianen ^^^^ ■Az\\ naauwlijks tot in de vierde eeuw ibande gehoii- Hoofdft. den te hebben , wanneer hun naam door aanzienlijker "^ C. G. naamcn \^n lieden , die met hun in gevoelens genoeg- ^^^ ~^J[\ zaam overeenkwamen, verduisterd werd. Dus heeft zich , kort na Noëxus , sabellil'S ver- Sabelli- niaard gemaakt , wien fommigen voor eenen leerling ^'^•' van NOëTus houden ; hij was een Afrikaan , uit tle Provintie van PentapoUs , in wier Hoofdftad hij , tus- fchen de jaaren 250 en 260, fchoon anderen hem \Toeger plaatzen, zijne gevoelens geleerd heeft, al- hoewel het onzeker is, of hij een openbaar Leeraar- ambt aldaar bekleed hebbe, gelijk fommige jonger Schrijvers zeggen. Hij wordt geroemd , als een kun- dig en geleerd man, die ecnige gefchriften heeft na- gelaten , van welke nog in de vijfde eeuw het één en ander overig was. Volgends augustinus (*), zal hij, insgelijks, uit de gemeenfchap der Kerk ge- floten zijn. Zeker is het, dat dionysius van Alex- andri'è ^ in eenige Brieven, en novatianus m zijn Boek over den regel des geloof s (f), hem breed- voerig wederiegd hebben. Meer weten wij niet van de lotgevallen van sabellius. Ten opzichte van 's mans gevoelens , heerscht , Zijne ze- even als omtrent die van noctus , \Tij wat duister- ^o^^^^s, nis. In 't gemeen is dit zeker, dat hij van de leere der (*) Z)^ H.eres. ex Philastrio. (t) -D^ regula fidei oï de Trinitate ^ waar van wij, op zijne plaats, nader fpreken zullen. A 4 ^ KERKELIJKE II der Christenen omtrent God den Vader, Zoon,. ^f^^ en Heiligen Geest , verfchilde , en wel uit zorg,. Hoofdft. dat dezelve, gelijk zij gemeenlijk verdaan werd, na C. G. aanleiding mogt geven tot het geloof van eea 1 fliir " '^K tot 2^1 Veelgodendom. Wanneer dus de SaheUlanen eenen • eenvouvvigen Cln-isten ontmoetten , zegt ons epif^- Kius , vraagden zij hem : „ Wat moeten v\ij dan „ zeggen? Hebben wij é énen God? of drie Goden?'* Door welke vraag zij menigen Christen tot hunne partij overhaalden. Doch, op welke wijze sabel- Lius eigenlijk de Iccre van Vader, Zoon, en Heiligen Geest, verklaarde, zonder meer dan éénen Godlij- ken perfoon te erkennen, en hoe hij zich den per- foon van jesus voorftelde, is niet zoo gemaklijk te bepaalen. Wij misfcn de Brieven van dionysius ran- Alexandrie ^ die ons hier hcht hadden kunnen geven , en van wien , betrcIFende de leere van sabel- Lius , EüSEBius (*) ons alleen deze woorden be^ waard heeft, uit zijnen Brief aan xystus of slxtus , Bisfchop van Rome ^ welke echter niets beftemmen, alleen noemt hij deze leere: „ Godloos en lasterend tegen den Almagtigen God, en Vader van onzen „ Hecre jesus Christus; vol ongeloof jegens zij- , ncn Eeniggeboren Zoon, den Eerstgeboren onder „ alle Schepzelen, en het Woord, dat vlcesch ge- v/orden is ; en eindelijk vol onverftand omtrent den Heiligen Geest." epifanius , die meer in bijzonderheden treedt, fchrijft aan sabellius toe, dat hij in God Hechts éénen perfoon erkend hebbe, d'jch ( * ) Ilisl. Eccks, Libr. VU. C. ö. GESCHIEDENIS. 9 doch die zich door drie Benamingen van Vader, II Zoon, en Heiligen Geest, naai- onderfcheiden AVö'c//- BPJ:^ ten of Werkingen , heeft beleend gemaakt. Hetwelk Hoofdft. SABELLTUS , door veifchciden geliikcnisfen , zal opgc- '" C. G. Taar 2^5. helderd hebben. Gelijk in den mensch Ligchaam,-^^ ^^j^ Ziel, en Geest, zijn, dus zal in de Godheid de Vader, als 't ware, het Ligchaam, de Zoon als de Ziel, en de Heilige Geest als de menschlijke Geest zijn, enz. Van den Zoon beweerde hij, zegt epi- FANius, dat hij, als eene ftraal, is uitgezonden, en na des menfchen verlosfing op aarde volbrachit te hebben, weder ten hemel opgenomen is, gelijk eene lichtfh-aal, uit de Zon uitgevloeid, tot dezelve wederkeert. De Heilige Geest wordt ook in de we- reld gezonden, komt op ieder, die zijns waardig is, herftclt het leven , fchenkt nieuwen moed en hart , en verwarmt, om zoo te fpreken, den mensch door zekere kracht en gewilligheid van Geest Men fchijnt dus niet te kunnen ondcrftcllen , met ciiry- sosTO.MUs, dat hij Vader, Zoon , en Heiligen Geest, voor ( 4'<Aias ovofAxlx , ) Ip/oo^e naamen gehouden heb- be , maar liever voor drie krachten of werkingen der Godheid, of gelijk andere Ouden het uitdruk- ken, dat hij de Drieëenheid befchouwde, als eene uitgebreide of zich uitbreidende Eenheid , naamlijk , door hare werldngen (*). jesus christus fchijnt hij als een bloot mensch befchouwd te hebben, in wien flechts eene Godlijke Kracht voor eenen tijd "zal gewoond hebben. Men (*) Venema Hist. Eccles. Tom. ÏIL pag. 710, 711. A5 lo K E 11 K E L IJ K E II Men gaf aan de aanhangers van sarellius cii BOEK VIII NoeTus , even gelijk aan die van praxras , en an- Hoofdft. deren, die fleclits éénen perfoon in de Godheid er- na C. G. kenden, den naam van Patropaspuincn ^ ook dien van Jaar 235. , i)t 251. i'O'ï'^'Jöfss', en Unionitce, omdat zij Unio en niet Unit as erkenden. Zoo vruchtbaar maakte de ijver Vcrlchei- ^^^^ ^^^ rechtzinnigheid de Christenen in het uitvin- den bena- -^ niin!>en den en fmeeden van benamingen , om de Ketters te sandeSa- keiin^ej-kej, alhoewel sarellius niet regelrecht leer- belhanen , ^^ , , , , , , ,- , , ^ gegeven. ^^•> ^"^^ "'^ yader geleden hebbe, or dat de Zoon de Vader , en de Vader de Zoon zij , doch , het was genoeg, dat men zulke ongerijmdheden , door gevolg- trekking, uit zijne leere meende te kunnen afleiden. Voort- Saeellius leere en gevoelens maakte , in het g^ ng en .^^ ^^^.^j ^^^^ opgang : verfcheidcn Bisfclioppen van ticnr.an- Egypte en Afrika omhelsden dezelve. Omtrent het Imnavrn q^xxCxq. der vierde eeuw, waren nog velen te Rome ^ SABELLI- . ^, „ ... . ,, \ 1 J-s. m Mefupotamie , en m Fontus , deze gevoelens toe- gedaan; ja in de vijfde eeuw vond men nog nodig, dezelve opzetlijk in gefchrift te wederleggen. ])och men vindt geene melding van geleerde mannen onder dezen aanhang, die zich door hunne fchriften heb- ben vermaard gemaakt, alhoewel, in volgende tijden, de befchuldiging van SahcUlanerij tegen verlcheiden geleerde mannen is ingebraclit, die het onderfcheid der perfoonen in het Godlijk Vv'ezen gezegd werden te ontkennen. Br.uYi,- Beryllus, Bisfchop van Bostra^ in Arahië^ een LUS door geleerd man , Schrijver van verfcheidcn fchriften (*), had, (*) EusEB. Hiit. Eccks. VI. 30. GESCHIEDENIS. ii had, door zijne begrippen omtrent den perfoon van II jEsus CHRISTUS , de Gemeenten in die gewesten ^J-^ ontrust. Hij meende, dat jesus Christus, vóór Hoofdfl. zijne vcrkeering onder de menfcben , geen voorbe- na C. G. jftaan, als perfoon, hebbe gehad, als ook dat men ^^^^ ^'^J[ hem gccne eigene Godlijke natuur moete toefchrij- ven, hebbende alleen de Godheid des Vaders, rrg. origenes . ' " van zijn duurende zijn verblijf op aarde , in hem gewoond (*). gevoelen De twist, hier door ontdaan, gaf aanleiding tot het f^'"".? g'^- houden van verfclieidene Kerkvergaderingen en Bij- ëenkomften der Leeriiaren , tot ééne van dewelke , te Bostra ^ in het jaar 244, gehouden, de vermaar- de ORiGENES genodigd werd , wien het , met een zeldzaam voorbeeld, in de Kerkelijke Gefchiedenis , gelukte, door vi'iendelijke gefprckkcn en onderhan- delingen, BERYLLUS te overtuigeu en te bewegen, om zijne begrippen op te geven , die zelfs orige- NES daar voor , als voor ecne uitnemende weldaad , fchriftelijk bedankte, (f) Van eenc andere natuur waren de twisten , welke , Twist ten dezen tijde, de Westerfche Kerkgemeenten, bij- ^^'^'^'''^"^ ' wcder- zonder die van Carthago , beroerden , betreffende de annne- vraag, hoe men zich omtrent die genen behoorde '"'^"'■^ci' te gedragen , welke , geduurende de vervolging der ^^^^"^^ ^' Chris- (*) Das geeft ons eusebius Hist. Ecclcs. VI. 33, 's mans gevoelen , in het gemeen , op. (f) Eusebius /. c. HiëRONVM. ek viris illustr. C. 5o. ORIGENES zelve doelt op deze gevoelens van beryllus, in Frasm. Conment, in Tit. Opp. Tom. IV. p. 22. 12 K E R K E L IJ K E II Christenen onder decius, aan afval van den Cods- *°^ j dienst , op de ééne of andere wijze , hadden fchuldig Hoofdft. gemaakt. In voorgaande vervolgingen , had wel het ge- na C. G. val plaats gehad , dat enkele pcrfoonen , voor het ge- tot 251!^^'^^^^^ de bedreigingen bezweken, het Christendom • hadden verlaten ; berouw hebbende , werden zij niet , dan na eene openlijke en moeilijke boete en verootmoe- diging, weder in de gemeenfchap der Kerk aange- nomen; fommigen echter wisten zich van de voor- fpraak der Martelaren , dat is , van zulke Christe- nen, die, in gevangenisien, reeds ter dood veroor- deeld, of ieder oogenbhk hun doodvonnis verwach- tende waren, welke allengs meer en meer hoogach- ting en eerbied bij de Christenen verkregen, te be- dienen , wanneer zij , op eene gemaklijker wijze, met de Kerk verzoend werden (*). Men gebruikte echter, hier bij, alle omzichtigheid, ten einde het misbruik voor te komen. Niet alleen was tot hier toe het getal van zulke afvalligen gering, maar de INIartelaars verleenden ook hunne voorfpraak niet, dan na een naauvvkeurig onderzoek, en aan bekende perfoncn , met naame bepaald ; ook zorgde men , dat gec- (*) Tertullianus ad Mart. C. 1. de Pvdicitia C. 22. bezwanrt zich, over deze gemaklijke toelating der afgevnllenen , ten hoogflen, ovcrcenkomftig zijne fombere gejiartheid. Doch dionysius van Alcxandric ^ bij euseb. Hist. Eccles- VI. 42. en doorgaands de Christenen, oor- deelden het billijk, dat men zulken vergiffenis fchonk» die door de Martelaaren voor Broeders erkend werden. GESCHIEDENIS. 13 geene onvoorzichtige (lappen begaan werden , door n Diakonen in tle 2;evangenisfen te zenden, welke de ^f/;?^ begeerten der Maitelarcn , ten dezen , niet hunnen i loofdfl. raad , volgends de voorfchriften der Heilige Schrift , "^ C. G. beftuurden. Doch , ten dezen tijde , zelfs terwijl de j^'^ '^^^ vervolging onder decius nog duurde, werd, bij zonder in de Gemeenten van Afrika^ en voornaam- lijk te Carthngo , van deze vooifpraak der Martela- ren, en Belijders, QConfesfores ^^ een in het oog lo- pend misbruik gemaakt. Het groot aantal der af- valligen , het toenemend aanzien der IMartelaren en Belijders, die Ilandvastig gebleven waren, velen van welken zich deze hoogachting te gretig lieten aanleu- nen, en die 'm begrip fcheenen te ftaan, dat hunne ftandvastigheid verdiende zelfs bij God had , ter ver- geving van zonden, ook van anderen, die hunne voorfpraak begeerden, waar bij nog kwam het mis- noegen , hetwelk eenige Ouderlingen en Kerkendie- naars te Carthngo tegen cyprianus koesterden, dit een en ander werkte famen , dat een groot aantal af- valligen, (cYPRiAN'us fpreekt van dttizemJen ^) zon- der eenig voorafgaand onderzoek , zonder uitdruk- king dikwijls van hunne perfoonen of namen, brie- ven van voorfchrijving , ( libeJli pacis , ) van de Martelaren en Belijders wisten te bekomen , om we- der in de gemeenfchap der Kerk opgenomen te wor- den. Ja, 'er is vermoeden, dat fommigen dezelve voor geld hadden weten te verkrijgen. De Opzieners der Gemeente te Carthago ^ zijnde cyprianus zelven nog in zijne fchuilplaats afwezig, in het jaar 250, liaastten zich, zonder hem te raadplegen, of eenig on- 14 K E R K E L IJ K E II onderzoek te doen , de afvalligen te herllellen. Men BOEK Vlfl vorderde hun geene boetdoening, zelfs geene open- Hoofdft. bare belijdenis van hunne zonden af, geen leeriiar na C. G. legde hun de handen op , maar zij werden tot het Tnnr o •* ^ *^ tot 251.' Ï^^^^^S Avondmaal toegelaten, even of 'er geen afval had plaats gehad. Cypria- Cyprianus, hier van bericht zijnde, befchouwde nia-'nTtoc ^'^^ verval der Kerkelijke tucht met leedwezen , doch behoed- zweeg echter een' tijd lang , opdat het niet zou fchij- znam- ^^^^^ ^-^^ ^p |-,jj ^jj^onder dtn inbreuk, welke, door deze handelwijze , op zijn gezag als Bisfchop , ge- maakt werd, ter harte nam. Dra nogthans oordeel- de hij zich verplicht, om zich tegen deze ongere- geldheid te verzetten , waar toe hij ook meende , door Godlijlve gezichten bij nacht, en door zekere kinderen , die in geestverrukking vielen , en daar in zagen, hoorden, en fpraken, wat God aan zijiic Gemeente wilde doen weten , van 's hemels wegc , opgewekt te zijn C * )• ^^^U fchreef dan aan de Martelaren en Belijders, aan de Ouderlingen en Ker- kendienaars te Carthago^ en aan de Gemeente al- daar (t), vermanende de eerften tot omzichtig- heid, beilrafiènde de Opzieners der Kerk, tevens met de bedreiging, dat, indien fommigen onbezon- nen en trotsch genoeg miOgten zijn, om bij hun ge- drag (*) Epht. 10. allh \6. Dit moet ons in cypul^nus niet verwonderen. Wij zullen , van dezen Kerklecraar in het vervolg fprekende, meer dergelijke voorbeelden ont- moeten, en daar bij nader oordeclen kunnen. (f) Bpht, II. aliii 15. Epiit. 12. alih 17. G E S C IJ r E D E N I S. 15 tirag te volharden, dezelve voor eenen tijd buiten de II gemeenfchap der Kerk moesten gefloten worden: De ?,'!': ^ Gemeente eindelijk waaifchuwende voor alle ontijdige Hoofdlh en onberaden flappen , met belofte , dat eens alles "^ ^' ^. onderzocht worden, en de Gemeente dan zelve me- j\-,j ^^i* de oordeelen zoude. ' Inmiddels hadden de Opzieners van de Gemeente Brief vnn te Rome , welke thans oecnen Bisfchop had , heb- '^'^ f*^'^* bende na de dood van fabl\nus nog geene verkie- Gemecn- zing kunnen gelchieden , aan de Opzieners te Car- ^^ ^^ 1* ^' thago gefchreven ( * ) , en bij die gelegenheid de ^^ Ii^^-q, vlucht van cyprianus meer ontfchuldigende dan valiencii, goedkeurende,, met betrekking tot de afvalligen ge- raden , die tot bekeering te vermanen , en hen , als zij ziek werden en berouw betuigden, weder onder de gelovigen aan te nemen. Deze Brief, het toene- men van ziekten, bij het aannaderen van den zo- mer, en het hevig aandringen van fommige afgeval- lenen op verzoening , deed cyprianus nog meer toe- geven , in zoo verre , dat afgevallenen , die eene voor- fchrijving van de Martelaren hadden, wanneer zij in cene ziekte vielen , voor eenen OudcrVrng , of in ge- val van doodsgevaar, ook voor eenen Diakon ^ hun- ne zonden , zijns oordeels , belijden , de oplegging der handen ontvangen, en dus gerust de wereld verla- ten konden (f). Doch, die zich onder hen be- klaagden over de Pcrenge Kerketuclit, mogten tot de lierik'lling van den vrede der Kerk wachten, opdat als- (*) Cyprian. Epht. 8. aliii 3. (1} Epiit, iC, 19, 20. ajih 13, 14, 15, ï6 K E R K E L IJ K E II ïilsdan , in eene algemeene bijeenkomst van Leet* ??j^'j aaren en Kerkendienaren ^ ah ook van andere k" Hoofdft. den der Gemeente , ( flantium plebs , ) wien men na C. G. QQJj naarmate hunner Godzalic^heid , achtinff fchiü- Jaar 235. . . o 9 b tot 2SI. ^^^ ^^5 hmme zaak , en de algemeene belangen "" der Kerk, beoordeeld en beflist kon worden. Hevig- T)QZQ. gematigdheid van cyprl\nus zou, waar- den Belii f'^^iy^ly^^ i van goed gevolg geweest zijn, indien niet der Luci- de drift van eenen anders welmeenenden Belijder , AKus. jijg 2ich , in de vei-volging , ijverig en flandvastig in zijn geloof bewezen had, lucianus genaamd, den- zelven eene menigte voorichrijvingsbrieven had doen iiitdeelen , in den naam van eenen Martelaar , pau- lus, die hem gezegd had: „ lucianus! ik z(tg „ u , in de tegenwoordigheid van chrlstus , dat „ gij, indien iemand, na mijne opëifching, (na „ mijne dood , ) van u den vrede begeert , dien in „ mijnen naam fchenkt , " en op den naam van eenen aurelius , een' jongman , die de pijnbank had doorgeRaan , en niet kon fchrijven. Hij fchreef , met de overige Belijders , aan cyprianus zelven, den volgenden korten, maar ftouten en dreigenden Brief: „ Alle de Belijders aan Paus (*) cyprl\nus ! „ Weet , dat wij den vrede gefchonken hebben , aan 5, allen , die u goede rekenfchap zullen doen , van „ het (*) Deze Titel, Papa of Paus, vvns nog niet met nitfluiting eigen aan de Bisfchoppen van Kome , maar werd, gelijk die van Pater of Fadcr^ aan de Bisfchop- pen gegeven. GESCHIEDENIS. 17 „ \ïet gene zij , rw hunne zonde , hebben gedaan. II „ \V\j hebben gewild, dat deze Brief, door middel ^^^^ „ van Uy aan de andere Bisfchoppen zou worden Hoofdfl. „ overhandigd: wij wenfchen , dat gij den wede hebt "'^ ^' ^• „ met de Heilige Martelaren. In tegenwoordigheid tót 25U „ van eenen Voorlezer en Duivelbezweerer der Gees- -^ „ telijkheid, met de hand van luciaxus," (*) De wensch , dat hij vrede hehbe met de Marte- laren^ geeft niet duister te kennen: W^ij zullen u van onzen vrede ( gemeenfchnp ) ter oven , zo gij 4en vrede , door ons gegeven , niet bekrachtigt-, ■Hier door bemoedigd , eischten velen -der afgeval- De Op- lenen de gemeenfchap der Kerk , welke zii ook , ^'"^"^^^ ^ ^ ■' 'enBehj- door hunnen aanval , bij vele Bisfchoppen m de fte- ders te den van Afrika doordrongen (f), doch cypria- ^^"^^ Nus bleef bij zijn gevoelen , en gebood den Ouder- u,et cy- lingen te Carthago , dat de afgevallenen geduld zou- prianus den hebben, tot dat hun gedrag behoorlijk onder- ^^^'■^^"' zocht zou wezen (§). Hij werd in zrjne denk- beelden geflijfd, door de verklaring der Opzieners van de Kerk te Rome ^ in Brieven aan die van Cai* thago , en naa Sicilië , en aan cyprl\nus zelven , Avaar bij zich ook de Belijders te Rome in eenen Brief aan hem voegden , in welken zij zijn voornemen •goedkeurden, om, .:< bedaarder tijden , in eene alge- meene bijeenkomst der Leeraaren en Gemeente, over ^ze zaak te handelen , met bijvoeging , dat de ^^fge- (*) CvpRiAN. Epist. 23. aliis 17. (t) Cyprian. Ep. 27. aliis 23. C5) Ep. 26. alüi iS. l\L Deel. S i8 K E R K E L IJ K E II vallenen wel aan de deur der Kerk aankloppen , maar ??":'[ die niet met geweld openbreken mogten. cypPvIAnus Hoofdil. liel^ ook niet na, deze beide Brieven (*) alom te na C. G. verbreiden en gemeen te maken. Ook Ichreer" hij , tot «^i! ^^" dezen tijde, aan de afgevallcnen zelven (f), "' waar van eenigen hem gemeld hadden , dat zij reeds , zonder hem , door den Martelaar paulus , in de ge- meenfchap der Kerk herlleld waren, terwijl anderen hem gefchreven hadden , dat zij , alhoewel vooifch rij- ving van Martelaren hebbende , echter als boetelin- gen , zijne komst wilden afwachten. De laatften prees hij wegens dit hun voornemen , maar de eer- ften beftrafte hij nadruldijk, hun onder het oog bren- gende, dat, volgends de uitfpraak v'^an Christus: gij zijt PETRUS enz. , de Kerk op de B'nfchoppen gegrond was ( § ) , zoodat alle hare handelingen door deze Opzieners behooren befluurd te worden, tevens liet hij de Kerkelijke gemcenfchap opheffen met allen , die dezeh^e met zulke afgevallen Christe- nen onderhielden. Kerkver- Eindelijk kwam 'er een geruster tijd voor de Chrjs- gndenng fejigji, zoodat cyprianus in het jaar 251 tot zijne teCartha- ' ' go 2;e- Gemeente naa Carthago terug Icon keeren. Uier houden y^Qx^^ hij , hoe zelfs fommige Belijders zich ongefchikt iaV"<i. SC^^'ocgen, zich aan twisten, dronkcnfchap , en on- kuischheid , overgevende , welke hij , in eenen bijzon- deren Brief, bellrafte , en tot hunnen pligt terug traeh- tc (*■) Ep. 30, 31. aliis 31. en 25. (t) r.p. 33, 34. alm 27, 28. GESCHIEDENIS. 19 te te brengen (*). Vcrvolgends beriep hij de be- II loofde vergadering te Carthago ^ in dat zelfde jaar, ^^jj. bijeen , op welke befloten werd , alle die genen , Hoofdlh welke men Schriftelijke Afcievallenen noemde, die de "^ ^* ~^' Kerkelijke boete begonnen hadden, teritond weder m tot 251. de Gemeente aan te nemen , maar zulken , die daadlijk ' ffan de Afgoden geüjferd hadden , aan eene langer boete te onderwerpen , en naar de omftandighedeu van himnen afval en gedrag , te behandelen. \^an deze befluiten der vergadering gaf cyprianus, met eeueu Brief, kennis aan de Gemeente van R<)nie en andere. Zij werden genoegzaam overal goedgekeurd en aan- genomen , en bijzonder te Rome bevestigd , in cene Kerkvergadering van zestig Bisfchoppen , vele Ouder- lingen, Kerken dienaars , en andere Christenen, door den Bisfchop cornelius , in dat zelfde jaar 251, gehouden, (f) Volgends deze befluiten, werden alle afgevallcnen , Uit'/oe- die tot geene boute verthan wilden , uit de gemeen- P"? . *^'" fchap der Kerk gefloten ( S } ? niaar daar tegert , omtrent voornaamlijk toen eene nieuwe vervolging de Chris- c*^ Afg^- tenen bedreigde , alle afgevallenen , die boete gedaan hadden , zonder onderfcheid , weder aangenomen (**}. In het bijzonder, werden Bisfchoppen en anderen, die (*) Ep. 13. aliis 7. (t) Cï'PRIANüS Epist. 55. alÜS 55. EUSEBiUS Hisf, Eccles. VI. 43. HiëRONYMUS Catal. Script, Ecchs, C. 66, (§) Cyprianus EpisL 55. af/is 52. (**) Epist. 57. aliis 54. B 2 ao KERKELIJKE II die den post van Leeriiaren bekleed , en zich aait ^^^T '^'Ev^l fcliuldig gemaalct hadden , van hun ambt , voor HoofdH:. ■^Itijclj Jifgezet, alhoewel zij tot de Kerkeboete wer- na C. G. den toegelaten. Dit was Ijet geval met twee Bis- jQj ^^J' fchoppen in Spanje, basilides en martialis, die, * door een fchriftelijk getuigenis , hun Christendom verzaakt hadden. Bovendien had. basilides , ziek zijnde. God gelasterd, doch, dit belijdende, op aandrift van zijn geweten , zijn Bisfchops-ambt neder- gelegd, betuigende zich te zullen vergenoegen, in- dien hij Hechts als leek de gemeenfchap der Kerk genieten mogt. martialis had de gastmalen en gezelfchappen van Heidenen bijgewoond , en zijne Zoonen in één hunner graven ter aarde befleld, en dus deel aan hun Bijgeloof genomen. Doch basi- lides, en ook, naar het fchijnt, imartialis, ver- volgends naa Rome gereisd zijnde, hadden den Bis- fchop van die Gemeente, stefanus, die, wegens de afgelegenheid hunner Bisdommen , niets van hun wist, weten te belezen, om hen in de gemeenfchap der Kerk toetclatcn , waar op zij beweerden, ook weder rechtmatige Bisfchoppen te zijn. Hunne Spaan fche Gemeenten , door dit geval verlegen , zon- den afgevaardigden , met eenen Brief aan de Bis- fchoppen in Afrika, om troost en bijfliand. Deze in het jaar 254 te Carthago , onder voorzitting van CYPRiANUS, hier over geraadpleegd hebbende , lieten den Spaanfchen Christenen , door CYPRiANUS,hun ge- voelen bekend maken , dat basilides en martialis niet voor Bisfchoppen erkend konden worden , en dat iuin- GESCHIEDENIS. *i hunne list, te Rome gepleegd , hun eerfle misdrijf n nog vergrootte. (*) ^^^^^ Daar was ook , in het Jaar 252 , te Carthago nog Hoofdft. eene Kerkvergadering gehouden van 66 andere Bis- na C. G, Tqor o 5 C ichoppen , onder de voorzitting van cyprianus , J^'^ 2 j! voornaamlijk 5 over de zaak der afgevaHenen; aizoo ■ fommiffen eenige nieuwe vragen en twijfelingen over Kerkver- ^ -' » 2;adenng dezelve hadden , niettegcn (bande de uitfpraken der teCnrtha- vergadering van het voorige Jaar. Deze tegenwoor- go, in het dige verzachtte de gemelde uitfpraken merklijk , en ^ ' *^ * wilde , dat aan alle boetdoende afvalligen de gemeen- fchap der Kerk zou wedergegevcn worden , ook uit aanmerking der vervolging, welke thans weder be- gon uit te breken. Deze vergadering beroept zich op eene bijzondere ingeving van den Heiligen Geest en een Godlijk onderwijs door vele en openbare ge^ zichten , in den ' Brief, in welken cyprianus aan den Roomfchen Bisfchop cornelius hare befluiten bekend maakt (f). Doch, men heeft hier bij in het oog te houden , dat cyprianus , - die ^Q.zt ver- gadering befluurde , zich veelmaalen op gezichten en openbaringen gewoon was te beroepen , gelijk wij nader zien zullen. Uit eenen anderen Brief van den zelfden Kerkleeraar , in naam van zes- en zestig Bis- fchoppen , en dus waarfchijnlijk van deze zelfde ver- gadering, aan den Bisfchop fidus gefchreven (§), blijkt, dat ook andere onderwerpen in deze vergade- ring (*) CypRiAN. Epist. 6j. aliis 62. ( f ) Episf. 57. a/üs 54. (5) Epist. (54. a/iis 5^. B 3 52 K E Pv K E L IJ K E TI ring beliandeld zijn geworden. Insgelijks werd door ^'IJ^ haar de vvederaanneming van den Ouderling victor Hoofda. i" ^ï'-' Gemeente van den Risfchop therapius, hoe- i)j C. G. wel door dezen te overhaast, en vóór dat de tijd t^j^'j^J,* der hem voorgefchreven Kerkelijke boete verlopen . _ was, gefchonken , bevestigd. „Wij geloofden", ichrijft CYPRiANus, die voor de eere der Bisfchoppen ten hoogden bezorgd was, „dat de Kerkenvrede, door „ eenen Priester van God éénmaal, op welke wijze ^ dan ook, gefchonken, niet behoorde vernietigd te „ worden." CypRiA- Gedüurende den loop dezer twisten, fchreef CY- overX^ PRÏANUS ook, in het jaar 251 , zijn Boek van de Af- afgevrl- gevallenen^ (^de Lapfis ^~) waar uit wij zoo veel voor wwQw. Qj^g [lei-icht nopens dit onderwerp hebben overgeno- men. Hier verdient alleen nog de volgende plaats uit hetzelve geplaatst te worden, waar in cypri- ANUS zich verklaart , nopens de verdienden der Mar- telaren , ten voordeele van de Afgevallenen , die op derzelvcr voorfpraak zich verlieten. „ De Heere al- 5, leen," zegt hij, „kan zich ontfermen. IJij al- „ leen kan de zonden, tegen Hem begaan, verge- „ ven , die onze zonden gedragen , voor ons de „ fmarten geleden, en dien God voor onze zon- 5, den overgegeven heeft. Een mcnsch kan niet „ grooter zijn dan God , noch door zijne toegc- ,, vendhcid dat -gene kwijtfchelden of vergeven , wat „ doür ecne groote overtreding tegen den Heere be- „ gaan is : opdat de zonde des afgevallenen niet ook ,, daar door vergroot worde, dat hij niet zou we- „ ten 3 het gene te ^vorcn gezegd is : Vervloekt is „ de GESCHIEDENIS. $3 „ de man, die op ecneii mcnsch verti'ouwt! II 5, Wij geloven wel, dat de verdienden der Marte- ^^^ „ laren en de werken der Rechtvaardigen bij den Hoofdft. Richter veel vermogen; doch eerst, wanneer de "a C. G. „ oordeelsdag zal gekomen zijn , wanneer, na den ^^^ 251. „ ondergang van dezen tijd en deze wereld , het „ volk van christus voor zijnen Richterftoel ftaan „ zal. Om deze laatrte woorden van cyprianus wel te begrijpen , moet men zich , uit het voorgaan- de verhaal, herinneren, hoe veel aanziens men aan de Martelaren toelchreef, en hoe veel deze zich lie- ten aanleunen , waar door de Kerkentucht , maar ook het aanzien der Bisfchoppen , nadeel kon lijden , ter- wijl nu CYPRIANUS het laatfle voornaamlijk voorflrond , durfde hij tevens liet eerllc niet te na komen. Hij er- kent dan, dat de Martelaars, die zich wel voor de zaak van den Godsdienst gedragen hebben ( * ) , door hunne gebeden bij God veel vermogen, maar ver- fchuift zulks tevens tot den jongden dag , en nog be- paalt hij, in het gene hier op in zijn Boek volgt, deze ftelling veel naau\ver , Jeerende , dat de geval- lene door oprechte boetvaardigheid en bekeering tot Gods gunst belioort weder te kecren , zonder welke de uitwendige boete voor de Gemeente niets baten kan. Door den ijver van cyprianus , en de gematigde Einde bedniten der Kerkvergaderingen van Carthapo^ fchii- ^^^. *^^" , . ■, ^n ö ' j twis tover nen de twisten over de Afgevallenen een einde ge- de afge- nomen te hebben , waar toe ook de nieuwe vervol- vallenen. ging ( ) Merita martijnim voor martijrei bene meriti, B4 ff4 KERKELIJKE II ging der Christenen veel toebracht (*). Deze zttf^ ^^Y] ^^ twisten, evenwel, ftrekten tot een voorwendzeï Hoofdft. van grootcr en duiu'zamer onrusten onder de Chris- nn C. G. tenen te Carthago en te Rome , de fcheuring naam- tó: ''-K ^li'^ *^°*^^ ^^" aanhang van novatus en novatia- • Nus, uit deze en andere oorzaken ontdaan, waar I wisten ^.^1^ - ^g dezer plaatze , eenig verllag moeten mee NO- •" t 7 o ö vATüs en doen. NovATiA- KovATus vvas , volgcuds CYPRiANus C t "^ 9 de aanlegger en aanftokcr vaa deze bewegingen. Ou- NOVATUS , . „ vervv'ckt derhng te Carthago zijnde, geraakte hij met zijnen Bis- ecnc fchop cyprianus reeds vóór de vervolging van het de Ge"^ i"^^^ -5° ^'^ misverfland.. cyprianus befchrijft hem , van Car in meente als een' man van zeer flcchte gciiaitheid, en zeer bedorven zeden , een' omiistfloker, onverzadelijk gie- rig en roofzuchtig , die weezen bcilolen , wedu- wen bedrogeiT, en gelden, die aan de Kerk behoor- den, aan zich getrokken, zijnen Vader van honger derven , en niet eens had laten begraven , ja die aan zijne huisvrouw een kindermoorder was. Ivlet één woord, deze Bisfchop maalt hem met zoo affchuw'- lijke kleuren, dat elk oordeelen moet, dat hij aan zijne partijdigheid tegen hem te veel toegegeven, en aan allerhande geruchten en lasteringen het oor ge- kend hcbbc, te meer, omdat hij zelve elders erkent, dat de Ouderlingen, die het met novatus hielden, in (*) Men leze over deze twisten de Schrijvers aan- gehaald door scHRÖCK Kirch-Gefdu T. IV. S. 298. ert MOSHEiM Nod. Ophelder. UI. Deel, Bladz. 84. volgg, (I)- Episi. 52. aliis 49, GESCHIEDENIS. 2^ in Jfiaren en aanzien uitmuntten, en het gantfche if beloop der zaken aantoont , dat novatus zeer veel ^^^-^ invloed moet gehad hebben bij de Gemeente, waar Hoofdd» mede een zoo geheel fchandclijk gedrag niet kan n^ C. C. -^ Tont» oO^ overcengebracht worden. Hoe het zij, novatus, j'' '"^j fchoon niet meer dan Ouderling , ftelde felicissi • M'.is, eenen Christen te Carthago ^ aan tot Diakon, zonder voorweten en toeflemming van den Bisfchop cYPRiANus, enkel, gelijk deze fchrijft, uit eergie- righeid , en zich verëenigende met nog vijf Ouderlin- gen , die geene vnnenden van cyprianus waren , als die ook , bij zijne verkiezing tot Bisfchop , hem hunne ftem niet gegeven hadden. Deze FELicissiMus wordt insgelijks door cypri- pELicrs- ANus C * ) zeer haatliik afgemaaid , en van roofziicht , f^^'^'*' ' ,- u n. 1 1, T \ j , 'hethoofd het belieelen van hem toebetrouwde goederen , hoe- der rerij en echtbreuk, befchuldigd. Als cyprianus, uit fcheu- zijne fchuilplaats onder de vervolging van decius , twee Bisfchoppen en Ouderlingen naa Carthago had gezonden , om eenige aalmoesfen onder de armen uit te deelen , en te onderzoeken , of en wie onder dezelven tot eenige Kerkelijke bedieningen konden ge- bruikt worden , wilde felicissimus , die misfchien meende , dat de uitdeeling van aalmoesfen hem , als Diakon ^ toekwam, en tevens, gelijk vele anderen, de vlucht van cyprianus afkeurde, hun zulks niet toelaten, jzelfs die genen met den ban dreigende, welke den Bisfchop in dezen gehoorzamen zouden. Doch deze liet, zonder dreigen, terflond ter zaak ko- (*) Epht. 41, 6p. aliis 38, 55, B5 56 K E R K E L IJ K E tl komende , hem door zijne afgezameii in den ban yjijjj d(jen, welke afgezanten , niet min driftig dan hy Hoofdlh zelve, verfcheiden andere Christenen, die felicissi- ?" ^; ^S ^^^'^ begunlligden , uit de gemeenfchap der Kerk uit- tot 25 1 ! floten ( * ) — Door deze hevigheid vermeerderde fleclits de twist; de bovengemelde vijf Ouderlingen verklaarden zich openlijk voor felicissimus , wiens partij zich ook door hare infchiklijklieid jegens de afgcvallenen , die zij zonder eenige, of ten minften enkel met eene korte en ligtc boete, in de Kerkge- meenfchap aannam , verflerkte. cyprianus, die,ge- duurende zijne afwezigheid, zijne Gemeente, door nadruklijke fchriftelijke voortellingen , tegen zijne partij , welke hij Ketters en ver/Ioorers van alle Priesterlijk gezag en magt noemde, gewaarfchuwd had, in het jaar 251 te Carthago teruggekeerd, bracht , oji de Kerkvergadering , van welke wij ge- fproken hebben, te vvege, dat felicissimus en de vijf Ouderlingen, na gehoord te zijn, eenparig uit de Gemeente gefloten werden, wegens hunne toege- vendheid jegens de afgevallenen , en de geringach- ting der Kerkelijke tucht, meer dan om eenige an- dere overtredingen, die niet zoo regelrecht di'^w Bis- fchop betrolTen. Nu was de fcheuring volkomen. De gebannen partij vormde zich tot eene afzonderlijke Gemeente, en verkoos éénen der vijf Ouderlingen, forïuna- Tus, tot Bisfchop, welke door vijf andere Bisfchop- pcn van Numidlè werd ingewijd , ook zond zij fe- LI- (*) CypRiAN. Epist. 41, 42. aliii 38, 39. GESCHIEDENIS. 27 LicissiMUS met eenige anderen na Rome^ om den ir Bisfchop coRNELius aldaar gunftig voor in te ne- ?^^^ men , hetwelk haar ook gelukt zou zijn , indien niet Hoofdft. het aanzien van cyprianus den reeds wankelenden "^ C. G. Tont» o '^ ^ Bisfchop daar van had terug gehouden. Thans keurde {^^ ^ci hij de befluiten der vergadering van Carthago goed , . en veroordeelde felicissimus , met deszelfs aanhang , welke zich maar korten tijd, misfchien tot aan den dood van cyprianus , heeft ftaande gehouden , zon- der dat wij eenige verdere berichten daar omtrent vinden. Jammer is het, dat wij, in alles, wat deze zaak betreft, ons alleen met het verhaal van cypri- anus behelpen moeten , die niet weinig drift en een- zijdigheitl in zijn geheele gedrag openbaart. Gelijk de aanhang van felicissiiaius tot al te Scheu- zachte maatregelen jegens de afgevallenen overhelde, ^'"S^^" t^ ,J Vl 11 NOVATIA- zoo Irreng wilde aan den anderen kant nova tja- ,xus te Nus te Rome met hun gehandeld hebben , hetwelk Rome. aldaar eene fcheuring veroorzaakte , die langer van duur en gewigtiger was, dan die van den eerstge- melden. NovATiANUS , wien fommige Oude Schrijvers , Zijne ge- EUSEBIUS , SOCRATES , eUZ., OOk NOVATUS uoc- ^''^Iiiede- men , en met den bovengemelden novatus , die, zich van felicissimus afgezonderd hebbende, te Ro- v;e kwam, en zich met novatianus voegde, ver- waiTen, alhoewel zij onderfchciden perfonen zijn, gelijk uit de Brieven van cyprianus en cornelius duidelijk blijjct, novatianus was in het Heidendom geboren eu opgevoed , en had , als Wijsgeer en Scln-ij- ver, a8 K E R K E L IJ K E Il ver, geen' geringen roem van geleerdheid en wel- vrn fprckendheid verworven. Hij ging eindelijk van het Hoofdd. Heidendom tot het Christendom over; van welken na C. G. overgang corneliüs , Bisfchop van Rome^ 'm eenen Tanr235. tot 251. Brief aan fabius, Bisfchop van AntiöchVè (*), de- ^ ze bijzonderheden vermeldt: „ De aanleiding, om 5, gelovig te worden, gaf hem de Duivel, die in 5, hem gevaren was, en een' tijd lang in hem ge- 5, woond had. Toen de Duivelbezweerers hem te „ hulp kwamen, viel hij in eene zwaare ziekte ; 5, en dewijl men niet anders dan de dood te ge- 5, moet zag, werd hij, door bcfprenging, op zijn 5, ziekbed (f) gedoopt; indien men anders zeggen „ mag, dat hij gedoopt is. Ook heeft hij, na zijn „ herftcUing, niet aan zich laten voltrekken, wat naar 5, de Kerkelijke regelen aan hem had moeten ge- 5, fchieden. Hij is niet plegtig door eenen Bisfchop „ be- (*) Bij EUSEB. Hiit. Eccles. VI. 43. (f) Men doopte , in gevallen van eene doodlijke ziekte, den lijder op het bed, hetwelk men den Bed- doop ^ (^Baptismus Clinicomm ,^ noemde, welke echter van velen voor eenen onvolkomen Doop gehouden werd, die fpottend aan zulke gedoopten den naam van Clinici gaven, voornaamlijk, omdat bij denzelven geene indom- peling kon plaats hebben. Zachter echter dacht cypri- /\Nus hier omtrent, QEpist. 6^. aliis 7Ö. ) oordeelende dat indompeling of befprenging geen wezenlijk onder- fcheid bij den Doop maakte; in welk gevoelen ook an- deren met hem inllemden. GESCHIEDENIS. 29 „ tevestigd; hoe zou hij dan den Heiligen Geest ir „ ontvangen hebben?" Men bedenke, dat dit het ^°^:^ bericht is van eenen hevigen tegenftrever , die alles Hoofdft. van de donkere zijde belchouwt. Eene zwaarmoe- "^ C. G. digheid, vermeerderd door eene zieklijke ligchaams- -^^^ ^ci. gefteldheid , zal als eene blijk van bezetenheid zijn aangemerkt , gelijk oudtijds meer plaats had. nova- TIANUS, het Christendom omhelsd hebbende, werd al fpoedig door den toenmaligen Bisfchop tot Ou- derling ( * ) der Gemeente te Rome aangefteid , niet- tegenftaande de tegenkanting van andere Oudften , eii fommige leden der Gemeente, waar uit het gunftig gevoelen van dezen Bisfchop omtrent 's mans deugd ■en bekwaamheden blijken mag. Ook heeft hij zich door verfcheiden gefchriften onder de Christenen lof verworven (f), van welke fommigen geheel verlo- ren zijn gegaan, bij voorbeeld, over het Pafcha^ den Priester^ en het Gehed. Anderen echter zijn bewaard gebleven, en door ed. welchman te Lon- den 1784 8vo. en j. jackson 1728 , insgelijks in Octavo, uitgegcv^en. Doch van dezen zijn fommi- gen onzeker, bij voorbeeld, over de ^oodfche fpij- zen , fommigen zekerlijk niet van novatianus , ge- lijk de verhandeling over de Befnijdenis, Doch , waarfchijnlijk is van hem het Werk over den Geloofs- regel ^ of van de Driéeenheid ^ welk met veel wel- fpre- (*) Pmbijter , Oudde , of Ouderling. Van dit woord k naderhand hec woord Priesrer gemaakt, en de Oud- itenof Ouderlingen als Priesters aangemerkt. ( t ) HiëRONYAlUS Cdt. SS, f.QQks. C, /O, 30 K E R K E L IJ K E !I fprekendheid , iii eene geleidelijke orde, zuiveren, Vlll tluidclijkeii , en vrij levciidigen ftijl is opgeftcld. Hoofdll. JACKSON heeft daar in het leerftelzel der Arianen na C. G. nieenen te vinden , doch , alhoewel fommige uitdruk- Jaar 235. tot 25 1 . kingen vrij onbepaald zijn , over het geheel echter , wordt dat leerftelzel daar in niet geleerd. Hij was ook de fleller van den Brief der Roomfche Geeste- lijkheid , betreffende de afgevallenen , welken zij in het jaar 250, na de dood van haren Bisfchop, aan CYPRiANus zond, en welken wij boven (*} heb- ben gewaagd, gelijk cyprianus dit getuigt (f). Niettegendaande dit alles gaat cornelius voort hem te befchuldigen , onder anderen , wegens zijn ge- drag ten tijde der vervolging, wanneer hij gewei- gerd zou hebben, zijne kamer, waar hij zich opge- (loten had, te verlaten, om noodlijdende broederen te helpen. Zijnevei'- Cornelius was insgelijks Ouderling te Rome ^ en fchillen verfcliilde met novatianus , die van eene fomberc NELius. geaartheid was, omtrent de behandeling der afge- vallenen, welke novatianus niet weder tot de ge- meenfchap der Kerk wilde toelaten, fchoon hij over huime vergeving bij God niet wilde oordeelen. De twist tusfchen deze beide Ouderlingen , die elk zijnen aanhang in de Gemeente had, openbaarde zich, na de dood van den Bisfchop fabtanus , in het jaar 250. Beiden kwamen toen in aanmerking, om zijn opvolger te wezen, en hoe zeer novatianus, gc- hjk (*) Blach, 15. (1} Epht, 55. aliii 52. GESCHIEDENIS. 31 lijk cORNELius , uit het bericht van eenigen van II -WOVATIANUS vrienden , verhaalt , met cenen plegti- ^y^ gen eed, verklaard had, dat hij het Bisdom niet Hoofdft. beffeerdc, was hij nogthans, met fommige Ouder- "^ ^* ^* lingen en Belijders, onvergenoegd , toen cornelius , to^ 251. met meerderheid van ftemmen , verkozen werd , om- dat hij hun toefcheen , al te zachte maatregelen om- trent de afgevallenen te volgen. ïlicr op volgde eene volkomene fcheiu^ng, tus- Defclieü- fchen deze beide partiicn , welke door novatus , j"^ ^'^ die om dezen tijd te Rotire was aangekomen , niet ihau. weinig werd aangeflookt. Door zijn toedoen , werd NO VATIANUS , doof Zijnen aanhang , genoodzaakt , zich tot Bi'^fchop te laten verkiezen , wordende van drie Bisfchoppen van kleine Italiaanfche Steden ingewijd, waar op hij terftond afgevaardigden naa Afrika^ en Brijven aan vele Gemeenten, zond, onder welken fommigen, als ook velen xwQalli'é en Aft'è^ hem erken- <ien , hebbende hij, gelijk men hem nagaf, zijne annhan- geren te Rome , bij het gebruiken van het Avondmaal , doen zweercn , dat zij hem nooit verlaten zouden. Zelfs de Gemeenten van Afrika flonden eenigen Cvpria- tijd in twijfel, voor wien zij zich verklaren zow-^^'^y^'^' ëeni."'t den, tot zij, eindelijk, cornelius erkenden, wien zich'met CVPRIANUS , bijzonder uit ijver voor de Bisfchoppe- corne- lijke waardigheid , hier bij goede dienften deed , door ^^^^' zijne toegeeflijkheid jegens afvalligen , bijzonder jegens zekeren TR OP HiMus, te verdedigen. Hier door aange- moedigd, beriep cornelius eene Kerkvergadering, welke NOVATiANL^s , met zijnen aanhang , in den ban deed. cyprianus,. éénmaal panij gekozen hebben- de, sa KERKELIJKE II de , befchoiiwde novatianus niet gunfligcr dan Vlll coRNELius zelve deed. Hij noemt hem (*) „eenen Hoofdft. 5, afvalligen van de Kerk, eenen vijand van barm- na C. G. haitigheid , eenen vervalfcher der waarheid, en tot 251. •5 5 verderver der liefde; dien wel de Duivel en de •— „ Antichrist , als eenen vijand der Kerk , niet ont- „ rust, omdat hij zulke van hem reeds overwon- „ nen lieden veracht, en daar tegen waare Chris- „ tenen aanvalt, maar die ook, alhoewel hij, bui- ,, ten de Kerk, om Gods wil, gedood werd, ech- 5, ter geen Martelaar zou kunnen WQzm, maar al- „ leen de ftraf zijner trouwloosheid zou dragen." DioNYsi- Andere Christen - Leeraars waren nogthans niet us van 200 bitter tegen novatianus. Wij hebben bii eu- drie be- SEBius (f) eenen Brief van dionysius , Bisfchop handelt van Alexandri'è ^ aan novatianus, in welken hij ^°J'^"'^' hem Broeder noemt, maar hem tevens vriendelijk zachter, vermaant , tot de gemeenfchap der Kerk weder te keeren, al ware het ook, dat hij tot de fcheuring door zijne vrienden mogt genoodzaakt zijn. Nader- hand echter fchrijft dionysius, waarfchijnlijk door het aanzien van cyprianus en cornelius bewo- gen, fcherper van hem, in eenen Brief aan di- onysius. Ouderling te Rome (S)* 99 ^Vij ver- „ wei*pen , zegt hij , novatianus , met reden , die ,,, de Kerk verdeeld, eenige Broeders tot Godloos- „ heid en lastering gebracht, en eene zeer fchande- 59 lij- (*) Epist. 60. aliis 57. (t) Hist. Eccles, VI. 45. C§) EusEB. Hist. Ecdcs, VII. S. GESCHIEDENIS. 33 , lijke leere van God ingevoerd heeft; die onzen II , s;oedertierenen Heere tesus christus als onbarm- '^°';'5 Vfll , hartig lastert; die bovendien het heilig Waterbad [lootUih , nutteloos maakt, het v^óór hetzelve voorafgaande "a C. G. , geloof en belijdenis te niet doet, en den Heiligen J^^'" ^•^^* , Geest geheellijk uit den Christen verdrijft , alhoe ■ , wel 'er hoop is , dat hij bij denzelven nog is , of , terug keeren zal." De Romeinfche Kerkvergadering befcliuldigt hem ook van een gevoelen, ftrijdig met de Menschlijkheid en Broederliefde. Daar wij , bij het verhaal van deze fcheuring , Beoorde- geene andere berichten hebben, dan zulken, die van 'i"Sv:m deze de hand der tegenpartijen van novatianus komen , fcheu- bij welke deels bijzondere redenen van belang , deels ring, grootc zucht, om de eere en het gezag der Bis- fchoppen te handhaaven, doorflraalen , gebiedt ons de onzijdige waarheidsliefde, ons oordeel over deze fcheuring, met billijkheid, te regelen. Wij merken aan , dat zelfs de geweldigfte tegenpartijders van KOVATIANUS hem geene. zedenloosheid te last leg- gen , en tevens erkennen , dat hij , ten opzichte van de geloofsleere , met de Christelijke Kerk eenftem- mig gevoeld hebbe. De Kerkelijke Gefchiedfchrijver socRATES , hier en daar, bij gelegenheid, melding makende van de N^orntianen , geeft ons van dezen aan- hang gunfliger denkbeelden , en maakt zelfs-, ten dezen opzichte, de aanmerking, dat het ftilzwijgen van EUSEBR'S, en anderen, hier omtrent zal toe te fchrijven zijn, aan het gene meermalen bij Ge- fchiedfchrijvers plaats heeft, „ dat zij veel plegen „ voor bij te gaan, of omdat zij fommigen onge- IIÏ. Deel. C „ ne- 34. K E R K E L IJ K E II „ negen zijn , of om aan anderen te behaagen." (♦) ^^1^;^ Hij verhaalt ook (f), dat novatianus, in de ver- Hoofdft. volging van den Keizer valerianus, den Maitel- na C. G. (^QQ(j voor het Christendom geleden heeft. Het is tot nrf.'vvaar, men heeft dezen Gefchiedfchrijver, zoo wel ' • als sozoMENUs , die hem volgt , om deze reden , verdacht gehouden , van tot den aanhang der Nova- ttanen te behooren, doch hier voor geene andere fchijnbaarheid kunnen bijbrengen. Het blijkt verders, uit cyprianus zelven (S), dat novatianus, ten aanzien van de flrengheid, omtrent de genen , die zich aan zulke groote zon- den mogten ichuldig gemaakt hebben, die de Heil. Schrift zonden tot de dood ^ (^doodzonden ^^ noemt, waar toe de Christenen vervülgends rekenden, afval van het Christendom , overfpel of echtbreuk , en moord, geene nieuwigheid geleerd heeft, alzoo vele Bisfchoppen ibortgelijke misdaaden van de boete , of van de Kerkelijke vi'ijfpraak , uitlloten , tenvijl an- deren tot meer zachtheid neigden , hoewel men , doorgaands, niet meer dan éénmaal vergeving voor zoodanige zonden, na den Doop begaan, verleende. Maar, wanneer, bij de vervolging onder decius , zoo velen zich aan afval fchuldig maakten, en dan weder, op eene onftuimigc Vv'ijze, als met geweld, zonder zich aan cenige boetdocning te onderwer- pen, hunne wederiianneming eischten, begreep no- v<\- (*) Ilht. Eccles. Lïbr. I. Cap, lo. (t) Libr. IV. Cap. 28. (§) Epist. 55. alN^ 52, GESCHIEDENIS. 35 VATLVxus , dat men niet alleen hen niet weder moest II aannemen, maar dat hij zelfs geene Kerkelijke ge- ^J^'j'j meenfchap met hun kon blijven oefenen, die de noofdlT. zoodanigen weder tot hunne gcmeenfchap toelieten; na C. G. betoonende zich dus een' handhaver van eene Itrenge J^^. „.\^ Kerkentucht, en vreezende voor een geheel verval - van dezelve onder de Christenen. Ook hebben de tegenpartijders van novatianus zijne eigenhjke ge- voelens met hunne gevolgtrekkingen bezwaard , en de- zelve zoo voorgefteld , als of hij de afgevallenen zelfs van de zaligheid uitfloot, daar hij enkel leer- de, dat de Kerk hen, tot de gemeenfchap der heili- ge Verborgenheden , niet vermogt toe te laten , fchoon hen tevens tot boetvaardigheid vermanende , „ alzoo ,, zij de hoop op vergeving, niet van den Priester, „ maar van God, moesten verwachten, die alleen „ recht en magt heeft , om de zonden te vergeven ,'* gelijk zich acesius , een Novatiüan , uitdmkt bij socRATES (*). Bij zijne tegenlbevers was, buiten de gemeenfchap der Kerk , en van de zaUgheid uit- gefloten te zijn , hetzelfde , en op deze gevolgtrek- king bcfchuldigden zij novatianus , van een on- bannhartig en onmenschlijk gevoelen. Het is ook bezwarend , wanneer fommige Ouden aan novatl\- Nus opdringen, dat hij alle zonden, na den Doop begaan, zonder onderfcheid, voor onvergeeflijk zou verklaard hebben ; daar het zelfs twijfelachtig is , of hij dit niet alleen tot den afval van het Christendom be- paald hebbe; allioewel socrates (f) zijne (treng- ' held (*) Hht. Ecch:. I. 10. (t) Hut. Eccki. IV. 28. C a' 36 K E R K E L IJ K E II heid uitflrekt tot allen, die tot den dood gezondigd y°^j hebben. Zelfs zijne navolgers hielden niet alle zon- floofdfl:. den voor onvergeeflijk^ alfchoon velen dit van hun na C. G. geloofden, gelijk atticus, Bisfchop van Confianti- tot ~o.^i.*^opol^^'> in de volgende eeuw, tegen asklepiades, * eenen Bisfchop der Novatianen , zeidc , dat hij no- VATIANUS kon goedkeuren, maar zijne aanhangers moest afkeuren. „ Hem," zegt hij (*), „ prijze „ ik, omdat hij geene gemeenfchap heeft willen hou- „ den , met de genen , die aan de Afgoden geofferd „ hadden." Waar op asklepiades hem antwoord- de: „ Behalven het offeren aan de Afgoden, zijn „ 'er , volgends de Heilige Schriften , nog vele ande- „ re zonden tot de dood; om welke gijliedcn wel „ de Geestelijken, maar wij ook de Leeken uitflui- „ ten, aan God alleen overlatende, hun vergiffenis „ te fchcnken." Uit welk gezegde het waare ge- voelen der Novatianen kan verdaan worden, het- welk, door zijne ftrengheid in de Kerkelijke tucht, vrij veel gelijkheid had , met dat der Blontanisten , ter- wijl de Christenen , in het gemeen , den middenweg poogden te houden , tusfchen deze fti'engheid van NovATiANus , en de te groote toegevendheid van ■FELicissiJMus. Volgends cyprianus (f) zal no- VATiANüS die genen , welke van de rechtzinnige Kerk tot zijn gevoelen overgingen, herdoopt heb- tien. Wij vvilicu dit getuigenis niet wraken, doch •vinden hier in niets vreemds , dewijl hij daar in over- (*) Bij socRATEs Hist. Ecclcs. VII. 25. (t) Epiit. 7Z' ■ GESCHIEDENIS. 37 overeenkwam met vele rechtzinnigen , die insgelijks H herdoopten de genen, die tot hen overgingen. ^^^ In dit vcrfchil van gevoelens over de oefening Hoofdft. der Kerkelijke tucht, zou de eenheid der Kerk zon- "^ C. G. Tonr o ^ ^ der fcheuring hebben kunnen bewaard blijven , in- ^^^ ^5 r.' dien niet de zwaarmoedige geaartheid van novati ANUS, aan den dénen, en de hevigheid, en jaloers- ,^"^^"^ ' ^ ^ j derNova- heid voor het Bisfchoplijk gezag , van cyprianus tianeu, en cORNELius, van den anderen kant, de gemoe- deren had verhit. Ondeitusfchen vond novatianus niet alleen te Rome^ maar ook in andere Landfchap- pen , bijzonder in Frygie en Paflagoni'é , alwaar ook de Montanisten te vooren grooten opgang gemaakt had- den, alzoo de zeden dezer volken tot (Irengheid neigden , zeer vele aanhangers (*). Insgelijks breidde zich deze aanhang uit hi Egypte en Armenië, gelijk blijkt uit de Brieven van dionysiüs van AlexandrVé , aan de Gemeenten in dezelve , over de Afgevallenen en de Boete of Kerketucht gefchreven (f). Men veroor- deelde wel hunne gevoelens op de Kerkvergadering te Rome^ in het jaar 251, en op eene te Cartha' go ^ misfchien ook op eene te Antiöchi'ê^ gelijk men uit EUSEBius C5) kan opmaken; men beftreed hen fchriftelijk, gelijk 'er nog een Boek tegen de Nova» tianen , onder de Werken van cyprianus , doch ten onrechte, gerekend, voorhanden is. cyprianus Ichreef, bijzonder, tegen hen en alle fcheurmakers , zya (•) SocRATEs Hist. Eccles. IV. 28. Ct) EusEB. Hist. Eccles, VI. 45. (§> ^- ^- C3 35 . K E R K E L rj K E II zijn Boek de Unitate Ecckjta^ (^van de éénheid der BOEic j[{erk , ) of van de edele eenvouwighcid der Leer- PIoQfdil. (jaren , ( de SimpUcitnte Priclatorum , ) wtiar in hij , na C. G. ten ijverigften , bevveeit , dat , gelijk jesus de Kerk tot 2^1 ^P PETRUS gebouwd heeft , 'er ook maar één Bis- « dom is, waar aan elk Bisfchop deel heeft, van het- welk zicli af te zonderen grooter zonde zal zijn, dan zelfs een afval van het Christendom ; wan- „ neer het Bisdom van Rome en dat van Alex- „ andri'è , de palen van het Priesterfchap te buiten „ gaande, in eene heerfchappij veranderd was, ont- „ nam de Bisfchop van Rome aan de Novatianen „ hunne Kerken , die genen , die met hun in net 5, geloof overëenftemden, niet toelatende, vrij hun- „ ne bijëenkomflen te houden , maar hen, terwijl 5, zij hen om hunne rechtzinnigheid prezen , van ,, alle hunne goederen beroovende : " ( * ) Doch, niettegenitaande alle ^'izt pogingen , bleven de No- vatianen , te Rome , in Gallié , Spanje , Afrika , Egypte, Afi'è , en inzonderheid naderhand te Con- jiantinopolen, talrijke Gemeenten behouden , in wel- ke veifcheiden geleerde en deugdzame Leeraars van tijd tot tijd gevonden werden. Sommigen van him hebben, in de twisten met de Arianen , ook de Kerkvergadering van Nicea bijgewoond, en zich tegen de Ar innen verklaard (f). Sommigen zulku zelfs (*) Het zijn de woorden van socrates Ilist. Ec- des. VII. II. (f) Socrates lliiï. Eccles. I. lo. VII. 25, GESCHIEDENIS. 39 zelfs door won denverken bekend geweest zijn (*}. II Op deze wijze heeft deze gezindte, verfcheiden eeu- ?^^^ wen, beftaan, noemende zich Kxd-x^oi^ ( C^^y^i^'-/, Hoofdft. zuiver ert , ) omdat zij zich door gemeenfchap met "^ C. G. T?ïir " ''s grove zondaren niet bevlekten, alhoewel zij ook nu ^q^ IZ^' en dan door verdeeldheden in nieuwe fcheurhigen ■ viel , waar van een voorbeeld voorkomt bij socra- TES Cf), in het verfchil, onder hen over den tijd van het vieren van het Paaschfeest ontftaan (§). Als een gevolg van den tv\ast met novatianus Uitflel kan men belchouwen de gewoonte , waar door ve- ïf " '^^^ Doop. len zoo lang mogelijk iiitftelden, zich te laten Doo- pen , zoo wel ten aanzien van kinderen , als van vohvasfenen , omdat men geloofde, dat, door den Doop , alle zonden , die bedreven waren , werden uitgewischt, maar zich tevens bekommerd maakte, of de zonden , na den Doop begaan , wel zoo ligt zelfs bij God vergeving vonden, waar toe de woor- den van PAULUS Hebr. VI. 4., gebruikt werden. TERTULLiANus had dit intftellen van den Doop reeds fterk aangeraden (**), en de fbeiige zeden- lee- (*) Hier van heeft socrates een voorbeeld , Hist. Ècc/es. VIL 17. (f) Hist. Ect/es. IV, 28. (§) Over het nlgcmeen oordeelen de Leeraars der Roorafche Kerk niet zoo gurxrtig over de Novatianen ïils de Protejïauten , omdat zij de p.fzondering van de Kerk niet wel in hun verfchoönen kunnen. Men zie de Schrijvers aangehaald door schröck Kirch-Hist. T. IV. S. 315. en voeg 'er bij venema, Hi%t. Eccks. Tom. JII. pag. 743. fqq. (♦*) Bovea II. Deel, Bladz. 358. C4 40 K E R K E L IJ K E Il lecre der Novatianen diende bij velen zeer, om ^tzz vTlI gedachten te verflerken. Hoofdft. Volgends de beide katere Kerkelijke Gefchied- "^ ^* ^- fchriivers socrates C*) en sozomenus Ct), Saf Jaar 235. ' , ^ ^ v 1 ^ 7 o tot 25 1 . de (Irengheid der Novatianen , ten dezen tijde , aan- • •' ' ' leiding, tot het inflellen van een nieuw ambt in de lin "• vaii ^^^'^^ ' bijzonder in meer talrijke Gemeenten , dat , naam- eenen lijk, van ceriQü Ouder /ing, (^Presbijter oï Priester ^^ Ouder- ^^^ Boetelingen. Te weten , volgends de Oude hng voor ° ' '^ de Boete- Kerkentucht der Christenen, waren de Boetelingen Jingcn. gehouden , openlijk , voor de Gemeente , hunne zon- den te bekennen , waar na zij verfcheidene foorten van Boetdoeningen , voor korter of langer tijd , naar gelang van hunne zonden, moesten ondergaan, eer zij in den vrede of gemcenfchap der Kerk herllcld werden. Doch, als, wegens het getal der Afgeval- lenen , zoo veel twist en ftrijd , over derzelver be- handeling, ontftond, gelijk wij gezien hebben, be- floot men , in grooter Gemeenten , om verwarring voor te komen, éénen der Ouderlingen daar toe te beftemmen, aan wien de Boetelingen den aart hun- ner zonden afzonderlijk belijden , en van hem raad en onderricht , niet willekeurig , maar volgends de Kerkelijke Wetten , zouden ontvangen , nopens de Boetdoeningen, die zij, vervolgends, openlijk in de Kerk ondergaan moesten. Men zou zeer mistasten, indien men deze belijdenis der zonden voor dezen Ouderling der Boetelingen verwarren wilde , met de , (*) Hist. Eccles. V. ip. (f) Hist. Eccles. Vil. \6, GESCHIEDENIS. 41. de Biecht der Kerkleden vóór het Heilig Avond- Il maal, of met de geheime Oorbiecht^ en daar op ?^^"' medegedeeld wordende Abfolutie of vrijlpreldng. De Hoofdft. belijdenis , die hier voor dezen Ouderling gefchied- "^ ^- ^' •* ' ° ° Jaar 235. de , werd niet telkens vóór liet vieren van het tot 25 1 . Avondmaal herhaald , maar betrof alleen zulke zwaa- — — — re zonden, die openbare ergernis gegeven hadden. Het flond wel den Christenen vrij , ook andere overtredingen aan den Leeraar te belijden, ja fom- migen openbaarden hem wel eens zondige gedach- ten en voornemens, waar bij zij zijnen raad en bij- ftand verzochten (*), doch dit was niet geboden. Voorts gefchiedde deze belijdenis niet aan eiken Priester, maar alleen aan dezen Ouderling of Pries- ter der Boetelingen. Ook moesten de Boetdoenin- gen openlijk gefchieden , en niet deze Leeraar , maar de Kerk, fchonk op dezelve de vergeving , of de herflelling in hare gemeenfchap. Eindelijk, wegens ingeflopen misbruiken, is deze gewoonte, onder den Keizer theodosius , eerst door nectarius , Bisfchop van Konflantimpolen^ en vervolgcnds ook van an- deren weder afgelchaft, na welken tijd, de Kerke- lijke Zedentiicht merküjk is verflapt, zijnde aan elk de vrijheid overgelaten, om zich zelven vóór het Avondmaal te beproeven. Dus sozojvienus (f). (*) Cyprian. de Lap/Is pag, 134. (t) /. f. C 5 NE« ^ K E R K E L IJ K E NEGENDE HOOFDSTUK. Berichten van Origenes , Dionysiiis van Alexan' dri'é ^ en andere voorname Kerkïeeraaren en Schrijvers ^ van dezen tijd. ÏI 1 £ en dezen tijde hadden de Christenen, onder hiin- Ï50EK ne Leeraaren , vcrfcheiden , door hunne geleerdheid IX 9 :> ö Hoofdft. ^" Tchriften vermaarde , mannen , van welke wij eenig na C. G. nader bericht moeten geven. De voornaamlle onder janr235. (jg2en is, naar aller oordeel, origenes, die door tor 251. ' , ' ' zijnen ijver en bekwaamheid in het onderwijzen, en Vermaar- ^^qq^. 2ijne fchriften , zich bij de Christen - Kerk , leeraars ^^" zijnen tijd niet alleen, maar van alle volgende ten dezen eenwen , verdienftelijk heeft gemaakt, hoewel hij, te ^ '^* gelijk , door fommigen zijner gevoelens, aanleiding heeft gegeven tot he\dge gefchillen , die ,' grooten- deels eerst na zijne dood , ontdaan , en met zoo vele hevigheid gevoerd zijn , dat men zelfs , in laater tijden , over zijne zaligheid getwist heeft ( * ). Een' onpartijdig vei^flag van zijne vemchtingen , lotgeval- len , fchriften , en gevoelens , zal den Lezer in ftaat ftellen , om hem naar waarheid te beöordcclen , en recht te doen vvedervaaren. Orige- Origenes is, in het jaar 185, in eene Stad van Nts-Ziine ^o-y/,^^ geboren, uit Christelijke Ouders. In het I^üt-''e- Viillcn. '^^^^ ^^^^ (1)9 hebben wij reeds gezien, dat zijn Va- ( * ) Zie BAYLE Dict. F. Qrigéne. ( f ) Bladz, 2P4. GESCHIEDENIS. 43 Vader leonides, onder severus, den Marteldood ir geleden , en welken ijver de jonge oiügenes, bij ^^^ die gelegenheid, getoond hcbbe. Door zijnen Vader Hoofdft. vlijtig in het Christendom onderwezen , en vei-vol- "''' C. G. gends het onderwijs van clemens van y^lexandrië [^^ 2sil genoten hebbende , was hij , reeds in den jeugdigen ■ ouderdom van 16 of 18 jaaren, in ilaat, als Leer- meester in de Spraakkunde , het onderhoud voor zij- ne Moeder en zijne zes kleine Broeders te verdie- nen, alzoo het goed van zijn' Vader verbeurd ver- klaard was , ook gaf hij tevens onderwijs in de eerfte beginfelen van het Christendom, zijnde door den Bisfchop van Alexandri'è ^ deimetrius, tot Ca-' techeet of Leermeester aangefbeld , met zoo . goed ge- volg, dat hij verfcheiden Heidenen tot het Chris- tendom overhaalde, onder welke meer dan éc'u Mar- telaar voor het Christendom geworden is; Dit, en zijn ijver, in de gevangen Christenen te bezoeken, en de veroordeelden ter ftrafplaats te geleiden, en tot hunnen dood te verzeilen, haalde hem den haat der Heidenen op den hals , welke hem zoodanig \'ervolgde, dat de Stad Akxandrïè hem te naauw werd. Terwijl hij anderen onderwees , hoorde hij voor zich zelven de lesfen van den vermaarden Wijsgeer AMMOXius SACCAS, den Stichter der nieuwe Wijs- geeite ( * ) ; wanneer het getal zijner leerlingen in het Christendom daaglijks vermeerderde, liet hij zijn On- (*) Zie het II Deel, Bladz. 315. 44 K E R K E L IJ K E II Onderwijs in de Spraakkunde vaaren, en bepaalde BOKK 2ich alleenlijk tot dat in de leere des Christendoms , Hoofdft. verkopende, ten einde geenen onderftand van ande- na C. G. ren te behoeven , zijne kostbare Handfchriften van ^^j'"^^^' Oude Schrijveren, en latende zich van den koper • daaglijks vier oboH , ( vier of zes ftuivers , ) beta- len. Tevens leidde hij een allerflrengst leven, bij dag leerende, en dikwijls vastende, en het grootfle deel van den nacht befteedende aan het onderzoek der fchriften, en het overige op den grond flapende. Zijne kleding was zeer gering, ook ging hij meest barvoets , niet zonder nadeel van zijne gezondheid. (*) Of hij Men zou echter dezen ijverigen jongeling van aicli zei- geestdriiverii niet kunnen vriipliiten , indien , het geen venont- ^ ^ ^ 'K ' l mand men van hem verhaalt, waarheid zy. Ilijzal, naam- hebbe? jjjk^ de woorden van jesus , (matth. XIX. 12.) van ^efhedenen , die zichzelven verminkt hebben^ em het Koningrijk des Hemels^ in eenen eigenlij- ken en letterlijken zin verdaan, en zich zelven of met ftaal, of door zeker geneesmiddel , ontmand hebben, om alle verzoeking tot onkuischheid , maar ook alle lasteringen , te ontgaan , dewijl hij , bij zijn Onderwijs , ook veel omgang met vrouwen had (f), gelijk hij dan ook het vooifchrift van jesus, om van twee rokken, die men heeft, den éénen aan den armen te geven, naar de letter zal hebben op- gevat. Doch , niettegenflaande de vrienden en vijan- den (*) EusEBiiTs Hist. Eccks. VI. 2, 3. (t) EusEuius Hist. Eeclci, VI. 8. GESCHIEDENIS. 45 den van origenes dit van hem verhalen, en de II Bisfchop DEiNiETRius van Alexandri'è , die echter ^^ gezegd wordt , hem , in het eerst , wegens deze daad Hoofdd. geprezen te hebben, zijne ontmanning als eene re- "^ • ^ ^ ' •' ^ Jaar 235. den aanhaalde , waarom origenes het Ouderling- tot 251. of Priesterfchap niet zon kunnen bekleeden , trekt • nogthans venema (*; dit gcheele geval in twijfel, vermoedende , dat men op 's jongelings kuischheid en onthouding de woorden van je sus toegepast , en deze toepasfing , naderhand , haatlijk verdraaid hebbe. origenes zelve erkent (f) , „dat hij ,, CHRISTUS , Gods Woord, te vooren naar het „ vleesch en naar de letter gekend hebbe , maar „ thans niet meer, en dus dat hij den letterlijken „ zin te dezer plaatze afkeurt, die men geestelijk „ moet verklaren, ten einde niemand uit den letter- „ lijken zin aanleiding neme, om zichzelven te ver- „ minken , gelijk fommigen gedaan hebben." Het is waar, hij zegt daar niet, dat hij ook onder dezen behoorde ; maar , was eene duidelijker verklaring hier nodig? en zou men niet integendeel , bij de- ze gelegenheid, van hem, eene klaagreden over den laster zijner vijanden hebben mogen verwachten , indien dezen hem valschlijk daar mede beticht had- den? Eenigen tijd daar na deed origenes eene reize Leert naa Rome , om deze zoo oude Gemeente te be- \^^ ^^' , , ,..^ , breeuvvsch. zoeken ; na een kort verbhjt terug gekeerd , her- vat- (*) Uiit, Eccles. Tom. lil. pag. ^^B. (t) Comnmit. ad Matth. XIX. 4Ö KERKELIJKE II BOEK ]X Hoofdd. mC.G. JJiar 235. tot 251. Groote ver- man rd- heidvan ORIGE- N&S. vatte hij , op dringend verzoek van den Bisfchop DEMETRius , zijn Onderwijs der Catechumenen ; doch, daar dit liem van den ochtend tot den avond be- zig hield , nam hij , ten einde eenigen tijd, tot het beoefenen der Heilige Schrift , uit te winnen , iiËRACLAS , dénen zijner kundiglle leerlingen , tot zijnen medehelper aan, aan vvien hij het onderwijs der kinderen en eerstbeginncnden toebetrouwde , zel- ve de meer gevorderden onderwijzende. Den tijd, dien origenes hier door uitwon, befteedde hij, om de Hebrecuwfche Taal, fchoon hij nu reeds dejtig jaaren oud was , aan te leeren , welker kennis , die tot hier toe aan de meeste Kerkleeriiars , zedeit de Apostelen, ontbroken had, hem in ftaat (lelde, om met meer vrucht de Schriften van het Oude Tes- tament te beoefenen (*). Daar origenes zijne leerlingen niet alleen in de lecrflukken van het Christendom, maar ook in de Wijsgeerte en andere Wetcnfchappen , lesien gaf, ver- fpreidde zich de roem zijner geleerdheid niet alleen onder de Christenen , maar ook bij de Pleidenen , zoodat niet alleen rechtzinnigcn , maar ook Ketters, en zelfs Heidenfche Geleerden , hem kwamen hoo- ren , velen van welken hij tot het aannemen van het Christendom overhaalde; onder anderen zekeren aim- BROsius, die een aanhanger van valentinus ge- weest was , een vermogend man , die naderhand Diakon werd, en aan origenes de kosten tot het bearbeiden en uitgeven van vele fchriften bezorg- de. (*) EusF.B. /ƒ/>•/. Eixks. VI. 14, 15, 16. GESCHIEDENIS. 47 de (*). \''an eenen Arabifchcn Vorst kwamen Blieven II aan den Bisfchop deisietrius , met verzoek, om hem ^'^!^ ORiGENES te zenden , ten einde deze hem zijne leere Hoofdft. zoude mededeelen , waar op origenes eene reize naa na C. G. Tgnr o "^ ^ ^r^Z'/è' , met eenen goeden uitflag , ondernam. Op de- ^oj l^j] zelfde wijze , werd hij , gelijk wij , in het tweede Dee/ (f), gezien hebben , door de Keizerinne imammea ontboden , met welke hij verfcheiden gefprekken had , over de geleerdheid en Godsdienst, in het jaar 218. Eenigen tijd te vooren, in het jaaj- 215, had Onge- ORIGENES , dewijl 'er te u^lexandrië een zwaar op- "'^egen _ . , , ^ ^ . . van den roer ontftaan was, zich van daar naa dzjaree m Bisfclioo 'Pahzftina begeven, alwaar hij, op verzoek van den de^jetri- Bisfchop dier plaats , en dien van ^erufahm , open- P ''^'^^^ lijk voor de Gemeente, de Heilige Schrift verklaar- de, hoewel hij enkel een Leek was ("§), hetwelk door den Bisfchop dejmetrius hem kwalijk geno- men werd, die hem naa Alexandri'è ^ tot het v/aar- iiemen van zijnen post, terug ontbood (**). Van dien tijd af, fchijnt zich kwaad bloed gezet te hebben , tusfchen den Bisfchop demetrius en origenes , welke laatfte , op aanfporing en met be- hulp van AMBROsius , die hem , op zijne kosten , af- fchrijvers bezorgde , verfcheiden geleerde Boeken , en verklaringen der Heilige Schrift , opftelde en uitgaf, e:i in (*) EusEB. Ilht. Eccïes. VI. 18. epifan. Hi?r. 6\. G. 3. HiëRON. (ie viris llirntr. C» 56. (t) Bladz, 391. (§) Vergelijk ons tweede Deel, Bladz, 285, (**) EusEBiüS Hist. Eccleu VI. 19. 48 K £ R K E L IJ K E n in het jaar 228 eene rcize na Achaje deed, op ver- BOEK 2oek der Gemeenten aldaar, om eenige Ketterijen, Hoofdfi:. <^i£ ^^'^^^ ontrustten , te beflrijden en te wederleggen ; na C. G. bij welke gelegenheid hij te Atheenen vlijtig de •j^r^ ^?T ' Schooien der Wijs2;ceren bezocht. Op deze reize tot 251. •' "^ ^ — door PaïcCjfilna komende, werd hij door de boven- gemelde Bisfchoppen van Cmfare'é en 'Jerufakm tot Ouderling, of Priester, aangefteld en ingewijd; dit voerde het misnoegen van demetrius ten top, die, hoe zeer hij origenes eenen aanprijzings- brief had maicgegeven, echter niet kon dulden, dat orige- nes , die tot zijne Gemeente behoorde , door andere Bisfchoppen , en wel door die , over wier gedrag hij reeds te vooren reden van ongenoegen meende te heb- ben, tot Ouderling bevorderd was. origenes, x&Alex- andri'è wedergekeerd , en zijnen post van Onderwijzer hervat hebbende , ondeiTond dra de gevolgen van dit misnoegen (*) ; demetrius bewerkte , op eene verga- dering van Bisfchoppen en eenige Ouderlingen, in het jaar 231 , een befluit: ,,Dat origenes uit AlexandrVè „ moest gedreven , en hem geenszins toegelaten wor- „ den, daar te woonen of te leeraarcn (f)." Doch hier ( * ) Hij zelve gevvnngt , Tom. VI. in Joann. pag. 94. welk Werk hij ten dezen tijde fchreef, van een onweder^ dat tegen hem opkwam, niettegenftaande het welke, hij deze verklaring over joSnnes zoo ver had kunnen brengen. (f) pHOTius Cod. CXVIII. ex pamfili apolog. pra ORIG. MOSHEiM Nod. Ophelder. III. Deel, vermoedt, dat dit bericht gebreklijk is, dewijl hij niet begrijpt, hoe GESCHIEDENIS. 49 hier mede niet te vtede, rustte de Bisfchop niet, voor- II dut hij hem, in eenc tweede vergadering, uit Egypti- ^^^^ fche Bhfchoppen beftaande , en waar bij van geene Hootdfl. Ouderlingen gewaagd wordt , ook van zijn Ouderling- "^ C. G. fchap had laten afzetten, hier toe, gelijk men ver- ^^j ^^j' haalt , ook de verminking van origenes , die hij eerst ■ geprezen had, tot eene beweegreden aanvoerende. 01" , bij deze veröordeeling van origenes , en Of ori- zijne afzetting als Ouderling of Priester , ook fom- ^'^■'^^^ ■> ^ 0 5 aandeAf- mige gevoelens van hem hi aanmerking zijn gdco- goden ge- men , en hij tevens uit de gemeenfchap der Kerk öiferd gefloten zij ( * ) , is niet zeker, epifanius ( f ) geeft nog eene andere reden van zijne veröordeeling op. Door de Heidenen gevangen, zal hem de keuze gegeven zijn , van of aan de Afgoden te offeren , of zich fchandelljk door ontucht te laten mishandelen, ori- •GENES verkoos het eerde, hoewel men 'er bijvoegt, dat, terwijl hij befluiteloos ftond, de Heidenen zel- ve hem A&i wierook uit de handen op het Outerviiur gefchud zullen hebben. Wegens dezen afv^al, was ORIGENES, uit de Gemeente gefloten, en zag zich, door d^ Christenen gehoond en veracht , ge- nood- ?ioe de Clirïsreneu iemnnd in ballingfchap zouden heb- ben kunnen verdrijven. Hij gist, dat origenes, moede- loos over de bthiir. delingen van den Bisfchop demetrius , aijnen post als Leermeester te vooren verlaten, en dat dit verlaten voor dezen het fchijnbaar voorwendzel ge- weest zij , om oiUGEixEs te veröordeelen. (*) Dit bericht HièRON. Libr, II. in Risftnum. C, 5. rt) Hares, 64. C. 2. m. Deel. D 50 KERKELIJKE Il noodzacikt, Alexandri'é te verlaten : Docli epifa- ^^J^ Nius is de eerde, die dezen afval aan ortgenes te Hoofdft. last legt, waar van geen Schrijver, vriend of vijand nn C. G. y2Ln dezen grooten man , vóór hem gewaagt ; en Tnar2 3'5. ,, .... , tot 2-1 EPiFANius was een gellagen - vijand van origenes, — ■■ — die tevens zeer ligtgelovig was, en vcrfcheidcn an- dere misflagen , ten aanzien van origenes , begaan heeft. Zou origenes , nu veertig jaaren oud , zoo- danige zwakheid betoond hebben , die in zijne jeugd met zoo veel ijver voor den Godsdienst pal Hond? Ook zou dit moeten gebeurd zijn , onder de regee- ring van ALEXANDER SEVERUS , wicns Moeder mam- MEA , gelijk wij gezien hebben , origenes zoo hoog in achting hield, en die de Christenen niet vervolgd heeft. Men zou , in zoodanig geval , origenes in de Gemeenten van Palxflina niet zoo vereerd hebben , ge- Hik men deed , noch hem toegelaten hebben , openlijk te leeren. origenes zelve, die anders zoo nederig van zich zelven fpi-eekt , maakt niet alleen nergens van de- 7.t gewaande zwakheid gewag, maar klaagt (*), dat zijn vijand demetrius hem onrecht hebbe aangedaan. OniGE- Origenes , door de hem aangedane moeilijkhe- r:Es be- ^en verdrietig , liet het Beftuur en het Onderwijs op geeft zich nr.a Cje- ^'^ School over aan zijnen leerhng heraclas , en farea. begaf zich, in het jaar 231, van Alexandri'è naa Cafarea in PaUfiiiia ^ alwaar hij van den Bisfchop theoktistus, die, benevens de Bisfchoppen van PaldEJiina^ Arahi'é^ Feniciè ^ en Achaje^ de beflui- ten der vergadering te Alexandri'è afkeurde, met al- (*) /. fiipra LComvient. in joaNN. T. Vl.p. loi , 103. GESCHIEDENIS. Jï alle achting ontvangen werd ; deze Bisfchop droeg hem II zelfs het ambt op , om alleen de Heilige Schrift ^^^ voor de Gemeente te verklaren, en vereerde hem, Hoofcift. met andere Bisfchoppen , als hunnen Leeraar (♦). Te "'"^ ^' ^ Taar 235. Ca farea zette origexes ook zijnen arbeid van on- ^qj 251. derwijzen, en het uitleggen van den Bijbel, onver • hinderd, voort, alleen zag hij, ten tijde van Kei- zer MAXiMiNus (f), in het jaar 235, zich genood- zaakt , voor één of twee jaaren zich te verbergen , maar na deszelfs dood, keerde hij weder na Cccfa- rea terug , van waar , of van Atheene , waar heen hij eene reize gedaan had, hij des verzocht zich naa Arahië begaf, en het genoegen had , beryllus , Bisfchop van Bostra^ door minlijke onderhandelin- gen, van zijne gevoelens af te brengen, gelijk hier voor verhaald is (§}. Kort nadat origenes Aiexandnè verlaten had , Orige- was de Bisfchop demetrius overleden , hebbende f^^ .. , , brengt tot zijne opvolgers , eerst heraclas , en na dezen ecnige DiONYSius , beide leerlingen en vrienden van ori- Arahi- GENES , waar door alle vervolgingen tegen hem op- christe- hielden, en hij, ongeffcoord, voort kon vaaren, met nen van het verklaren der Heilige Schrift , ook kwam thans ^"""^ dwaling zijne verdedigmg van het Christendom tegen cel- terug , ea sus in het licht , behalven dit alles fchreef hij eene ^^'^^'*" Tnenigte Brieven, onder anderen aan den Keizer fi- LIP- (*) EusEB. Hht. Eccles. Libr. VI. Cnp. 26, 27. (t) Van wiens vervolging gefproken is II DeelBladz. 401. (§) Bladz. 10. en II. D 2 52 K E R K E L IJ K E II Lippus , en deszelfs Gemaalin severa. Zestig j'aa- ^^^ ren oud zijnde, flond hij toe, dat zijne Homiliën Hoofdft. of Leerredenen werden nagefchreven , hetwelk hij na C. G. tot liier toe niet geduld had. Thans bezwaarde men Tciir ^ *? c tot Iti'. ^^^^^ *^^^ befchuldigingen over fommige leerflellin- • gen, die men uit Boeken haalde, welke hij niet ten ^jjende opei^iy^ gebruik beftemd had, waarom hij aan den ten. Romeinfchen Bisfchop fabianus , en andere Bis- fchoppen. Brieven fchrecf met zijne geloofsbelijde- nis ( * ) ,• terwijl hij zelve met allen ijver werkzaam bleef, om dwaalgevoclens , door overtuiging der waar- heid , te keer te gaan. Dus begaf hij zich , op ver- zoek der Bisfchoppen van Arahie^ niet lang vóór het jaar 250, andei'maal derwaards, ten einde eenige onlusten te flillen, die door fommige Arabifche Chris- tenen , in de Gemeenten , verwekt waren , daar zij beweerden, dat de ziel te gelijk met het ligchaam fterft en vergaat , maar daartegen in den jongflen dag weder met het ligchaam zal opfbaan (f), en het gelukte hem, op eene Kerkvergadering, met dit oogmerk bijeengeroepen, deze lieden, door kracht van redenen , te bewegen , om deze hunne gevoelens af te leggen. Hij waarfchuwde insgelijks (§) de Christenen tegen eenen aanhang, die echter zoo fchielijk te niet ging, als zij ontflaan was. Deze aanhang noemde zich Ekefa'itcn^ waarfchijnlijk naar ze- (*) EussB. Hht, Eccles. VI. 36. (J) EüSEB. Ilist. Eccles. VI. 37. (g) EusEB. Ilisi. Eccles. VI. 38. GESCHIEDENIS. 53 zekeren elxai, eenen Jood, die reeds ten tijde van II den Keizer TRAJANUS zijne gcvvoelens verfprcid had(*). ^^^/^ Wjlke hunne eigenlijke meningen waren, wonit ons Hoofdfl-, niet bericht; eusebius tekent alleen, uit eene Leer- "^ C. G. Tont» O ^ s reden van origenes over den LXXXII Ffa/m, aan: J^^ ;^f'j Dat zij een gedeelte der Heilige Schrift verwierpen, en bijzonder paulus fchriften geheel. Dat zij het voor onverfchillig verklaarden , alfchoon men Christus met den mond verloochende, indien dit flechts niet van harte gefchiedde. Eindelijk , dat zij een Boek toon- den, dat, van den hemel gevallen zijnde, aan hun, die daar in geloofden, eene andere vergeving van zonden bezorgde, dan die door Christus. Meer weten wij van dezen aanhang niet. Toen de vervolging onder den Keizer decius met Zijn lij- zoo veel hevigheid tegen de Christenen uitberstte , '■''^" ^" *" dc ver* ti-of dezelve ook dezen aanzienlijken Leeraar en vo];'in<' voorflander van het Christengeloof, in zijnen hoo- van deci- gen ouderdom. Hij werd in de gevangenis gewor- ^•^•' ^"^ pen , met een' ijzeren keten om den hals , en de dood. voeten wijd in den ftok van één gefpcrd; men deed hem verders allerhande pijnigingen ondergaan , en dreigde hem nog zvvaarer, om hem het Christen- dom te doen verzaken, maar de oude Man bleef ftandvastig, zijnde, met het zelfde vuur, hetwelk zich reeds in zijne jeugd geopenbaard had, zelfs den dood getroost. Hij behield echter het leven, maar bekwam zijne vrijheid, naar het fchijnt, niet we- (*) Epifanius H.eres. 19. die zelve twijfelt, of deze RLXAi ooit eea Christen geweest is. D q 54 K E R K E L IJ K E II weder, voordat decius, in het jaar 252, gefneu- DOFK yg|^^ yyjis^ £)qqj. 200 veel lijden afgemat, ov^erleed HootUft. tle arbeidzame man, te Tyrus ^ in het jaar 254 (*) na C. G. in den ouderdom van omtrent 70 jaaren. Toot* O Q ^ tot 251.* ^^^^ ^OYtt fchets van het leven van origenes i^ zal den Lezer zekerlijk hoogachting jegens den waar- Kcrakter (jjgeii jj^^^ hebben ingeboezemd , die zich , van de GENEs. vroegfte jeugd tot den ouderdom toe, in het voor- ftaan van het Christendom , door de rechte en waare middelen , van onderzoek, onderwijs , en overtui- ging, gelijk in alle voorvallen , dus ook in de zvvaarfte gevangenis , (land vas tig gelijk is gebleven. Het (lillen van verdeeldheden , door dwaalenden met zachtmoedig- heid te overtuigen , en dus de rust en vrede te her- ftellen , zal hem altijd eerwaardig maken , en tot eenen wezenlijken lof verftrekken , welken de laster niet heeft kunnen bezvvalken. Met betrelddng tot zijne twisten met den Bisfchop demetrius , zijn wij wel niet genoeg van hulpmiddelen voorzien , om , m alle bijzonderheden , te kunnen oordeelen , wie hier ichuld hebbe gehad, doch, wat ook mosheim, ter verichoning van dejnietrius , aanvoert, over het geheel zal de vredelievende Christen neigen, om de gematigdlieid van origenes te prijzen , die liever zijn ambt en zijne vadcrftad verliet , dan zijnen voor (*) EusEBius Hist. Eaics. VIL i. fchijnt zijne dood wnt vroeger, in het eerlle jaar van den Keizer gallus, te Hellen, doch zijne woorden zijn duister; en moeten, uit andere gronden, verklaard worden. Men zie vale- 8IUS over deze plaats van eusebiüs. GESCHIEDENIS. 55 voor de Kerk in 't gemeen zoo nuttigen arbeid te n ftaaken , om met eenen Bisfchop te kibbelen , die , ^^^^ eerzuclitig , in zijne Bisfchoppelijke waardigheid waan- Hoofdft. de beledigd te zijn , en hij zal de Bisfchoppen van iw C. G. Paldsflina en de aangrenzende Gewesten billijken , J^^"* ^^ ^ * die aan de uitftekendc bekwaamheden en verdienden — — — van ORIGENES hebben recht gedaan, welke deze be- kwaamheden paarde met eene voorbeeldige Gods- vrucht en nederiglieid , die zijne vijanden zelve niet hebben durven loochenen, epifanius ( * ) , een vijand van origenes, verhaalt ons een bijzon- der geval van origenes , hetwelk hij wel tot een bewijs aanvoert, van den afval, waar aan orige- nes zich zou hebben fchuldig gemaakt, doch wel- ken wij getoond hebben, enkel een verdichtzel van den laster te zijn, maar hetwelk, waarlijk gebeurd zijnde, uit eene veel edeler bron, van ootmoed en zelfsgevoel , zal zijn v'oortgevloeid. Het geval is het volgende: origenes, door de Gemeente te yeru' falem verzocht zijnde, haar met eene leerreden en vermaning te ftichten, floeg den Bijbel open, om zijnen Tekst voor te lezen. Bij het openflaan valt hem deze plaats, uit den Lllen Pfalm, onder de oogen : „ Maar tot den Godlozen ztgt God : „ ^Vat hebt gij mijne inzettingen te vertellen? en „ neemt mijn verbond hi uwen mond?" Door de- ze woorden werd origenes tot in het hart ge- roerd, en voor dat oogenblik buiten (laat gefield , om te kunnen fpreken , zoodat hij het Boek dicht floot 3 (*) Hare%, C\. C. 2. D4 S6 K E R K E 1. tj K E II floot, terwijl hem een fh-oom van traancn uit de oogen ^^^ berstte. Hoofdrt. Met betrekking tot 's mans geleerdheid en geest- na C. G. vermogens , als mede zijne arbeidzaamheid , zal ons Tanr s^f. tot 251.^^"^ ^°^^^ befchouwing van zijne fchriften best ' in ftaat ftcUen , om hem te kunnen beöordeelen. ^'j|".^ Zijne arbeidzaamheid was zoo groot, dat zij hem den naam van Adamantius en XaA^tgi-le^ar , als of men zeide, eenen man van Diamant en Koper, of Staal , verwoiven heeft ( * ). epifanius fchrijft hem een getal van niet min dan zesduizend Boeken toe , hetwelk , alhoewel men , onder dezen naam , naar de wijze der Ouden , verfcheiden afdeelingen van grooter Werken , Leerredenen , Brieven , en an- dere Ideine Opftellen verftaat , ccliter zoo veel is , als van eenig Schrijver der Oudheid bekend is. Van deze fchriften is een groot getal verloren geraakt, veifcheidene , die zijnen naam dragen , zijn van an- dere Schrijvers , en die nog overig zijn , zijn niet zonder vreemde bijvoegzelen en veranderingen tot ons gekomen. Wij zullen koitelijk van zijne voor- naam- (•) Ten zij de eerfte benr.ming misrchien een eigen nanm vnn origeises is, gelijk eusebius Hi'st, Ecclcs. VI, 14, fchijnt nan te wijzen. Ook noerai: inëRONYMUs hem foratijds eenvouwig adamantius, en deze naam is bij de Ouden niet ongewoon, heuman Ha ad Hisfor. Littei\ pag. 89. Met dezen naam wordt onze Kerkleeraar on- derfcheiden van eenen anderen origenes, eenen Wijsgeer, die een weinig laater ontJer gallienus geleefd heeft. Vergelijk vat.es. ad euseb. Ilist. Eccks. VI. 15?. GESCHIEDENIS. 57 naanme fchriften fprckcn, en dan uit dezelve zijne ii bijzondere gevoelens opmiiken , die , in volgende ^°^ tijden , tot de hevigfte twisten , over dezen vermaar- Hoofdfï. den man , aanleiding gegeven hebben. na C. G. Wij kunnen zijne fchriften gevoeglijkst verdeden , ^^^ ^^^' in zulke, welke de opheldering en verklaring der Heilige Schriften ten doel hebben, in zulken , waar .'^^l" ^'"' ociu clan in hij het Christendom verdedigt, of deszelfs leer- (^g j-j g^ ftukken verhandelt , en in fchriften van geniengden in- beReed. houd. Onder zijne fchriften van de eerile klasfe, ^'^^",^ ^* verdient zeker zijn Werk, waar mede hij zich om- trent de oordeelkundige uitlegging des Ouden Tes- taments verdien ftel ijk gemaakt heeft, gemeenlijk zij- ne Hexapla genoemd, de eerfte plaats. Hoe groo- te zorg\iildigheid de Christenen van eerften af ook gebruiken mogten , om ^tn Tekst der Heilige Boeken zuiver te bewaren , waar toe zij niet alleen door den eerbied voor dezelven , maar ook door de floute ondernemingen van veifcheiden Ketters, va- i.EXTiNUS, MARCioN (*), CU audcten , gedreven werden , wier ondernemingen , hoe zeer ten onrechte , aan de Christenen zelven werden te last gelegd (|), nog- (*) Ik weet wel, dat, onder anderen 5E.\iler, w.vr- cioN, van opzetlijke vervalfcbingen , zoekt vrij te piijten, maar de befchuldijjingen van tertl'LLIAinus , origeaes , EPiFAMUs, enz., tegen hera zijn zoo duidelijk, dat zij door twijfelingen en redenkavelingen niet kunnen opge- wogen worden. (t) Dus laat celsus {^Libr. II.) zijnen Joud de Christenen befchuldigen , „ dat zij drie of viertMal hun- D 5 „ ne 58 K E R K E L IJ K E II nogthans was het, wanneer de affchriften verraenig- ^1*X^ viildigden , onvermijdelijk,, dat niet, van tijd tot Hoofdft. tijd, eenige fchrijfFouten , en onder die zeifs gevvig- m C. G. fige ^ ii^ fommige Handichriften inflopen ; origenes laar 2'^'^ lot 251'. "'^ni 5 dit overwegende , en door den bijftand van '• " zijnen rijken vriend ambrosius onderfleund , eene oor- deelkundig verbeterde uitgave van het Oude Testa- ment, bijzonder van de Alexandrijnfche Overzetting der LXX , op zich , ten welken einde hij , op zijne reize, verfcheiden Handfchriften van deze Overzetting, als ook van die van symmachus , aquilas, en theÖ- DOTiöN, kocht, welke hij, met alle naauwkeurigheid , benevens nog twee Griekiche Overzettingen van On- genoemden van fommige Boeken des O. T. , in zes Kolommen naast eikanderen , liet afichrijven , waar naar zijn Werk den naam van Hexapla kreeg, en voor welke hij nog in twee kolommen den Hcbreeuw- fchen Tekst, in de eerfte kolom met Hebreeuwfche Letters , doch zonder punten , en in de tweede , dien zelfden Tekst met Grieklclie Letters plaatlle , waar- om ook het Werk , naar deze acht kolommen , fom- tijds Oktapla genoemd wordt. Om het ^Verk min kost- „ ne Euangeliën veranderd hebben; " Op welke be- fchuldiging ORiGïïNES , met alle gerustheid, dus antwoordt: „ Ik ken geene andere vervnlfchcrs , dan de Marciöni- „ ten en Valentinidnen ^ en zoo ik meen, de aanhan- „ gers van lucianus. Doch deze euveldnad moet niet „ aan onze Leere worden toegefchreven ; maar r.an zul- „ ken, die zich verftouten, de Euiingeliè'n onredelijk te „ behandelen." GESCHIEDENIS. 59 kostbaar voor lommigen te m;iken, liet hij ook bij- n zondere aflchriiten vervaardia;en , welke alleen de ^^^^ IX vier ouder Overzettingen in vier Kolommen hadden, Hoofdfl:. waar van de naam Tetrapla , die dit ^Verk ook nn C. G, T 1511* O "J C fomtijds draagt; (*) ja naar cene zevende Griekfche J^^ ^^•J* uitgave, (gx^wö-*?,) 'er naderhand bijgevoegd, vindt ■. men ook den naam Enneapla. origexes tekende, door oordeelkundige merken, de verfchillende lezin- gen , bijvoegzelen , uitlatingen , enz. , dezer Hand- fchriften, hetwelk dit Werk voor de Oordeelkunde allergewigtigst maakte , maar niet min , voor de Uit- legkunde , uit hoofde van den veifchillenden aart der Griekfche Overzettingen, waar door uit dezelve de vvaare zin van zeer vele plaatzen des O. T. kan verftaan en opgehelderd worden. Jammer is het, dat dit Werk , waar aan origenes 28 jaaren befleed- de, en hetwelk hij, omtrent het jaar 236, voltooide, zoo wegens de kostbaarheid, als wegens het verval der geleerdheid , in volgende eeuwen , niet volkomen onze tijden bereikt heeft. Met vele moeiten heeft men echter een aanmerklljk gedeelte van hetzelve, na het herftel der geleerdheid, bijeenverzameld, het- welk BERNH. van MONTFAUCON , te Pav'^s 171 3, onder den titel van Hexaplorum Origenis , quae fuperfunt , in II Deelen in Folio heeft uitgege- ven , en CAREL FREDERIK BAHRDT , beknopter, in Octavo, te Lubek , 1768 enz. Het Nieuwe Tes- ta- (*) EusEBius Hist. Eccles. VI. 16. IMen vergelijke EiCHHORN Inleid, in het O. T. 1 Deel, Bladz. 2j6. volg. 6o K E R K E L IJ K E . II tament werd door origenes , insgelijks , 6p eenc ^^^ oordeelkundige wijze, behandeld, veifchciden llund- Hoofdfl. fchriften van hetzelve door hem vergeleken , en ver- na C- G. fcheiden naar dezelve verbeterde lezingen in zijne tot 25 1. affchriften overgebracht , zelfs waagde hij , op deze •■ en gene plaatzen , oordeelkundige gisfingen , in wel- ke hij echter niet altijd even gelukkig flaagde. Zijne uit- De werkzaamheid van origenes bepaalde zich leggingen j^j^j. q^qq^j j-qj- ^q oordeelkunde des Bijbels , maar en verkla- • ' ringen deed hem insgelijks de uitlcgkunde beoefenen , in derH. j^^^- ^^^^ ^oo wel als het ander, overtrof hij alle de Kerkelijke Leeraars en Schrijvers, die vóór hem ge- weest waren, zedert de tijden der Apostelen. Uit- gezonderd de Openbaring van joünnes , omtrent welke hij wel een voornemen had, om ze te ver- klaren , doch hetwelk wij niet weten , of door hem ten uitvoer is gebracht , heeft hij uitlegkundige ver- klaringen gefchreven , over alle de Boeken des Ou- den en des Nieuwen Testaments. Deze Verklarin- gen zijn van drieërleië foort; y^anmerkingen of kor- te geleerde ophelderingen , ( Sclwlia , Excerpta , <r>jv6i!^(r?<f ,) op den kant der Handfchriften , van ze- kere moeilijke plaatzen , of van zekere woorden , uit de Spraakkunde en Gefchiedenisfen. Van deze heb- ben wij niets, ten minften dat wij, met zekerheid, onderfcheiden kunnen , overig. Uitvoerige Verkla- ringen^ (rojWoi, VoJumina^ of Commentarii ,') van welke het één en ander bewaard is gebleven, doch zeer weinig in het oorfpronglijk Grieksch ^ meest in eene Latijnfche Overzetting, op welke men niet al- tijd GESCHIEDENIS. 6i rijd vertrouwen kan. Eindelijk , Leerredenen of II Predikatiën ^ over de Heilige Schrift, QHomiliae^ ^^^ Traciatus , ) in welke hij de Heih'ge Schrift in zoo HoofdfT. ven*e verklaart , en tot Godzaligheid toepast , als "^ C. G. hij overëenkomftig oordeelde , met de gefteldheid en j^j ;^^ ^ bekwaamheid zijner toehooreren. Deze heeft rufi- . Nus zoo veel verkoit en elders weder uitgebreid (*) , dat wij, in de genen, die wij nog hebben, niet zeker kunnen wezen, wat eigenlijk van de hand van ORIGENES is. Bij deze gelegenheid mogen wij ook gewagen van zijn Antwoord aan julius africanus , over de Ge- fchiedenis van susanna , wier echtheid gemelde Schrijver beftreden had, wellce origenes tegen hem zoekt te verdedigen , doch welke verdediging niet zeer gelukldg is uitgevallen. Naast den arbeid van origenes over de Heilige ZijnWerk Schriften , verdient zijne Wederlegging , die hij tegen '•^°^" CELSUS* CELSUS, wellie, gelijk wij gezien hebben (f), het Christendom, in zijn Boek, Waarachtige leer e ^ of leere der waarheid genoemd , onder de regeering van ADRiaNUS, beflreden had, op aanfporing van zijnen vriend ambrosius, gefchreven heeft, in acht Boeken , welke onzen tijd bereikt hebben , en met recht door jmosheim eene Hoogduitfche Overzetting, die in het jaar 1745 in Oiiarto door hem met aan- te- (*) Deze verfchoont zich deswegens te vergeefs iii Perorat. in cxplanat. Ovig, piiper Epist. P. ad Kom, Tom, IV. pag. 688. fqq. edit, Ruaei. (t) II Deel, Blr.dz. 72. «2 KERKELIJKE II tekeningen is uitgegeven, waardig gekeurd zijn, ge- ^'^^ lijk zij, in de daad, in lianden van alle Christe- Hoofdfl:. nen behoorden te wezen , dewijl, wat de hoofd- na C. G. zaak betreft, origenes den Tegenfchrijver van het tot 2^1! Christendom meesterlijk wederlegd en ontwapend m heeft. Het is waar, origenes heeft in zijne We- derlegging fommige zwakke plaatzen, hij heeft zijne bijzondere gevoelens hier en daar te pas gebracht , én van de Platonifche Wijsgeerte, meer dan nodig, of zelfs met het eenvouwig Christendom beftaan- baar was , gebruik gemaakt , doch , zoodanige zwak- ke plaatzen zijn Hechts weinigen , in vergelijking van het geheel. De aantekeningen van imosheim die- nen ook daar toe , niet alleen om de behandelde zaken op te helderen , maar om de antwoorden van ORIGENES te beöordeelen , fomtijds evenwel ftreng genoeg, hoewel niet zoo ftreng, als door semler gefchied is (*). Desniettcgenflaande erkennen deze beide Geleerden de verdienften van origenes in dit Werk, hetwelk ook tegen verfcheiden van hunne berispingen zou kunnen verdedigd , ten minften , nit zijne omftandighedcn, en de om ft andigheden van zij- nen tijd, veifchoond worden. ZijnBoek Het Werk van origenes , ten opfchrift hebben- ovci de ^^^ ^g^^ a^ym ^ de Principiis ^ niet over de eerflt oïhigin- beginfelen ^ maar over de gronden of grondbcginfC' felenvr.n jg^ y^n de Christelijke Icere , in vier Boeken, ver- teliik<^e- ^^^"^ voornaamlijk om die reden aanmerking, omdat loof. men uit hetzelve de meeste befchuldigingcn ontleend heeft, (*) Magazin für die Keligion II tmd III Theil. GESCHIEDENIS. 63 heeft, die men ten laste van origenes heeft aange- ' . ^ DOEK voerd. Hij fchreef het, nog te Alexandri'è zijnde, ix om den aart van fommige leerftukken van het Chris- Hoofdfl, tcndom wijsgeerig te onderzoeken , en met zichzel- u^r 235! vc, met de Heiliga Schrift, en met de Wijsgeeite tot 251, te doen ovcrëenftemmen , en dus als tot een famen- ftel te maken, zoodat men dit Werk niet ten on- recht , ééne eerde proeve eener Schoolfche voor- ftelling der Cliristclijlce leerftukken zou kunnen noe- men. Wij hebben dit Werk alleenlijk in eene La- tijniche Vertaling van rufinus , welke vriend en voorftander van origenes, onder voorvvendzel, dat het van Ketters en vij.ïnden van cr.igenes vervalscht zij , verlcheiden }3laatzen weggelaten , en anderen ver- vormd lieeft , door inlasichingen en veranderingen, zoo als hij met 's mans HomUi'èn of Leerredenen gehandeld heeft. Evenwel hebben wij nog eenige plaatzen van den Grieldchen Tekst over in de Phl- lokaJia van origenes , van welke wij zoo aanftonds fpreken zullen, en van welke wij ter beöordeeling van den zin dezes W^erks een goed gebruik kunnen ma- ken. In heteerftc Boek van dit Werk, handelt hij van God^ van christus, van den Heiligen Geest ^ van de Vermindering of den Val , van de Redelijke Wezens , van het Einde der Wereld^ of de Volein- ding , van de Ligchaamlijke en Onligchaamlijke Wezens , van de Engelen, In het tweede Boek , van de wereld^ van de eeuwige duuring der Ligchamen , van het hegin der wereld^ dat Vr maar één God is van ' de JVet en Profeeten , naamlijk de Vader yan onzen Hsere jesus Christus , van het onder^ feheid 64 K E R K E L IJ K E II fcheid tmfchcn den rechtvaardigen en goeden God , ^^y' van de menschwording des Zoons van God, vaii Hoofdft. <^en Heiligen Geest ^ van de Ziel ^ van de Wereld ^ na C. G. van de Opfianding der Ligchamen, van het vuur tot 251! ^^ ^^ ftraffen der hel ^ van de beloften des eeuwi- ' gen levens. In het denle Boek, van den vrijen wil^ van de vijdndlijke magten, van de drievuldige wijsheid, van de wenschlijke verzoekingen , dat ds Wereld een begin gehad heeft , van het einde der Wereld. In het vierde Boek, van de Godlij ke in- gering der Heilige Schrift , van de rechte wijze , om de Heilige Schrift te ver/laan , korte herhaling en voorjielling der voorgaande leere. ZijnBock- Nog hebben wij van ORIOE^'ES een gcfchrift over over het j^g^ «rebed , opgedragen aan zijnen vriend ARimio- gebed. ? i » o sius, en aan tatiana. In dit Werk bewijst hij de noodzaaklijkheid des gebeds, toont deszelft recli- te gcftcldheid aan, en verklaart vervolgends het ge- bed, door jESus voorgefchreven , of het Onze Va- der. Tegen de gronden van hun, die de noodzaak- liikheid van het gebed ontkennen , omdat God toch alles, wat gebeint, te vooren weet, omdat wij niet weten , wat wij bidden moeten , en ligt iet Ichade- lijks bidden , en dewijl God toch alles te vooren verordend heeft , hetwelk hij , om ons gebed , niet zal veranderen , merkt origenes aan , dat wij allen eenen vrijen wil hebben ; God voorzag deze vrije hande- lingen der menfehen, en kon gevolglijk dus beflui- ten: „ Dezen zal ik wegens zijn vlijtig gebed ver- hooren , maar genen onverhoord laten , of omdat hij der verhooring onwaardig is, of omdat hij om fcha- de- GESCHIEDENIS. 65 deliike en onbetaiimlijke dingen bidt. „Wat betreft, 'II dat Gods voonvetenfchap onfeilbaar is , waar uit ^^-^ eene noodzaaklijkhcid der nicnsclilijkc daaden fchijnt Hoordd. te volffen, lui merkt aan, dat God ook dit noodzaak-."^ ^' ^'' lijk te vooren weet, dat zeker mcnsch niet zoo nood- j'^,^ „51. zaaklijk en vast het goed of kwaad zal willen , dat — hij aan geenc verandering onderhevig zou wezen. Onder de vooifchriftcn , welke hij geeft, hoe en wat men bidden zal , zijn de volgende de voornaamftcn : Men ftelle zich levendig voor, dat God bij ons te- genwoordig is, en dat wij, in het gebed, met hem fpreken. Hij leert , dat men tot God den Vader alleen^ en niet tot Christus, bidden moet, maar tot God dQ.n Vader, door onzen Heere jesus en in zijnen naam. Dewijl onze Heiland zelve zegt, nie- mand is goed, dan alleen God de Vader, en na- deraaal hij zelve onze Hoogenpriester , Hiilpe, ea Broeder is , zoo is het een misjlag der eenvouwigen , als zij tot den Zoon, met of zonder den Vader, bidden. Eindelijk vermaant hij , dat men God om zijne heilige en bemelfche gaven, niet om het aard- fche en geringe, bidden moet, en op dezen grond verklaart hij , in het Onze Vader , de bede om daag- lijksch brood., van het Brood des levens, of den Verlosfer. Ten Hotte voegt hij hier bij eenige aan- merkingen over den genwedstoejiand ^ in wellien men zich, bij het gebed, behoort te plaatzen , willende, onder anderen , dat men aan geene ontvangen bele- digingen moet denken , indien men vvenfche , dat God onze zonden niet gedenken zal; eene andere aan- merking gaat over de houding des ligckaams onder m. Derl. e bet 66 K E R K E L IJ K E II het bidden; de plaats^ en andere omdandigheden. "^^ Hij prijst aan de uitbreiding der handen en ophef- Hoofdft. fi"ê' ^er oogen, en het knielen, wanneer men God na c. G, om vergeving der zonden bidt. De beste plaats om tot -^si." '■'^ bidden zal zijn de vergaderplaats der gelovigen — ■ 'm de Gemeente , waar de Engelen , de kracht van onzen Heiland, en de Geesten der heiligen en over- ledenen tegenwoordig zijn. Onder het bidden moet men het aangezicht naa het Oosten wenden, om te toonen , dat de Ziel den opgang van het waare licht verwacht. Eindelijk, het gebed zelve behoort uit vier deelen te beftaan , na eene lofzegging aan God , door criPviSTUs , in den Heiligen Geest , in eene ■dankzegging voor weldaaden , eene belijdenis van zonden, eene bede om vergeving, en om de hulp- middelen tegen de heblijkhcid van zondigen , en eene bede om groote en hemelfche zegeningen voor ons en voor allen; weder met een beflnit van Gods ver- heerlijking door CHRISTUS, in den Heil. Geest. Opfpo- Een ander Werk van origenes , dat nog overig ïingtot jj^ ^ draagt ten opichrift: Een opwekhingsfchrift ^ telanr- ' ^^^ ^'^^^ Martelaar fchap. Zijne beide vrienden pro- fchap. TOKTETUS , Lccriiar der Gemeente te Ccefarea^ en de door ons reeds meermalen gemelde ainibrosius, moesten, geduurende tic vervolging onder den Kei- zer JMAXiMiNus, veel -om het geloof uitftaan. De laatfte, een vermogend man, die origenes met zijn geld behulpzaam was geweest, in het voortzetten zij- ner Doek - oefeningen , werd van al zijn goed be- roofd , gevangen , en met hoon en fmaad rondge- voerd. Dit alles echter verdroeg hij geduldig eq (land- GESCHIEDENIS. 6^ todvastig, zonder aan zijnen Godsdienst ontrouw II ie worden, tot hij, de vervolging met des dvvinge- ^^^^ lands dood oplioudendc, ontflagen werd, waar na Hoofdft. hij' nog eenige jaaren in rust leefde, en nog vóór "^ ^* ^* ° laar 235. ORiGENES' overleed, origenes fchreef dit Werk,jot 251. bijzonder voor ^^it.^ zijne vrienden, ten einde hen ■ tot ilandvastigheid op te Ipooren, waar toe hij alles bijbrengt, wat niet alleen de pligt van eenen Chris- ten, om aan de waarheid getrouw te blijven, maar ook de eere des Martelaarfchaps , thans reeds bij de Christenen zoo hoog geklommen , hem aanbood ; in welk laatdc opzicht, hij zich zeer flerk, en bui- ten alle mate, uitdrukt. Zoo zegt hij, dat niet al- leen de goede, maar ook de kwaade Engelen, hoe- wel dit nog ver af zij , zich eens over ftandvastige bloedgetuigen verblijden zullen. Elders: „ Gelijk „ die genen , die , naar de wet van moses , bij den ,, Altaar ftonden , door het bloed van ftieren en „ bokken , vergeving der zonden , door hunnen dienst , „ fcheenen aan te brengen; zoo flaan de zielen der „ genen , welke om de leere van jesus gedood zijn , „ niet te vergeefs bij den hemelfchen Altaar; maar „ brengen den bidder, door hunnen dienst^ verge- „ ving der zonden aan. Wij weten tevens, dat, „ gelijk de Hoogenpriester pssus Christus zich- „ zelven ten offer heeft opgeofferd , dus ook de „ Priesters, onder welken hij de hoogde is, zich- „ zelven ten offer opdragen : en daarom bij deit „ Altaar, als hunne eigene plaats, gezien worden. „ Even zoodanig een onbevlekt Priester, als voor- E a „ maals ■ M IC E R K E L IJ K E II „ maals de Joodfc he waven , die ook een onbevlekt ^^^^ „ offer offert, is de flandvastige Belijder en de vol- Hoofdft. 55 komen Martelaar." Hoe veel voedzel foortgelijke oa C. G. onvoorzichtige gezegden , tot het bovenmatig vcrëe- tm ori' ren der Heiligen hebben gegeven, zal het vervolg dezer Gefchicdcnis leeren , waar bij wij nog deze voegen mogen : „ Misfchien zullen , gelijk wij door 5, het dierbaar bloed van jesus gekocht zijn ,, ook fommigen door het dierbaar bloed der Mar* „ telaren gekocht worden, enz." Verloren Voorts zijn zeer vele fchriften van origenes voor fchnften ^^^ verloren gegaan , van welke wij of geheel niets , van ORi- iD o 1 j o GENEs. of flechts eenige weinige brokftukken , overig hebben. Van alle zijne menigvuldige Brieven, kunnen wij al- leen , behalven het reedsgemclde antwoord aan ju- Lius AFiiiKANus , QQU ftuk van cenen Brief lezen , waar in hij den ijver van zijnen vi'iend ambrosius roemt, om zich in de Heilige Schriften en derzel- ver zin te oefenen ; eenige regels uit een' anderen , in welke origenes zich verdedigt tegen lieden , die zijne genegenheid voor de Griekfche Geleerdheid en Wijsgeerte berispten ; een ftuk van eenen anderen , daarom merkwaardig, omdat hij daar in klaagt, over de vervalfching van zijne fchriften , doch zich te ge- lijk troost, omdat dit ook aan den Apostel paulus, blijkens zijnen tweeden Brief aan de Gemeente van Thesfaionica , gebeurd is; en een' Brief, aan zijnen leerling, den vermaarden gregorius thaumatur- Gus, of den ÏVonderdoener , wien hij vermaant, om bij zijne Godsdicnilige kundigheden, ook de Griek- fche GESCHIEDENIS. Ö9 fche Wijsgcerte en Wctenfchappen te bate te ne- II men — Nog had origenes twee Boeken gefchre- ^^^ ven over de Op/landing , en twee Gefprekken over Hoofdft. het zelfde Onderwerp, van welk een en ander flechts "^.^^;,^* eenige plaatzen zijn overgebleven — Doch gewig- tóJ Ó51*. tiger is het verlies van een Werk, in navolging van — het Tapijtwerk van zijnen Leenneester clemens \an Alexandrïè, onder denzelfden Titel (j;^o»\a»\zi? ^ Tapijtwerk , of een Werk van menigvuldige geleerd- heid en wetenfchap , ) in tien Boeken gefchreven , waar in hij de Leerllellingen der Christenen en der Heidenfche Wijsgeeren met malkander vergeleken had , van hetzelve zijn alleenlijk eenige weinige plaat- zen voorhanden , in ééne van welke origenes , met PLATO, leert, dat, „ de leugen fomtijds voor de „ menfchen nuttig is , wanneer het voordeel van „ den toehoorer verëischt, dat men zich van dub- „ belzinnige woorden en raadzels bedient , opdat , ,, deels, de waarheid hare achtbaarheid bij hem be- „ houde, en deels, opdat het geen zonder fluiër „ fchadelijk zou kunnen worden , met denzelven ,, bedekt worde. Doch, de mensch, die zich tot „ een' leugen genoodzaakt ziet, moet zich van dit „ middel , als van eene Ivruiderij en artzenij , met „ mate bedienen; zoo als judith, esther, en „ jAKOB, gedaan hebben. Doch, liegt men niet zoo, „ dat 'er veel goeds uit ontftaat, zoo zijn wij vij- „ anden van hem, die zichzelven de waarheid ge- „ noemd heeft." Uit deze plaats leidt inëRONYMus (♦) dit (*) Libr. I. ach'. Rufin. E3 76 K E R K E L IJ K E II dit befliiit af: „ Wie derhalven frisch weg Hegt, ^?y^ 99 ^1^ zonder eenige fchaamte, wat hem voor deu Hoofdft. 99 mond komt , tegen zijne broederen verdicht , n^ C. G. „ die betoont zich den besten Leeniar." Een be- Tnir "^ *? c tot 2-1!^.^^''' ^vaar mede echter alleen drift en part'jdigheid — — — ORiGENES woorden, hoe ruw en onbeini^htzaam zij ook zijn mogen, heeft kunnen bezwaieii. Werken Behalven de echte fchriften van Oricenes, zijn ren Tn ^" '^^ ^"^'^ "'^§' verfcheiden Opdellen van onbekenden , oRiuENEs die , onder zijnen naam , door onbekenden uitgegeven , toege- Qf jj^ laater tijd , zonder genoegzamen ^rond , aan fchreveu. n . & ' hem toegefchreven zijn. Dus heelt jo, iiuD. wet- STEiN zich , door de gelijkheid van naam , laten misleiden, om zeker Gefprek tegen de Marciomten jian ORIGENES toe te eigenen, hetwelk eenen laate- ren adamantius, die, ten tijde van konstantyn den Grooten ^ geleefd heeft, tot Schrijver heeft; ook heeft j. GRONOvius een ander klein A^'erk, onder den Titel <piAacro(paiAim , ( over de herflelfeh der ■ ïVijsgeeren , ) verkeerdelijk onder den naam van ORIGENES , in zijnen Thefaurus Antiqult. Grasc. (*) geplaatst. Om van geene anderen te fpreken. Bij ^eze opgave van origenes fchriften, of die aan hem worden toegekend, moeten wij nog mel- ding maken van eene kleine verzameling van merk- waardige oplielderingen der Heilige Sdirift , onder het opfchrift (piAoaxhtx ^ (^uitgelezen fchoone plaat' zen , ) door twee van origenes leerlingen ^ basilius den Grooten^ en gregorius van Nazianztis y uit zij- (*) TöXK. X.pag. .257. GESCHIEDENIS. 71 zijne Uitlegkundigc Verklaringen des Bijbels bijeen- II gebraclit, waar door vele van zijne merkwaardige ^^^ verklaringen voor ons bc\A'aard zijn gebleven , die Hoofdlh anders met de grooter Werken, waar uit zij getrok- "^ C. G. ken zijn, verloren zouden wezen. ^-J^^ „''^^ ^Vij zijn , om hier niet te fpreken van verfcheiden biizondere uitgaven van enkele fchrifcen van dezen '^['.tg^ven zijner geleerden Kerkvader , de eerfte uitgave van het groot- Werken. iïe gedeelte zijner Uitlegkundige Werken-, in het Grieksch , verfchuldigd aan petrus dan. huet , met eene uitgebreide en geleerde Inleiding , onder den Titel , Origeiüana , en met aantekeningen , te Rouan i66P>, in twee Deelcn in Folio ^ naderhand te Parp 1679, en te Frankfort aan den Main 1684. Doch de volledige uitgave van alle Werken van oPviGENES, zoo die nog in 't Grieksch, als al- leen in Latijnfchc Overzettingen , voorhanden zijn , hebben wij te danken aan charles de la rue, en deszelfs Broeders Zoon, charles vincent de LA rue , beiden van de orde der Benedictinen , in IV deelen in Folio. Laat ons nu eenen overftap doen tot de gevoelens Gevoe- van origenes , zoo ver wij dezelve uit deze zijne ''^"^ ^'^" fchntten m itaat zijn op te maken ; waaromtrent .^es. vooraf de ééne en andere aanmerking ter nodige opheldering zal kunnen dienen. Voor alles dan be- hoort opgemerkt te worden, dat origenes in de algemeene leere der Christenen, die hij Apostollca et Ecclefiaflica Pradicatio noemt, Qde ApostoUfche en Kerkelijke Prediking , ) ook Traditie , ( niet overlevering ^ maar /fifr^ der Kerk f') hetwelk bij hem E 4 het 7a KERKELIJKE IT het zelfde is , even gelijk dit woord Tradltio^ bij "j^^^ IRENEUS en andere vroeger Kerkvaders, dus genomen Hoofdd. wordt (*), niets wilde veranderen (f); hij wil na C. G. alleen de volksleere nader ophelderen en bepaalen , Janr 235 tot 25 1 .* ^" ^P ^'^^^ geleide der Wijsgeerte , de verborgene oor- ■ ' "— ' zaken en redenen, maar ook de jvijze^ en het hoe der dingen, waar van de Godlijke Boeken fpreken, naarfpeuren. Dit betaamt, volgends hem, de Leer- naren en geleerde Christenen , opdat de geheele lecre een wijsgeerig iamenhangend voordel zij, en te be- ter tegen de Hcideniche Wijsgeeren kan verdedigd worden. Uit deze aanmerking volgt ccne tweede: Dewijl ORIGENES , in navolging van zijnen leermeester CLEMENS,en anderen , tnsfchen het gene voor den een- vouwigcn Christen , en het gene voor den fchcrpzinni- gen geleerden voegde , onderfcheid maakte , behoeft men zich niet te verwonderen , dat hij, fomtijds, zich- zelven fchijnt tegen te fpreken , te weten , op de ééne plaats fchrijvendc naar de vatbaarheid der een- vouwigcn, en op de andere, naar de fchei-pzinnig- heid der Wijsgeerte. Somtijds echter was dit ver- fchil met zichzelven bij origenes een gevolg van zijn menigvuldig fchrijven, en van zijne waarheid- liefde, waar door hij telkens fchreef, het geen hij thans voor waarheid hield. Eene derde aanmerking is, (*) Vergelijk het II. Deel, Bladz. 248. ( t ) lUa fola crcdenda est veriias , qtue in vtillo ab Ecclefïajïica discordai traditione. „ Men moet die waar- „ heid alleen geloven, die nergens in van de leere der „ Kerk verfchiU." Vaorr. voor zijn Boek de Principiis, GESCHIEDENIS. 75 is , dat ORIGENES , nederig van zichzelven gevoc- II lende , meestal zijne meest gewaagde gevoelens , twij- ^^^^ felend en met ichroom , of ook wel enkel als beden- Hoofdft. langen en vi'agen v^oorllelt, latende het oordeel aan "^ C* G* .. T . , , , , jaar 235. zijne Lezers over, en zich aan beter gedachten on- ^^^ „51. derwerpende. Eindelijk , merken wij aan , dat zijne — ■ • tegenpartijders met deze beide laatfte omilandighcdcn hun voordeel gedaan, en hem dwaalgevoclens te last gelegd hebben, omtrent welke hij zich dikwijls el- ders beter verklaard heeft, en zijne vrije gedachten te fcherp liebben beoordeeld, hem niet zelden ver- keerde vertalingen zijner gezegden voor zijne gevoe- lens opdringende , als ook , dat velen hunner eerst na zijne dood hem hebben befchuldigd , wanneer hij zich niet meer verdedigen kon. Door deze en fooitge- lijke aanmerkingen in het oog te houden , zullen wij, hoewel men hem niet geheel zal kunnen verde- digen, dezen grooten man recht kunnen doen we- deivaren , bij vvien wij zoo veel goeds vinden , doch , die zelfs bij zijn leven reeds zoo vele vijanden had , en toen al klaagde, dat men zijne fchriften ver- valschte. Daar ORIGENES wel niet alle, maar nogthans de Deleere voornaamflre leerllukken der Christenen , in welke der Kerk volffends hij betuigde in te ftemmen , ons heeft opgegeven (*), qrige- vvillen wij dezelve hier eerst plaatzen , te meer , ï<es. omdat ons dus, uit zijn getuigenis, blijken zal, dat, in de hoofdzaak, de leere der Christenen tot hier toe geene wezenlijke verandering ondergaan hebbe. Het (*} In de boven aangehaalde Foorreden. E5 74 K E R K E L IJ K E H Het geen dan, onder de Christenen, naar de kerf ^^^^ der Apostelen , openlijk en bepaald , werd voorgedra- Hoofdfl. gen-) beftond, onder anderen, in de volgende pun na C. G. te Jaar 235. tot 251. " na C. G. ten : „ Eerftelijk , dat 'er één eenig God is , die alles gefchapen en gemaakt , en uit niet alles voortgebracht heeft. — II. Dat deze, in de laat- fte dagen, gelijk hij te vooren door zijne Pro- feeten beloofd had, onzen Heere jesus Christus heeft gezonden , öm eerst Israël , maar daarna ook de Heidenen , te roepen. lU. Dat dezelfde JESUS CHRISTUS , die gekomen is , vóór alle Schepfelen uit den Vader geboren is. I\^. Nadat hij , in de Schepping van alles , den Vader gediend had, (want door hem is alles gemaakt,) heeft hij zich , in de laatfte tijden , vernederd , en is een mensch geworden. Hij is vleesch ^geworden, daar hij God was, en is God gebleven, hetwelk hij te vooren was. Hij nam een ligchaam aan , gelijk het onze , en daar in alleen ondcrfcheiden , dat hij uit eene Maagd , en van dm Heiligen Geest, geboren is. V. Deze christus is waar- liik , en niet alleen in fchijn , geboren , heeft dus geleden, en is den gemeenen -dood waarlijk ge- ftorven. Want hij is waarlijk opgellaan , en na zijne opftanding met de leerlingen verkeerd heb- bende, opgenomen. VI. Eindelijk leerden zij ook den Heiligen Geest, verëenigd, {fociatum ,^ in cere en waardigheid , met den Vader en d(i\\ Zoon. VIL Dat de Ziel haar eigen wezen en leven heeft , en als zij ééns uit de wereld verhuist, naar hare werken beloond zal worden, en of tot het eif- „ deel GESCHIEDENIS. 75 ;,, deel des eeuwigen levens en der zaligheid komen , II „ als hare daaden haar zulks zullen toebrengen, of ^^^^ „ tot het eeuwig -vuur en ftraffen verdoemd, vvan- Hoofdll. „"l^er zij zich dit, door hare zonden, waardig ge- "^ C. G. „ maakt zal hebben. Vllf. Vaders leerde men, dat Jq^ „^j] „ 'er een tijd komen zal , van de opflianding der ■ „ dooden, wanneer r^/'t ligchaam, hetwelk in ver- „ derflijkheid gezaaid wordt , in onverderflijklieid * „ verrijzen, en het gene in onëerc gezaaid is, in „ heerlijkheid ontluiken zal. IX. In de leere der „ Kerk is ook vastgefteld , dat alle zielen redelijk „ zijn, en eéne vrije keuze en wil hebben. Dat zij „ in (Irijd zijn tegen den Duivel en zijne Engelen, „ en andere vijandlijke krachten, welke haar in de „ zonden willen verwan-en, die wij, indien wij an- „ ders recht en vooi"zichtig leven, veelmeer zoeken „ af te leggen. X. Van den Duivel en zijne Enge- ' „ len en de vijandlijke krachten leeit men wel in „ de Kerk, dat zij bellaan, maar wat zij zijn, en ,, hoe zij zijn, is niet genoeg bepaald. Doch het „ gevoelen der meesten komt daar op uit, dat de „ Duivel een Engel geweest en afvallig geworden „ is, en dat hij zeer vele Engelen overreed heeft, „ om met hem te zondigen, welke ook daarom zij- „ ne Engelen genoemd worden. XI. In de openbare ,, leere is verders aangenomen, dat deze wereld ge- ;, fchapen is, en van zekeren tijd af heeft begon- „ nen te beftaan , gelijk zij ook weder , naar hare „ verderflijkheid , zal ontbonden worden. XII. De „ Heilige Schrift is door den Heiligen Geest ge- „ fchre' 76 K E R K E L IJ K E Il „ fchreven of ingegeven, en heeft niet alleen den '^'Ji'^ „ zin , die voor elk eenen open ligt , maar nog bo- Hoofdft. 59 vendien eenen anderen , die voor de meesten ver- na C. G. ^^ borgen is. Want de uiterlijke voorftellen der tot 251! " Schrift zijn beelden van zekere heilige Verborgen- " 5, heden, (^Sacramenta^') en van Godlijke zaken. „ Hier in ftemt de geheele Kerk overeen, dat de „ gantfche wet geestelijk is , maar dat niet alles, ,, wat de wet geestelijk aanduidt, aan allen bekend ,, is, dan alleen aan die genen, aan welke de ge- „ nade des Heiligen Geestes, door het woord der „ wijsheid en der kennisfe , gefchonken wordt. Ein- „ delijk Xni. , ftaat in de leere onzer Kerke, dat „ 'er zekere goede Engelen van God en krachten „ zijn, welke hem ten dienst ftaan, om het heil „ der menfchen te bevorderen; doch, wanneer zij ,, gefchapen, en van welke natuur zij zijn, is we- „ deröm nog niet openlijk genoeg beflist." Gevoe- Deze leere der Kerke legt origenes zelve tot !en vnn ^qx\q.\\ ffrondflag , maar veroorlooft zich , om door ORIGKNES ö o 7 omtrent verdere ontwikkeling derzclve, door vergelijking, en de lijst ^ door gevolgtrekkingen, dezelve tot eene wetenfchap Boeken' ^^ vormen, en daar aan eene Wijsgeerige gedaante te geven, waar bij hij echter dikwijls de betuiging herhaalt , dat hij alleen eene proeve neemt , en eenen flap waagt , evenwel fpreekt hij ftouter , wanneer hij meent, zekerheid te hebben. Voorts volgde hij de Wijsgeerte van ammonius, welke hem daar toe ver- leidde, dat hij de Heidenfche famenftcllen der Wijs- geerte met de leere der Heilige Schrift wilde over- een- GESCHIEDENIS. 77 ïcnbrengcn , hetwelk noodzaalUijk , tot verderf en II verwrikldng der laatfte , moest uitlopen. Doch , laat ^^^ ons zijne gevoelens in de bijzonderheden befchou- Hoofdd. wen. na C. G. De lijst der Ilebreeuwfchc Boeken des Ouden Tes- i|qj ~-^' tamcnts is bij origenes dezelfde, als bij de Joo- — — — den (*), alleen haalt hij ook de Boeken der 3Iak' kabeën^ en het Boek van hexoch, onder den naam van de Schrift aan, en gebruikt ze, om zijne ftel- lingen te bewijzen. Dat hij ook de echtheid der Gefchiedenis van susanna erkende, hebben wij bo- ven reeds gezien, uit zijne verdediging dcrzelve te- gen juLius AFiiiKANUS. Van den Brief aan de Hebreen meldt hij, dat dezelve niet van alle Chris- tenen voor eenen Brief van den Apostel paulus ge- houden werd, waar aan hij ook zelve twijfelt, we- gens den fierlijken (lijl , evenwel haalt hij dezen Brief elders in zijne fchriften meenigmalen aan , als een Werk van den Apostel paulus , of omdat hij na- derhand hier van meer zekerheids verkregen had , of omdat, gelijk hij aanmerkt, de leere en denkwijze van dezen Apostel daar in ten minflen vervat was. Hij t^vijfeIt insgelijks omtrent dtn tweeden Brief van PE- (*) In de lijst van origenes bij EvsEU.Hist. Eccles.Libr. VI. C. 25. , ontbreekt wel de verzameling der XII kleine Profeeten , doch alleen , door eenen misflag der affchrij- veren, dewijl anders het getal van 22 Boeken der Jood- fche Kerk , dat origenes opgeeft , niet uitkomt , ook vindt men ze in de Werken van hilarius op dezelfde lijst uitdruklijk genoemd. Zie vales, ad euseb. /. c. 78 KERKELIJKE II BOEK IX Hoofdfl. na C. G. Jaar 235. tot 251. Zijn ge- voelen omtrent den '/in der M. Schrift. PETRUS, den tweeden en derden van joünnes, als ook over de Brieven van jakobus en judas, zon- der dezelven echter aan deze Apostelen volftrekt te ontzeggen, gelijk hij dan ook van de meesten der- zelven in zijne fchriiten gebruik maakt. Verders haalt hij verfcheiden onechte Boeken aan, als het EuangeUe der Hebreen , het Euangelie v^an pe- trus , de GefcJiiedenis van paulus enz. , zonder echter ergens te kennen te geven, dat hij ze voor echt erkent. Maar in zijne verldaring over den Brief nan de Romeinen verklaart hij, dat hij den Herder van iiERMAS , niet Hechts voor een nuttig , maar voor een van God ingegeven Boek aanziet, doch te gelijk erkennende, dat niet alle Christenen van dit gevoelen waren. Uit dit alles zien wij, hoe de viij- heid van onderzoek en denken , ten opzichte van dit onderwerp , welke ons tevens ten waarborg verftrekt , dat de Christenen daar omtrent niet los of willekeu- rig geliandeld hebben, tot hier toe voor niemand aanftootlijk of ongeoorloofd gekeurd zij. In de Uitlegkunde der Heilige Schrift, omtrent welke ORiGENES zichzelven zoo verdienftelijk heeft gemaakt , door zijnen oordeelkundigen arbeid , heeft deze zelfde groote man , door zijne gevoelens om- trent den zin der Heilige Schriften , een onbegrijpe- lijk groot nadeel gedicht. \^olgends de leere van PLATO onderftellcnde , dat de menfchen uit drie dee- len beflaan , het Ligchaam , de Ziel , en den Geest , oordeelde hij, dat men ook aan de Heilige Schrift cenen drievouwigcn zin moet geven, den woordelij' ken , anders ook letterlijken , of gefchiedkundigen ; deii G E S C H I E D E N I S. 79 den zedeJijken; en den geestelijken of geheimzinni- II gen, {Myftifchen.^ Dezen driediibbelen zin vindt ^9^ men wel niet overiil , maar evenwel fomtijds , bij mal- HoofdfT. kander in dezelfde plaatzen , doch nergens den woor- "^ C- G. delijken zin alleen. De woordelijke zin , het Lig- tö^ „5^ chaam der Heilige Schrift , is wel op zichzelven voor - de eenvouwigen nuttig, maar een wijs en volmaakt Christen moet tot de Ziel en den Geest doordrin- gen. Het onderfdieid niet in het oog houdende, tusfchen den letterlijken zin van oneigenlijke be- woordingen of beelden, en den letterlijken zin, die daar in ligt opgefloten , deed hij de onvoorzichtige uitfpraak , dat vele Bijbelplaatzen volflxekt geenen let- terlijken zin hebben, dat in de gefchiedenis en ze- denicere veel vooi-komt, hetwelk naar de letter Gode onbetaamlijk , den Heilige mannen onwaardig , on- waar, ongerijmd , en nutteloos is. Het volgende llrekke ten voorbeeld van zijne mwe uitfpraken, in dit opzicht: „ Wanneer wij," zegt hij (*), fpre- kende van de wet aangaande het onderfcheid tus- fchen de reine en onreine dieren ,- „ hier bij de let-' 5, ter ftaan blijven, en het gene in de wet gefchre- 5, ven is, naar het Joodfche of naar het gewoon „ gevoelen, opvatten, dan fcliaam ik mij, te mne- „ ten zeggen, en erkennen, dat God zulke wetten „ gegeven heeft. Want, de wetten van menfchen, „ bij voorbeeld, der Romeinen, of Atlicnienfen , of „ Lacedemoniërs 5 zullen veel diepzinniger en ver- „ ftan- (*) Homil. VII. i'i Levit. p. 226. Tom. II. Ed. Binedictin, 8o K E R K E L IJ K E II „ flainligcr fcliijiicn. Muar, wanneer Gods wet in BOEK IX ,, den zin genomen wordt, dien de Kerk leert, dan Hoofdfl:. ,5 overtreft zij alle menschlijke wetten, en dan zal na C. G. Ynen gelooven , dat zij waarlijk cene wet van God Janr235. • . tot 251. 5' is." Ook bedient hij zich, tot een bewijs van - dit zijn gevoelen, van de woorden des Apostels, düf de letter doodt , maar de geest levend maakt. De meerverhcven zin der Schrift is dan, volgends ORiGENES, deels zedelijk^ volgends welken de Bij- belfchc verhaalcn leeringen in zich bevatten voor de bekecring en het leven der Christenen , deels geestelijk , zoodat de Joodfche Gefchiedenis en Wet- ten zien op hemelfclie dingen , waar van zij icha- duvven zijn , en de gebenrenisfen dezer wereld op den toeftand en veranderingen der geestelijke we- reld , zoo de hcmclfchc , als de aardfche , dat is , de Kerk. „ Daar is toch ," zegt hij ( * ) , „ be- ,, halven deze zichtbare en onzichtbare wereld , eene ,, andere onzichtbare, enkel door het verftand be- „ grijpelijke , wier aanfchouwen en fchoonheid die „ genen genieten znllen , die rein van harten zijn , „ en die daar door tot het aanfchouwen van God ,, zelven voorbereid worden, zoo verre God naar 5, zijn wezen aanfcliouwd kan worden. " In die geestelijke wereld vindt hij de oorfpronglijke denk- beelden van ahes , wat in d^zQ zichtbare wereld voorvalt; waar in weder het gevoelen van plato , bij hem aangenomen, doorblinkt, nopens de denk- beelden, of het denkbeeldige 'm God, naar welke al- (*) Comm. in Joann. p. 305. T. IV. ed. Bened. GESCHIEDENIS. 8i alles gefchapen is. Verders verdeelt origenes de- Il zen geestelijken zin in den allegorifchen of hen- ^^ fpreiikigen^ welke op de Kerk van christus ziet, Hoofdft. en den Anagogifchen , die tot de bovenhemelfche ^i^ C. G. wereld opleidt. Ook maakt hij elders een onder- 1^^ *^,' icheid tusichen den Allegorifchen , Tropologifchm , — ■• en Anagogifchen zin der Heilige Schrift, yvaar van hij den eerllen in liet Oude Testament, den ande- ren in het Nieuwe Testament, en den laatften in de toekomende wereld, zoekt. Vooits is origenes zeer onzeker omtrent de regelen, naar welke de be- tekenis van dezen di'ieledigen zin. moet vastgefteld worden; voor zichzelven gaat hij ook, doorgaands^ met omzichtigheid en fchroomvalligheid , te werk, en bij Hot , merkt hij de bekwaamheid , om den geestelijken zin der Heilige Schrift op te fpooren, aan, als eene bijzondere Godlijke gave en verlich- ting, om welke hij, bij foortgelijke onderzoekingen, meermalen God bidt , en die hij zichzelven niet, met vertrouwen , du'rft toefchrijven. Met dit alles ftelt zoodanige wijze van uitleggen eene wijde deur open voor allerhande dvveepiichtige , dubbelzinnige, verkeerde , en zelfs aanflootlijke gevoelens , vvaar door de ecnvouwigheid der waarheid en van den redelij- ken Godsdienst verloren gaat, dewijl men, dus te werk gaande , van alles alles jnaken kan , gelijk dan ook de voorbeelden van zoodanig misbruik in vol* gende tijden niet zeldzaam zijn. Het zal velen vreemd voorkomen, hoe het moog- lijk ware, dat origenes, die zoo veel aan de let-. in. Deel. F ter gi K E R K E L IJ K E ir ter der Heilige Schrift oordeelkundig gewerkt heeft, ^"^f en zoo, boven andere Kerldceraars, van die eerile Hoofdft. tijden , was toegemst , met hulpmiddelen , tot de Ha C, G, redelijke uitlegging der Heilige Schriften , en die ook , tot ''o' wezenlijk, zoo vele goede verklaringen van den let- ■ t-erlijkcn zin derzclve heeft gegeven , tot eene zoo vvilfekeurige , gekunitelde , en onzekere wijze van uit- legging gekomen' is , en daar in zoo veel gedaan heeft, dat men hem, met recht, den naam van P^ ter AUegoriarum , ( Vader of uitvinder der Leen- fpreuken,) gegeven heeft. De Heidenfche Wijsgeer p'oRÉVRius (*) geloofde, dat origenés deze wijze van uitlegging van de Griekfche Heidenfche Schrij- veren ontleend had, die zich daar van tot het ver- klaren' van de geheimen van hunnen Godsdienst be- dienden- Doch, ORiGENES was , langs eenen nade- re'n weg, tot dit gevoelen gekomen. De Allcgori- /c^g leerwijze heerschte reeds te Alexandri'è^ zedert de^ tijden van den Jood filo ; cleimens vaii Alex- ^/?<f/mi| de leermeester én voorzaat van origenés, in zijn ambt, was hem daar in ook reeds voorge- gaan; iïiaar voornaamlijk, werd origenés • daar toe Be^^ógen , doordien hij geloofde, dat veifcheiden plaatzen der Heilige - Schrift tegen de tegenwerpingen en fpotternijün 'van hare vijanden niet anders konden gehandhaafd worden; ook meende hij, langs dezen weg, de Jooden te^ligter te kunnen overtuigen, en de dwalingen der G«(?ï//V/^^« gemaklijker te wederleg^ .-- .^^ ■ . gen. - (*) Bij EUSEE; Hiit. Eccles. VI. 19. GESCHIEDENIS. ^3 'gen. Eindelijk, vond hij deze wijze van uitlegging II zeer gefchikt, om de gronden der Christelijke leere "°^^ geleidelijker en wijsgeeriger voor te dragen, en het Hoofdd-. geen het vooniaamRe was, om zijn wijsgeerig fa- "^ ^ • menftel en gevoelens met den Bijbel overeen te bren- j-ot 051, gen , en uit denzelven llèrkte en kracht bij te zet- — — ten (*). Daar origexes , met de uitgebreidfle geleerdheid. Zijne ge- die in zijnen leeftijd möoglijk was, echter meer^° fterkte van geheugen, verbeeldnigskracht , en vernuft, dan van oordeel en fcheq^zinnigherd , in zijne fchrif- ten, vertoont; daar hij de Wijsgeerte van ammonius te veel vertrouwde , en al te mild tot verklaring van den Christelijken Godsdienst gebruikte; daar hii zoo veel gefchreven heeft, en zich, in zijne wederleg- gingen , bij voorbeeld , van celsus , geern naar zij- ne partijen richtte , om hen te zekerer te kunnen overwinnen, en foms de hoogere vvijsgeerige voor- ftelling dor leere ■, elders weder de gemcene volks- voordragt volgde ; eindelijk , dewijl zijne fchriften vele -veranderingen ondergaan hebben , en meest enkel' in overzettingen tot ons gekomen zijn , be- höijft het ons niet te verwonderen , dat wij bij hem vele vreemde ja ongerijmde gevoelens, die met de leere van het Christendom niet of naauwlijks zijn overeen te brengen ', aanti'effén , van welke zijne vijanden gebruik gemaakt hebben , om hem hevig te (*) Men vergelijke, met het gene wij vnn deze uit- legkunde van origenes gezegd hebben , moshei.ai , Nodi- ge Ophelderingen ^ III. Bed, Bladi.. 241. volgg. F z S4 K E R K E L IJ K E II te befchiildigen. Wij willen eenige bijzonderheden ^^^^ daaromtrent opgeven. Hootdft. HiëRONYMus (*) en anderen befchiildigen ori- na C. G. GENES, dat hij geleerd hebbe, dat God Itgchaam- tot 251* ^^J^ ■^y* 'Qideitiisfchen zegt hij zelve (f), met eveit ■: ZOO vele woorden : „ Derhalven alles , wat lig- " • „ chaamlijk is, in eiken zin, van God ontkend en „ wederlegd hebbende, zeggen wij, naar waarheid, 5, dat God onbegrijpelijk en onbevattehik is." Men kan hem dus, ten dezen opzichte, alfchoon hij ook, op fomniige plaatzen, zich niet duidelijk, ja mis- ' fchien bedenklijk, omtrent dit onderwerp heeft uit- gedrukt, heel wel vrijfpreken; te meer, omdat hij zel- ve ons verzekert , dat , zelfs bij de rechtzinnigen , ten zijnen tijde , het onderzoek nog vrijflond , in hoe veire liet woord, ligchaamlijk.^ van God gcbruilct kan worden (§). Vande Wat ORiGENES eigenlijk gevoeld heeft, omtrent Dricëen- Qod den Vader, Zoon, en Heiligen Geest, of ge- lijk men ze noemt , de leere der Drieèenheid ^ is moeilijk te bepaalen , en het behoeft ons niet te ver- wonderen, dat men, in de IV en Vde eeuw, getwist heeft, of hij, in dit leerftuk, rechtzinnig te achten zij , dan of hij nader bij de Ariaanfche ftellingen gekomen zij. In zijn Boek , over de Grondbeginfe' ïen (**), is hij over dit onderwerp wel breedvoe- rig, doch tevens ontdekt men daar duidelijke fpoo- ren, (*) Ephf. 59. ad Civit. (f) i)^ Princip, Cap. i„ (5) Inleid, op zijn Werk, de Princip, Sect, i5. (**) Cap, i. GESCHIEDENIS. 85 ren, dat rüfinus, voor zijne rechtzinnigheid zor- II gende, in zijne vertaling, verfcheiden gezegden heeft ^^^ ingelascht, en anderen veranderd, grigenes onder- Hoofdft. fcheidt in Christus zijne Godlijke en zijne mensch- "^ C- G. lijke natuur. Naar de eerfle is hij de eeniggeboren ^ót 251! Zoon des Vaders, de wijsheid en Icracht van God, — doch eene wijsheid , wie men een eigen heflaan moet toelvcnnen. God is nooit zonder de geboorte dezer wijsheid geweest, en zij is geboren zonder eenig begin. Zij heet ook Logos, of het Woord, die aan alle Schepzelen de geheime en verborgen dingen openbaart. Men moet zich bij deze geboorte niets menschlijks of ligchaamlijks voordellen. Geen mensch- lijk verftand kan bevatten, hoe de ongeboren God de Vader zij des ecniggeboren Zoons. Deze geboor- te is zoo eeuwig, als de glans uit het licht. Hij is geen aangenomen , maar een natuurlijke Zoon. Deze is Gods beeld , welke bewoording ook de een- heid van natuur en zelfftandigheid in zich bevat. Dit en nog meer vinden wij in de aangehaalde plaats van zijn Werk , over de Grondbeginfelen , doch , hoe weinig men de vertaling van ruflvus vertrou- wen kan, ziet men niet alleen uit niëRONYMus en AUGUSTiNus , die aan grigenes geheel andere woor- den in den mond leggen , maar ook uit het volgen- de overblijfzel van den Griekfchen Tekst, van die plaats, die dus luidt: ,, De Logos, ckristus, is „ het beeld van Gods goedheid , maar niet de goed- „ heid zelve: Men kan hem wel de goede Zoon ,, noemen, maar niet, eeuwig en volftrekt, goed: „ £n , gelijk hij het beeld van den onzienlijken God F 3 « is. 86 K E R K E L rj K E Il ,, is , en in zoo verre God , maar niet die, van wien ^^^^^ „ CHRISTUS zelve zegt: opdat zij u kennen^ den Iloofdil:. « een'igen waarachtigen God, zoo is hij het beeld na C. G. ^^ der goedheid, maar niet, gelijk de Vader, in den tot 2- 1 . 9' volftrekten zin , goed." In zijn Werk tegen cel- ■■ sus fprcekt hij dikwijls geheel onbehoedzaam. „ De „ Profeeten ," zegt hij ( * ) , „ hebben betuigd , dat „ CHRISTUS de groote kracht Gods , en naast den „ God en Vader over allen. God is." Hij noemt hem den anderen God (f), en keurt het af, wan- neer fommige gelovigen den Zaligmaker den hoog- ften God noemen. Het fchijnt, uit vergelijking van deze en andere plaatzen , dat origenes , gelijk wij dit reeds van meer Kerkvaders, die deze Verborgen- heden wijsgeerig hebben willen verklaren , gezien hebben , dat origenes wel den Zoon , gelijk ook den Heiligen Geest, voor God, en der Godlijke na- tuur deelachtig , erkent , maar dat , gelijk de ftraiilen , uit de Zon uitgaande, minder zijn, dan de Zon, dus ook de Zoon minder is dan de Vader. Van den Heiligen Geest in het bijzonder, leert liij, doch weder volgends de Overzetting van ru- FiNUS (§), dat men van zijn beftaan niets weet, buiten en zonder de Heilige Schrift. Zijn beftaan (^fubfiautia ,^ is van zoo groot aanzien en waardig- heid , dat hij , in de bediening des Doops , met den Vader en den Zoon gevoegd wordt, en wie den Heiligen Geest lastert , heeft gcene vergeving te wach- ten, (*) Lihr. II. Cotïtra celsuai. (f) Libr. V. {%') De i'rincip Cap, 3. GESCHIEDENIS. 87 ten, noch in deze, noch in de toekomende wereld. II Elders echter ( * ) doet hij moeite , om te bewijzen , ^^^ . dat de Heilige Geest minder is , dan de Zoon , ja Moofdff. de vraaff is, zegt hij, of de Heilige Geest, wan- "^ C. G. neer hij het van den Zoon van God leert, alles be- jq^ ^51! griipt en vat , wat dtzQ , van het begin af bellaan- ' de , met oogen , die hij fteeds op den Vader gefla- geh houdt, kent? Gelijk dit dan ook de algemeene befchuldiging der Ouden is, dat hij den Heil. Geest beneden den Vader en Zoon gefteld heeft, zonder dat zijne vrienden hem daaromtrent geheel hebben kimnen ontfchuldigen. „ Dat de Wereld niet van eeuwigheid af beflaan , Omtrent maar in den tijd een begin genomen hebbe, en ook .'^f"?, ■' 1 r wigheid weder vergaan zal , leeit de Schrift zoo duidelijk , der We- dat ook de Ketters daar van niet afgaan." Zoo '•■^^'•''• fpreekt origenes (f), doch hij weet dit met de Platon'tfche Grondftelling , der nieuwe Platonisten ^ dat alles van eeuwigheid af uit God, den oorfprong van alles , voortvloeit , dus te rijmen , dat , volgends hem , ontelbare Werelden , reeds vóór de onze , be- flaan, en een einde genomen hebben, gelijk ontel- bare Werelden , na deze , het beflaan krijgen , en malkanderen onafgebroken opvolgen zullen. Hij geloofde een voorbeftaan van alle zielen, lang Omtrent vóór het Scheppen dezer Wereld , uit de Godlijke .'^'■'^ ^'°°^' natuur vooitgekomen. Dus beflond ook de ziel van ^erZk- CHRis- len. ( * ) Coiifment, in Joaun. (t) De Priticip. Libr. III. Cap. 5. Vergelijk Libr. II. Cap. I. en 3, F4 88 K E R K E L IJ K E IT CHRISTUS, ais de allerheiligfte , deze bleef het Woord ^'^^ en de Wijsheid Gods zoo onaffcheidelijk aanhangen , Hoofdfl. dat zij daar mede één Geest geworden is. Deze na G. G. geestelijke zelfftandigheid was de Middelaar , die no- tot 2<,i. '•? "^^^J opdat God in de nienschliike natuur ver- — — ^ ëenigd werd. De onveranderlijke heiligheid van de- ze ziel van Christus vergelijkt origenes bij een gloejend ijzer, wiens vuur, hetwelk hij het Godlijke noemt, dat daar in zelfflandig woonde, nooit ver- minderd is (*). Over den De ziel is, volgends origenes, ecne gevoelige en vrijenvvil. beweegbare zelffiandigheid. Alles , wat leeft , heeft eene.ziel, zelfs aan God wordt, in de Heil. Schrift, eene ziel tocgefchreven , daar door zal men , mis- fchien, zijnen eeniggeboren Zoon kunnen verflaan. Alle zielen hebben eenen \Tijën wil, waar door zij goed en kwaad uitoefenen. Naarmate zij, in hun voorbeftaan vóór deze Wereld, dien wel of kwalijk gebruikt hebben , zijn zij , van God , rechtvaardig > op deze Wereld in gelukkige of ongelukkige omflan- digheden geplaatst, zoodat men kan zeggen, dat, gelijk 'er eens een algemeen oordeel van vergelding zal plaats hebben, het zelfde reeds te vooren insge- lijks heeft plaats gehad ( f )• In den tegen woordigen roeftan d op deze Wereld behouden de menfchen fteeds dezen vrijen wil , zij worden wel door vijandlijke mag- ten ten kwaade verleid , maar kunnen echter doen , wat zij willen. Doch dan, wanneer zij zich ten goede vven- (*) De Privcip, Lihr. II. Cap. 6. i\) De Frincip. Lihr, II. Qap, 8 , 9. GESCHIEDENIS. 89 wenden, helpt God hen verder. Wendt de mensch II zich tot het kvvaade, zoo komt hij onder de magt ^^^ der booze geesten, wanneer liij aan dcrzclver verlei- Hoofdft, ding gehoor geeft. Dat de mensch het goede wil "'^ ^' ^* Tïi^i' 235. en verkiest, komt van en uit hem zelven, maar niet ^^jj 251. van God , dan in zoo verre deze aan den mensch ■■ ■' ■ ' het vermogen van willen in het gemeen gefchonken heeft (*). Hij erkent wel den zedelijk verdorven toeftand van het menschdom, hetwelk aan de ijdel- heid onderworpen is , doch leidt dezelve niet af van ADAMS eerfte zonde , maar merkt ze veel meer aan , als eene ftrafFe voor de zonde , door de zielen , ge- duurende haar vorig beilaan , bedreven. Gelijk hij voor waarfchijnlijk houdt, uit beginielen Befliiur der Heidenfche, inzonderheid der Platonifche, Wijs- ^^';'',^^' „ reld door geerte , dat zon , maan , ftarren , en alle hemelfche de Enge- en aardfche ligchamen , door zielen of geesten be- J^"* zield en geregeerd worden (f)? zoo meende hij, dat aan deze, gelijk aan de Engelen, het befluur en de regeering over deze Wereld en de menfchen zij aanbevolen C ^ }. Hij fchrijfr insgelijks aan de menfchen ecnen goeden en eenen kvvaaden gelei-engel toe, waar van de eerfte ons goede, de ander kvvaade gedachten ingeeft, echter (laat het in onze magt, den eerften geen gehoor te geven ^ en den laatften te wederftaan (**). On- (*) Z)c' PriJicfp. Libr. III. Cap. T, 2. (f) D^ Pn'nclp. Libr. I. Cap. 7. ( § ) Contra celsum , Libr. V. pr. (**) De Princip'. Libr. III. Cap. 2. F5 po- K E R K E L IJ K E n Ondertusfchen , is het verderf der Wereld , der BOER mcnfchen , en zelfs van deze. regeerers der Wereld , Hoofdft. ^^^ ^^'"^^ ^^'^P geklonimen, dat 'er eene hooger liulp na C. G. van derzelver Schepper nodig was. Daarom is de Tssr *^ ^ c tot "^i ^eniggeboren Zoon , het Woord en de Wijsheid Gods 5 daar hij in die heerlijkheid bij den Vader Vnn de ^^jjg welke hij had, eer de Wereld was, gehoor- verlos- ' , 11, fing door zaam geworden tot de dood , ten einde die genen jEsi's. gehoorzaamheid te leercn , welke niet anders dan door gehoorzaamheid de zaligheid konden veria'ij- gen — Dewijl hij nu gekomen is, om niet alleen de rechte wijze van regeeren en leercn , maar ook van gehoorzamen , te hcrdellen , vervulde hij eerst in zichzelven, het geen hij wilde, dat in anderen A^ervuld zou worden , daarom is hij niet alleen aan zijnen Vader gehoorzaam geworden tot het kruis toe , maar ook (laat 'er van hem , dat hij , ten laat- ften, met alles, wat hij herfleld heeft, onderwoi-pen zal worden (*). Voorts is het, over het geheel, zeer duister , hoe origenes de verdienden van jesus , en de verlosfmg , door hem het menschdom aange- bracht , verdaan wilde hebben ( f ). Ook bepaalt hij zich doorgaands, bijzonder in zijne wederlegging van CELSUS , tot de algemeene uitdrukkingen van verlichting ^ verbetering ^ en zaligmaking der men- fchen. In het gemeen erkent hij eene groote kracht, in de dood van eenen dcugdzamen (S)? h^e veel te (*)7)^ Princip. Libr. III. Cap. <. ( f ) Vergel. mosurim , Nod. Ophcld. III. Der! B!,7dz. 23 1 . ( § ) Zie boven aangncnde de dood der Martelnrcn B!. ó/, 68. GESCHIEDENIS. 91 te meer dan in de dood van jesus , die de dood II geleden heeft voor het menschlijk geflacht, op de ^^^ wijze der zulken , die zich voor hun vaderland heb- Hoofdft. ben opgeöderd, gelijk hij zich uitdrukt (*), dat is, "^ C. G. j 1- 1 -j j lil T^^r 235. voor de zahgheid der wereld ! t^^ 25 1. Ook fchrijft hij , aan de goede Engelen , zielen en geesten, viienden der deugdzamen, eene voorbidding v^, voor dezen toe. celsus had den Christenen tegen- ding der geworpen , dat zij ondankbaar waren jegens de wel- Engelen en heilii<e daadigc wezens, welke zij weigerden te verceren. Daar oveilede- op zegt ORiGENES (f)- 59 Wanneer celsus ge- neu. „ looft, dat wij, behalven den hoogften God, ons „ ook nog de gunst van anderen bchooren te ver- ,, werven, diende hij op te merken, dat, gelijkerwijs „ de fchaduw zich met haar ligchaam beweegt , dus „ ook, wanneer men de gunst van den hoogilen „ God deelachtig is, terflond daar op de genegen- > „ heid zijner vrienden. Engelen^ Zielen^ en Gees- ,, ten ^ volgt. Deze merken op, wie der Godlijke 5, genade waardig zijn: en zijn hun niet alleen toe- „ genegen; maar ft aan ook den genen hij ^ welke „ den (*) Lihr, J. adv. gels. ' Men vergelijke ooic vLNri?,iA Hiu. Eccles. Turn. III. pag. 628. alvvnar deze nog eene plants uit origenes aanhaalt, waar uit blijkt, dat hij de kracht van Christus kruis en dood uitRreicte tot genezing en heil niet alleen van de tegenwoordige en toekomende, maar van alle eeuwen, en ze niet alleen als voldoende aanmerkte voor ons geflacht , maar ook voor de hemelfche krachten en geflnchten. (f) Contra gels, Libr; VIII. 9a K E R K E L IJ K E II ,, den hoog/i en God willen dienen^ en verrverven *?Y^ ,, hun deszelfs genade ; zij bidden , en wenfchen Hoofdfl. 59 w^^ hun. Wij mogen , dcrhalven , beweeren ^ dat , m C. G. ^^ wanneer menfchen , die het goede vastelijk voor- lot 25 1.* " geiioiTie" hebben , tot God bidden , ontelbare hei- „ lige magten ongeroepen met hun bidden. " Op eene andere plaats (*) zegt hij: „ JIc ben van ge- „ voelen, dat alle voor ons ontflapen Vaders met „ ons ftrijden, en ons met hunne gebeden voor- „ daan." Hoe ligtelijk zoodanige gedachten , die ons nog bij geenen Kcrkleerüar tot hier toe voorgeko- men en dus nieuw is , aanleiding en voedzel kon geven tot het aanroepen en aanbidden van Heiligen , enz. , heeft de ondervinding fpoedig geleerd , alhoe- wel ORiGENES zelv^e nooit dit gevolg uit deze ge- dachten heeft afgeleid. Over den Van ^q.\\ flaat der menfchen na dit Itvtw , leert toeko- oRiGENES , tervvijl hij vvaarichuwt , dat men hier aan menden . , ,_.,,. ^ , , flnntnn geene ligchaamlijke of zmlijkc dingen 01 vermaken den- dii leven, ken moet, dat 'er eene opftanding der ligchamen zal wezen , van dezelfde ligchamen , die gellorven zijn , doch onflerflijk , en van de heiligen , heerlijk en geeste- lijk , ook zullen de ligchamen der genen , die tot het eeuwig vuur verwezen worden , zoo onverderflijk zijn , dat zij ook door die fmarten niet zullen ontbonden worden (f). Van de zielen der heiligen leert hij, dat zij , onmidlijk na dit leven , zullen overgebracht wur- (*) Homilia XVI. //; Jofuam. i\^ De Priucip. Lihr. II. C. 10. GESCHIEDENIS. 93 ivorden, naa zekere plaats in de wereld, die de H. ir Schrift het Paradijs noemt, alwaar zij, als in eene ^^ek fchool der zielen , zullen geleerd worden van de din- Hoofdfl, gen , die zij op aarde gezien hebben , en eenen voor- "a C. G. fmaak van het toekomende genieten zullen. Eene ■'^^^ ;;^j[ meer zuivere , verflandige , geoefende ziel zal te fpoe- — diger in de lucht worden opgenomen , en door die verfcheidene verblijfplaatzen , die de Grieken Sphee- ren of Bollen, de Heilige Schrift Hemelen noemt, in het Hemelsch Koningrijk komen. Op deze wijze zal de kennis der zaligen (leeds toenemen, met be- trekking tot alle dingen, ook tot de flarren, en ten laatften tot het onzichtbare. AVanneer wij het einde- lijk zoo ver gebracht hebben, dat wij noch vleesch noch ligchaam, misfchien ook niet eens meer zie!, zullen wezen, maar verfband en volmaakte gewaar- wording, of kennis, die door niets meer verhinderd of verduisterd wordt , dan zullen wij de dingen , die voor het verftand en de rede beflemd zijn, van aan- gezicht tot aangezicht, aanfchouwen (*). Van de ziel des godlozen , fchrijft hij elders (f) , naar de Platonifche leere , dat zij , door de zonden ter aarde gedrukt, dan bij de graven omwaart, al- waar hare beeldenis zich fomtijds als eene fchim zien laat, dan a^n zekere andere plaatzen of gebouwen gehecht is, alwaar zij eeuwen lang blijft. Het hel- fche vuur, waar de Schrift van fpreekt, is geen eigenlijk vuur, maar elk zondaar ontfteekt zich dit door (*) i)^ Princip. Libr, II. C. 12. (t) Libr, VII. Qantra cels. 5^ KERKELIJKE TI door de zonden, waar door eene pijniging van bet ^?^^ geweten ontftaat, hoenel men bij de genen, die on- Hoofdft. boetvaardig fterven , nog andere algemeene ftraffen on- na C. G. cierftcllen kan. Ool< zal de ziel zich geheel buiten Toot» rt Oi^ tot 251*. ^^^ ^^^^^ ^" verband bevinden, in welke zij van God — — — gefield was , om goed te kunnen handelen , en heil- zaam te denken. Intusfchen gaat God ook hier in, als een geneesmeester der zielen,, te werk, die meer- malen fcherpe middekn tot genezing van den zieken gebruiken moet , zoo handelt God met de genen , die in het oordeel gevallen zijn' (*). DuS' houdt' orige- NES deze flraifen niet voor volftrekt eeuwig', maar voor een middel, om de zondaren te zuiveren (f). Van de Te weten, :origene& verwachtte eene hcrflelling herftel- ynn alle- dingen. Dit v^eiflond hij, door dÈ". onder- ling aller . . ' ^ , ■ „ dingea. werpmg des Zoons' van God, van welke -paulus fpreckt. ï Kor. XVl "28. Deze zal de voltoojing zijn van, zijn werk, wanneer hij alles tot God zal brengen. Dan zal God alles in allen ^ijni' öiêt "met betrekking -tot redeloze en levenloze dingen; maar alles, v/at: de nu van ondfeugden geheel gezuiverde geest gevoelen, vcrftaan, en denken kan, zal alles God-2:i|n^' hij zal dan niets ^daii God zien en bevatten, en God zal de mate van alle zijne bewegingen zijn; ook zal 'er geen ondeifcheid meer plaats hebben, tusfchen goed en kwaad, dewijl nergens kwaad we- zen zal C § ). '• '^A ,.o.-.' B^ (*) 7)^ Princip. Lihr. II. Cap. ii. (f) Contra cels.. Li Ifr. IV. (S) i)5 Princip. Libi: II I. Cap. 5. GESCHIEDENIS. 95 Deze zelfde vvijsgeerige Kerkleeraar, die de leere II van ckn Godsdienst dus brecdfprakig onderzoclit, ^^h.^ en met zoo veel geleerdiieid derzciver oorzaken en Hoofdd, verband naarfpoorde , gaf te gelijk , door velen zij- "^ ^- ^« ner meningen, voedzel aan de gevoelens van zulken, {'qi 251! die, in plaats van een geleerd onderzoek van den • Godsdienst ,vcel meer eenen , van alle uiterlijke dingen , ^'^p^' bezigheden, en wetenfchappen vervTeemden , enkel in gundigt ftille befpiegelingen en heilige aandachts- oefeningen ^^7^"^ ^^ , " j j Mystike verzonken geest vorderen, wanneer men tot de waa- of ver- re en vruchtbare kennis van den Godsdienst begeert horgeiie te geraken. Deze denkwijze had onder de Christe- ig^rcU " nen , zedert de tijden der uiskeeten , vrij wat aan- held. zien venvorven, men begon ze allengs de Blyftike of verborgene Godgeleerdheid te noemen , en daar zij zoo veel fchijn van Godzaligheid had , paarde ORIGENES ze geern met de eigenlijke geleerde weten- fehap van den Godsdienst (*;. Nog twee plaatzen , uit origenes Werken , verdie- Eene nen hier aangehaald te worden, omdat zij, bij laa- P'^^"^^ "^'^ ter verichiiien onder de Christenen , gebruikt zijn betreffea- geworden. Zij zijn beiden uit zijne Uitlegging over de het MATTHEUs; de eerde q\qx Matth. XV. 11., alwaar j^^^," hij van het Avondmaal fchrijft: ,, Het geen door „ het Woord Gods en het Gebed geheiligd is., hei- 5, ligt op zichzelven den genen niet , die het ge- 5, bruikt. Trouwens , indien dit zoo wiire , . zou ), het ook den genen heiligen , ^velke het Brood des „ Hee- (*) Men vergelijke mosheim, Nod, Ophelder. 111. Deel ^ Bladzi 258. volgg. p^ K E R Iv E L IJ K E lï „ Heenn onvvaardiglijk eet: en dus zou niemand, *^^^ „ wegens deze fpijze , zwak en krank , of geltorven Hoofdft. -)•> zijn» gelijk paulus zegt. Gevolglijk is het Brood na C. G. ^^ des Meeren alleen voor den genen nuttig , die liet ïngr O *5 C tot '''^i* " ^^1^*^ ^^^ ^^" onbevlekt gemoed en rein geweten „ gebruikt, op deze wijze verliezen wij zoo min iet „ goeds , wanneer wij het door het Woord Gods en ge^ ,, bed gewijde Brood niet eten, (te weten, niet we- „ gens het onthouden van het eten zelve,) als wij ,, daarom alleen , dat wij het eten , eenen ovengloed ,, aan eenig goed hebben: Want de oorzaak van „ het verlies zijn fnoodheid en zonden, gelijk de ,, oorzaak van overvloed gerechtigheid en goede „ handelingen; gelijk paulus, (i Kor. Vul. 8.,) ,, dit bevestigt. Doch , indien alles, vvat in dtn „ mond ingaat, in den buik komt, en langs den 5, natuurlijken ^vcg uitgeworpen wordt, zoo gebeuit „ dit ook met de fpijze, welke door Gods Woord „ en het gebed gewijd is , in zoo verre zij uit itof- ,-, fe {materie') beftaat. Maar, in zoo ver het ge- „ bed 'er bij gekomen is, wordt zij nuttig, naar „ de mate des geloofs; zij maakt, dat het verfland „ fcherpzinnig wordt, en op het nuttige ziet: en „ het is niet de iloife des Broods , maar het gebed , „ dat daar over is uitgeiproken , hetwelk den genen „ nuttig is, die het op eene Gode niet onwaardige „ wijze eet. En dus veel viiu het voorbeeldig en „ zinbeeldig ligchaam." — Over matth. XXVI. a6. enz., fchrijtt hij, op gelijke wijze: „ God, „ het Woord , noemde niet het zichtbare brood , „ dat hij in handen hield , zijn ligchaam ; maar „ het GESCHIEDENIS. 97 5, he} Woord ^ in welks verborgenheid dit brood ge- TI 5, broken zou worden. Ook noemde hij niet den ^'^^ „ zichtbaren drank zijn bloed ^ maar het Woord ^ Iloofdft. ,, in wiens verborgenheid die drank vergoten zou "•'^ ^- ^* „ worden. Want wat kan anders liet ligchaam of j^t 251! „ bloed van God, het Woord, zijn, dan dat Woord, „ hetwelk het hart voedt en verblijdt?" Over B'Iatth. XVI. 18., merkt hij aan, dat pe- Betref- TRUS aldaar geen peifoonlijk v^oorrecht boven de an- l.^'lJs '^^* dere Apostelen van Christus ontvangen heeft. ,,Elk „ leerling van Christus," zegt hij, „is de rotó, „ uit welke die genen dronken, van welken pau lus „ gewaagt , ( i Kor. X. 4. ) en op elke zoodanige „ rots, wordt elke Kerkelijke redcnvoering, en het „ daar naar gerichte leven, gebouwd. Want in el- „ ken volmaakten, die de redenen, werken en ge- „ dacliten , verzameld heeft, welke de zaligheid voort- „ brengen, is de van God gebouwde Kerk. Indien „ gij geloven vvildct," veivolgt hij, „dat de ge- „ heele Kerk op den eenigen petrus alleen van „ God gebouwd is , wat wilt gij dan van joan- „ nes , den Zoon des donders , of van eiken ande- ,, ren Apostel, zeggen? Zouden wij ons wel ver- 5, Houten te zeggen , dat de Pooiten der Helle niet „ tegen PETRUS iet zouden vermogen , maar wel „ tegen de overige Apostelen en volmaalcten , die „ de overhand beliouden zullen? Gaat niet deze be- 5, lofte,'en insgelijks de andere: Op deze rots zal 5, ik mijne Gemeente bouwen , allen en een ieder „ aan? Of worden ook aan petrus alleen de fleu- „ telen des Heraelrijks van den Heere gegeven? En IIL Deel. G „ zal 9S K E R K E L rj K E II „ zal niemand anders van de zaligen die ontvangen? ^°f-^ ^ Maar dat dit ook aan de anderen gemeen is, be- Hoofdft. -)■> ^vijst de plaats van joannes XX. 22." — Over na C. G. MATTH. X\1II. 18., fclirijft hij echter aan petrus Tcïïir 2 '^ N tot 25 j.' ^^" voorrecht toe boven de overige Apostelen : pe- TRus heeft de magt, om te binden, in alle hemelen y maar de Apostelen alleen in éénen hemel. Doch, elk ziet, dat ORiGENES hier eene koude fpeling heeft, met het gebruik van het enkel of meervouvvig getal Hemelen , in deze plaatzen , waar uit hij ook elders bewijzen voor zijne zonderlinge gevoelens afleidt. Van de Uit het achtfte Boek van origenes tegen celsus Feestda- ^ien vvii , hoe weinige en welke Feestdagen de Chris- gen der ^ . • tt- Christe- tenen toenmaals gewoon waren te vieren. Hij noemt nen. vooreerst den Zondag ; veiTolgends de Voorbereiding of Vrijdag , vvaarfchijnlljk , die naderhand de goede Vrijdag genoemd is ; dan den Paaschmaaïtijd met het Feest der Opjlanding of Paasfchen^ en Pinhjieren^ waar door men echter niet enkel het thans zooge- noemde Feest , maar gelijk men daar van ook bij TERTULLiANus ( * ) fpooreu vin dt , tevens den gantfchen tusfchentijd van Paasfchen tot het eigenlijk Pinkfterfeest zal moeten verftaan. Zeden- Over de Zedenlecre heeft origenes niets opzet- leere van j^jjrg ^ ^.-^-^ jj-, verband befchouwd , gefchreven , geen NEs^" wonder dan ook , dat het geen hij daar van , bij ge- legenheden , voordraagt , niet altijd oordeelkundig en zonder gebreken, is. Wij hebben hier voor (f) reeds in een voorbeeld gezien , hoe hij , omtrent het ge- brui- (*) Z)tf Baptism. C. ip. (t) Bladz. 69. GESCHIEDENIS. , 99 bruiken van een' leugen met een goed oogmerk, on- Il voorzichtig genoeg Ichrijft; anders helde zijne Ze- ^'^^ denleere veeltijds naa het ftrengc over , gelijk uit zij- Hoofdf!. ne Homili'én^ of Kerkredenen, blijkt. Onder anderen na C. G. zegt hij (*), „dat 'er bij de Christenen eigenlijk ^qj l^i\ "maar ééne vergeving der zonden plaats heeft, welke — door den Doop wordt medegedeeld, anders wordt geene barmhartigheid geoefend: zulke fcherpe zeden- tucht voegt voor eenen Christen, voor wien Chris- tus geftorven is." Evenwel laat hij hier op volgen , opdat niemand vvanhoope , dat het Euangelie nog de volgende vergevingen noeme , de tweede door het ondergaan van den Marteldood; de derde ^ door de aalmoesfen; de vierde^ door de vergiffenis, welke wij aan onze br( ederen fchcnken ; de vijfde , door het bekeeren eencs zondaars van zijnen kvvaadeii weg; de zesde ^ door overvloedig te zijn in de lief- de; eindelijk, de zevende , door eene harde en ftren- ge boete, wanneer de zondaar dag en nacht traaneu vergiet, en zich niet fchaamt, aan 's Meeren Priester zijne zonden te kennen te geven, en daar tegen een geneesmiddel te zoeken. Volgends deze ftrenge ze- denleere , welke thans aan de meeste Christenen en Christenleeraaren eigen was, keurde hij den krijgs- llaat af voor Christenen. Wanneer celsus dit d.tn Christenen tegenwerpt, en van hun eischt, dat zij . den Keizer foldaten leveren , en hem met de wape- nen zullen bijftaan , antwoordt origenes (f) : „Wij be- (*) HomiL II. in Levit. (f) Libr.. VIII. Contra gels. G* loo K E R K E L IJ K E II bewijzen hem hulpe, maar eene behoorlijke, te we- '°^'^ ten, met onze gebeden — Men neemt uwe eigene IA. Iloofdft. Pnesters niet tot foldaten aan, opdat zij de ofleriin- na C. G. tien , aan de Goden 2;evvijd , niet ontreinigen met tot 251 handen , die door bloed en moord ontheiligd zijn — Wij trekken voor den Keizer niet te veki, al wilde hij ons ook daar toe dwingen , maar voeren echter geestelijke wapenen , ten zijnen behoeve , door onze gebeden tot God." — Wanneer celsus in de Chris- tenen berispt, dat zij geenc overigheids- ambten wil- kn bekleeden , verfchoont origenes hen, op de volgende wijze: Dat de Christenen dit weigeren , niet omdat zij aan de Maatfchappij geene dienden wille» bewijzen , maar , omdat zij hunnen tijd en krachten, tot den dienst der Kerk, welke de zalig- heid der menfchen bevordert , bcfpaaren willen. „ Naardien wij weten," fchrijft hij, „ dat 'er in „ elke Stad een ander, door het Woord van God ,., gelucht , vaderland is , zoo vermanen wij de ge- „ nen, welke bekwaam zijn om te leeren, en on- „ berispelijk van zeden, dat zij de Gemeenten be- „ rtuuren. Zulken, die ambten bejagen, nemen wij „ niet aan; integendeel noodzaken wij 'er anderen „ toe, welke, uit belcheidenheid , het opzicht over' „ de Gemeente Gods niet op zich willen nemen. Ei- ,, genlijk, woixlen zij van den grooten Koning daar „ toe gedwongen, dien wij met grond van zcker- „ held voor den Zoon, en het Woord van God, „ houden : Deze regeeren , naar' de door God voor- „ gefchreven wetten, en laten zich daaromtrent door 5, mcnschlijke wetten niet verontreinigen." Kwalijk ver- GESCHIEDENIS. loi verflaanc Bijbclplaatzen , en de vrees voor bcfmetting II der Afgoderij, waren anders de fcliijnbarc redenen, ^^^ waarom de Christenen van het cén en ander afkee- Wooi'dïi, rig waren. na C. G. Zoodanig was origenes , over wien zoo hevig ^^^ ^^ j[ gedreden is. Een man , die , met alle zijne zeldza- - me "cvoclens , tot welke zijne zucht voor het wijs- ^^^^^^ geerig famenftel van ammonius , en het fchijnbaar berichten voordeel , welk hij uit hetzelve voor den Christelij- onurenc ken Godsdienst meende te kunnen afleiden , om dien ^^^^ tegen de vitterijën van Dwaalleeraars, die op hunne verhevene kennis roemden , te handhaven , of bo- ven de Geleerdheid der Hcidenfche Wijsgeerte te verheffen, hem verleidde, gevoelens, die in hem niet zelden verfchoonlijk waren , en met fchroom door hem werden voorgedragen, hoe zeer zij tot het ver- derflijkfie misbruik aanleiding konden geven , en daad- lijk , in volgende tijden , gegeven hebben , nogthans groot was; zoodat zelfs zijne tegenftrevers hem be- wonderden, gelijk onder anderen mëRONYiMus, die voor zich zijne vvetenfchap in de Heilige Schrift wenschte, al ware het ook, dat hij, gelijk orige- NES , desvvegens de ongimfiigfte veröordeelingen te- vens zou moeten dragen. Van hem zeiden de Ou- den reeds : Niemand heeft het goede heter , dan hij voorgedragen , doch waar bij zij tevens voegden , inaar ook niemand het kwaad'e fl echter dan hij (*). Indien eene gelijke mate van oordeel en fcherpzin- nig- (^ * ) Ubi bene , nemo nielius : nhi male , ncmo peins, CAssiODORUS Divin. Institut. C. i. G3 102 K E R K E L rj K E jj nigbeid in hem gepaard geweest ware met zijne ge- BOEK leerdiieid, ijver, en arbeidzaamheid, hij zou, met TT^^jn. ^^^^ recht, den lof, dien HiëRONYMus hem geeft, na C. g'. verdienen , van de voornaamfte Leeraar der Gemeen- Janr 235. ten na de Apostelen geweest te zijn. f^ ' Wij hebben , onder de fchriften van origenes , JuLius eenen Brief genoemd over de echtheid der Gefchie- APRICA- j jg y^j^ SUSANNA, tegen TULIÜS AFRIKANUS. De- ze juLius AFRicANus vvas insgelijks een vermaard Leeraar der Christenen , een weinig ouder dan ori- genes, dien hij zijnen Zoon noemt, socrates (*) ftelt hem, wegens zijne geleerdheid, naast CLEaffiNS van /^lexandrië en origenes. Hij was geboortig uit Palaflina^ gelijk nien gemeenlijk gelooft, doch volgends suidas, uit Lyhi'é. Door den roem van heraclas , die origenes, omtrent het jaar 213, in de School te Alexanchi'é was opgevolgd, uitge- lokt, ondernam hij eene reizc naa ^tzt Stad, anders was zijn gewoon verblijf te Nihopolis , oudtijds Em- maus^ in PaLefiina, in welke Stad hij Bisfchop, of gelijk waarfchijnlijkcr is , Ouderling der Gemeente geweest is. Als deze flad door een' geweldigen brand bijkans geheel in de asfchc gelegd was , werd hij van wegen de fiad, in het jaar 221, aan den Keizer elagabalus gezonden, om van hem te verkrijgen, dat zij weder werd opgebouwd, waar in hij ook gelukkig Haagde. Men gelooft , dat hij , omtrent het jaar 232 , gefliorven is ( * }. Van (*) Ilht. Eccles. II. ZS' (-} ) EüSEB. Hisi, EccL VI. 3 1 . mëRON. Cat. SS, EccL C. 53. GESCHIEDENIS. 103 Van zijne fchriften is ons genoegzaam alles door II den tijd ontroofd. Daar zijn echter nog voorbeel- "^^^ den van zijnen uitlegkundigen arbeid , dien hij , niet Hoofdft. zonder roem, aan de Heilige Schrift hefteed heeft. In "^ C. G. Jaar 235. eenen Brief aan origenes, door joann. rud. wet- ^qj 251. STEiN , 1674 te Ba fel in Qiiarto uitgegeven , en na ; • derhand ook in de Werken van origenes C*)? r.^hnTcen. heeft hij de echtheid der Gefchiedenis van susanna , met vrij goede redenen , beftreden , welke origenes geenszins voldoende heeft opgelost. Uit zijnen Brief aan aristides (f), over het verfchil tusfchen de geflachtlijsten van jesus, bij iniattheus en lukas , heeft: eusebius ( § ) ons een wij groot uittrekzel bewaard. De grond zijner vereffening van dit ver- fchil is, dat „ bij de Israëliten de namen der ge- 5, flachten gerekend werden , of naar de orde der „ natuur, of der wet; naar lle natuur, wanneer de „ eigene echte Zoonen opvolgden ; naar de wet , „ wanneer iemand Zoonen verwekt had , in den „ naam van zijnen overleden Broeder , die zonder „ kinderen geftorven was , bij deszelfs weduwe. " Dus kon , met recht , zulk een Zoon gezegd worden , twee Vaders te hebben, dénen naar de natuur, den anderen naar de wet. Deze verfchillende orde volg- den de Euangehsten en fpraken beiden vvaariieid. Dit bericht zegt hij , ontvangen te hebben van eenige bloed- (*) Tom. \. png. 10-12. ed. Benedictin. (f) Vnn dezen aristides zie men photius.Cö^. 35. ( § ) Hut, Eccles, I. 7. G4 104 K E R K E L IJ K E TI bloedverwanten van den Zaligmaker , die hem ook "^2^^ de afftamming van het gedacht van herodes, en Hoofdft. dat deze Vorst de oude Israëlitifche Geflachtregis- «a C. G. ters had doen verbranden , verhaald hadden (*). tot*^ o-J' Het vermaardfie Werk van afiucanus was zijne — X^Qvoy^(X<pix , of Tijdbefchrijving , behelzende eene korte Wercldgciciiiedenis van de Schepping der We- reld, tot het Jaar 221, na Christus geboorte, in vijf Boeken. Dit Werk, waar toe hij alle goede hulp- middelen gebruikt had , die in zijne magt waren , had verdiend bewaard te blyven voor de nakome- lingfchap: het was, volgends eusebius (f), zeer naauwkeurig en met vlijt opgefteld , en , volgends PHOTius CS) 9 wel kort, doch zoo, dat men al het nodige daar in vinden kon. Omtrent honderd jaaren na africanus , heeft eusecius het meeste en beste uit zijn genoemde Werk in zijne Chroniek overgenomen, doch ook van dit Werk is de oor- fpronglijke Grieklche Tekst verloren , zoodat wij niet genoegzaam onderfcheiden kunnen, wat daar in van africanus is. Alleen bij den laateren Chromek- Schrijver gregorius syncellus , vinden wij nog aanmerklijke plaatzen uit dit Werk bewaard, bijzon- der betreffende de verduistering der Zon, welke ttvi tijde van christus lu-uisdood heeft plaats gehad, en (*) Dit gnntfche verhaal is echter, niet zonder grond, beftreden, door scaliger, Prolcg. ad eusebii Cliron. en door valesius nd eüseb. /. c. \ t ) Hist. Eccles. VI. 3 1 . C § ) Cod. 33. GESCHIEDENIS. 105 en de getuigenisfen van twee Heidcnfche Schrijvers II THALLus en FLEGON, die daar toe gebracht vvor- ^^^^ den. Hoofdft. Wij hebben nog de overblijfzcicn van een Werk,MC. G. Toot" o "^c KiToi genoemd , welk woord geborduurde vrouwen- ^ ' ^^^* gordels betekent, misfchien met toefpeling op den vermaarden Gordel van venus bij iroMERUS , wellc 9^, 'V.' Scnriivcr Werk Aardrijlvsbefchrijving , Gefcliiedenisfen , Meet- ;<, ^g^ qq^ kmide , Natimrvvetcnfchap , Geneeskunde , Toover- VVerk kunst. Krijgskunst, Landbouw, alles onder malkan- ^^^""^ tl der, als een Mengelwerk, behandelt. Uit hoe vele noeiud* Boeken het beftaan hebbe, wordt ons nergens door de Ouden gemeld. Het grootlle gedeelte der ovcr- blijfzclen van dit Werk heeft thevenot het eerst bekend gemaakt, op het einde der verzameling van Schriften der Oude Griekfche Wiskundigen, Parys 1633 folio. Van de flukken , die tot de Krijgskun- de behooren , heeft de in onze tijden zich , onder den naam quintus icilius , beroemd gemaakt heb- bende CAREL GuiscHARD ecüe Franfche Vertaling met Aanmerkingen en eene Inleiding geleverd (*). Dit Werk wordt door eüsebius (f) aan julius AFRICANUS toegekend , doch valesius over deze plaats twijfelt, of hier niet eene vreemde inlasfcliing in den Tekst bij eusebius plaats hebbe, omdat noch RUFiNus , noch HiëRONYMUs , dit hebben. En vele an- (*) Memoires criiiques et histoviques fiir plnsieurs ■points cTantiqiiitès Militaires y Toni. III. pag, 284-392. a Berlin 1774. 8vo. (t) Hist, Eccks. VI. 31. G5 io5 K E R K E L IJ K E II andere laater geleerden twijfelen, met valesius, of *i^^ men liet gemelde Werk niet eer aan eenen anderen Hoofdft. Schrijver van denzelfden naam, die een Heiden zal m C. G. geweest zijn , hebbe toe te fchrijven , dan aan eenen Iq[ ^:^j Christen Bisfchop of Ouderling. En in de daad, de inhoud van het Werk, zoo veel wij het beöor- deelen kunnen, fchijnt het gevoelen dezer geleerden te begunftigen. Kan men van een' Christen-Leeraar van deze eeuw voorfchriften van allerhande bijgelo- vige tooverkunften , en ook van dartele minneftree- ken , verwachten ? Is de krijgskunde een onderwerp , om te behandelen , voor een' Christen van deze eeuw, die den foldatenftand ongeoorloofd hielden? Zal die leeren, den vijand te befchadigen, door de bronnen , rivieren , levensbehoeften , ja de lucht zel- ve , te vergiftigen? gelijk in dit Werk gefciiiedt. Het is waar, 'er komt een gewaand kunstmiddel in voor, hetwelk eenen Christen fcliijnt te verraaden, te weten , ^lat men , om den wijn voor bcdeif te bevvaaren, de plaats Pfa/m XXXIV. o., met groote letters , op denzelven fchrijven moet , maar kan dit niet een bijvoegzel wezen uit eene laater bijgelovige eeuw, daar wij weten, dat dit Werk vele bijvoeg- zelen van laater Schrijvers, die het veelvuldig ge- bruikten , en 'er uittrckzels uit maakten , ontvangen hebbe? Hippr>LY- Het zelfde lot, hetwelk de fchriftcn van africa- Tus liis- j^i^^g getroffen heeft , was ook beftemd voor de fchop en ^ ' Mnrte- Werken van zijnen tijdgenoot hippolytus , die laar. ^^jj ^q q^jJ^ Christen - Schrijvei"S voor een zeer ge- leerd , welfprckcnd , en verdienllelijk Schrijver bekend ftaat GESCHIEDENIS. 107 ftaat (♦). EusEBius en hicronymus noemen hem II een Bisfchop , doch bepaalen niet , van welke Stad , ^^^ maar laater Schrijvers noemen daar toe Portus Ro- Hoofdft. manus ^ de Romein fche Haven ^ waar door stef. le "^ C- ^* MOYNE (f), de Haven en Stad Jden ^ in Arahi'é^{^^ ó^i[ met veel waarfchijnlijkheid , vcrilaat, hoewel anderen - meenen, dat Ostia in de nabijheid van Ro;?ie, het- welk de Haven dier Stad was, gemeend zij (§), het eerlle wordt voornaamlijk daar door bevestigd, omdat GELASius hem Bisfchop eener Hoofdftad van Arabi'é noemt. Hoe het zij, deze Bisfchop iiippo- LYTUS , volgends fotius , een leerüng van irene- us, is ook als Martelaar bekend, zonder dat echter het jaar van zijnen dood bepaaldelijk wordt opgegeven. Indien het niet vrij duidelijk bleek , dat de Christen- Dichter PRUDENTIUS, die den Marteldood van hip- POLYTUS bezongen heeft, dezen Bisfchop met eenen Romeinfchen Ouderling, en nog eenen derden hip- POLYTUS , Ouderling van Anti'ócJn'é ^ verward heeft , zou men uit hem het jaar 252 , als het fteif jaar van HiPPOLYTUS, kunnen bepaalen. Thans blijven wij hier omtrent in het onzekere, of onze Bisfchop zijn leven voor het Christendom, in de vervolging door maxi- (^*) El'seb. Hist. Ecdes. VI. 20, 22. HiëRON. £/>. 84. (t) Prolegg. in Farin SS. (§) Zie de Praef, in Daniël, fee. LXX.G0eUfng.1yy4., i^lo. pag. 29. fqq. HEUMANN {Dtif. in qua docetur, ubi et qnalis Epiicopm fuerit Hippolijtus) gist, dat hippolytus een Romeinsch Raadslieer en Opziener van de Haven bij Kovie geweest is. io8 K E R K E L IJ K E n MAXiMiNus, of in die van decius, heeft opgeofferd. ^?^ Zekerer is het, dat hij zijnen groeten roem tusiliien Hoofdft. de jaaren 220 en 230 bekomen heeft, m C. G. />^r^^ dezen hippolytus worden, door de Ouden, tot 251! ^^ volgende fchriftcn toegekend : Twee fchriftcn over het Pafcha^ een Boek tegen marcion. Uit- legging over de Gefchiedenis der zesdaagfche Schep- ping , en over vele andere Boeken des Ouden en Nieuwen Verbonds , onder anderen over de Euan- geliën, en de Openbaring van joannes, een Boek over de Oprtanding, een van den Antichrist^ een Werk tegen alle Ketterijen , en Kerkredeiien, Zijne Uitlegkundige Boeken zullen ambrosius , den viiend van ORiGENES , aanleiding gegeven hebben , om de- zen zijnen vriend tot dcrgelijkcn arbeid aan te fpoo- ren (*). In het jaar 1551 werd, in den omtrek van Rome , een marmeren flandbeeld opgedolvcn , zittende op eenen doel, op welks beide zijden een zooge- nocmde Paaschcirkel ^ QCijchis of Cctnon Pafcha- iis^'y gehouwen was. Men herkende in dit gedenk- ftuk onzen hippolytus, en leerde, hoewel veelal bij gisfing, daar uit ook andere fchriften van hem kennen : over de IVonder gaven , van de Apostolifche lee- (*) Volgends fotius Bihl. Cnd, 121., zal hij zijne Kerkredcnen gehouden hebben, in navolging van ori- GENEs, en om deszelfs opilellen in het net te brengen» - zeven Affchrijvers bekostigd hebben. Doch , ten op- zichte van dit laacfte, begaat f otius ongetwijfeld eenen misflag, door aan hippolytus toe te fchrijven, het geen 'f tot AMCROSius behoort. GESCHIEDENIS. 109 kerc , van het goede , eii den oorfproug van het II kwaad ^ van de t ovens fe te Endor ^ tegen de Heide- ^^^ nen ^ bijzonder tegen plato, of over het Heel -al ^ Hoofdft. ecne vermaning aan severina, gezangen over ^^ na C. G. gckcele Heilige Schrift , en eene Croniek. foti- jI^^J. ^^ j] us (*} meldt ook nog zijne Uitlegging over da KiëL, waar van een aanmerklijk ftuk te Rome^ te gelijk met de Overzetting der LXX van dezen Pro- feet, in 1772 in het licht is gegeven. In deze ver- klaring bepaalde hij ftoutelijk het jaar 500 na Chris- tus , als het einde der Wereld , waar over hij , door FOTius, met recht, berispt wordt. Alle zijne over- gebleven brokftukken, met meer andere, die, met reclit of onrecht , onder zijnen naam gaan , zijn , behalvcn het ftiik over daniül , bijeenverzameld, door j. alB. fabricius, en uitgegeven te Ham- hiirg 1716 en 17 18. in II Deelen kl. Folio. Wat in het bijzonder zijnen Paasch-Cirkel be- Zijn treft , deze beftoiid uit een getal van 16 jaaren , l,!''',^ . ö j ' Cirkel. Q iK^ixt^iKotiln^i^ , } beginnende met het eerfte jaar van den Keizer alex ander severus, of het jaar 222, dienende ter vastftelling van den dag van het Paaschfeest , zoodat , men dit getal zevenmaal nemen- de, hetzelve voor 112 jaaren, of tot het jaar 333, was vastgelleld. Hij wordt , door isidorus van-^ Sevili'é ( f J 5 als de uitvinder van foortgelijken Cir- kel, aangemerkt, ten minfte de zijne is de oudfte, die uit de eerfle Kerk bewaard geblev^en is. Zedert heeft men 'er verfcheitlen bedacht, en ze ten grond- llag C*) Cüd. 20c. (t) Orrgm. Libr, VI. Cap. ir. %^ IIO KERKELIJKE II flag gelegd bij Cronieken of Jaarboeken , van daar ^^ Chronica J^afchalia genoemd , gelijk men ook de Hoofdft. andere veranderlijke Jaarlijkfche Feestdagen daar naar na C. G. berekende, en ze dus als een middenpunt van de tot 2^1. S^heele tijdrekening befchoiiwde. Zoo veel men uit de overblijfzelen der fchriften van HippoLYTus kan opmaken , (temde hij , ten aan- zien van zijne gevoelens , met de Christenen van zij- nen tijd, overeen, docli den Brief aan de Hebreen erkende hij niet voor een AVerk vun den Apostel PAULUS. Meer is ons van hem niet bekend. Gevoe- lens. TIENDE HOOFDSTUK. Lotgevallen der Christenen onder de Keizers Gal- lus, en zijne opvolgers^ tot aan het begin der regeering van Diocletianus. II BOEK X Koofdft. na C. G. Jaar 251. tot 284.. Gallus , opvolger van DE- cxus. X hans roept ons de tijd -orde weder tot het be- fchrijven van de lotgevallen der Christenen, ten op- zichte vnn hunnen uitwendigen toeftand. Na den dood dan van decius, werd cajus vibius tre- BONiANus GALLUS, door het leger, tot Keizer ver- kozen, en in het jaar 252 door den Raad te Rome goedgekeurd; hij nam den Zoon van decius, hos- TiLLVNus, tot zijnen rijksgenoot aan, en verklaarde zijnen eigen Zoon volusl\nus tot Ccefar, ofRijks- opvolgcr. Zijne korte regeering van nog geen twee jaareu was niet alleen onrustig, door de aanhouden- de GESCHIEDENIS. in <le invallen der Gothen, met welke hij een^n fchan- n delijkcn vrede (loot , maar ook rampfpoedig, door "^^'^ cene allerhevigflie pest , welke zich , door het gehee- Hoofdf^. ie Romeiiilche Rijk , verfpreidde, in het jaar 252 eenen "^ C. G. aanvang nam, en volle 1$ jaaren aanhield. Gediiu- J^J'^^^^' rende dezelve hadden de Christenen gelegenheid , om zelfs aan hunne vijanden goed te doen , waar van zij zich ook, daar toe aangemaand wordende door himne Leeraars, gelijk wij dit bijzonder van cy- PRiANUS, in het vei-volg, zien zullen, loflljk kwe- ten. Volgends het verhaal van dionysius van Alexnndri'é , pasten de Christenen , terwijl de Hei" denen hunne zieken , zelfs die him de waardfle wa- ren , uit vreze der befmetting , fchuwden , niet al- leen hunne eigene, maar ook è(tzQ zieken zorgvul- dig op , met gevaar van hun leven , gelijk 'er dan ook velen van hun door deze ziekte werden weff<re- rukt, hoewel dezelve nogthans meest de Heidenen trof (*). De menschlievendheid der Christenen kon echter Vervol- niet beletten, dat zij, door de Heidenen, als oor- S'"gder zaken van den toom der Goden werden aangemerkt , nen"c^R. die zij meenden , dat , door deze pestzicktc , de ver- nelius fmading van hunnen dienst vWlden flrafFen. De Kei- ^" ^V^^" 1 1 ^ , usBis- zer GALLUS, den toorn der Goden willende ver-fchoppea zoenen, gebood, bij openbare bevelen, plegtige of-^'^"^^°" feranden , waar toe hij alle zijne onderdantxi verp]igt- telaars. * te. Wanneer nu de Christenen , volgends hunne beginzelen, aan deze offeranden geen deel konden noch (*) El'sebius Hist. Eccles. VI. 22. 112 K E R K E L IJ K E II noch wilden nemen, ontftond hier uit eene nieuwe ^^^ vervolging, deels door het geroep des volks, het- Hoofdfl:. welk , onder anderen te Karthago , cischte , dat men na C. G. cYPRiANus voor de Leeuwen zou weipen (*) , maar Taar25i. , , ^r • , ,. , .., , tQt 284. 00'^ ^^ Keizer zelve, die nu de rijkszaken in tame- lijke rust gebracht had, nam uit deze onwilligheid der Christenen , om te offeren , een voorwendzel , om hen te vervolgen , door hunne Leeraars , die heilige mannen, zegt dionysius (f), die voor zij- nen vrede en heil hunne gebeden tot God opzon- den , in ballingfchap te verdrijven. Onder dezen waren cornelius en lucius , Bisfchoppen v^an Ro- me , de voornaamften. Den eerden hebben wij reeds , in het verhaal van den twist met novatianus , lee- ren kennen. Dat hij geen onkundig man geweest is , getuigen zijne Brieven , om welke iiiëRONY- Mus (§) hem onder de Schrijvers telt, en van wel- ke nog twee aan cyprianus (**) , en een ftuk van eenen Brief aan fabius, Bisfchop van Anti'óchi'è^ bij EUSEBius (ft), overig zijn, welke alle tot den gemel- den twist betrekking hebben. Andere opftellen, die onder zijnen naam gaan, zijn van laater tijd, en van onbekende Schrijvers verdicht. Hij werd door gal-. LUS naa Centumcellen , thans Civita Vecchia ^ ge- bannen, alwaar hij overleden, doch, volgends iiië- RO- (*) Cyprian. Epist. 49. ad Cornel. (f) Bij EUSEB. liist. Eccles. VII. i. ( § ) Z)6' viris illustr. C. 66. (**) In/er Cijpr. Ep. 49, 50. aliis 46, 48. (ft) Hist. Eccies. VI. 43. GESCHIEDENIS. 113 RONYMUS (*), te Rome onthoofd is. Zijn opvol- II ger Lucius trof hetzelfde lot, gelijk dun cypr-Ianus ^^^ hem over zijne blijmoedige belijdenis van het Chris- Hoofd il. tendom tegen dcszelfs vijiinden begroet (f), en te- "|| ^' ^* vens met cornelius eenen Maitelaar noemt (§). [^^ ^g^* Hij werd in ballingfcliap gezonden, waar uit hij, — gelijk wij uit CYPRIA^'us kunnen opmaken , tot groo- te blijdfchap der Christenen , naderhand terug geko- men en herfreld is. Deze vervolging was nogthans niet zwaar te noe- De ver- men, zij bepaalde zich meest tot baUingfchappen , en ^,°^^' * fchoon zg, blijkens het bericht van dioxysius, zich zwanr, ook tot andere gewesten uitllrekte, evenwel trof zij ^"'^^^'"'^ ° ' •* van duur. voornaamlijk de Gemeente te Rome ^ ca zelfs daar leest men niet met zekerheid, dat Christen bloed, bij deze gelegenheid , geflort is. Integendeel , wan- neer de Bisfchop cornelius gevat en gelast werd, zich voor den Schout te verantwoorden, vervoegde zich het grootfte gedeelte des volks, eigener bcwe* ging, tot den Richter, en beleed niet alleen, onbe- fchroomd, den naam van christus, maar betuigde tevens , gereed te zijn , om , met hunnen Bisfchop , voor CHRISTUS den dood te ondergaan. En van deze geheele menigte , het zij dat derzelver getal den Richter affchrikte , of hoe het anders zijn mo- ge, werd echter niemand in de gevangenis gewor- pen , of gepijnigd , of omgebracht. Alleen de Bis- fchop (*) Z.C. Cap. 67. (t) Epiit. 61. aïiis 58- (5) Epist. 68. alih 67. IIL Deel. H iH K E II K E L IJ K E II fcliop coRNELius inoest hl balliiigfclmp gaan. Hot ^^^^ is zoo, dat cyprianus eciie vervolging voorzcide, Hoofdft. zwaarer en heviger dan die van decius, zich op na C. G, i^t^iie GodUjke Openbaring dcsaangaande beroepende, toe Isd.' ^^^'^^^ 5 behalven dat liij zelve elders erkent , dat zijne * droomen aan eenigcn belagchlijk, en zijne voorzeg- gingen als- beuzelingen , voorkwamen , zoo kunnen zijne woorden nog gebracht worden tot eene laatere vervolging dan die van gallus, gelijk die hem zel- ven getroffen heeft, onder valerianus (*). Ook was deze vervolging van koiten duiu'. Reeds in het jaar 253 werd gallus, met zijnen Zoon voLusL\Nus, zijnde hostilianus , de Zoon van DECIUS,. in het jaar 252, aan de heerfchendc pest- ziekte gellorven , op zijnen Krijgstogt tegen /emi- lianus , die door de foldaaten in Pannonië tot Kei- zer was opgeworpen , vermoord. /T.MH^iA- ^.AnnAxus droeg den naam van Keizer niet lan- Kus korte ^.^^^ ^^-^^ maanden, toen hij overleed, of aan regee- ^ ring. VA- cene ziekte , of vermoord door zijne Krijgsknech- Li'RiANus j.(^j^_^ zijnde valerianus, met zijnen Zoon gallie- bc'"inden ^'us , door het leger, tot Keizer verkozen, en door Christe- tien Raad te Rome goedgekeurd, in het jaar 253. jjl^" ^^"gj] Deze Vorst, die van trebellius (f) zeer gepre- volgthen zen, maar van aurelius victor (§) als een vad- daar na j,jj^ ^j^ ^y^:v:is Vorst befchreven wordt , en onder vigsc. ■ wiens (*) Venema Ilist. Eccles. Tom. IIT. pag. 765. Vergel. ook MosiiEi.M, Nod. Opheld. III. DceU Bladz. 105- 114. (t) In riin C. I. IJia. yliig. SS. T. II. pag. 171. (§) l''pi^»''i^ C. 2. GESCHIEDENIS. 115 wiens regeering het Rijk tevens door zoo geweldige It invallen van barbaariche volken geteisterd werd, dat ^^^-^ men zou gemeend hebben , dat het einde der wereld {^oofdlT. daar was, gelijk augustinus zich uitdrukt (*),nnC. G. wordende ten zelfden tijde, door de Perfen^ onder ■'^Ü'^ 'o ! * •' ' ■' ' tot 204. hunnen Koning sapor , met oorlog aangevallen , ■ waarom valerianus het rijksbelluur zoodanig met zijnen Zoon gallienus deelde, dat hij aan dezen de verdediging van het Westen aanbeval, terwijl hij zelve naa het Oosten trok, tegen de Perfen^ deze Vorst, zeg ik, gedroeg zich, geduurendc de drie of vier eerde jaaren zijner rcgeeiing, zoo gunfiiig je- gens de Christenen, dat hij hier in alle voorgaande Keizers overtrof, zelfs zulken, die van fommigen voor Christenen gehouden zijn, makende de menigte van Christenen onder zijne Hofbedienden aan het Hof bijna eenc Gemeente Gods uit, volgends be- richt van DTONYsius van Ahxandri'è (f), doch in of omtrent het jaar 257, begon deze zelfde Keizer de Christenen , op cene zoo geweldige wijze , te ver- volgen , dat hij daar in alle voorgaande vervolgers te boven ftrecfde. Vóór dat deze vervolging uitberstte , hebben de Twist Christenen die weinige jaaren van rust , welke zij °^^'* ^^" uitwendig van de Heidenen genoten , door onder- Doop. iingc zeer hevige twisten over de waarde van den Doop der Ketteren , en of men zullcen , die dooi* Ket- (*) Epht. 199. ad Ueftjchium, (t) Bij EUSECiüs Hiit. Ecdcs. VIL 10. Ha ii6 K E R K E L rj K E II Ketters gedoopt zijnde , tot de rechtzinnigcn over- BOEK i;vvamen, nog, of wederom, doopen moest, onrustig Hoofdft. voor zich gemaalvt. m C. G. Deze twist , en deszelfs bijzonderheden , zijn zoo tot ^ "84*. merkwaardig , dat wij ons daar door verpligt rcke- nen, een belmopt, maar duidelijk, verflag van dezel- Gevoe- ^^ ^.^ kloeten geven. Zoodra , in de tweede eeuw na lens der ° , Christe- CHRISTUS, verfcheidene aanhangen ontftonden, die nen over 2ich van de andere Christenen afzonderden , en van der K et- dezen voor Ketters gehouden werden, rees natuurlijk, teren ver- wanneer iemand van deze tot de algemeene Kerk overkwam , de vraag , omtrent welke de Aposte- len , in hunne fchriften , niets beflist hadden , <lewijl het geval, in hunnen tijd, geen plaats vond, of men den doop , welken zulk iemand bij zijnen aanhang ontvangen had , moest erkennen en laten gelden , dan of men hem als 'niet gedoopt moest aanmer- ken, en dus in de Kerk moest doopen, of weder doopen? Dewijl niemand onder de Christenen zich cene richterlijkc magt aanmatigde, en men geene al- gemeene Kerkvergaderingen kende, die hier uitfpraak zouden doen , gebruikte elke Gemeente, gelijk in meer andere onderweqien , ook ten dezen opzichte, hare vrijheid, en de gevoelens waren verfchillende. TERTULLiANus , gelijk wij gczicu hebben (*), en vele Gemeenten in Jfrica, wilden den doop der Ketteren volftrekt niet erkennen , en zelfs werd in cene vergadering van 70 Bisfchoppen, onder voor- zit- (*) Zie het li Deel, Bladz. 354. GESCHIEDENIS. 117 Kitting van agrippinus Bisfchop van Karthago , II een befluit gemaakt, dat, dewijl de Ketters niet ge- ^°^^ rekend konden worden , eenen waaren doop te heb- iioofdH. ten , die i2:enen , welke van hun tot de rechtzinni- "^ C. G. gen overgingen , als niet gedoopt aangemerkt , en \^^ „84. dus gedoopt moesten worden , wanneer zij in de Kerk aangenomen werden (*). Dewijl echter deze Kerkvergadering wel haar gevoelen gezegd , maar gee- nc wet gegeven had , hetwellc de nederigheid der Bisfchoppen en Kerkvergaderingen zich toen nog niet aanmatigde, Hemden andere Bisfchoppen in Afrka. hier niet mede in , oordeelende , dat men den doop der Ketteren zeer wel kon laten gelden, en dat het ge- noeg ware , wanneer aan gedoopte Ketters , die over- kwamen , de handen door den Bisfchop opgelegd werden. Dus bleef elk, zelfs in de Africaanfchs \ Kerk , bij zijne vrijheid , en handelde , in dezen , naar zijn beste wetten en geweten. Plet grootfte gedeelte der Afiiitifche Gemeenten, \\\PaUftinn^ Syrië ^ Mefopotamië^ Pontiis^ Cilicië^ Bithynië^ Kappadocïè^ enz., hadden, bij gelegen- heid der fcheuring met de Montanisten , op gehou- den Kerkvergaderingen te Iconïum en SynnacJa, Ste- den in Frygië^ in het jaar 235 enz. (f), eenparig vastgefteld , dat de doop herhaald moest worden , wanneer de Ketters zich bij de waare Kerk ver- voegden. Te (*) Cyprian. Epist. 71. en 73. (t) DioNYsius bij EUSEBius Hist. Eccles. VII. 5, 7. FjRMiLiArvius , Bisfchop van Kappadocië, Ep. inter Cijpi: 70. H3 ii8 K E R K E L IJ K E ÏI Te Rome echter, en in meer Westerfche Gemeen- ^^I^ ten, had van oiids de gewoonte de overhand, om Hoofdft. znlke lieden alleen door oplegging der handen en gc- na C. G. beden weder aan te nemen ( * ). tot 284* ^y ^^^*^ verfchillende wijze van denken en handelen , « bleef de vrede onder de Christenen ongeftoord, en niemand betwistte den anderen zijne vrijheid in de- zen; totdat STEFANUS , of STEVEN, na CORNE- Lius en Lucius , in het jaar 253 , Bisichop van Ro^ me geworden, zonder dat men weet, bij vvellce aan- leidende gelegenheid, eerst aan de Leeraars der bo- vengemelde Gewesten, bijzonder aan firmilianus , Bisfchop van Kappadoctë , fchreef , dat , indien zij bij hun gevoelen en handelwijze, om de Ketters te her- doopen , bleven volharden , hij hen uit zijne gemecn- Ichap, en die der Kerk v^nRome^ moest uitfluiten (f). Ja, het bleef niet bij bedreigingen, tirmilianus (§) legt uitdruklijk aan stefanus te last, dat hij den vrede der Kerk gefloord , tot geweldige handelin- gen onder de Gemeenten den grond gelegd , en daar door eene groote zonde begaan hebbe, omdat hij zich van de Kerk had afgefcheurd, want, zegt hij , hem aanlprekende , „ meenende , dat allen door „ u kunnen uitgefloten worden , hebt gij , in de „ daad, u zelven alleen van allen uitgefloten. '* Sommigen (**) ontkennen , dat stefanus verder ge- (*) EusEBius Hisr. Eccles. VII. 2. (f) EusEBius Hist. Eccles. VII. 5. uit dionysius, (5) Episi. cit. ad Ctprian. (**} Vales, ad eüsebium en .anderen. GESCHIEDENIS. 119 gegaan zij, dm\ alleen, dut hij gedreigd hebbe, de II Ajiatifche Christenen uit te lliiiten. Doch hier om- ^^^ trent moeten wij dezelfde ondeifcheiding maken, als Hoofdft. cnntrent het gedrag van den Roomfchen Bislchop '" C. G. vicTOR , hï] gelegenheid der verlchillen over het ^^j. ^g * Paaschil'est , hij floot hen wel deeglijk uit ■zijne ge- — — — meenichap, gelijk hij, vervolgcnds, ook cyprianus en de overige Afrikanen deed , die van hem ver- fchilden; doch hen uit de gemeenfchap der alge- meene Kerk te fluiten , of in den ban te doen ^ (^excomnmnicare ^') zod veel durfden of konden de Bisfchoppen van Rome zich toen nog niet aanmati- gen (*). . Ondertusfchcn gebeurde het , dat zekere magnus , Cvpria ■ waarfchiinliik een bijzonder lid, of gelijk men toen "^^^ ^" reeds fprak, een Leek ^ aan cyprianus, Bisfchop' Kerkver- van Kart ha go ^ de vraag voorltelde, of men de No- gadering vatianen , die in het geloof en de bediening des ^.^ ^,gj._' Doops niet van de Kerk verfchilden , als zij zich klanrt met dezelve verzoenden, door den doop weder moest' |'''f/°°'' aannemen, dan of de oplegging der handen volftaan doopen kon? cyprianus Cf) verklaarde, in zijn antwoord '^^'" ^^'•* ■ teren. op deze vraag, den Doop van alle Ketters, zonder onderfchefd, voor nietig en van geene ^vaarde ^ be- werende, dat zij, bij hunne overkomst in de Kerk, op nieuw gedoopt moesten worden. In het jaar ~^5 •> ^verd deze zelfde vraag aan cyprianus , en eene (*) Zie het II Beel, Bladz. 1-/1. Voorts leze men MOSHEiM Nod. Opheld. III. Deel, Bladz. 325?. enz. ( t ) Epist, 6p. ad magnum. H4 Ï20 K E R K E L IJ K E II eene Kerkvergadering van 31 Bisfchoppen uit Afrt- "^^^y- ca , te Karthago bijeen gekomen , door 18 Bis-^ Hüofdd. fchoppen uit Numidië voorgel teld , om hun goed- na C. G. dunken daar omtrent te verllaan. De Kerkvergade- tót 284! *""^§ antwoordde, door cyprianus (*), dat liet oü- de en rechte gevoelen der Leeriiaren van hunne Gemeenten was , dat niemand buiten de Kerk ge- / doopt kon worden, dewijl 'er in de Heilige Kerk maar één doop was. In eenen volgenden Brief aan 9UINTUS , Bisfchop in Mauritaui'é (f), fchrijfc CYPRIANUS dit zelfde befluit der Kerkvergadering , tevens ^ijne verwondering te kennen gevende, dat fommige Bisfchoppen , juist uit die zelfde éénheid des doops , afleidden , dat men den doop der Ketters behoorde te erkennen , en zicli tevens nader verklaren- de, dat men in de waare Kerk niet. herdoopte of 'wéderdoopte ^ maar eerst recht doopte^ -dus dat zijn gevoelen niet moest uitgeflrekt worden tot zulken, die, in de waare Kerk gedoopt zijnde, tot de Ket- ters waren overgegaan, en van dezen tot de Kerk terug kwamen , nademaal dezen tot boete alleen de handen moesten opgelegd worden. Tweede In het jaar 256 hield cyprianus andermaal ecnC' Kerkver- j^crkvergadering te Karthapo . alwaar 81 Bisfchop- ffadenng 00 o ^ r teKrrtha- pen bijeenkwamen. Van de befliiiten dezer Kerk- po, ove- vergadering deelde hij, in naam derzelve, twee mede aan den Roomfchcn Bisfchop stefanus (S), te weten, eene nieuwe verwerping van den Doop der Ketters, en eene verklaring, dat zij, die Leeraars en ( * ) Ei^ht. 70. C i ) Eplst. 71. ( 5 ) Epht, 7a. werp. GESCHIEDENIS. r2i CU Kerkendienaars geweest zijnde , het zij bij de n Ketters , of te vooren bij de rechtziiinigeii , ingewijd , boek van de Ketters tot de rechtzinnigen overkwamen , Hoofdd, niet anders dan als Lceken moesten aangenomen nn C. G, , Taar 25 1 . worden. J^, ^8^^ Het flot van dezen Brief is in meer dan één op- zicht opmerklijk. De Bisfchoppen geven daar bij hun , . vV oogmerk te kennen , en ftellen zich volkomen op eenen Bisfchop- gelijken voet, met den Bisfchop van Rome, dus luidt pe»* hetzelve: „ Dit hebben wij u, geliefde Broeder! „ op het hart willen leggen , hopende , dat gij dit God- 5, vruchtig en waar gevoelen u zult laten vvelgeval- 5, len. Voorts weten wij wel, dat fommigen, het 5, geen zij eenmaal hebben ingezogen, niet willen 5, aüeggen, noch hunne gevoelens ligtelijk verande- 5, ren ; maar dat zij , zonder benadeling van den „ band der eendragt, het geen eens vooral bij hen „ in gebruik en gewoon is , behouden , en ook hier „ willen wij niemand geweld aandoen, of de wet 5, voorichrijven. Elk opziener der Gemeente heeft , „ bij het belluur der Kerk, het vrije gebruik van ,, zijnen wil, en elk zal daar van aan den Heere „ rekenfchap moeten geven." Kort daar na fchreef cyprianus eenen Brief ( * ) Brief van aan eenen Bisfchop tubatanus, die eenen Brief, waar- ^^^^''^' ^ -^ ' ' ' Nus aan fchijnlijk dien van stefanus , aan de Oosteriche juc.^ja- Christenen , in welken de Doop der Ketters verde- ^^^' digd werd, gelezen hebbende, cyprianus deswe- gens eene bedenking had medegedeeld , of hij , door bet i;- K E R K E L IJ K E II het verwerpen van den Doop der Ketters, de Novff- ^^^ timen niet te zeer in de hand werkte, welke insge- Hoofdft. W^^ ^^ ^^ genen herdoopten, die van cenc andere na C. G. gezindte tot hi;n overkwamen (*)? In. dezen Brief tot ''84* "^^"^^ CYPRiANüS omtrent de Novatianen aan , dat •■■ zij , door te dopen , die tot hen overkwamen , de vvaare Kerk, en derzelver aloude gewoonte, naboot- ften, omdat zij geern voor de waarc rechtzinnige Kerk wilden gehoiulen worden. Nog lost hij eenc bedenking uit di(t\\ Brief' des ongenoemden op, dat men niet zoo zeer zien moest , wie gedoopt had , maar of die doop veïricht was in den naam van jESus, door aan te merken, dat vele Ketters, bij voorbeeld, de Valentinianeii ^ Marciöniten ^ Patri- pasjlanen enz., niet hetzelfde geloof hadden, als de Rechtzinnigcn , van den Godlijkcn Vader, Zoon en Heiligen Geest. Of hij De Ketters , zegt cyprianus , in dezen Brief, daar in de ]^^^|-,jien ffeen Tempel van God wezen , dewijl zij in joAixN.V. <^en Schepper met geloven, ciiristus met voor God 7. n:ni- erkennen , en dus ook C^tw Heiligen Geest niet te vriend hebben , nademaal toch deze drie één zijn. Deze woorden fchijnen duidelijk te doelen op de be- kende plaats, I jOANN. V. 7. welke derhalven door CYPRIANUS gekend en in zijne Handfchriften gelezen zal zijn. In een ander Werk fcliijut hij zelfs nog duidelijker te fpreken (f): „En wederom flaat „ van den Vader, Zoon, en Heiligen Geest, ge- 5, fchre- (*) Zie boven Bïailz. 36. (t) /)£- Unit at e Lccla. p. 109. cd. Brc::i. GESCHIEDENIS. 123 „ fchreven: En deze drie zijn één. Anderen cch- h ter merken aan, dat men hier uit, zoo min als uit ^'^^-^ eene dergelijke toeipeling van tertullianus C*)9noofdll. beduiten kan , dat deze Kerkvaders deze plaats , daad- "a C. G. lijk , gelezen hebben , dewijl zij misfchien het achtfte j^^"^ ^g !* vers leenipreukig opgevat , en dat , met deze aan- . haling, bedoeld hebben , gelijk reeds in de zesde eeuw FACUNDUS, Bisfchop van Hennione ^ van cy- PRiANus erkende (f). Nog is in dezen Brief merkwaardig de Helling van CYPRiANus: „ In den twist over den Ketterdoop, 5, mag men zich niet op het oud gebmilv en over- „ levering beroepen, want de waarheid is grooter, „ en in geestelijke dingen moet men dat gene in 5, acht nemen, wat de Heihge Geest beter geöpen- „ baard heeft." Ook fluit hij denzelven wederom ^ met de verzekering , dat hij aan niemand de wet wil vooifchrijven , dewijl elk Bisfchop Iiicr bij moest te werk gaan, naar zijne vrijheid, willende hij altijd aan allen de fclnildige achting blijv'en bewijzen. Stefanus beantwoordde daartegen cyprianus Hevig- en de Afrikaanfche Bisfchoppen, op eenen geheel an- ^^'*^^'^'^ deren toon. Zijn Brief zelve is verloren, maar, uit kus. den volgenden Brief van cyprianus aan eenen Bis- fchop POMPEjus (§), in welken hij hem weder- legt, heeft hij ook eenige plaatzen daar uit aange- liaald. Ilij zegt: „ Onder andere dvvaaze onvoeg- „ za- (*)/)£- pudicit. C. 2J. odv. Prax. C. 25. ( I ) Defens. tvium Capiiul. IJbr. I. C. 3 . (§)£^iY. 74. 124 K E R K E L IJ K E TI „ zame, en onderling flrijdige dingen, welke onze ^°^ „ Broeder stefanus, onverftandig en onvoorzicli- Hoofdft. 9» tig 5 voortgefchreven heeft , voegt hij ook het vol- na C. G. ^^ gende bij : „ Als iemand van eenigen Kettei- Tanr 2 *> f . tot 284'. 99 99 fchen aanhang tot ons mogt overkomen, dan „ „ mag, omtrent de oude overgeleverde gewoonte , 5, „ (^quod traditum . est ^^ geene nieuwigheid met „ ,5 hem ondernomen worden; te weten, dat hem „ ,, alleenlijk de handen opgelegd, en hij dus een „ „ boeteling worde. Want de Ketters zelve doo- 5, „ pen die genen niet, die van andere Ketters tot „ ,, hen overgaan; maar laten hen eenvouwig tot „ „ de volkoniene Kerkgemeenfchap toe." " Niet alleen beantwoordt cyprianus alle de redenen van STEFANUS , in dezen Brief, maar de Afrikaanfche Bis- fchoppen fielden insgelijks cene verdediging van hun gevoelen op , die thans niet meer voorhanden is. Of STEFANUS hier nader op geantwoord hebbe, we- ten wij niet. Zijne hevigheid en drift bleef onder- tusfchen meer dan te fterk , daar hij , of in het bo- vengemeld , of in eenig ander antwoord , cyprianus voor eenen valfchen Christus ^ eenen valfchen Apostel, ^ \ en eenen bedrieglijken arbeider fcliold , ja alle gemeen- fchap met de Afrikanen^ even als met de Ooster- fche Kerken , afbrak , zoodat hij de Bisfchoppen , die zij aan hem gezonden hadden , niet eens tot een afzonderlijk gemeenzaam mondgcfprek wilde toelaten , en zelfs de geheele Broederfchap verbood, hen in hunne huizen te ontvangen (*). De ( *) FniMiLiANUi ad Cij^rian. Ep. Cijpr, 75. GESCHIEDENIS. i2,< De Afrkaanfche Bisfchoppen bleven echter be- lï tlaard. Zij kwamen , ten getale van 86 Bisichoppen , ^'^^ vele Ondeiiingen, Diakonen, en andere Christenen, pioofdil. op den eerflen September van hetzelfde jaar 256, "^C.G. op nieuw bijeen. Wij hebben van deze vergadering ^^^ „^ * nog de Handelingen ; ten minften de aantekeningen of Protocol der ftemmen en gevoelens , ( advijzen , ) in Derde Kerkver» de Werken van cyprianus (*). Dit ftiik is zoo jrat^tiring aanmerkli-ik , dat een eenigzins breedvoeriger verflag teKürtha- ons verfcheiden ophelderingen omtrent de gefield- ^ heid der Christengemeenten , ten dezen tijde , opleve- ten kan. In het gemeen, zien wij, dat enkel de ' Bisfchoppen op de vergadering fchijnen geftemd te hebben, doch openlijk, zoodat ook andere Christe- nen daar tegenwoordig waren. Elke Bisfchop naam- lijk handelde met de geestelijkheid van zijn keifpel, over de ^onderwerpen , die op zoodanige vergadering ter tafel zouden komen , en deze vcrzclden hem dik- Vv-ijls, hoewel niet altijd, op de vergadering, deels, c>m meer gezag aan de befluiten bij te zetten, deels ook, om bij onvoorziens voorkomende zaken voor hunnen Bisfchop bij de hand te zijn. De vergade- ring, onder voorzitting van cyprianus, een begin, genomen hebbende, met het voorlezen der Brieven, over den Ketterdoop , tusfchen jubajanus en cy- pRL\Nus, gewisfeld, werd door cyprianus met de- ze aanfpraak geopend: „ Gij hebt nu gehoord, „ mijne geliefde Ambtsbroeders , het gene jubaja- nus , ( * ) ^PP' CYPRiAN. p. 229. Ed. Brenu ï52 K E R K E L rj K E ÏI „ Nus, onze Medcbisfchop , mijne geringheid, aan- ^°^'^ „ gaande den ongcoorloofden en ontheiligendcn Ket- Iloolclft. 59 terdoop , raadplegende , mij gefchreven , en wat ik na C. G. iicm daar op geantwoord heb , hoe ik naamlijk Taai' "51 tot 284! 9» ïichte, dat men de Ketters, welke tot de Kerk - „ komen, met den tioop der Kerk doopen en hei- ,, ligen moete. IN'Icn heeft u bovendien nog ccncn 5, anderen Brief van jubajanus voorgelezen, waar „ in hij , naar zijne rechtmatige en Godsdienftige „ achting , op mijnen Brief geantwoord , en ons niet ,5 alleen toegeflenid , maar ook dankbaar betuigd „ heeft , dat hij hier in onderricht is geworden. „ Thans is 'er overig, dat wij over deze zaak elk „ zijn gevoelen zeggen; evenwel niet met oogmerk, „ om iemand deswegens te oordeelen , of, indien hij „ iet anilers gevoele , van de Kerkgemeenfchap te ont- „ zetten. Want niemand onzer maakt zich tot eenen „ Bisfchop der Bisfchoppen, {Episcopus Episcopo- „ rum , ) of dwingt zijne Ambtgenooten , door eenen „ Tijrannifchen fchrik, om hem tot gehoorzaamheid „ en onderwerping te noodzaken; nademaal elk Bis- „ fchop het recht en de vrijheid heeft, om zijne „ eigene kenze te volgen, en gelijk hij eenen ande- „ ren niet kan oordeelen , zoo kan hij ook van een* 5, andei" niet geiiordeeld worden. Wij willen liever ,, het beflislend oordeel van onzen Heere jesus ,^ CHRISTUS verwachten, die alleen de magt heeft, „ om ons in het beftuur zijner Kerk te gebmiken, „ en onze handelingen te beöordeelen." Vervolgends gaf elk Bisfchop ordenlijk zijn gc- voe- GESCHIEDENIS. 127 voelen en (Icni op , fommigen meer uitgebreid en II met reden bekleed, meestiü ontleend uit de éénheid ^'^^ der Kerk , en des Doops , en uit de valschheid van iioofdft. de leere der Ketters, en geftaafd uit de Heil. Schrift, na C. G. 111 J^"^ 251, doch, volgends eene zwakke uitlegkundc, vol leen- ^^^ 284. fpreukcn en toefpelingen ; fommigen zeggen alleen liun gevoelen kort af, met eene fooit van vemufts- vertoning , die weinig afdoet , en overdreven is , ook wel met eene bitterheid , die met den geest der waar- heid en des Christendoms niet zeer beftaanbaar is. Wij zullen dit door eenige voorbeelden toonen. Dus brengt de eerlle Bisfchop, C/ecilius van Bilta^ zijne flem uit: „ Hv erken alleenlijk éénen Doop, alleen in „ de Kerk, maar geenen buiten de Kerk. Hij moet „ daar zijn, waar eene waare hoop, en een vast 5, geloof is. Want , zoo fiiaat gefchreven : Eén 5, geloof , ééne hoop , en één doop. Niet bij de 5, Ketters, waar gcene hoop, en ccn valsch geloof „ is, M'aar men volfh-ckt bedrieglijk handelt; waar ,, de bezetene ^cn duivel bant; die geen, wiens „ m« »nd en woorden befmettende kanker uitleveren , ,, de belijdenis nopens het Sacrament afiieemt; de „ ongelovige het geloof, de godloze vergeving der „ zonden geeft ; waar de Antichrist in den naam „ van CHRISTUS doopt; hij, die den vloek vail 5, God heefi:, den zegen uitdeelt; de doode het Ie- 5, ven belooft, de onvreedzame vrede fchenkt, de „ Godslasteraai* God aanroept , de onheilige het 3, Priesterdom waarneemt , de Kerkrover den Altaar „ dekt. Bij dit alles komt nog dit kwaad, dat de „ Priesters des Duivels het Daukmaal (^Eucharistie'). „ dur- II BOEK X Hoofdft. na C. G. Jaar 251. tot 284. liS K E R K E L IJ K E dur\''en bedienen , of die ban bijflaan zé'ggen ^ dat dit alles bij de Ketters , ( ons , die zij Ketters noemen , ) valsch is. Zie , waar toe de Kerk ko- men moet, en hoe zij genoodzaakt wordt, zon- der doop en vergeving der zonden, gemeenfchap te houden. Deze zaak , mijne Broeders ! moeten ,, wij mijden en vlieden, ons van ecnen zoo groo- 5, ten moedwil vrij, en aan éénen doop vasthouden , „ welke alleen aan de Kerk van God overgelaten ,, is." De dertiende, polianus van Milao , zegt eenvouwig: ,, Te recht doopt men de Ketters in „ de Heilige Kerk. " De 24fte, secundinus van Carpi : „ Zijn de Ketters Christenen of niet? In- „ dien zij Christenen zijn , waarom zijn zij niet in 5, de Kerke Gods ? Zijn zij geeiie Christenen , hoe „ zullen zij dan Christenen maken? Of, wat zal „ van het Woord des Heeren worden , die zegt : ,, Wie niet met mij is, die is tegen mij, en wie „ niet met mij vergadert, die verftrooit? Het is „ dus klaar, dat de Heilige Geest , over vreemde „ kinderen en misgeboorten van den Antichrist, „ door een bloot opleggen der handen , niet komen „ kan, nademaal het openbaar is, dat de Ketters 5, den doop niet hebben," de softe, libosus van „ Faga: „ De Heere zegt in het Euiingclie: Ik „ ben de waariieid ; niet , ik ben het oud gebruik. „ Nadat deriialven de waariieid in het licht ftaat, „ zoo behooit het oud gebruik voor haar te vvij- „ ken , zoodat , alhoewel de een of ander de Ketters ,, in de Kerk niet doopte, zij nogthans tegen woor- „ dig behooren gedoopt te worden.'* De 6ofl:e ro- GA- GESCHIEDENIS. 129 GATiANUS van N'ova'. „ christus hcctt de Kerk TI 5, gefkicht, maar de Duivel de Kcttcrii. Hoe kan ^^-^ „ het fcliool des Satans den Doop van christus Hoofl'fL ,, hebben?" De 6${\t quintus van yiggia: ,, Al- "-'' C- C. 5, leen die geen kan iet raeckdeelen , die zelve iet ge- .j^j!^ ^^^^ „ had heeft. Maar , \vat kunnen dan de Ketters ge — - „ ven , van welke bekend is , dat zij zqXwq. niets „ hebben?" De 82fl:e litt/eus van Gemelli: ,,\Van- „ neer de ééne blinde den anderen blinden leidt, „ zullen zij beiden in de gracht vallen: Naartlien „ het zeker is, dat de Ketters niemand verlichteii ,■, kunnen , zr»o geldt ook hun Doop niets-" Dit zij genoeg, tot eene proeve, hoe d^zzt vergadering was ingericht, alleen is tlit nog merkwnai-dig, dat de 83il:e, natalis van Ooa^ ook tevens met zijne ftera de flcmmen v:in tu'ee afwezende Cisfchoppea o\'Erlegt. Ais CYPRiANUS van de handelingen en het befluit Brief vatt dezer Kerkvergadering , onder anderen , aan firmilia- ^^^^"lu- Nus^ Bisicliop van Kappadocie ^ ihtwzwi gezonden den K et- had , fchreef deze dien beruchtcn Brief tot ant- terdoop woord, welken wij reeds meermalen hebben aange- ^'j.^ if!^.?^* haald , uit welken wij moeten belluiten , ^^'.^i de Afid- stefa- tifche Bisfclwppen niet zoo bedaard omtrent den ^^^ Roomfchen Kerkvoogd gebleven zijn, als de Afri- kaanfche^ maar ook van hunne zijde denzelveö, als zich zeh^en buiten hunne gemeenfclrap gefloten heb- bende , aanmerkten. Trouwens , in den geheelcn Brief, geeft FIRMILIA^^us aan stefaxi's niet alleen den naam niet van Broeder^ maar zijn Hout gedrag €a euvelmoed hevi^ gispende. Helt hij hem bijna ge- IIL D££L. I Uik 130 K E R K E L IJ K E II lijk met tien verrader judas. Terwijl liij vcrdci-s ^^^^ meldt, dat, in zijn Landichap Kaj)/jadocic , de Leer- ïloüfdft. i^'ii'-'> (^«-'liniaal 'sjaars gewoon zijn, bijeen te komen, na C. G. om de gewigtigfte fcliikkingen te maken , en een ge- Tanr '>< i tot "84. necsmiddel daar te Hellen , door de boete , voor af- " gevallenen , en ziilken , die , na, het heilzaam water- bad^ door den Duivel gewond zijn ^ ,,niet," fchrijft hij, ^^als of zij van ons vergeving der zonden be- kwamen^ maar, opdat zij door ons tot kennis van hunne zonden gebracht, en genoopt worden, ora den Heere volkomen te voldoen ; " werpt hij de Kerk van Rome tegen, dat zij geenszins, in alle opzicii- ten, de oudfte gewoonten en gebruiken hebbe, en dat zij, te vergeefs, het gezag der Apostelen voor- wende. Ook veifchillen de Christenen , in vele lan- den , omtrent zulke fchikkingen , zonder daarom den vrede en dénheid der Kerk te breken, gelijk stefa- Ni^s thans dtiid. Om dezen te meer in het naauw te brengen , draagt hij de Gefchiedenis voor van eenc Christen vrouw, die zich , vóór omtrent 10 jaarcn, in Klein- Afië^ onder vermkkingen , voor eene Profee- tesCe, door den Heiligen Geest gedreven, uitgege- ven, en de Christenen, langen tijd, door wonder- bare verrichtingen bedrogen had , tot dat een Duivel- banner was opgedaan , die zich tegen den boozen geest verzette , door welken zij bezeten was. Deze vrouw doopte zelfs , en wijdde het Heilig Avondmaal , beide volkomen op de wijze der Rechtzinnigen, Kan nu STEFANIJS , met zijne aanhangers , vraagt firmi- LiANUS , hier ook zeggen, dat, door dezen doop, welken toch eigenlijk de Duivel verrichtte , de verge- vins; GESCHIEDENIS. 131 Ting cicr zonde zij medegedeeld? Eindelijk, beroept II FiRMiLXANus zich, cvcn als cyprianus, daar op, "^^'"^ dat de ccne waare Kerk door cmristus op den Hoofdfl. rotsflcen , en eerst op petrus , gegrond is ; maar "" ^- 5'* voegt 'er insgelijks bij, dat de magt, om de zonden ^^^t 284.' te vergeven , aan alle de Apostelen , aan de door dezelven geftichte Gemeenten, en de Bisfchoppen, hunne rechtmatige navolgers, opgedragen is. Daar- om betuigt hij zijn misnoegen over de openlijke dwaasheid van stefanus , die, terwijl hij zich, we- gens zijn Bisdom en de opvolging van petrus , be- roemt, tevens vele andere rotsfteenen invoert , en nieuwe gebouwen van vele Kerken ophaalt , welke insgelijks den waaren Doop zullen hebben, en^w Zeker deze Brief is zelfs daarom belangrijk, omdat wij 'er de betrekldng, waar in de Christenen thans tot den Bisfchop van Rome Honden , en de vrijheid , die nog onder hen plaats had , allerduidelijkst uit verflraan kunnen. Ondertusfchen liebbcn fooitgelijke ftellingen , als Echtheid fïok liet geheele beloop van dezen Brief van firjmi- ^^^ ^'"'^ j. 1, 1 • , ven van LiANUS, en die van cyprianus, welke hier toe be- cyprja- irekking hebben, reeds vroeg,' wanneer de Z)ö;/^//V- nus. ien , tegen het begin der vijfde eeuw , zich , wegens hunne Icere van den Doop, op dezelven beriepen, aanleiding gegeven, om hunne echtheid in twijfel te trekken, hetwelk, in laatertijd, eenige verëerers vaa den Roomfchen Bisfchop ligtelijk hebben nagevolgd , doch AUGUSTiNus zcIvc , hoe geern hij ook den Dg- nat i sten alle niföJnchtcn wilde affnyden, heeft ech- 1 2t . ter. i3ft K E R K E L IJ K E II jer, door de kracht der waarheid gedronj2,'en , de "^'^ blijkbare kenmerken van derzelver echtheid iiict kun- Iloofdd. nen of willen loochenen, gelijk zij dan ook niet al- na C. G. j£2,| (TcJieel in qIcu geest en ilijl van cyprianus toe 2^4! 2y'^9 1^^^^' ook, wat den inhoud betreft, door het * ' ■■ gene wij, aangaande dezen twist, bij andere Oude Schrijvers vinden , hoe weinig dit ook zijn moge , bevestigd worden (*). Gefchrift De tijd heeft ons beroofd van de Brieven van v<;irE- vaneenen p^^j^yus zelven , die hij over dit onderwerp gefchre- noeVi- ven heeft, alleen is 'er een gefchrift van eenen On- den, ten genoemden, over den Wederdoop^ (^de rehapthmate ^ Ie van 7^^*' ^^^ hapthmo haereticorum , ) hetwelk kort na het denKct ontdaan dezer vcrfehillen fchijnt opgefteld te zijn, terdoop. ^^^ ^^^ ^ j^^ ^^ nieiiwfte uitgave van cyprianus "VVer- ken, achter dezelve, gedrukt is. Dit gefchrift verde- digt het gevoelen van den Roomfchen Bisfchop , ten voordecle van den Kctterdoop, die in den naam van onzen God^ jesüs Christus, bediend is geworden, teveiis bewerende, dat men den twist ligt had kun- nen vermijden, indien men zich eenvouwig aan het oudfte vüorfchrift der Kerk gehouden, en zich door tegenfpreken geen aanzien had willen verkrijgen enz. DioNYSi- Gelukkig vond men, ten dezen ''tijde, meer aan- us vnn A- ^ieiiiiji^e mannen onder de Leeraars der Kerk, die lexandne vermaant tot vrede raadden. Onder dezen behoorde voornaam- tot vrede, .lijk dionysius, Bisfchop vw.^kxandn'ë , die eerst wc! (*} Men verfrelijke de aantekening op mosheim», Ne(^. Ophelder., III Deel, Blad^. 337» 338. GESCHIEDENIS. 133 wel aan stefanlts zelvcn dcswegcns fclircef, om II jhem de gevolgen voor te houden , welke te grootc ®^* hevigheid na zich zou fleepen (*). Ook fchreef Hoofcift. hij , in denzelfden zin , aan één of twee Ouderlin- '" C. G. gen te Rome, en na de dood van stefanus , aan des- [qI J>,[ zelfs opvolger xystus of sixtus , om dien tot zach ter maatregelen over te haaien. Voor zichzelven , ver- klaart hij, in zijnen Brief aan den Ouderling file- MON(t),dat het gevoelen der Afrikaanfche Bisfchoppen niets nieuws heeft , en dat hij voor zich de befluiten van zoo talrijke en aanzienlijke Gemeenten niet wille omftooten , om niet in twist en gekijf te ven^allen. Te- vens verhaalt hij het voorfchrift van zijnen voorzaat^ den Bisfchop heraclas, welke de Ketters, die uit de Gemeente gefloten waren, na veel fmeken, echter niet weder aannam, voordat zij alles openlijk hadden beleden, Vv^at zij hïj de Ketters gehoord liadden — Doch een' nieuwen doop hield hij voor de zulken niet nodig. In ecncn anderen Brief aan den Room- fchen Bisfchop sixtus (§), raadpleegt hij denzel- ven over het volgend geval : Een Christen , in zijne Gemeente , die reeds onder of wel vóór den tijd van zijnen voorzaat heraclas , van eencn Ketterfchen' , aanhang, bij welken hij gedoopt was, tot de recht- zinnigen was overgekomen , en nu al zoo lang ook liet Avondmaal met deze gebruikt had, vond zich thans in zijn gemoed bezwaard, omdat hij bij de KeSr (*) Eu52B. ///./. Ecc/es. VII. 5. ( t ) EüSEB. Hisf. Eccles. VII. 7. (5) EüSEB. Hht. Eccles. VII. 9. I3 134 K E R K E L IJ K E ;II Ketters, met fnoode woorden en plegtiglieden ge- ^^^ doopt was, en begeerde, op nieuw, in de Kerk ge- Hoofdd. doopt te worden , hetwelk dionysius niet op zich nn C. G. durfde nemen, omdat deze man nu zoo vele jaaren , tot 284.' ^^^ ^^ gemeenlchap der Kerk was aangenomen ; de- • wijl echter deze man 'er op aandrong , en naauw- lijks , op uitdruklijk verzoek , de gebeden dmfde bij- wonen , raadpleegde dionysius den Bisfchop sixtus , hoe zich in. dit geval te gedragen. Men ziet hier uit, dat dionysius rnqest overhelde naar de zijde 'der Afrikaneu^*)^ doch echter met uitzondering, in bijzondere gevallen , en ook ondeifcheid makende tusfchen zulkcn, die Ketters, en die enkel Schcur- jnakers waren , maar anders in geloof en leere met de Kerk overëenllemden ( f ). Detwi&t Deze vredelievende pogingen van den verdandigcn bedaai-t. j^isfdjop van Akxaiidri'é fchijnen veel toegebracht te hebben, tot het bedaarcn van dezen twist, welks ■hevigheid ook verkoelen moest, door den dood van STEFANUS, en de vervolging, die onder den Keizer VALERIANUS ontiloud. De beide partijen bleven bij hunne denk- en handelwijze, tot eindelijk, bijzon- der zedert het begin der IV eeuw, de gew>oonte der Roomfche Kerk allengs de overhand behield. Aanmer- Slaan wij nog een oog op dezen twist, zoo zien wij, (*) Gelijk mè'RONYMUS ook verzekert Cat. SS. Ec- 't^lesi C. 6^. (t) l^iis vcrhnalt BAsir.rus de Croote , Epiu, 188. od AmpkiJoch. in Sijnodico Bevcrcg. Tom. II. pag. 49. dat hij ^ti\ doop der Mutitunisten erkende. GESCHIEDENIS. 135 wij, vooreerst, dat eüsebius (*) , of gedwiiald II heeft, gelijk fommigcn willen, wanneer hij fchrijit, ^^^ dat CYPRiANus de eerfte geweest zou zijn , die de Hoofdft. Ketters niet eer wilde toelaten , dan nadat zij op "•'' C. G. f- , , .. jaar 251. nieuw gedoopt waren, ot, wel, dat men zijne woor- ^^^ ^84 (len dus hebbe op te vatten, dat cyprianus van de ■-- • toenmalige Bisfchoppen dit liet eerst openlijk ver- '^^"Sen klaard heeft, of dat hij onder hen, die dit gevoe- verfchil. ien hadden , de voornaamfle geweest is. Eene twee- de aanmerking is , omtrent den' wezenlijken ftaat des verfchils : Van weerskanten was men het ééns , dat lieden , die , bij de Rechtzinnigen gedoopt zijnde , tot Ketters overgingen , en daar na van deze tot de Rechtzinnigen wederkeerden, niet behoorden gedoopt te worden. Van ^t\\ anderen kant, is 'er geene re- den, om te twijfelen, of stefanus wilde geen' an- deren doop laten gelden, dan die naar het voor- fchrift van christus , in den naam van Vader , Zoon , en Heiligen Geest , of in den naam van onzen Heere jesus christus , bediend was. Dezen er- kende hij, het zij die door een' Ketter of Scheur- maker bediend was, alhoewel hij 'er geene kracht^ tot vergeving der zonde en het ontvangen van den Heiligen Geest , aan fchijnt te hebben toegefchrc- ven, voordat, bij de overkomst tot de Rechtzinni- gen , zoodanige doop bevestigd was , door oplegging der handen van eenen Bisfchop met gebeden. Maar CYPRIANUS , en die het met hem hielcien , erkenden geen' doop van eenig Ketter of Schciu-niaker, bui- ten (*) Hiit, Ecclcs. VII. 3. Ï4 Ï36 K E Tv K E L IJ K E II ten de Kerk, voor een' doop, waar uit volgde, dat BOKK j^iig,-, ^ jj^ |3Jj Ketters gedoopt waren , als ongedoop- UooïWü. ^^^ ^^'JOi' ^^"" befchoiuvd werden, die tot de Kerk na C. G. overkomende gedoopt moesten worden. Zij wilden tot''" '^'11* ^^^ daarom ook geen herdoopen of weder doopen ge- ■ noemd hebben; ook gaven zij toe, aan den éénen kant, dat deze doop niet zoo noocteaaklijk ware, of God kon, zonder denzelven, aan den boctvaar- digen vergeving fchenkcn ; aan den anderen kant, dat elk Bisfchop hier omtrent , naar zijn beste weten , vrij kon blijven handelen. Door deze loflijkc be- Ichcidenheid voorkwamen de Afrikaancn de volfla- gene fcheuring , met welke de ondraaglijke ti'otsch- heid en eerzucht van stef^vnus het CliiistendouT dreigde. Ecne derde aanmerking Verdient de wijze , op welke de beide partijen hunne mening bewezen en verdedigden. Beiden beriepen zich op de overleve- ring en het oud gebruik , doch , alzoo stefakus daar in meer fchijnbaarheid voor zich icliecn te heb- ben , beperkte cyprianus en de zijnen het gezag der overleveringen niet weinig , door aan te toonen , • dat d^zQ. voor de lecre der Ichrift en de waarheid bchooren te wijlvcn. Beiden ontleenden een bewijs voor hun gevoelen uit de éénheid; stefanus uit de éénheid des doops, waar door hij, den doop der Ketteren erkennende, geenen herdoop van dezelveii kon dulden,' cyprianus ftrced, voornaamlijk, met de ééulmd der Kerk, welke hij, en de zijnen, zoo - ver uitdrektcn , dat zij , willekeurig , Ketters en Scheui- makers ^ hoe zuiver rechtzinnig zij zijn mog- ten , GESCHIEDENIS. 137 ión, gelijk (lelden, en de haatlijke Novaüanen zoo II lüood rekenden als de crgllen der Gnostieken^ oor- *9!-'^ deelende , dat 'er buiten de Kerk geene Zaligheid , Hoofdft. dus ook gcene genade , geene Sacramenten , geen "J^ C. G. 1 nir 2^ I Doop zij. Eene zorgelijke flelling, waaruit, door -^^j „g * niisbruik, de geduchtfte gevolgen zijn voortgevloeid. r- Eindelijk bezwaarden beide de partijen over en we- der malkandcren met gevolgtrekldngen ; de Afrikaan- iche Bislchoppen legden aan stefaxus te last, dat hij de Kerk, als het ware, aan de Ketters en Scheiir- makei*s verraadde, door hun hunne verzoening zoo gemaklijk te maken, stefanus daar tegen veroor- deelde hunne te groote flrengheid, door welke Ket- ters en Scheurmakers van alle verzoening met de Kerk werden afgefchrikt. Dus waren zij, die tegen de Ketters hard gezind waren , befcheiden jegens hunne iSledebroedcren , terwijl hij, die de Ketters en Scheurmalvers zacht wilde behandelen, zich je- gens de Rechtzinnigen ftreng gedroeg. In het aan- voeren van hunne bewijzen, ontdekten de partijen van \vecrskanten eene flechts zeer middelmatige ken- nis in de waare uitlegging der Heilige Schriften, maar zoo veel te meer verkleefdheid aan het geen zij voor het oud gebruik der Gemeenten hielden, en ijver voor het gezag der Kerk en der Bisfchop- X pen, de ééne, om dit gezag tegen de Ketters en Scheuraiakers , de andere, om het ook bij de recht- zinnigen te handhaven. De laatlle aanmerking, welke het verhaal \'an de- zen Ih'ijd zal befluiten , is deze , dat de 45 en 46 I 5 I'S" i3J^ K' E R K E L l] K E' II regel van de - zoogenaamde Apostülifche Kerkregclcn > BOEK ^ Canones ApoUoUci , ) op dezen twist betrekking Hoofdfl: Jïcbben, en nogthans door gecne der beide paitijcn na C. G. gebruikt of aangehaald worden , alhoewel zij zich £ r ^sl' ^"ï^^UJ'^ genoeg verklaren , waar uit een rechtmatig , befluit tegen derzclvcr gewaande oudheid wordt al- geleid: Zij luiden dus: 45. „ Een Bisfchop , of Ouderling , (of Diakon), „ die ^tn doop of het offer, (het Avondmaal,) „ der Ketteren aanneemt," (erkent, of zelve ont- vangt,) ,, gelasten wij, dat afgezet worde. Want, „ welke overëenftemming is 'er tusfchen cïiristus en 5, Bdi'dl^ of wat deel heeft de gelovigen met den ,, ongelovigen?" 46. „ Een Bisfchop of Ouderling, die iemand, 5, welke' i^QW doop in waarheid ontvangen heeft , „ vvederdoopt , of den genen , die bij de godlozen „ bezoeteld is, niet doopt, worde afgezet, als ie- „ mand, die het kruis 'en de dood van christus „ befchimpt, en' é^tn waaren Mester niet van den „ valfchen ondcrfchcidt." Vervol- De vervolging tegen de Christenen, wcIke in het ging der vierde jaar van Keizer valerianus , in het jaar ^ Iio^r i^.! -, tegen de Christenen , uitbrak , benam hun den vALERiA- lust, om onderling over den doop der Ketteren lan- Nus.Aan- ,^^^^ hevig te twisten. Deze Keizer, die tot hier jcidin"' o " totdezel- toe de Christenen zeer gimftig behandeld had, werd, ^^' in het gemelde jaar, door macrianus , zijnen eerften Staatsdienaar en Veldheer, wien hij het beltuur van zaken genoegzaam geheelJijk had overgegeven , en die GESCHIEDENIS. 139 die zeer ingenomen v/as, met toverkimfteh en bijgc- Il lovigltóden (*J, willende die Mngi^ (Toveraars) ''^"^ en bedriegers , welke hem het Rijk beloofd hadden , Hoofdig, zijnen dank bewijzen , ' overgehaald , om de Christe- "^ C. G. iien te vervolgen , die hij , volgends het geen de ^^^ 284* Magi hem aan de hand gaven , befchreef ^ als lie- 1 den , die zich tegen de Toverkunruen verzetten ; trou- wens, gehjk DiONYSius Ichrijft, daar wai-en 'er nog in zijnen tijd , onder de Christenen , welke , enkel door hunne tegenwoordigheid en aanfchouwen, als ook door hunnen adem en fpreken, de vei*derflijke begoogchelingen der booze geesten konden te niet doen. De Keizer zelve was door hunne ilreeken zoodanig aan bijgelovigheden overgegeven , dat hij allerhande Ichandelijke plegtigheden en offeranden on- dernam , en zelfs kleine kinderen liet flachten , en der- Q*") DioNVsius van Alexnnürtë bij eusebius Hist» Eccles. VU. 10. zegt, dnt de Keizer opgeflookt is, door den Meester en Opperflen van de Sijnagoge der Egypti- fche Magen, oï Tovcraars , en een weinig verder, dat MACRJANus , ten einde deze Magen , of To\'eraars , te vergelden, omdat zij hem hoop gegeven hadden, van eens Keizer te zullen worden, den Keizer tot deze ver- volging bewogen hebbe. De meeste geleerden geloven daarom, dat aiacrianus zelve door dien Oppermagits be- doeld is , het zij , dat hij , in de daad , dit ambt bekleed hcbbe, of dat dionysius hem fchimpcnd dezen titel ge- geven hebbe. De woorden van dionysius zijn duister. De zin derzelven fchijtit die, welken ik, in dit verhaal, Hitdruk, U^ K E R K E L IJ K E ÏI derzelver ingewanden onderzoeken in hoop , diit zulfc» 80KK ]^£j^^ ggjie gelukkige regeering bezorgen zou. jHoofdft. I" ^^^ ^crst bepaalde zich de vervolging alleen m C. G. tot de Bisfchoppen en Ouderlingen , als zijnde de tot 284! Le^rii'^rs en Hoofden der Christenen. Deze vver- - den , volgends een Keizerlijk bevel van het jaar 257 , Zwaarte jj-j ballingfchap verdreven, indien zij weigerden, te- ftrekt- vens met den Cliristeiijl^eri Godsdienst , ook den Hei- heid van denfchen te voegen , en de Goden van den Staat te dezelve. .. gelijk met den waaren God te vereeren. levens werd den Christenen verboden , ecnige vergaderingen te houden, of, gelijk zij gewoon waren, bij de be- graafplaatzen der Martelaren bijeen te komen, onder bedreiging van doodftraffe ( * ). In gevolge van dit bevel werden dionysius, Bisfchop van Alexandri'è, en CYPRiANus , Bisfchop van Karthago , in balling- fchap verzonden , gelijk wij , in het vervolg , waar ' wij van deze beide vermaarde mannen afzonderlijk fpreken , verhalen zullen. Maar ook zien wij uit eenen Brief van dezen laatften ( f ) , dat vele andere Christenen, zelfs jongelingen en jonge dochters, ge- dood zijn geworden, anderen fiokflagen ontvangen hebben , in de gevangenis geworpen , of naar de mij- wen en bergwerken verzonden zijn; waarfchijnlijk , was eene vergadering van Christenen , die tegen het Keizerlijk gebod bijeen was gekomen , vcrftoord , en op deze wijze , door den Landvoogd , uiteen gedre-^ veu (*) EusEB. Hht. Eccles. VII. 10 en 11. ruinart. /iet. Martijr. Sincer. pag. 216. (f) Ej)ist. -^6. aliis 77. GESCHIEDENIS, 141 ^'cn en geflraft — \Vu men verder v^n doodüraf- Il ieii, aan Christenen, in het jaar 257 uitgeoefend, ^^^ leest, is op zijn meest zeer twijfelachtig. Doch , Hoofdft. m het voltrende faar, volgde een veel ^cflrenser bc- "^ C. G. clfchrift van den Keizer valerianus; waar bij hij ^^j 284. den Raad te Rome aanfchreef (*), „dat niet al-— leen de Bisfchoppen en Ouderlingen of Priesters, maar ook de Diakonen, op ftaandevoet , ter dood zouden gebraciit \vorden ; " Vi^aarfchijnUjk , omdat deze , in de plaats der gebannen Bisfchoppcn cii Priesters of Ouderlingen, de zorg der Gemeenten, en derzelvcr bcftuur, op zich genomen liadden. Verders beval de Keizer; „ Dat de Raadsheeren, de mannen van aanzien , en de Romeinfche Ridders , hunne wavirdigheid verliezen , en hunne goederen ver- beuren zouden ; en , indien zij , na het ontnemen hunner bezi*-tingen , nog volharden zouden. Christe- nen te zijn, zouden zij ter dood worden gebracht. De vrouwen van aanzien , zouden , van alles beroofd , in ballingfchap gezonden worden. De Cafarianen ^ me den Christelijken Godsdienst beleden hebben, of nu voorts beleden, zouden hunne goederen verbeu- ren , en geboeid als flaaven verzonden worden , om op de Keizerlijke landgoederen te werken." INIeii i:iet uit dit gedeelte des bevels, hoe, ten dezen tij- de, lieden van den eerilen rang, zoo mannen als crouwen , het Christendom openlijk beleden. De C<£- (*) CvprjAN. Epht. 80. nliis 82. uit wien ook tUjkt, dat bevelen van denzelfden inhoud aan de Laivi- voogden der Provin,ü«n gezocdeii zijn gewordc^n. J42 K E R K E L rj K E II Ccefarianen zijn, ongetwijfeld, bedienden en liovc" *^^ lingen, ook vrijgelatenen des Keizers, van welke, Hoofdrt. g^'^lik wij gezien hebben , een groot getal tot de nn C. G. Christenen behoorde. Ten opzichte van het volk tot ''84. ^" ^^^^ gemeen , of de Christenen van middelbaren — -— — en laagcn rang, ftelde de Keizer niets vast. Deze bezocliten zelfs de gevangenen , en bleven den bloedgetuigen op de moordfchavotten tot hunne laat- fte oogenblikkcn verzeilen en vertroosten , zonder ecüig gevaar. En, wanneer, gelijk ons uit de oude berichten (*) blijkt, vele gemeene Christenen ram- pen , ja zelfs de doodftralfe geleden hebben , fchijnt zulks daar door veröorzaala te £ijn geweest, door- dien zij, in v\''eerwil van het Keizeriijk gebod, de begraafplaatzcn der Martelaren bleven bezoeken, en hunne vergaderingen houden , waar door de Kei- zer zich genoodzaakt zag, deze plaatzen met krijgs- wachten te bezetten , om de Christenen af te wee- ren (f). Ook fchijnt tot de verzwaiing van het eerde bevel van valerianus aanleiding gegeven te hebben , dat de Christen - Bisfchoppen , uit hunne ballingfchap , nog gemecnfchap bleven houden niet hunne Gemeenten, die met raad en daad beftaande, en hare gemeene belangen behartigende , gelijk uit de voorbeelden van dionysius en cyprianus open- baar is. Of, en in hoe verre , de Christenen , door dit gedrag, gerekend kunnen worden, zelve oorzaak hunner onheilen geweest te zijn, en tegen het geen bü* (*) EusEB. Hht. Eccles. VII. 11. (t) EusEB. Hht, Eccles. VM. n« GESCHIEDENIS. 145 billijk was, gehandeld te hebben, is moeilijk te be- lï •flisfen , alzoo hier altijd vele plaatslijke en bijzondere ^*?^^ omftandigheden tusfclicn beide kunnen gekomen zijn , lloofdiT. en fclioon men het al voorzichtiger moge keuren, "^ ^' ^* indien zij , voor dien tijd , hadden gehoorzaamd , het l^^ ög / bleef nogthans altijd gcwetensdwang , dat men hen wUde noodzaken, ook den Heidenfchcn Goden te offeren en te wierooken. Deze bevelfchriften werden op de ftrengfte wijze Ilevii^- ten uit\^oer gebracht , zoodat veel rechtvaardig bloed ^'^^^ ^^ , vervol- vergoten werd (*), en de vervolging allerhevigst ging, was, alzoo de bevelhebbers in de fleden daaglijks de vervolging aandreven; dioxysius past 'er zelfs op toe de woorden der Openhoring , ( Hoofdfl. XUL 5.) ,, Voorts werd aan hetzelve ( monfterdier, ) ,,, een mond gegeven, die trotfche en laitcrlijke gc- ,, zegden voortbracht; ook werd aan hetzelve vcr- -,, mogen gegeven, om krijg te voeren tv/ee en veer- „ tig maanden," ziende op den tijd dezer vervol- ^ng, welke drie en een half jaai' zal geduurd heb- ben. Onder de voornaamfte Martelaren , die , geduiu-en- Voorna- Aq. deze vervolging, zijn omgekomen, worden ge-^^Mar- telïisrs cld, XYSTUS of siXTUS II. Bisfchop van Rome^ xYsTusof deze, die te Atheenen te vooren als Wijsgeer geleefd sixtus, had, was, in het jaar 257, stefanus opgevolgd, ^J^^j^j^'^^ en werd, in het jaar 258, op de begraafplaats der Christenen, misfchien om hen te meer af te fchrik- kcn , van daar te vergaderen , aan een kruis ge- hecht. (*^ Lactant. tle rroriib. Perfecutt, Cr/ti. <. 144 K E R K E L IJ K E n hecht. Toen hij ter ftrnfplfiats werd uitgevoerd, «OEK i-icp zijn Dinkon of Kerkedienaar , laurentius , Hoofdfl. ^'-^ l:oe (*); „ Waar gaat gij, mijn Vader! zon- na C. G. „ der uweil Zoon? waar heen haast gij u, heihgc Jaar 251. ppjester! zonder uwen Diakon?" met meer ande- tot 284. " - re uitroepingen , die zijne bereidvuardighcid iiitdriili- ten , om hem in den dood te verzeilen, sixtus vertroostte hem , dat hij , na drie dagen , hem als Martelaar volgen, en dan zich te meer roem ver- werven zou, wanneer hij, zonder den bijlland van zijnen Bisfcliop , zou zegevieren. Behalven verfcheiden fchriften, die, hoewel met onrecht , onder den naam van dezen sixtus gaan (f), heeft RUFiNUS eene verzameling van 460 Zcdenfpreu- ken, als een werk van dezen Jjislchop in het La- tijn vertaald, waar over hij, niet zonder hevigheid, door iiiëRONYMUs (§) is beftraft geworden, dat hij het Werk van eenen Heiden , eenen Pythagori- fcJien Wijsgeer , xystus , voor dat van eenen Chris- ten - Bisfchop , den Christenen had opgedrongen , ook ftemde augustinus , die eerst met rufinus gedacht had, naderhand met hic-ronymus overeen (**}. En in de daad, hoe fchoon ook fommigcn dezer zcdcn- fpreuken mogen zijn, en niettegcnflaande 'er de be- na- (*)^ Volgends aiibrosius , de ofw. miniitr. Eccles, Libr. [. Cap. 41. (t) Fabric. Biblioth. Lat. med. et ivf. act. Tom. ^ VI. pag. ip6. ed. Patav. (^%') In Ezech. C. 18. Ep. adCtefiphont. et in Jerem. C. 22. (**) I<£tract. L. II. C. 42. GESCHIEDENIS. 145 Tiamingen vJin gelovigen en uitverkozenen in voor- II komen , nogthans blijkt het duidelijk uit origenes(*), ^^^ die dezelve aanhaalt, dat zij niet van den Christen Hoofdft, Bisfchop , maar van den Ileidenfchen Wijsgeer zijn. "^ ^' ^» Evenwel waren zij in hoogachting bij -de Christe- \q^ „g!^ nen , werden ook nog , van tijd tot tijd , naar eenen ■ Christelijken zin verfchikt , en eindelijk aan den Bis- fchop sixTus toegefchreven» De bovengemelde laurentius volgde , in de Lauren- daad , zijnen Bisfchop en Leeriiar , weinige dagen ^^1*^^ daar na, in het Maitelaaifchap voor het Christen- geloof. De berichten daar van vinden wij bij am- BROSius (t) en prudentius (S)? welke laatfte, een Christen Dichter, hem in zijne laatfle oogen- blikken vrij lange redenen in den mond geeft. De ouder Schrijvers fpreken niet van hem , maar au- GusTiNus , en nog laater Kerkvaders , hebben zijne ge- dachtenis met lofredenen vereerd. Men verhaalt van hem het volgende: Hij was de eerfte onder de zeven Diakonen , of aanzienlijkfte Kerkedienaren te Rome^ waarom men hem, in laater tijd, met eenen titel , die thans nog niet bekend was , Aartsdiakon , (^Archidiaconus ^^ genoemd heeft. Alzoo de fchat der Kerk te Rome onder zijn opzicht ftond, ve> deelde hij, bij de veivolging, die zijnen Bisfchop u-of, het gerecde geld, dat voor handen was, on- (*) In Mank. pag. 369. ed. Iluet. Tom. I. Cohtu 168 1. fol. adven. Celf. Libr. VIII. (t) Z)^ offx. l. c. ( § ) Hymno in pasfmu Laurentii MarU 1 m. deeu k 146 K E R K E L IJ K E II der de armen , verkopende tevens , tot een gelijk BOEK einde, de Kerkenvatcn en gereedfcliappcn. Hier op Hoofdd. ontbood liem de Stadhouder van Rome, welke de na C. G. hem toebetrouwde fchatten voor de Keizerlijke ka- tot 284. ^^^^ eischte. laurentius betoonde zich daar toe ■' gereed, verzekerde den Stadhouder, dat zijne Kerk rijker was , dan de Keizer zelve , en verzocht alleen een kort uitfte], om de kostbaarheden van Chris- tus , gelijk hij fprak , te kunnen optekenen. Dit hem vergund zijnde , verzamelde hij uit geheel Rome alle armen , zieken , gebreklijken , en kreupelen , die van de Kerk onderhoud trokken, bij de Kerk, wel- ke hij aan den Stadhouder, die gekomen was, om de fchatten te befchouwen, vertoonde. „Zie daar!'* zeide laurentius, „den waaren fchat der Chris- „ telijkc Kerk, niet goud of zilver, die zoo zondig „ misbruikt worden. Integendeel , deze , naar het „ uiterlijke ellcndigen, hebben eenen geest, die van „ deugden fchittert; de Christinnen, onder dezen, „ die altijd maagd gebleven zijn, en de vrouwen, „ die maar ééns getrouwd zijn geweest, mogen als „ de juweelen der Gemeente worden aangezien. " Ue Stadhouder, woedend over deze teleurftelling en beichimpiiig, welke ook, in deze omllandigheden , jegens een aanzienlijk Ovcrlieidsperfoon , min voeg- zaam en geheel niet prijslijk kan geacht worden, gaf, op ftaande voet, bevel, om laurentius, met een langzaam vuur, te verbranden. Te midden der pijnen bleef de Martelaar ilandvastig, en had nog lust om te boetten : Aan de ééne zijde reeds gebra- den, begeerde hij van den Stadhouder, die tegen- woor- GESCHIEDENIS. 147 woordig was, hij wilde hem latcii omkceren ,- en II bclchoiiwen , wat zijn vuur had uitgewerkt ! Omge- '^^J-'^ kcerd zijnde, voegde hij 'er bij: „ Vcrilind nu, iioofdH. ,, hetgeen gaar is, en proef, wat beter fmake,"^^. G. Ton r O C I „ het raauwe of gebraden!" (*) Dit verhaalt de ^qj ög/ Dichter , welke hem , veiTolgends , in den fterven • den mond een viij lang gebed legt, om de bekee- ring van het Fleidensch Rome ^ en verzekert , dat zijn dood ook de dood der Tempels was , welke , van dezen tijd af, meer en meer verlaten werden , terwijl de aanzicnlijkfte Romeinen tot het Christen- dom overgingen. Uit fommigen der boven aange- haalde gezegden, en andere uitdrukkingen van den Dichter, heeft men naderhand opgemaakt, dat lau- RENTius op eenen rooster is gebraden geworden. -Behalven dezen zijn, door de vervolging van va- Andere (*} Poitquam vnpor diutimn, Dccoxit extistmn latus , Uit "O e catasta judicem' Compellat afatu brevi: Converte pnrtem corporis Satls crematam jtigiter. Et fac peyiculum , quid tuas Ftilcamis ardens egerit. Pracfectus inverti jubet. Tune ille: Coctiim est, dcvora. Et experimentum cape, Sit snidum art a\fum fuaviui, ^ Haec ludibundui dixerat. Ka 148 K E R K E L IJ K E II LERIANUS , nog vele andere Christenen , voornaam- boI':k ]ij[- Leeraars en Opzieners, omgekomen, doch wier Hoofdfl. gefchiedenis niet volkomen bekend of zeker is. hip- na C. G. poLYTUs, een Ouderling van Rome ^ zal, buiten die tot 284..' ^^^ 9 "^^^ paarden van één gcfcheurd zijn , nadat meer andere Christenen , met verfcheidcne wijzen van f^^"^' clood, van het leven beroofd waren. Dit bericht dezelfde prudentius (*), doch welke, gelijk bo- ven (f) aangemerkt is, meer dan éénen hippoly- Tus onder één venvard heeft. Dezelfde Dichter heeft ook den Marteldood bezongen ( § ) , van FRUCTUOSUS, Bisfchop van Tarraco in Spanje^ en twee zijner Kerkedienaren, auguriüs en eulogius, zijnde de eerde bloedgetuigen, in deze Gewesten, van welke men geloofwaardige berichten vindt. ppvU- DENTius verhaalt, van dezen Bisfchop fructuo- sus , dat hij , ter dood gaande , eenen beker met drank, hem door eenige Christenen ter verkwikking aangeboden, geweigerd hebbc, omdat het juist een weeldijldchc vastendag was, welken hij, zelfs door zijne dood, niet wilde fchenden. EusERius (**) verhaalt van drie Christenen , die hij PRiscus, MALCHUS, CU ALEXANDER noemt,weI- kc bij Ccefare'è in Palajïina , op het platte land wo- nende, zichzelven verwijten deeden, dat zij, daar de gelegenheid thans hcmelfche beloningen aanbood, hier vertoefden, en de Martelh'oon niet aannamen. Hier C*) TS^* ^-Êüp. Hipmi. XI. (t) Blndz. 107. ( §) Hijmn. VI. (**) Hiit, Eccles. VII. 12. GESCHIEDENIS. 149 Hier op zich lladwaards begevende, vciTOcgden zij II zich bij den Ricliter, te kennen gevende, dat zij ^?f Christenen waren, waar op zij aan de wilde beesten Hoofdft. werden voorgeworpen. Nog eene vrouw, die men "^ C. G, zeide, tot den aanhang der Marcioniten te behooren, \^^ „g ' onderging, in die zelfde flad, hetzelfde lot. In zoo- ■- danige voorbeelden is echter fomtijds meer dweep- zucht en geestdrijverij , dan een rcdeüjk Christen- dom , op te merken. In Africa ^ kwamen insgelijks, behalven cypria- Nus , velen om het leven. Men had te Karthago , zoo verhaalt prudentius (*), en het Roomfche Martelaarsboek (op den 24fl:en Aug, , ) de keuze, tiis- fchcn eene brandende kalkgroeve en het offeren van wierook aan de Goden, aan de Christenen gelaten, wanneer 300 Christenen, op éénmaal, zonder eenig bedenken , zelve gelijklijk in de groeve fprongen , alwaar zij hunne dood vonden. Dat ook in Egypte, bijzonder te Alexandri'è , vele INIartelaars geweest zijn, weten wij uit dionysius van Alexandri'è , bij EUSEBIUS (f). ' Deze hevige vervolging , geduurende welke wij De vsr- van geene Christenen lezen , die hun geloof ontrouw volging j ... , . , . neemt zijn geworden, nam in het jaar 160 een einde, in een ein- welk jaar, de oude Keizer valerianus, door eene '^*^ ' "'^^ kiijgslist, in handen der Perfen viel, van vvier Vorst ge,;^-^^^'"^ SAPOR hij , als een laage flaaf , behandeld zal zijn ge- valeria- worden , daar deze hem als een voetfchabel gebruik- ^^^' ^'^^" te, (*) Hijmno XIII. r;. -jS. fq. (t) tiiit' E-celes. VII. 11. K3 150 K E R K E L IJ K E II te, hem den voet op den nek zettende, wanneer BOEK ]jjj ^Q paard wilde ftijgen, tot hij hem ten laatften Hoofdfl. ^^^ li"-"^^ zal hebben laten afvillen, en met zout be- m C. G. ftrijken , waar in de Christen -Schrijvers (*) niet tot 284! hebben verzuimd , de ftraffe der hemelfche Voorzie- nigheid op te merken. Zelfs zal , volgends hun , herftelt^ ^-^^ Zoon gallienus het ongelukkig lot zijns Va- tenen we ders dus befchouvvd hebben, en daar door bewogen der in het 2ijn gevvorden , om, gelijk hij deed, door uitdruk- hunner ^^i^^*^ bevelen , aan de Christenen weder rust en vrede Kerlien. te fchenken, hertellende hen in het bezit van hun- ne vergaderplaatzen , en hun ook de grafplaatzen we- der inruimende, en den Bisfchoppen aanlchrijvende , dat zij veilig het beftuur en de zorg van hunne Ge- meenten weder konden waarnemen (t). Bijzon- Doch, niettegenftaande deze zachtheid van den dere ver- j^ -^gj. gallienus, welke, wegens zijne genegen- gen. heid jegens de Christenen , door dionysius van Alexandrië (§), een zeer Godsdienfiig en Godhe- minnend Vorst genoemd wordt , waren echter de Christenen niet geheel veilig. De oude bevelen van vorige Keizers bleven, naar het fchijnt, in kracht, volgends welke de Christenen in het recht betrok- ken konden worden , indien 'er zich een befchuldiger opdeed, wanneer het veel van den Richter afhing^ hoedanig de uitflag wai'e van het geding. Op de- ze (*) Lactant. de mort. pcrfcc. Cnp. 5. Orat. con- stant, ad Sanctor. Coet, ap. euseb. Cap. 24. (f) EusEBius Hist. Eccles. VII. 13. (§}'Bij EusEü. Hist, Eccles^ VII. 23. en met de andere hu oek sier Eiiang-elien G E S C H I E D E N I S« 151 ze wijze kwamen fomtijds Christenen, ook onder II zachte vorfien , in ongelegenheid, eusebil^s (*} ^^J:^ verliaalt ons liier van een merkwaardig voorbeeld, fioofdft. van zekeren marinus , die bij Ccefareë in Palaflina na C. G. met het zwaard onthoofd is , nadat de vrede der }^^^ ^^ * Kerk door gallienljs herflcld was. Deze ]\l\ri Nus, door geboorte en rijkdom aanzienlijk, reeds eenigen tijd, tegen de gewoonte der Christenen van dien tijd , in krijgsdienst geweest zijnde , Hond naar de waardigheid van Hopman. Tot dezen post was hij, uit hoofde van zijne bemt , bevoegd, en ftond gereed , dien te ontvangen , wanneer hij door eenen mededinger naar denzclven, bij den Richter ache- us, aangeklaagd w^erd, dat hij een Christen was. Op gedaan onderzoek beleed iniarinus dit. De Richter , hem drie uuren tijd van beraad gegeven hebbende, werd MARINUS door den Bisfchop der Christenen in deze Stad, theoteknus , in de Kerk bij het Altaar geleid , alwaar hij hem , met de ééne hand op zijn zwaard wijzende , en met de andere het Boek der Eaiingeliën aanbiedende , vermaande , eene keuze tusfchen deze twee te doen. marixus vatte, zon- der vertoef, het Boek, en daar op de Kerk verla- tende, werd hij, den tijd verfireken zijnde, voor den Richter geroepen, en als hij zijne eerfte belijd£- nis blijmoedig herhaalde , terftond veroordeeld en uitgevoerd, om onthoofd te worden, asturius, een Rameimch Raadsheer, insgelijks een Christen, nam het 4ijk van marinus op zijne fchouderen ^ (*} H;V. Eccks. VII. 15. K4 droeg 152 KERKELIJKE II droeg het weg, en deed het eerlijk begraven, gel^fe ^^'^ EUSEBius vervolgends verhaalt (*), zonder dat hem Hoofdü:. desvvegens iet kwaads wedervoer. Te weten , nie- na C. G. mand durfde eenen zoo aanzienlijken man , die ook tot 284! ^y ^^" Keizer geliefd was , befchuldigen , en zonder — befqhiüdiger 5 flond het den Richter niet vTrij, eenen Christen te vatten of te flrafFen ( f ). DroNYsi- Onder de vervolging van den Keizer valeria- t's , Bis- hebben twee zeer vermaarde en bij de Chris- fchop van ' •' Alexnn- tenen ongemeen verdienftelijke mannen, de één bal- drie. Zijn üngfchap , de ander den dood moeten ondergaan., DioNYSius, Bisfchop van Alexandriï ^ en cypria- Nus , van Karthago, De eerlle , dionysius , was een man van uitftekende begaafdheden en uitgebrei- de kundigheden, na origenes de werkzaamfte en ijverigfte Leeraar, in deze in alle opzichten onrus- tige tijden, wien de aanzienlijkfte Leeraars der vol- gende eeuw den grooten dionysius genoemd heb- . ben. Zijn ijver voor het Christendom, zijne ftand- vastigheid, in hetzelve te belijden, zijne geleerdheid en vvelbefpraaktheid hebben hem roem vciworven, maar zijne gematigdheid en VTedclievendheid makerr hem voornaamlijk eerwaardig. Deze openbaarde hij , in alle de twisten en verfchillcn, die, in zijnen tijd, het Christendom ontrust hebben, in welke hij, ge- lijk wij gezien hebben, deel genomen, doch door- ^ands (*) Hht. Eccles. VII. 18. ' C t ) Over de vervolging onder valerianus , vergelijke jnen mosheim , Nodige Ophelderingen, lilde Deel ^ £ladz. 115 — 140. GESCHIEDENIS. 155 gaands tot vi'ede en zachtmoedige bedachtzaamheid II geraden heeft. Zijne gebreken , die wij in zijne *9^*^ denkwijze, vemchtingen of fchriften, vinden, waren Hoofdd. klein , en hebben aan het Christendom geen nadeel "^ C* ^' veroorzaakt , dat niet rijklijk door zijne verdienden (^^ 284. is opgewogen. In Egypte, van aanzienlijke ouders, die Heidenen Zijn le- waren, geboren, fchijnt hij te AlexandrVè den post^^"* van Leeraar der welfprekendheid bekleed te hebben. Zijn lust, hem van der jeugd af eigen, om aller- hande Boeken te lezen, bracht hem ook tot het le- zen van de Heilige Schriften der Christenen , en daar door tot de oveituiging van de waarheid van den Christelijken Godsdienst, wordende hïf een leer- ling van ORiGENES , wien hij ook, nadat deszclfs onmidlljke opvolger in het beftuur der Alexandryfi' fche School, heraclas, in het jaar 231, Bisfchop van Alexandri'è was geworden , in dat ambt is op- gevolgd , zijnde hij tevens Ouderling of Priester, Thans las hij alle de fchriften en gevoelens der Ket- ters , met dat voordeel , dat hij dezelve bij zichzel- ven wederlegde, en 'er een' te grooter afkeer van kreeg. Een zijner ambtgenoten echter, vrezende, dat hij, door dit lezen, met hunne dwalingen be- fmet mogt worden, waarfchuwde hem desvvegens, doch DiONYSius werd daartegen , gelijk hij zelve verhaalt (*), door een Godlijk gezicht verflerkt; „ eene (lem , die hij hoorde , gebood hem uitdruk- 5,, lijk ; Lees alles , wat u in handai komt , alzoo 9 9 gy (*) Bij EUSEB. Hiit. Eccles, VII. 7. K5 154 K E R K E L rj K E n „ gij in Haat zijt, alles te onderzoeken en te be- ^^Y^ „ proeven, gelijk gij daar door ook, in het eerst, Hoofdft. 59 fot ^^^^ geloof gebracht zijt." Dit gezicht, ver- na C. G. volgt hij, „ nam ik aan, als overëendemmende met tor "84 " ^^ Apostolifche leere , die de fterken gebiedt : ■ „ fVeest beproefde Wisfelaars .'"... Van waar DiONYSius deze woorden der Apostelen ontleend hcbbe, misfchien uit het Euangelie der Hebreen, (*) en wat 'er zij van het gemelde gezicht en hemel- flem , is moeilijk, te zeggen. Was het ook verbeel- ding? of heeft de Kerkleeraar van zijne gemoeds- drift, die hij voor een' Godlijken wenk hield, in te fterke uitdrukkingen gcfproken? Dit laatfte fchijnt, uit meer volgende voorbeelden , het naast aan de vvaai'hcid te komen. Na den dood van heraclas , werd dionysius , in het jaar 248, tot Bisfchop van AUxandrië ver- kozen , wanneer de Gemeenten der Christenen , on- der de regeering van Keizer filippus , rust geno» ten, doch in het volgende jaar, ontftond, bij gele- genheid van een groot oproer te Akxandri'é ^ eene vervolging der Christenen , waar op in het jaar 250 de algemeene vervolging onder Kei/er decius eeneii aanvang nam. dionysius was één der eerften , die , op bevel van den Stadhouder sabinus , vier dagen lang , (*} Volgends epifaniüs Heer. 44. C 2. flond ook in het Euangelie van apelles , eenen leerling van mar- cioN, die gezegde van jesus zelven: „ Weest beproef- „ de Wisfelanrs. Wan: men moet uit alle fchrifccn het „ nuttige uitkiezen." GESCHIEDENIS. 155 lang, overal, waar men meende, dat hij zich ver- H borgen had, gezocht werd, terwijl liij gcmst te huis ^ zijn lot afwachtte. Eindelijk , gelijk hij fchrijft, Hoofdft. door God daai* toe vermaand zijnde , verliet hii met "^ * ^' ' ■' J;iar25i. zijne bedienden en eenige Christenen de (lad, blij- tot 284. kende het , gelijk hij 'er bijvoegt , van achteren , dat dit een werk der Godlijke Voorzienigheid was, die hem eenen weg ter ontkoming opende, en voor ve- len nuttig maakte, uit welk bijvoegzel wij afleiden mogen, hoe wij dezen Bisfchop te verftaan hebben, wanneer hij van Godlijke ontdekkingen en veraianin- gen verhaalt. Hij werd wel op zijne vlucht door de foldaten nagejaagd en gegrepen , doch , als zij hem in een klein vlek gebracht hadden, door eenige te hoop gelopen landlieden , uit hunne handen , hoe zeer hij zich daar tegen verzette , niet zonder geweld ver- lost (*). Hij onthield zich vervolgends in eene eenzame en afgelegene plaats van Li bye , met meer andere Christenen , van waar hij geftadig , door brie- ven, zijne bedrukte Gemeente vertroostte en bemoe- digde. Toen in het volgende jaar 251, de vervol- ging, met den dood van decius , een einde nam, en DioNYSius naa Alexandrië was wedergekeerd, gaf hem de twist met de Novatianen gelegenheid , om de beide partijen tot zachte gevoelens en denk- wijze te vermanen (f). De vreeslijke pest, welke ten (*) Zie II Deel, Bladz. 434. en dionvsius verhaal Zelve bij eüseoius Hiit, Ecc/es. Ml. 40. (t) BovcQ iu dit Veel,Bladz. 32. 155 K E R K E L IJ K E II ten dezen tijde zoo groote verwoestingen aanrichtte, BOEK £j^ jjg j^jgj- YQQj. ]-,£}- j^r^y 063 een einde nam, baar- Hoofdfl:. f^e hem op nieuw groote bekommering (*); bij de- na C. G. ze gelegenheid , gedroeg hij zich , door zijne lief- Jnor O <r T tot o<L* ^Êi'y^^s 2;orgen, als eenen waardigen Christen - Bis- . • fchop. Hij we- Doch bovenal voorbeeldig gedroeg hij zich, ten derlegt ^ezen tijde, omtrent de Cki/iasien . of voorflanders en over- tuigt de van een duizendjaarig Rijk van Christus op aarde. CMlias- \\[-{) hebben , in den loop dezer Gefchiedenisfen , i£Ttm van verfcheiden Christen -Leeraaren, papias, jus- TiNUS den Martelaar^ ireneus, en tertullia- Nus, gezien, dat zij eene heerichappij van jesus CHRISTUS op deze Wereld verwachtten, waar om- trent zij zelfs vrij zinlijke en grove denkbeelden koesterden. Deze verwachting had bijkans algemeen ingang gevonden bij de Christenen, en zelfs velen hunner opgewekt, om te blijmoediger naar het Mar- telaarfchap te ftreven ; hoe zeer fommigen , gelijk de Roomfche Ouderling cajus , en anderen , dit ge- voelen hadden tegengefproken. oPvIgenes voornaam- lijk verzette zich 'er ten flerkften tegen, en toonde, dat men de Oj^enbaring van joannes, waar op men zich , ter ftaving van dit gevoelen , bovenal beriep , in eenen leenfpreukigen zin geestelijk verftaan moest. KEPOS, een Bisfchop van Egypte^ ziende, dat het gezag van origenes veel invloed had, en zijnde de verwachting van het duizendjaarig Rijk zeer toe- I . §S- (*) Zie boven Bladz. iii. GESCHIEDENIS. 157 gedaan, fchreef daar op een Boek, onder den titel: lï Wederlegging der Jllegoristen ; dit Werk, fchoon ^^^ de Bisfchop NEPOS kort daar na, tiisfchcn de jaa- Hoofdft. ren 240 en 250 , overleed , werd met zoo veel goed- "^ C* ^« keuring ontvangen, dat, bijzonder in het Landfchap jqj 284J Arftnoe , door den ijver van deszelfs begunfligers , ' geheele Gemeenten , wegens deze gevoelens , zich ver- deelden en fcheurden. De vredelievende Bisfchop dio- NYsius begaf zich , om deze ongeregeldheden te Ihii- ten , in het jaar 254 , of ^vat laater , in perfoon na dit Landfchap , en gedroeg zich daar , op die wijze , en met dien gelukkigen uitflag , dat het tot een voorbeeld bij alle godgeleerde verfchillen, voor het vervolg , had mogen verftrekken , waarom wij het , met zijne eigene woorden, zullen verhaalen: „ In „ het Landfchap Arjino'è gekomen," zegt hij bij ELJSEBius (*), „heb ili de Ouderlingen en de „ Leeraars op de Dorpen bijeengeroepen , als ook „ andere Broeders , die verkozen tegenwoordig te 5, wezen , en hen vermaand , dat deze leere open- 5, lijk in eene vergadering mogt onderzocht worden. „ Als zij mij nu het gemelde Boek (van nepos), „ als een fchild en onbeweegbaren muur tegenftel- „ den, zat ik met hun, drie dagen lang, van den „ morgen tot den avond, om den geheelen inhoud „ van dit Boek te onderzoeken. Thans vervvonder- 5, de ik mij zelven over de ftandvastigheid , waar- „ heidliefde , leerzaamheid , en het verftandig gedrag 5, der Broederen; zoo ordenlijk en gematigd gedroe- 9, gen (•) Hiit. Eecles. VII. 24. 158 K E R K E L IJ K E Il „ gen wij ons, bij onze vragen, bedenkingen, en ^^y^ 53 beOisfingen. "Wij wachtten ons zorgvuldig , dat Hoofdft. ?j ^^y eenniaal aangenomen meningen, hoe gegrond na C. G. ^^ zij ons mogten voorkomen , niet te hardnekkig tot 284. 95 verdedigden , nocli de tegenwci-pingen van ande- ' „ ren ontweken. WT) trachtten, zoo veel moog- ,, Ujk , de verfchilzaak te vereffenen en vast te fl:el- „ len; ook fchaamden wij ons niet, als wij rede- ,, ncn vonden, ons gevoelen te veranderen, en an- „ deren onze toeftemming te geven; ja, wij na- „ men, met een goed geweten, en ongeveinsd, met „ onze harten fteeds tot God gewend, aan, het „ gene door zekere bewijzen, en door de Heilige 5, Schriften , bevestigd werd. Eindelijk gaf kora- „ cioN, de voornaanrfte verdediger dezer leere, ten „ aanhooren van alle de aanwezende Broederen, de „ plegtige verzekering , dat hij dezelve voortaan „ niet meer toegedaan zijn, daar over niet twisten, „ dezelve niet gedenken , en ze niet verder leeren „ wilde , dewijl hij door de tegengeflelde bewijzen 5, genoegzaam overtuigd was geworden. Over deze „ vriendbroederlijke belijdenis, de algemeene verzoe- „ ning en overcenflemming , verheugden zich alle „de aanwezende Broederen. " — Evenwel vond DiONYSius nodig, om het Boek van nepqs Ichrifte- lijk te wederleggen , gelijk hij deed door zijn Werk , over de Beloften , in twee Boeken. In de Inleiding betuigt hij , voor den Bisfchop nepos , dien hij , we- gens zijne kundigheden en deugden ten hoogften prijst, alle hoogachting te hebben, te meer, daar hij reeds in zijne niste was ingegaan; hij twijfelde nier 3 GESCHIEDENIS. 159 niet , of indien liij nog in leven ware , zou hij ll hem door mondclijke redenen overtuigen; doch, de- ^^'^ wijl vele Leeraars zijn Boek als eene groote verbor- iioofdft. genheid aanprezen , en velen door hetzelve werden "^ ^' G. Toor o C f overgehaald tot te laage en zinlijke denkbeelden van 1^^. '^Z het Koningrijk van God, zag hij zich genoodzaakt, zijnen Broeder nepos , even of hij tegenwoordig ware , te wederleggen. In het tweede Bock van dit "Werk, handelt hij van de Openbaring van joan- NES, welke hij aan den Apostel van dien naam, om verfcheiden redenen , ontzegt, doch echter voor Godlijk erkent , Ichoon van eenen anderen , door Gods geest gedreven, joannes gefchreven; belijden- de tevens, dat dit Boek zijne begrippen te boven gaat, alhoewel hij het daarom niet wil venverpen: „ Ik veroordeel niet ," zegt hij , „ het geen ik niet „ heb kun'icn verdaan; maar ik bewonder het des „ te meer, dewijl ik het niet kan inzien (*}." Welk deel dionysius gehad hebbe , in de v<?r- Wordt fchillen over den Doop der Ketteren , en hoe hij verdacht . ook daar in tot vrede hebbe gearbeid, is hier voo-^^^van ren reeds verhaald ( f ). Doch , als hij eenige jaa- onrecht- ren daar na , vergeefs beproefd hebbende , eenige f "]'^'''' Christenen in Egypte^ die de gevoelens van sabel- Lius waren toegedaan , met zachtmoedigheid van de- zelve af te trekken, deze gevoelens wederlegde, en bij (*) EusF.Bius Hisr. Eccles. VII. 25. Men vergeh'jke, verders , over het gevoelen der Chiliasten , moshedi . Nodige Ophelderingen^ III. Deel, Bladz. 307. volgg. (1) Bladz. 132. röo K E R K E L IJ K E II bij die gelegenheid Iprekende van liet perfoonlijk on- ■OEK dcrlcheid des Vaders en des Zoons, eenige ftcrlce Hoofdft. uitdrukkingen gebruikte, en den Zoon befchouwde, m C. G. als die van den Vader gemaakt of gefchapen, en Ton r O ^ J tot 284' ^^^ ^^^""^ andere natuur, en zoo wezenlijlt van den ... Vader onderlcheiden was, als de vvijnflok van den genen , die hem plant , befchuldigden fommige Recht- zinnigen , den goeden Kerkleeraar , als loochende hij de Godheid van christlts, bij den toenmaligen Bisichop van Rome, insgelijks dionysius genoemd, welke zedeit het jaar 259 Opziener dezer Gemeente was , niet als of de Bisfchop van Rome eenige magt of gezag geoordeeld werd, te bezitten over andere Bisfchoppen , maar gelijk men toen gewoon was , zich met zijne bezwaarcn aan den Bisfchop van eenige aanzienliike Gemeente te vervoegen. De Roomfche Bisfchop hield terllond , in het jaar 1260 , m£t eenige Bisfchoppen, eene Kerkvergadering te Rome, welke de gewaande Ketterij van den Bisfchop van y^lex^ andrie, zoo wel als de gevoelens van sabellius, veroordeelde , waar op dionysius eene verdediging of verantwoording fchreef , aan den Bisfchop van Rome opgedragen, waar in hij aantoonde, dat men hem verkeerd verdaan, en zelfs zijne woorden onre- delijk verdraaid had; verklarende, dat, alhoewel hij den Zoon van God niet iiitdruklijk, (o/^asö-iov,) van het zelfde Wezen ^ of eenswezens, met den Vader genoemd had, omdat dit woord niet in de Heilige Schrift voorkomt, hij echter volkomen overëenftem- de met de ieere der genen , die dit woord ge- bruikten. Dit alles heeft evenwel niet kimnen ver- hin- GESCHIEDENIS. i6i "hinderen, dat men naderhand over zijne Rechtzin- II nighcid getwist heeft. De Arianen beriepen zich ^^^ op DiONYSius , als die hun gevoelen reeds was toe- Hoofdf^. gedaan geweest, atiianasius (*) verdedigde hem ^^ C. G. als Rechtzinnig, maar basilius (f) maakt hem jq^ 284*. tot eenen voorloper van de Ari'danfche gevoelens. ■■ Zelfs nog in laater tijden heeft men over de mening van iHOxVYSius , in dit opzicht, getwist, eu men kan niet ontlcennen, dat hij, in zijne wederlegging der Sabellianen , onbehoedzaam heeft gefproken , hetwelk hij , naderhand , zoo goed liij konde , heeft ver- fchoond. Hoe hüt ook ware , dionystus had zich te ver- Wordt in dienftelijk bij de Christen - Kerk gemaakt, tian dat halling- hij ligtvaardig had l>ehooren te worden befchuldigd yerdr^- en verketterd. Hij had, gelijk onda* decius, dus ven, on- Gok nu onlangs, onder valerianus , met d^ groot- "'^f^''^^'^" fi:e llajidvnstigheid , mishandeling 'en ballingfchap voor liet Christen geloof ondergaan en geleden. Naauw- Ujk was, onder den laatstgemelden Keizer, de ver- volgiwg begonnen, of dionysius, met verfcheiden andere aanzienlijke Cliristenen, werd voor den Stad- houder van Egypte , /eivulianus , ontboden , die üun gebood , de Goden , befchermers des Rijks , te die- (*) In een gefchrift, onder den Titel: Over den Bis- lehop DIONYSIUS van Alexandriê. Bewijs ^clat hij, gelijk de Kerkvergadering van Nicca, tegen de Aricïanfche Ketterij gezind is geweest , en dat zich derhalvcn de Arianen te finrecht en vergeefs op zijne overëenjlcmming beroepen, Cf) Z)«? Spirit. S. et Ep. 9. in. Deel. L 162 KERK EL IJ KE II dienen , en breed opgaf van de genade de? Keizers , BOEK f|j(. hun onder deze voorwaarde zijne gunst wilde Hoofdft. fclienken , ja die Iien , op deze wijze , tot eenen be- na C. G. teren eeredienst ovcrbraclit. Geene ongewoone voor- Tg o f OCJ »^^ Óq , ' wendzels van zulkcn , die anderen om den Gods- tot 2o4. - ■ ■! dienst vervolgen ! Wanneer dionysius , en de Chris- tenen, die hem verzelden, verldaarden, dat zij nie- mand, dan den dénen waaren God, zouden aanbid- den, wefden zij na eene afgelegene plaats in Liby'ê, Kefro genoemd, verbannen, met verbod , aan hun, en aan alle anderen , bijëenkomllen aan te leggen , of op de grafplaatzcn te vcrfcoijncn , onder bedreiging , dat zij, hier aan niet gehoorzamende, het gevaar van zwaarer ftraffe aan zich zelve zouden te wijten heb- ben. DIONYSIUS moest, fchoon hij ziek was, nog dien zelfden dag in ballingfchap vertrekken. Te Kefro gekomen, vond hij zich fpoedig van vele Christenen omringd, die hem uit de ftad gevolgd, of van el- ders in Egypte dervvaards gekomen waren. In het eerst werden dezen van de Heidenen aldaar befchimpt, en met fteenen geworpen, maar fpoedig werden ve-' len van dezen overgehaald, om de Heidenfche Af- godsbeelden te verlaten , en zich tot den waaren God te bekeeren. Ook onderhield dionysius , door mid- del van vier Ouderlingen of Priesters , en verfchei- ' den Diakonen, die te Alexandrïè gebleven waren, a.mhoudende gcmeenfcliap met zijne Gemeente , bezor- gende, dat de bijcenkumften der Christenen fleeds ble- ven plaats houden. Deze verrichtingen , hoe zeer van 'sBisfchops ijver getuigende, werden, als eene onge- hoorzaamheid aan \s Keizers bevelen , opgevat , weshal- veii GESCHIEDENIS. 163 ven DiONYSius naa eeiie andere meer woeste plaats II verzonden werd, alwaar hij echter nog niet naliet, ^'^^^ bijëenkomfiien en onderhandelingen met de Christenen piooi"di>. van zijne Gemeente te hebben. Dit alles verhaalt "^ C. G, DioxYSius zelve, in eenen Brief bij eusebius C*)^ 'ot'^ 284.' in welken hij zich verdedigt tegen zekeren Egijpti- — fchen Bisfchop gerinianus , die hem te last had ge- legd , dat hij , gedimrende de vervolgingen , de vlucht genomen, en de gewoone bijëenkomftcn zijner Ge- meente niet gehouden had. Na het einde der veiTolging onder valerianus. Zijne omtrent het iaar!i6o, ï\?i:i Alexandri'è terug gekeerd,, *• , ' ö & 5 lotgeval- werd hij , door het ontftaan van een oproer en bur- len en gerkrijg, waar in zelfs de Christenen deel namen, do<>^' geduurende welken men de llraaten dier Had niet veilig gebruiken kon, op nieuw in zijne rust ge- ftoord, zoodat hij, ter naauwernood, door Brieven met de leden zijner Gemeente handelen kon (f), DIONYSIUS volhardde, tot het laatfle van zijn leven, in zijnen ijver voor het Christendom , trouwens , toen PAULUS van 6V7;;75/^/<? , Bisfchop van /4nti'óchi'è^ op nieuw , omtrent de leere der Drieëenheid , on- rust brouwde, beproefde de VTedelievende dionysius hem te recht te brengen , fchreef vervolgends eenen Brief aan de Gemeente van Anti'óchi'é ^ en zou de Kerkvergadering, aldaar tegen paulus, in het jaar i(>$ , gehouden , hebben bijgewoond , indien ou- (*) Hht. Ecdcs. VIL II. (t) EUSEB. Hiit. Eccles. VII. 21, L a i54 K E R K E L rj K E II derdom en zwakheid liem niet verhinderd hadden, ^'^^^ gelijk dan ook koit daarna eene zachte natuudijke Hoofdft. dood hem, in eenen hoogen ouderdom, van zijnen na C. G. post afriep , en in de Gewesten des vrcdes en der tot 284.^''-^^^ overbracht (*). Veel heeft deze kundige en werkzame Leeriiar der ^l-".^ Christenen gefchreven. eusebius heeft ons vele fchrifcen. ° fchoone en gevvigtige uittrekzels uit verfcheidenen ' van zijne Brieven bewaard, van welke wij, bij ge- legenheid , gebruik hebben gemaakt. Ook noemt deze Gefchiedfchrijver (f) ons nog andere Brieven en Werken van denzelven op, bij voorbeeld, zijnen Brief aan de Egyptifche Christenen, over de Kerke- lijke Boete; nog een afzonderlijk Boek over de Boe^ te^ aan den Bisfchop konon; eene fchriftelijke be- firaffïngsreden aan de Gemeente van Alexandrië ; een Boek over den Marteldood aan oPvIgenes; een' Brief aan de Gemeente te Laódice'di aan de Arme- mérs ^ over de Boet e '^ eenen aan cornelius, Bis- fchop te Rome^ en anderen. Ook weten wij, dat hij twee Boeken over de Beloften heeft gefchreven, die wij reeds gemeld hebben, vcrfcheidcn Brieven tegen de Sabellianen ^ een Boek over de Verzoekin- gen , uitleggingen over het begin van salojnio 's Prediker , en over den eerflen Brief van paulus can de Christenen te Korinthen enz ( § ). Elders meldt (*) EusER. Eist, Eccks. VII. 27. (t) Hist. Eccies. VI. 46. {§) EüSEB. ///;/. Ecclcs, VII. 16. GESCHIEDENIS. 165 meldt EUSEr.HTS C*) nog twee Paaschbrieren ^ (Epis- II toU Pafchales^') door dionysiös gefchreven , gediiu- ^^^ rende de vervolging van decius, waar in hij aan- Hoordfl. toont , dat het Paaschfeest niet dan na de Lente- "'"^ ^* ^• dag en naclit-cvening mag gevierd worden, en te- ^qj «g^.. vens cencn jaarkring van 8 jaarcn tot bepaling van -■ d.Q\\ dag voor dit Feest opgeeft. Een aanmerklijk uittrelfzel , uit zijn Werk over de Natuur, heeft eu- SERius ook bewaard (f), waar in hij het Leerftel- fel van epicurus wedcrlegt, en de Schepping en Voorzienigheid verdedigt. Doch geene zijner fchrif- tcn zijn buiten deze tot ons gekomen, behalven een Brief, in welks opfchrift hij Aartshisfchop van Alex- andri'è genoemd wordt , aan basilides , Bisfchop van Pentapolis^ m welken hij op eenigen door denzel- ven gedaane \Tagen antwoordt , welke antwoorden als Kerkregekn ^ (^Canones ^^ zijn aangenomen (§). De eerfle vraag betreft het uur , wanneer men het vasten voor Paasfchcn , ter gedachtenis van jesus dood , moest eindigen , waar op dionysius antwoor- de , dat , dewijl men het uur van jesus verrijzenis niet met zekerheid kan aantoonen, men hier om- trent ook niets beflisfen moer. Eene tweede vraag houdt hij voor overtollig, of naamlijk \T0Uwen, in ' ha- C*) Hht. Ecdcs. VII. 20. (f ) D^ Pnepar. Eiiang. Lihr. XIV. Cap. 23-27. ( § ) Balsamon en zonaras hebben dezen Brief met lumne annmerkingen bekend gemaakt , en dus vindt men liem in het Sijuodicon five Pand eet cc Canov.um etc, Oxofi. T. II. pag. 1-7. L o i66 K E R K E L IJ K E Il hare (tonden, den openbaren Godsdienst mogen b^- BOEK wonen? Godvruchtige Christinnen zullen, meent hij, Hoofdft. '^^^ zulken ftaat zich niet verftouten, zulics te doen, na C. G. en nog veel min het ligchaam en bloed des Hceren lót 284.' ^^" ^^ raken. Tot het allerheiligfte ^ (zoo noemde * men thans het Heilig Avondmaal ^^ mag niemand ko-men, dan die zoo wel aan ligchaam als geest. rem is. De derde vi'aag betreft de onthouding van ech- te lieden, bij welke dionysius op paulus uitfpraak verwijst , dat naamlijk de echtgenoten hier zelve richter zijn, en niet ilan met wederzijdfche bewilli- ging handelen mouten. Eindelijk iprcekt hij ook van onwillekeurige nachtlijke bevlekking , en fluit den Brief 5 met easilides , zijnen gelovigen en wijzen Zoon , te verzoeken , hem te fchrijven , of hij deze zijne antwoorden , die hij niet als voorfchriften , maar en- kel als zijne mening , wil aangemerkt hebben , voor goed en billijk keure — Men heeft, in laater tijd, nog eenen Brief, aan paulus van Samofata , en eene Wederlegging van tien van zijne tegenwerpingen ^ te voorfchijn gebracht, en aan dionysius tocgefchre- ven (*), doch het onderfcheid van flijl, het Itil- zwijgen der Ouden, en het verfchil tusfchen den in- houd en het verhaal van eusebius (f), fchijnen genoeg te bewijzen, dat deze beide Hukken niet van dionysius zijn. CvpRiA- De andere vermaarde Kerkleer ii ar, welke, bij de KUS. vervolging onder Keizer valeriaan, niet alleen bal- ling- (*) BihliotJi. Patr. T. XI. p. 273. y^/. cd. Paris, (t) Ilist, Eccki. Libr. VII. C. 30. GESCHIEDENIS. 167 Ilngfchap, maar de dood, voor het Christelijk ge- II loof ondergaan heeft, is cyprianus, een man, die, ^^* in ijver voor den Godsdienst , in werkzame bezig- Hoofdft. heid, om deszelfs zuiverheid, naar zijne begrippen, na C. G. te handhaven, en bijzonder, om de Kerkelijke tuclit , -Jq'^ ^^^ en het gezag en aanzien der Kerk , en van derzelver ■ Bisfchoppen , voor te ftaan , naauvvlijks zijns gelijken heeft gehad. Doch , die te gelijk , door dezen zelf- den ijver, daar hij, zwak van oordeel, vrij wat tot dweepzucht overhelde, en dus zich naauvvlijks bin- nen de palen wist te houden, in veleriiande en zelfs jianmerkelijke gebreken vervallen is. Wij hebben hem uit de Gefchiedenis der twisten met novatus en NOVATiANus, der verfchillen over de gevallenen, en met den Roomfchen Bisfchop stefanus , over den Ketterdoop , voor het grootlle gedeelte , uit zij- ne Schriften en Brieven opgemaakt, in zijnen ijver en drift leeren kennen. Een beknopt bericht van zijne levensbijzonderheden en fchriften zal hem nog nader aan ons bekend maken. TiiASCius c.-ECiLius CYPRIANUS , ZOO was de Zijne le- jiaam van dezen vermaarden man , in Afrika , mis- '^'*^'^^^'''j* ^ , . T^ , , zonder- Ichien te Karthago ^ omtrent het jaar 200, uit Hei- heden, denfche vermogende ouders geboren , legde zich op f '.i"^-' be- de geleerdheid en vvelfprekendheid toe, en verwierf *'^' in de gemelde ftad, als Leeriiar der vvelfprekend- heid, of Redenaar, grooten roem; maar zijne zeden waren ten hoogden verdorv^en , bijzonder was hy aan de wellust zoo zeer overgegeven, dat hij, om die te voldoen, zelfs tovermiddelen gebruikte. Doch, omftreeks het Jaar 244 , of wat laater , werd hij , L 4 door idd K E R K E L IJ K E II door cenen Ouderling der Gemeente te Karthago ^ ^^^ C/ECiLius (*) , overreed , om den Chnstclijkerï Iloofdft. Godsdienst te omhelzen ; en van dien tijd af, vcriin- na C. G. derde zijn hart en leven op cene ziclitbare wijze. Taar 251. ,,.. . , . , • . , . itot 284. -^^y ^^^ mgetogenj kuisch, matig, mtmuntende m — — — werken van liefdaadigheid jegens armen en bchoefti- gen. Hij zelve fchrijft , met de fterkfle en leven- digfte aandoening y van deze zijne zedelijke verande- ring, die hij aan de kracht van den Godsdienst van jESus , en in het bijzonder aan de kracht van den Cln-istelijken Doop toefchrijft, in zijn Boek over de genade van God aan donatus : „ Mij dacht , naar „ mi,incn toenmaligen toeftand, dat het waarlijk iet „ hards en moeilijk was , om , door het Bad des H. „ Doops, in een nieuw leven gefteld, en met bc- „ hoiidenis van het vorige ligchaam, in hart, ge- „ moed , en zin , geheel te worden veranderd „ Gelijk ik voorheen aan vele dwalingen vast was , „ en bijna geloofde , dat het niet mogelijk was y „ dtzdwQ. af te leggen ; zoo liet ik mij van de on» „ deugden beheerfchen, en, dewijl ik twijfelde, iet „ beters te kunnen vinden, beminde ik het kwaad, ,, dat mijne natuur geheel doordrongen had — Maar, „ nadat het Water des H. Doops mijne vorige zon- „ den afgewasfchen ; en mijn gezuiverd hart het licht ,, van (*) Deze c^ciLius was, meent men, dezelfde, die, in het gefprek van minuciüs felix, eerst als een vijiiiui «n bediijder van bet Christendom voorkomt , maar die door ocTAViüs overtuigd, en tot het Christendom over- gebracht wordt. Zie IL Deel^ Blaclz, 385. GESCHIEDENIS. 169 „ van boven , en de zalving des Geestes ontvangen ; If 5, nadat die tweede geboorte mij thans tot een an- ^^^ „ der en nieuw mcnsch vernieuwd had; zoo moest Hoofdfl. „ ik, tot mijne verwondering, ondervinden, dat al- "^ C. G. Taai' "<i „ Ie mijne vorige twijfehngen plotslijk verdwenen ; J^^ ^84! „ alles was nu licht en heller rondom mij; ik be „ vond , in de daad , dat mij dat gene gemaklijk voor- ,, kwam, wat mij voorheen zoo moeilijk toefcheen, „ en dat het gene ik vooraiïials voor onmooglijk „ hield, werklijk volbracht kon worden. Gij weet 5, het immers zelve, mijn vriend! en erkent met '„ mij , wat het affterven der zonde , (bij den Doop), „ van ons weggenomen , en wat integendeel het ,, nieuw geestelijk leven in ons gewrocht hebbe. '* Ja, men kan zelfs niet ontkennen, dat cyprianus, in flrengheid van zedenleere , ruim ver genoeg gegaan zij. Immers niet alleen , dat hij zijne goederen en tui- nen 5 die hij te Karthago bezat , verkocht , en het geld onder de armen verdeelde, maar hij onthield zich ook geheellijk van alle gemeenzame verkeering met zifne huisvrouw, even of zulke onthouding, gelijk trou- wens meer Christenen ten dezen tijde zich verbeeld- den, eene volmaakter deugd ware (*). Jegens zij- nen vriend c/ecilius gedroeg hij zich zoo dank- baar, dat hij deszelfs naam c/ecilius aannam, ge- lijk (*) Dit verhaalt pontius , een Diakon van cyphia- Nus, die zijn leven befchreven heeft. Sommigen vat- ten echter deszelfs woorden zoo op, als of zij van jobs huisvrouw , en niet van die van cypriaivus , te verllaaH waren. Doch zonder genoegzamen grond. L5 I70 K E R. K E L IJ K E II lijk dan ook deze hem zuo veel toeveitroinvde , dat BOEK X hij, bij zijn overlijden, de zorg voor zijne vrouw Hoofüft. en kinderen aan cyprianus aanbeval. In beide de- na C. G. 2e geestelijken blijkt dus , dat het huwelijk toen nog Tggf " ^ I» tot 284* gemeenzaam was , onder de Geestelijken en Opzie- ners der Kerk. Hijwordt Zijn godvruchtig en voorbeeldig leven was oor- Ouder- 2aak, dat cyprianus, fchoon een nieuw bekeer- jji^. de, eenige weinige maanden flechts na zijne bekee- fchop. ring, door den Bisfchop donatus, zijnen vriend, tot Ouderling werd verkozen, en dat hem, na de dood van dezen, in het jaar 248 , of 249, het Bis- fchops-ambt te Karthago , hoe zeer tegen zijnen udl, met eenparige Hemmen des Christen volks , welke toen nog bij het verkiezen van cenen Bisfchop golden , alleen vijf Ouderlingen uitgezonderd , die niet in deze keuze bewilligden , werd opgedragen. In deze waardigheid gedroeg zicii cyprianus zoo- danig , dat , hoe zeer hij van de magt van het Bislchops- ambt al te hooge gedachten koesterde, hij nogthans door zijne Gemeente niet min geliefd dan geëerd werd, dewijl hij, door zijn voorbeeld zoo wel, als door zijne leere en onderwijs, (lichtte, en niets van eenig aanbelang ondernam , zonder zijne Ouderlingen, en zelfs de overige leden zijner Gemeente, te raad- plegen ; ftreng was hij in het beflraffen en weeren van alle kwaad , en het aanprijzen en bevorderen van deugd en godzaligheid, liefderijk jegens de ar- " men , en zorgvuldig in het waarnemen van alle dec- len zijner bediening. Ontwijkt Niet lang na zijne verkiezing tot Bisfchop ont- flond GESCHIEDENIS. 171 ftond de veivolging der Christenen , onder den n Keizer decius. Terflond eischte het Heidensch ge- ^°^^ meen te Karthago de dood van cyprjanus , en Hoofdft. fchreeuwde menigmalen , op de openbare worftel- "^ C. G. Taar ''^i plaats , dat hij voor de leeuwen zou geworpen wor- [^^ ^g * den. Doch, als men hem daar toe zocht, ont\veek hij het geweld, door eene tijdige vlucht, volgends ^^^^}' het geen het hevel des Heer en leert, fchrijft hij (*), onder de- meer bezorgd voor het heil en de mst der Broede- ^'^'^ ' 1 ... 1 , .. doorvrij- ïen, dan voor zijn eigen leven, om, door zijne te-^vinigg genvvoordigheid , het woedende gemeen niet te ter- balling- gen, en aanleiding te geven, dat de Gemeente in ^"^^^* grooter gevaar kvvame. Tevens echter fchreef hij elders (f), dat God hem zelve uitdruklijk de vlucht bevolen . hebbe ; gelijk wij, al voorheen ; opgemerkt hebben , dat cyprlvxus zich meermalen Godlijke ontdekkingen en openbaringen toefchreef (S), waar van wij reeds voorbeelden ontmoet hebben. Waar- fchijnlijk , even gelijk wij van dionysius van Alex- andriê vermoed hebben (**), zekere fterke. geest- drift, of werking der verbeeldingskraclit, of droom, voor Godlijke aanduiding nemende, of wel, zijn be- (*) Epist. 20. aliis 1$. (f) EpUt. i6. nlih lo. (§) Boven Bladz. 114. Hij fchijnt de gave der voorzeggingen , in eenen eigenlijken zin , uit zijnen Doop, 'af te leiden. Lihr. ad donat. de gratia: In- de , ftimto et concepto v/gore , /uc adhuc pofiti futuro- rum iudicia pnenoscinnis, (**) Boven Bladz. 153. 17- K E R K E L IJ K E Il bciluit, opgemaakt uit de overweging der rieilfge ^^^^ Schriften, vergeleken met de omftandigiieden , onder Hoofdft. gübcden tot God, als door hooger invloed der God-^ na C. G. heid gewerkt, en dus als eene Godlijke openbaring, J^|"^^g^* aanmerkende. Hoe het zij, deze zijiie vlucht werd van alle Christenen niet gebillijkt , waarom ook pon- Tius , zijn levensbefclirijver , zich vele moeite geeft , hem deswegens te veifchonen en te rechtvaardigen — CYPRiANus bleef, geduurende zijne ballingfchap, welke door een banvonnis der overighcid, waar bi] te gelijk zijne goederen verbeurd verklaard werden, bevestigd was , aanhoudend , zorgen voor den wel- ilaud en belangen zijner Gemeenten, en fchreef uit dezelve menigvuldige Brieven , aan zijne Gemeente , aan de Martelaren en Belijders, over het wederaan- nemen der afgevallene Chnstcncn , enz. Hij keert Wanneer in het jaar 251 de hevigheid der ver- tGcug nnn yolging bedaarde , die door den dood van decios kort jro^ ' daar na geheel ophield, keerde cyprianus, na een afzijn van een jaar en ecnige maanden naa Karthagt» terug, alwaar hij de handen vol werks kreeg, niet alleen met den twist over de afgevallene Christenen , maar ook met de verdeeldheden der Novatianen, Bij gelegenheid der meermalen gemelde algcmeenc Pestziekte, welke de Heidenen aan den toorn der Goden, wegens de Christenen , toefchreven , toon- de hij niet alleen, dat men veeleer de Hcidenfche Bijgelovigheden en Hechte zeden voor de oorzaak derzelve te houden hebbe, maar vermaande ook de Christenen, met goed gevolg, om hunne mcnsch- lie- GESCHIEDENIS. 173 Tievendheid ook tot de Heidenen uit te firekken, ir en die niet min, dan hunne Broederen, behulpzaam ^^^^ te wezen. Ook liet hij aanzienlijke geldfommen on- [joofdff. der armen en behoeftigen iiitdeelen , en bracht in "^ C. G. het jaar 253 eene aanzienlijke verzameling van pen- ^^^ "^ ningen uit zijne Gemeente bijeen, om de Christenen vrij te kopen, die van barbaarfche volken, bij eeneii inval in Numidi'é ^ ten dezen tijde, als flaven weg- gevoerd waren. Eindelijk werd hij , in het laatst van zijn leven, ingewikkeld in den twist over den Ketterdoop , bij welke gelegenheid hij , gelijk -hij te voo- ren meermalen gedaan had, meer dan ééne Kerkver- gadering te Karihago hield , en zich , met allen zijnen ijver , toch bedaarder gedroeg , dan zijn tegenflrever , de Bisfchop van R.ome , gelijk wij verhaald hebben. Toen , in het jaar 257 , de vei-volging der Chris- Hij tenen, onder den Keizer valerianus , eenen aan-^^'°™^°P nieuws, vang nam , vermaande cyprianus , door een bij- in de ver- zonder gefchrift, tot moed, geduld, en ftandvastig- "^'olging heid, waar van hij ook zelve één der cerllen een ^j^^.^^ voorbeeld gaf. aspasius paternus , Landvoogd seban- van Afrika , het Keizerlijk Bevclfchrift ontvangen "'^"' hebbende , liet cyprianus bij zich komen , en hem daar van kennis gegeven hebbende , vorderde hij van tien Bisichop , dat hij de Romeinfche Goden verëe- ren zoude, cyprianus verklaarde , dat hij een (];hristen en een Bisfchop was, die geenc andere Goden erkende , dan den eenigen waaren God , Scliepper van Hemel en Aarde , wien de Christenen , onophoudelijk, niet alleen voor zich zei ven, maar voor alle menfchen, en bijzonder voor den Keizer ba. 174 K E R K E L IJ K E II baden. Gevraagd , wie de Ouderlingen zijner Ge-" ^'^^^ meente waren , gaf liij ten antwoord , dat de bur- Hoofdft. gerwetten zelve geene aanbrengers duldden, en dat na C. G. najii- ^g ig^re der Christenen liet niemand geöorlooH Jaar 251. .. . , , ^ ïot 284. ^y? zich zelven aan te geven (*). De Landvoogd, — — — ziende , dat cyprianus hier bij voUlandig bleef, bande hem na Cunibis , eene vervallen Stad in Zeu^ gitanië , aan de Zeekust. Den 14 September des jaars i^j werd cyprianus derwaards gebracht, ver- zeld van zijnen Diakon pontius, en eenige andere " Christenen. Terftond na zijne aankomst aldaar had hij eenen droom, dien hij voor eene voorzegging van zijnen toekomenden dood hield, pontius ver- haalt dezen droom , zoo als hij dien van cyprianus zelven had, met 's mans eigene woorden: „ Ve. was „ niet in flaap gevallen , of ik zag eenen jon- „ gen man van eene buitengemeene grootte. Deze „ bracht mij in het rechthuis , en het kwam mij 5, niet anders voor, of ik (lond wcrklijk voor den „ rich- (*) Uit deze woorden blijkt duidelijk, dat het geens- zins van alle Christenen, zelfs niet van ziilken, die in hun geloof flandvastig bleven, en dnar voor het leven veil hadden , werd goedi^ckeurd , wanneer iemand zich zelven aan de Heidenfche Landvoogden of Overheden aangaf, als een Christen; gelijk 'er vele zoodanige ge- vonden werden, die, naar dit vrijwillig aangeven, (^pto- flteri , ) genoemd werden , Profesfores. Waarom men de befchuldiging van Dvveeperij , die met techt tegen dezen geldt, evenwel ten onrecht tot alle Christenen zou uitflrckken. GESCHIEDENIS. 175 „ richtcrfloel des Laiidvoogds. Zoodra deze mij lï „ zng, fchrccf hij, op eene tafel, een vonnis, dat ^*^-^ „ ik met kon te weten komen. Maar het jonge Hoofdfl. „ mensch, dat achter hem ftond, en zulks geern "^ ^' G» „ wilde weten, las, wat hij gefchreven had, cn,tQj. ^g * ,, niet mogende fpreken, gaf hij liet mij door een 5, teken te kennen, terwijl hij zijnen arm uitllrekte, „ als iemand, die een zwaard in de hand houdt, „ waai* mede één het hoofd wordt afgeflagen. Ik, „ dit waargenomen hebbende, verzocht ernlHg om „ éénen dag uitflel, ten einde mijne zaken te be- „ fchikken. De Richter fchreef hier op, ik weet „ niet wat, op zijne tafel, en ik merkie uit zijn „ wezen, dat hij zich door mijne bede had laten ,, bewegen. Ook gaf mij het jonge mensch te ken- „ nen, dat men mij dit uitllel vergund had, ter- 5, wijl hij zijne vingers achter malkander lag." Bijna elf maanden bleef cyprlvnus te Curuhis, Hij worde alwaar hij , duor vele , ook aanzienlijke Christenen ^^ Kar- bezocht werd, die hij, door leeiTedenen en verma- „„j^ ningen , in bijëenkomften en vergaderingen , tegen hoofd, het Keizerlijk verbod aan, onderwees, terwijl hij,^ door Brieven en Schriften, de verdrukte Christenen te Karthngo^ en die, welke veroordeeld waren, om in de mijnen en bcrgvverkcn te arbeiden , vertroostte , t\\ met geld naar zijn vermogen onderdeunde. In- tusfchen overleed de Landvoogd paternus. Zijn opvolger GALERius MAXIMUS riep cyprianus uit zijne ballingfchap terug , en beval hem , in zijne tuinen, die hij wel verkocht had, om het geld aan de armen uit te deelen, maar die hem nadcrliand dai:)r 176 K E R K E L IJ K E II door de kopers weder gefchonken waren, te ent- ^^ houden, ten einde men een naauwer opzicht over Hoofdft. hem zou hebben. Eenigen tijd daar na verti'ok de nn C. G. Landvoogd naa Utica , alwaar hij het tweede en Jaar 251. ° , ' •' tot 284. ftralTer bevelfchrift van den Keizer ontving, waarom ""' hij , ter uitvoering van hetzeh^e , foldaten na Karthn- go zond, om cyprianus naa Utica te brengen. Doch deze had zich verborgen, niet, gelijk hij, in zijnen laatften Brief, fchrijft, uit vreeze des doods, maar , omdat hij geloofde , dat de eere eens Bis- fchops vorderde, om voor de oogen der hem toe- vertrouwde Gemeente te fterven, waarom hij de te- rugkomst des Landvoogds te Karthago wilde af- wachten. Dezen teruggekomen zijnde , verliet cy- prianus zijne fclniilplaats , en keerde weder naa zij- ne tuinen , hoe zeer niet alleen de Christenen , maar ook vele voorname Heidenen dit afraadden, en hun- ne landgoederen tot zijne veiligheid aanboden. De Landvoogd, hier van verwittigd, liet cyprianus met eene wacht foldaten halen , wcllvc hem , die welge- moed was, in het huis van hunnen Hopman brach- ten, waar het aan zijne vrienden vergund werd, met hem te fpijzigen , en bij hem te vernachten. Den volgenden dag werd hem, onder den toevloed van eene groote menigte volks, in het rechthuis, door den Landvoogd bevolen , om het Keizerlijk be- vel terflond na te komen, en aan de Romeinfche Goden te offeren. Als cyprianus dit, met groote ftandvastigheid , weigerde , verweet hem de Land- voogd, dat hij zoo lang als een vijand der Romein- fche Goden en wetten geleefd, velen tot dezelfde GESCHIEDENIS. 177 gevoelens gebracht had , en leeriiaar en aanvoerer der II fnoodfle overtredingen geweest was ; vervolgends ^S^^ hem , ter waaifchuwing voor zijne aanhangers , en Hoofdll. tot handhaving der orde en der wet, ter dood ver- "^ C. G, Tcicir '^ ^ ï öordeelende , zijnde het vonnis in deze bewoordin- i^j. ög^ gen begrepen: „ Het is befloten, dat thascius ,, CYPRiANus , met het zwaard , ter dood zal ge- „ bracht worden." cyppjanus gaf hier op geen ander antwoord, dan dit: De Heere zij geloofd! ' Het vonnis werd daadlijk aan hem voltrokjjen , bui- ten de Stad , in een veld , dat met boomeii omzet was , wordende hij derwaards verzeld van vele Chris- tenen , die riepen , dat zij met hem onthoofd wil- den worden, cyprian^us , te dezer plaats gekomen , legde zijnen mantel af, en de^d, op de aarde neder geknield , een hartelijk gebed tot God. Vervolgends opgedaan, trok hij cok zijn kleed uit, hetwelk hij den Diakonen gaf, ci^ hem in zijn uiterfte bleven bijltaan, houdende alleen zijn onderkleed of hemd aan. Hij bond zelve zijne oogcn toe , en verzocht " nu den Hoofdman , om het doodvonnis , zoo fpoe- dig raooglijk, te laten voltrekken. De foldaat, die hem zou dooden, fidderde, toen hij het ontblootte zwaard in handen nam, nogthans volvoerde hij zij- nen last, en hieuw dezen aanzienlijken Leeraar het hoofd af. Dus ftierf deze vermaarde man, als een bloedgetuigen, voor de waarheid van het Christen- dom, de eerfte Martelaar onder de Karthaagfche Bisfchoppen , op den 14 September van het jaar 258 , juist één jaar , nadat hij naa Curuhïs in bal- lingfchap gezonden was , en den bovengemelden IJL Deel. M droom 178 K E R K E L IJ K E II droom gehad had. Hij was niet alleen in zijn le- BOEK yQYi, maar ook na zijne dood, in groot aanzien, Hoofdil:. ^" ^^ Christenen te Karthago vierden, jaarlijks, ter na C. G. gedachtenis, den dag van zijne dood (*). J''''ar25i. y^^^ \\titïx. CYPRiANus ten diende der Christenen tot 284. .-. ,. ,.- gefchreven, zoo bijzondere verhandelingen, als Brie- Zijne yL,^. uit deze fchriften kan men 's mans karakter en. * zijne verrichtingen vrij naauwkeurig beöordeelen. Wij Zullen van dezelve eenig verflag doen, en de merkwaai'digheden , in dezelve voorkomende , aante- kenen, na vooraf omtrent zijnen (tijl te hebben aan- gemerkt , dat deze door velen , wegens deszelfs welfprekendheid , geroemd , en ten allen tijde hoog- gefchat is geworden, lactantius, zelve een Leer- aar der Welfprekendheid, roemt den ftijl van cy- PRI- C*) Deze berichten van cypuianus leven zijn ont- leend uit de oude Schrijvers euseb. H'nt. Eccles. VI. 43. en VII. 3. HiëRONVxM. Cat. SS. Ecckfiajl. Cnp. 68. GREGOPvius van Nazianzus heeft eene redenvoering tot xijue eere. Orat. XVIII. Ook heeft puudentius zijnen Marteldood bezongen , Tiioi ygcp. Hijmn. XIII. ponti- us, één van zijne Diakoncn, die, kort daar na, zelve om den Godsdienst ter dood is gebracht, heeft zijn le- ven en lijden befchreven. Bekend zijn onder de nieu- wer Schrijvers de Aimalcs (ijpriaulci per johannem Cestrienfem , of den Bisfchop john pearson, en pru- DENTius MARAN, Plta S. CljprlaiH , welke ook een oud verhaal \an bet lijden van cyprianus, door eenen tijd- genoot , Pasfo S. Cijpriani , of Acta Proconfularia S. Cijpriani heeft uitgegeven. GESCHIEDENIS. 179 PRJANUS (♦), als gemaklijk, volzinnig, bevailig,en II duidelijk. Hij voegt 'er echter bij, dat zij, die van '^^'^ pnze iieiiige leere niets verftaan , alleen genoegen vin- iioofdH- den in zline woorden , naardien zij de zaken verlichten , "^ ^' ^» omdat hij lleeds van vcrborgenheden fpreekt. Daarom {qj- l^^ werd hij ook van Hcidenfche geleerden befpot , écn van ' wellce hem, met verandering van de'ne letter, copria- Kus plagt te noemen , van hetGriekfche woord KoTr^of , {drek\ omdat hij, zijns bedunkens , zijn vernuft alleen aan drek en beuzclingen hefteed had — Ondertusfchen , hoe veel men ook tot lof van zijnen ftijl moge zeg- gen, deze is echter \^r van den echt Latijnfchen ftijl. Hij is een al te verflaafd navolger van tertul- LL\NUS, dien hij fomtijds woordelijk affchrijft, hij heeft gezochte fierUjkheid , kundige tegenflellingen , ge- drongen leenfpreuken en beelden , en zeer veel gemaakt- heid, om niet te fpreken van de hardheid en ruw- heid van zijne uitdrukkingen , menigvuldige nieuw gefmcde woorden, of nieuwe betekenisfen van woor- den. Daar door is hij met tertullianus aan te merken, als één der eerfte ftichters en leermeesters van het Kerkelijk Latijn der AVesterfche Gemeenten , (^Latinitas Ecclefiaftka ^^ waar van echter de eer- fte aanleg in de oude Latijnfche Vertalingen der II. Schrift gevonden wordt. Het eerfte en oudfte zijner gefchriften is zijn Boek aan donatus over de genade Gods ^ {ad Donatum Li- her de gratia Dei). Dit fchreef hij , kort na zijne over- komst (*) InHiiui, Div. L. V. C. I. M 2 i8o K E R K E L IJ K E II komst tot het Christendom , in het Jaar 246 , om aan '?f^ denzelven de groote weldaadcn der Godheid te verkla- Hoofdfh ren , die hij door den Doop deelachtig was geworden , na C. G. verders tot wederlegging van der Heidenen Bijgelovig- tot Ï84.' ^^^^* I^^ ^^^ opftel fchildert hij de fnoode zeden ' en godloosheden der Heidenen , waar tegen hij de zeden der Christenen overllelt , waar toe hij alle zijne welfprekendheid te hulp roept. Hier door ver- liest zeker bij onpartijdigen de kracht van zijn be- wijs, evenwel kan men het groot ondericheid van zeden bij de Christenen en Heidenen over het ge- heel niet loochenen, noch de voortrcflijkheid van den Godsdienst van jesus, die zoo groote zedelijke verbetering werkt, ontkennen. Kort daar op , waarfchijnlijk in het begin des jaars £47 , volgde zijn gefchrift , over de ijdelheid der Af- goden , hetwelk met de fchriften van tertullia- Nus en MiNUCius felix over hetzelfde onderwerp niet alleen hoofdzaaklijk overeenkomt , maar zelfs , voor een groot gedeelte , woordelijk uit den laatften is afgefchreven. Toen hij Ouderling of Priester geworden was, fchreef hij t^vee Boeken van getuigenisfen of bewij- zen uit de Heilige Schrift tegen de 'Jooden ^ (Tei- timonia adv er fits yudaeos ^^ waar bij hij, Bisfchop geworden zijnde, een derde Boek voegde. In dit Werk verzamelde hij, op verzoek van zekeren qui- Rixus, alle de Bijbelteksten, welke van den val der Jooden, van de Icere van christös, en eene aan- wijzing van de pligten der Christenen, handelen, al. GESCHIEDENIS. i8i alle gerangfchikt onder zekere hoofddeelen , met twee II V'ooiTcdenen. J lier worden , uit bijna alle Bijbel- ^^};^ boeken , niet alleen echte maar ook Apoki-ljfe , be- HoofdH;. halven uit het Hooglied , Teksten bijgebracht , die ^a C. G. alleen naar eene Mijffcike en Icenfpreukige wijze van [^^ "^^^ uitlegging op de onderweipen kunnen worden toe- ■ gepast, zoodat dit Werk van geene nuttigheid is, dan misfchien ter beöordeeling van veifchillende le- zingen in fommige plaatzen der II. Schrift. Omtrent denzelfden tijd , in het jaar 248 of 249 , ver- fcheen ook zijn Boek over de kleding der Maag- den^ (^de hahitu virginum.^. Men vond, ten dezen tijde reeds , onder de Christenen jonge dochters , die, fchoon zij in ^qqwq kloosters waren.opgefloten , noch naar zekeren Regel leefden, evenwel zich ver- bonden , om kuisch en ongetrouwd te leven ; doch , weldra neigden, om zich voor deze fti*enge en ei- genwillige Godzaligheid fchadeloos te ftellen , door fieraad en pracht in kleding , ook woonden zij brui- loften bij, en lieten zich fomtijds in het bed bij de mansperfonen vinden, cyprianus , in plaats van haar te onderrichten, welke waare kiiischheid zij, en dat men vergeefs in foortgelijke onthouding vol- maaktheid (lelie, roemt veel eer en prijst den on- gehuwden ftaat der Maagden , noemt den maagdeliiken Haat de naaste voorbereiding tot den flaat der Mai- telaren, zij zijn daar door j. bevrijd van den vloek, over EVA iiitgefproken , en. verkrijgen in het huis des Hemelfchen Vaders , waar vele verblijfplaatzea zijn , de beste. Verders ijvert hij , in navolging van TEPvTULLiANüS , tegen allen opfchik, het bLinl^etten M 3 der 1182 K E R K E L IJ K E II der uungen , heft verwen der haairen , en het döor- 80PK boren der ooren , tot het dragen van oorhangzelen , Hoofdft. ^"2' Alhoewel derhalven cyprianus eenige goede na C. G, gedachten tegen de onkiiischheid in dit gefchrift to7 284' ^^^^^^ voorgedragen , echter is de hoofdzaak overdre- ven , en de bewijzen , van welke hij 2ich bedient , zeer zwak, en niet zelden benzeliichtig. Bij gelegenheid van den twist met de Navatianen , fchreef cyprianus, omtrent het jaar 251 , zijn Boek over de eenheid der Kerk , (de Unitate Ecclejiae') (*), In dit Boek beweert hij, dat 'er flethts ééne Kerk IS , buiten welke geene zaligheid is , dus zij 'er ook één Bisdom , waar in alle Bisfchoppen , volko- men gelijk, een zelfde aandeel hebben. Onder an- deren is de volgende plaats in dit Boek merkwaar- dig, omdat de vooritanders voor de rechten van den Bisfchop van Rome dezelve met verfcheiden bijvoegzeis 'hebben vermeerderd, welke rigaltius met recht had vveggelaten, fchoon zij in de laater uitgaven van cyprianus weder zijn ingevoegd. De gezegden van jesus: ,, Gij tip petrus, en op „ dezen Petra'''' enz. „ Ik zal u geven de fleute- „ len. des Hemclrijks" enz. „ Weid mijne Scha- „ pen," aangel^.aild hebbende, vervolgt hij: „ De „ Heere bouwt zijne Kerk op éénen ; •en alhoewel „ hij aan alle de Apostelen eene gelijke magt geeft „ en zegt: „Gelijk mij de Vader gezonden heeft'* „ enz. Nogthans , om de eenheid duidelijk voor „ te (lellen, bevestigt hij den ooifprong dier cen- >-7;.;. 39 beid, (*) Vergelijk boven Blaèz. s?. GESCHIEDENIS. 183 „ heid, die van cénen aanvangt, door zijn gezag. II „ Alszins waren ook de overige Apostelen , het geen ^^^r^^ „ PETRUS was , zij genoten de gemeenfcliap van fioofdft. ,, eere en magt: Doch het begin neemt van de een- '-^ C. G. ^ ,, heid eenen aanvang, opdat blijke , dat de Kerk {q^ „g * „ maar ééne is. Deze ée'nheid moeten wij ■■ „ Bisfclioppen inzonderheid handhaven, die wij in „ de Kerk voorzitten, opdat wij bewijzen, dat de „ Bisfchoppelijke waardigheid zelve ook flechts ééne „ en ondeelbaar is" enz. Men merke hier op, dat CYPRIANUS niet zegt; Christus heeft petrus tot een hoofd der Apostelen gemaakt, om te toonen, dat, gelijk 'er één hoofd is, 'er dus ook ééne Kerk zij, en vervolgends heeft hij, onder zijn opzicht, aan de andere Apostelen ook de magt gegeven, die hij eerst aan hem gegeven had. Maar dus befluit de Kerkleeraar: Het oogmerk van christus is, dat de Kerk één zij, daarom heeft hij in het begin maar aan éénen de Apostolifche magt gegeven , docli ter- ftond daar op, maakt cyprianus, om niet verkeerd verdaan te worden, deze uitdmklijke uitzondering, dat men dit niet zoo moet opvatten , als of niet elke Apostel aan petrus • gelijk geacht moest wor- den. Dat intusfchen cyprianus hier bondiglieid van bcfluiten mist , zal men ligtelijk kunnen toeftaan , daar hij , over het geheel , in deze verhandeling , de inwendige vvaare Kerk met de uitwendige vei-vvart. De twisten over het wederiiannemen van afgeval- lene Christenen , die, onderden Keizer decius, het Christengeloof, op de ééne of andere wijze, ver- zaalvt hadden , gaven aanleiding tot liet opftellen M 4 vaii 184 K E R K E L IJ K E II vnn zijn Boek de Lap fis ^ (^over de Afgcvallenen ^y 30EK in het jaar 251 of 25^ (*). In dit Werk komen Hoofdrt. zoo vele vreemde ftelliiigen , nopens de verdicnfte- na C. G. lijkheid der goede Werken , en zoo vele wonderbare tot 284' S^^^'-^'*^"^'^^'^^ ^^^'^ ^^" afgevallenen , die zichtbaar- — lijk door de Godlijke Voorzienigheid gefti'aft zullen zijn (f), dat vSemler , om deze redenen, in onzen tijd, de echtheid van dit Boek, gelijk ook van het voorgemelde, over de Éénheid der Kerk ^ in twijfel heeft getrokken. Doch, daar de ffijl en wijze van zich uit te drukken , in dit Werk , met die van an- dere Werken van cyprianus overeenkomt, hebben deze twijfelingen van semler geenen genoegzamen grond. CYPRIANUS geeft, daarenboven, overal blij- ken, hoe hij overhelde, om buitengewone openba- ringen , verfchijningcn , en wonderwerken , te gelo- ven , en daar van gebruik te maken , ten emde zijne gevoelens en meningen aanzien te geven ; hij beproef- de alles, om het Bisfchoppelijk gezag ten hoogden trap te verheffen. Voords hebben fommige woor- den, door hem gebruikt, bij voorbeeld, ojferijnde, verdienen eu verdienfte ^ Sacrament ^ bij hem eene veel ruimer betekenis , dan men , in veiTolg van. tijd, aan dezelve heeft vastgemaakt: Offerande be- tekent bij hem alles, wat wij aan God toebrengen, gebed , lof enz. Verdienen is niet zelden , bij de- zen Schrijver, verwerven, verkrijgen. Sacrament urn- wordt door hem gebruikt, voor elk leerftuk, aan- gaan- (*) Zie boven Bladz. 22» (^t) Vergelijk ons Tweede Deel^ Bladz. 444. GESCHIEDENIS. 185 gaande christus enz. Ondcrtusfclien is even hier II door, in het vervolg, aanleiding gegeven , tot het in- "°^''^ voeren van meningen en gevoelens , welke bij de oude HoofdfT.. Christenen , en cvprianus zelven, onbekend waren. "^ ^" ^' jaar 251» Zijne daar op gevolgde verhandeling aver het ge- ^^^ „g i[ led des Heer en ^ Qde Oratione Dominica^') wordt van den Kerkvader augustinus (*) voor het beste zijner fehriften gehouden. In dezelve geeft hij aan de vierde bede ook eenen geesteUjken zin , en naar denzelven bidden wij , dat wij , daaglijks , het Dank- maal des H. Avondniaals genieten mogen, en door geene grove zonden van dit hemel^ch Ijrood geweerd , en daar door van het ligchaam van christus af- gezonderd worden, hetwelk voor onze zaligheid na- deelig zou wezen. X^'an de wijze van bidden fpre- kende , merkt hij aan , dat de Bisfchop , bij de open- bare gebeden , de aandacht der Gemeente opwekte , door haar toe te roepen : De harten naa hoven l (^furfum corda!^ waar op de Gemeente antwoord- de: Wij hebben ze op den Heer e gericht; (^Hahe- mui ad Dominum.^ Als , door de hevnge Pestziekte , vraar aan in Jfri- ia ook vele Christenen ftierven , deze moedeloos werden , vermaande cyprunus hen , in het jaar 552, door zijn gefchrift de Mortalitate^ (over de Jlerfiijkheid^) om het doodsgevaar niet te zeer te vreezen , of hunne overleden bloedvrienden te buiten- fporig te betreuren. Dit ftukjen behelst insgelijks veel goeds, en wordt algemeen geprezen. Niet (*) De gratia & libero arhitrio» 1^6 K E R K E L IJ K E II Niet lang daar na gaf hij zijne vermaning tot den BOEK Maï'teldood^ (^de exhortatione martijrii^') uit, zijnde HoofdfT. ^^"s verzameling van alle Bijbelplaatzen , die , volgends na C. G. hem , tot dit onderweip behoren , onder hoofdftuk- Tssr ''Cl tot 284.' ^^" gebracht , op verzoek van zekeren Christen FORTUNATLTS. „ DcwijI Wij , '* ZCgt CYPRIANUS , „ den' gelovigen den eefflen Doop medegedeeld heb- 55 ben , zoo willen wij ook elk eenen' tot dien an- „ deren Doop ( des Marteldoms ) toebereiden , naar „ dien wij leeren, dat deze Doop grooter in gena- „ de, verhevener in magt, en kostbarer in eere, „ dat' hij die Doop is, met welken de Engelen doo- „ pen, die Doop, over welken zich God en ciiris- „ Tus verheugen , na welken niemand meer zon- „'digt, die den wasdom van ons geloof volmaakt, „ en ons terdond met God verëenigt, waneeer wij 5, de wereld verlaten. Door den Wat er doop ver- „ krijgt men vergeving der zonden; maar door den „ BJoeddoop de kroon der deugden." Tot dien zelfden tijd behoort cyprianus gcfchrifr tegen DEaiETRiANUS , QLiher ad Demetrianum.^ Deze, een aanzienlijk Heiden (*) , met wien cypria- nus ( * ) Sommigen mnken hem tot eencn Lnildvoogd van Jfiika, anderen tot eencn Richter te KartJwgo. Het eerfte is geheel onwaarfchijnlijk : zon een Heidenfche Landvoogd , een groot vijand der Christenen , eenen Christen Bisfchop hebben bezocht, om met hem te twis- ten, gelijk r.EMETRiANus deed? en zou cyprmnus zich verftout hebben, eenen Landvoogd te vergelijken bij een* blaf enden hond, hem eenen onkundigen ^ onverftandigen , god- GESCHIEDENIS, 187 NUS in zijne vroege jeugd famen geftudeerd had, II was een groot vijand der Christenen , die hij be- ^^^ fchuldigde, dat alle de rampen, welke, ten dezen Hoofdft. tijde , het Romeinfche Rijk troffen , (IrafTen waren "^ C. G. i , , ^ j 1 Ja-T 251, van hunnen haat tegen de Goden, cyprianus be- ^q^ 084. weert , in dit Werk , dat men alle deze rampen , ' noch aan de Christenen , noch aan de Heidenen , maar aan den ouderdom der wereld moet toefchrij- ven, die, even als de ftienfchen , in krachten af- neemt, en voegt 'er bij, dat, indien al eenig" on- heil den thans levenden menfchen moest worden toegefchreven , zullts dan alleenlijk zij af te leiden van het aanhoudend ongeloof en ontiiart gedrag -der Heidenen. Behalven de vreemde ftelling van- de verouderde wereld, heeft reeds lactaktius (*) geoordeeld , dat cypriantjs zijn ondervver{> in dit gefchrift zeer ongelukkig heeft 'bearbeid , omdat hij j:egen eenen Heiden bewijsredenen gebruikt, die uit de Heilige Schrift ontleend ':zijn , wier gezag deze niet kende. Als , in het jaar 253 of 254 , een aantal Christe- nen , bij eenen inval van Biirbaaren in Nunüdi'é , in flavemij waren weggevoerd , wekte cyprianus de Christenen tot eene verzameling van liefdepenningen , tei* losfing dezer gevangenen , op , door zijne ver- handeling , over de goede werken en aalmoesfen , ide godlozen, bï'mden-, dooven te noemen? gelijk hier in dit öpftcl gefchiedt. (*) Div. hiftiit. Libi; V. C. 4. 1:88 K E R, K E L IJ K E II (^de\opere et ekëmofijms ,^ en bereikte ook gelukkig- ■^^^ zijn . oogmerk (*), Hoofdft. Eindelijk gaven c|e verfchillen over den Kctter- m C. G. doop hem, in de jaaren 255 en 1256, gelegenheid, tot 284. '•^''^ ^^ Christenen tot geduld en lijdzaamheid te ver- ■Ki ma,ïien,, door zijn Werk, ^le bom pattentlce , (over \^t nut van geduld ^^ en eenigen tijd daar na, om hen tegen afgunst en nijd te vvaarfchuwen , door .eene verhandeling de zeJo et /irore. Brieven Nog meer, dan deze gefchriften van cyprianus, pRiAivus. ^^^"^^ ^iJ"^ Brieven , die wij nog van hem overig hebt^n,, om liera, ten. .aanzien van zijn karakter, geleerdheid , en werlczaamheden , naauwkeurig te kei;- nen. Deze Brieven zijn, voor het grootfle gedeelte:, van zeer veel gewigt,. dewijl zij ons een bericht van zijn , leven niet alleen, maar ook van de zeden eu gevoelens, als- mede van de gebeurenisfen der toen- malige; tijden, opleveren. Zij vqifchillen onderling, zoo in tijd , wanneer zij gcfchreven zijn , als in inhoud. Sommigen heeft hij , terftond na het ont- vangen van den Doop, anderen ten pjdc' der vervol- ging, in zijne tweejaarige 'eenzaamheid , anderen we.- der op dien tijd geicjireven, toen de Christen- Kerk cene. uitwendige rust genoot. Ten opzichte vanden Jnhfiud y ^\t\\ eenige Brieven op de uiterlijke Kerke- tucht-, bijzonder met betrekking tot het weder aan- nemen der afgevallenen , en de bezorging der armen ; anderen behelzen herderlijkQ vermaningen , hoe zich de (*) Vergciijk bovep HaH. 173. G E S C H I E D E xN I S. i8f tle KerkcTijken, in bijzondere voon^allen, die thans II plaats hadden, gedragen moesten. Ook zijn eenige °^^^ Brieven aan de Belijders en Martelaaren, die in ge- Hoofd ft. Tangenisfcn waren opgefloten, gefchreven, eindeliilc "^ ^' ^* vindt men 'er verfcheiden , die tot het verfchil wer (q^ 1^/ den Ketterdoop behooren. ' ■• Wij hebben, van deze B-vieven, in ons verhaal, van cypRiANUs leven, en van de verfchillen , in welke hij gemengd was , reeds het nodige gebruik gemaakt. Hier zullen wij alleen nog die Brieven ge- wagen, hl welke merkwaardige bijzonderheden van dezen tijd, zoo ten aanzien der leere, als der ze- den, vervat zijn. Zeker Christen victok had , in zijnen uiterflen Een wil, eenen Ouderling^ tot Voogd en Bejlurer van .-•fg^ " zijne nalatenfchap benoemd. Hier over betuigt cy- gcene PRiANus ( * ) , met eenige Bisfchoppen en overige ^Y^''^''^" Leeraaren te Karthago zijn ongenoegen. In eene voogdij- vergadering van Bisfchoppen was reeds voor lang ^chap hefloten , d;it de Geestelijken , ( in clerico minisie- ^^^^^ rio , ) enkel den altaar en offeranden bedienen , . en zich met het gebed bezig zouden houden; gelijk dan ook door de eeregiften, die zij als tienden ont- vangen 5 ( honore fportuïantium fratrum , ) voor hun beüaan genoeg gezorgd was, zonder dat zij nodig hadden, den Kerkedienst daarom te verlaten. Hij fchrijft derhalvcn de Gemeente , tot welke victor be- (•) In den eerden Brief volgends de uitgave van Bremen en Oxford^ fclioon het niet zeker is, dac é^'iy.t. de eerfle zij, naar de üjdërdc. ipo K E R K E L IJ K E . • ïl behoorde , aan , geene gaven meer , in den naam van BOEK vicïOR, aan te nemen, noch hem in het Kerkcge- Hoofdft. t»ed te gedeiil^en (*). Om dit te verdaan, moet na C. G. nien zich herinneren , het geen wij uit tertullia- tot 284' ^^^ hebben aangetekend ( f ) , dat , wanneer de Christenen hunne gaven , ojferanden genoemd , ten dienfte der Kerk , en bijzonder van het H. Avond- maal , brachten , men dezelve ook in naam van over- ledenen bracht, met welke men dus, als met nog levenden, gemeenfchap hield, en iïiti 'm het gebed voor God geducht werden. Dus wilde cyprianus dezen victor, na zijne dood, van de gemeenfchap der Kerk uitgelloten hebben, omdat hij eenen Gees- telijken van zijne Kerkelijke bediening tot Wereld- fche zorgen had afgetrokken. Een To- Eucraïiüs , een Christen, had aan cyprianus neelipe- jrcyj-^apj of zeker Toneelfpeler , die echter thans toegela- het Toneel niet meer betrad, maar anderen nog in ten tot 2ijne kunst onderwees, tot het Heilig Avondmaal Avond- iTiogt worden toegelaten ? Het antwoord van den maal, Kerklecriiar (§) was: Vulflrekt niet, alzoo het flreeil met de ecre van God en de voorfchriftcn van het Christendom. Wilde hij zich met zijne araiocde ontfcliukligen , de Gemeente mogt hem, die kost- winning nalatende , onderhouden, doch niet met heerlijke fpijzen ; en zo de Gemeente aldaar niet ver- ( * ) Sacrificiitm pro chrmitione ejus non celebrettir — fieque apud altare Dei meretur nominari in faeerdotum prece, (t) II Deel, Blnth, 378. CS) f^nit. o., alfii f. GESCHIEDENIS. 191 • vermogend genoeg ware, kon hij zich te Karthago \\ vervoegen. Hier moet men echter, om deze uit- ^^-^ fpraak billijk te beöordeelen , denken aan den af- Hoofdft. keer , dien de Cliristenen , in het gemeen , van het "^ C. G. Heidcnlche Toneel en alle Heidenfche Schouu^pe- ^^^ ^s/ len , hadden , gelijk uit tertullianus genoeg be- ■ kend is. Aan den Bisfchop rogatianus , die hem over Hoon , édnen zijner Kerkedienaren had geklaagd , welke hem ^^" ^^ gehoond en beledigd had, fchrijft cyprianus (*),aange- dat hij denzelven , uit hoofde van zijne Bisfchoppe- daan , is lijke magt , terftond had kunnen beftraffen : De Priesters toch moesten geëerd, en derzelver verach- ters ftreng gcfiraft worden , waar toe hij zich op het v'oorbeeld van korah , dathan , en abiraim , beroept, je sus zelve heeft den Hoogenpriester zij- ne eere niet ontzegd. Christus heeft zelve de Apostelen, dat is, Bisfchoppen en Opzieners, (^pr<z- pojtti , ) verkozen , maar de Kerkedienaars zijn , eerst na zijne HemclvarLrt, door de Apostelen tot diena- ren van hun Bisfchoplijk ambt en der Kerk verko- zen enz. Zo derhalven deze Kerkedienaar in zijn kwaad voortging, kon rogatianus hem afzetten, en ook andere Christenen , die met hem in deze overtreding deelden, ftrafFen. Doch, zoo fluit hij den Brief, eenigzins malfcher, „wij vermanen hen, „ dat zij liever hunnen misflag erkennen , en daar ,, voor voldoen, (door de Kerkelijke Boete;) maar „ ons bij ons befluit laten volharden. Want wij 5, weor (*) ^pist. 3. aliis 65. 192 K E R K E L IJ K E Il 5, weiifchen liever, de befchimpingen van enkele lie- ®°^'^ 5, den met liefderijk geduld te verdragen, dan hen Hoofdft. 99 '""^^r d^ Piiestcrlijke magt en recht, (^facerdotali na C. G. ^^ licenüa^^ te ftraffen." tot "fU* ^'^^ fommige Maagden , onder de Christenen , eene . belofte van kuischheid deeden, als ook, dat zelfs Platoni- getrouwde lieden zich van de echtlijke bijwoning Huwlij- onthielden, en dat in het één en ander een hooger ken on- tr^p y^n deugd en volmaaktheid gefteld werd , heb- der de Christe- ^^^^ ^^^ "^^^^ ^^°^ C*) gezi^'H. Thans hadden fom- nen. mige ongehuwde mans- en vrouwsperfonen , bijzon- der onder de Geestelijken , en zelfs onder de Belijders , ( Confesfores , ) begonnen , onder het voorvvendzel van onthouding en volmaakte kuischheid , eene foort van Socratifche of Pïatonifche huwelijken aante- gaan, alleen op de Godzahge liefde, en vcrëeniging van den geest, gelijk men zeide, gegrond, en dien- volgends bij malkander in te woonen, ja zelfs, bij malkanderen in het zelfde bed te flapen. Dit, hoe zeer men ook betuigde, kuisch en eerbaar te blij- ven , gaf niet alleen ergernis , maar ook bleek in fommigen , dat hunne deugd tegen eene zoo moed- willige als gevaarlijke verzoeking, waar aan zij zich blootrtclden , niet heiland was , 'er waren zelfs , hoewel zeldzamer, gevallen, dat cenigen den fchijii van zoo groote Godzaligheid aannamen , om onder denzelven een zedenloos leven te ongehinderder voort te zetten. Zekere Bisfchop pomponius had onder- nomen, deze ergeriijke gewoonte tegen te gaan, de Ker- (*) Bladz, i8i. GESCHIEDENIS. 193 Kerkedicnaaren en andere manspeifonen , die zooda- II nige huis- en bedgemecnfchap met jonge dochters ^^'^ hielden , van de KerkeUjke gemeenfchap uitgelloten , pioofdtt, en CYPRiANus en andere Leeraars geraadpleegd, hoe "" C. G, te handelen met de jonge dochters , welke betuig- Iq^ 284! den, dat , in de geheele verkeering, niets gefchied ■ was, tegen de regelen \'an eere en deugd, cypria- Nus en deze andere Leeraaren antwoordden (*), dat de ftrenge zedentucht der Christenen zoodanige gewoonte geenszins veroorloofde; en keurden het ge- drag van POMP o MUS omtrent de mannen volkomen goed; indien deze zich aan de verdiende Kerkeboe- te onderwierpen , en zich van de Maagden fcheid- den , moest ra en deze Maagden van vroedwouwen laten onderzoeken, en indien zij onbevlekt bevonden wer- den, kon men haar voortaan toelaten tot de gemeen- fchap der Kerk, doch onder bedreiging van uitfluiting, indien zij In het zelfde huis bij deze manspeifonen ble- ven wonen ; maar vond men het tegendeel , zoo moes- ten zij niet , dan na behoorlijke boetdoening , aangeno- men worden ; aan zulken , welke bij die levenswijze wil- den volharden , moest voor altijd de gemeenfchap ont- zegd worden. Doch, niettegenfbande den rechtma- tigen ijver van deze en andere Bisfchoppen, bleef deze ergerlijke gewoonte , om heilige bijzitten te hou- den , nog langen tijd , in gebruik ; deze heilige Maag- den kregen zelfs , na cyprianus tijd , hare namen van Sijneisact(e , Mulieres Subintroductcs ^ of me- de- (*) Epht. 4. alits 62. Zie ook Ejfisf. 13, et 14, a/its 6/. JU. Deel, N 194 K E Pv K E L IJ K E n de - ingebrachte vrouwen , men noemde haar ook BOEK yigapetcs^ Geliefden^ ook wel Zitsters (*). Ons HoofHH;. ^""lyki^ voorts , uit deze bijzonderheden , dat het huw- na C. G. lijk toenmaals aan alle Gecstelijiicn onder de Chris- tot 284. ^'^"^" ^'^S vrijllond, en dat derzelver ongehuwde ftaat ■" ' niet noodzaaklijk geacht werd, dewijl deze, alleen ten nadeele van het eerlijk huwlijk uitgedachte, on- voeglijkheid dus venvorpen , en de vrijheid van trou- wen daar door te meer bevestigd werd (f). Water in Men had , ten dezen tijde , fommigen , zelfs ^^,j^.^|^Y^" Leeraars , die, in het Avondmaal, water in plaats het A- van wijn gebruikten. Deze bijzonderheid vinden wij vond- j,j (Je Brieven van cyprianus (%^, welke zich ten bruikt. iterldten daar tegen verzet, als flrijdig met de in- fiielling en het voorbeeld van Christus niet alleen, maar ook met de voorbeelden van het Oud Ver- bond, gelijk noüch geen water, maar wijn, ge- dronken, en MELCHiZEDEK wiju CU watcr gebracht heeft, waar toe ook de plaatzen Gen. XLIX. 11. Spreuk. IX. 2. Jes. LXIU. 2. , zullen behooren (**). Voorts blijkt het, uit het gene cyprianus, in de- zen (*) Men vergelijke dodwell Disf. Cijpriau. III. p. 6. ed.Brem. Mosheim Nod. Opheld. Wl.Decl Bladz. 172. (t) Zonder eenigen fchijn, heeft muratori Disqiu'-:. de Sijnifacth et Agapeth, in Anecdotii Gr. pag. 218. fqq. het tegendeel daar uit willen afleiden. (5) Epiu. 6z.. (**) Wij haaien dit aan, om tevens tot een ftaaltjen van CYPRIANUS wijze van uitlegging der II. Schrift te kunnen Ui'ckkeii. GESCHIEDENIS. 195 zen Brief, verder aanvoert, dat men gewoon was, II ten minftcn bij de Afrikaanfche Gemeenten , den "^-'^ wijn in het Avondmaal met water te mengen. ^ Iloofdrt. Een Brief , door cyprianus, en zesenzestig an- "^ C. Gi dcre Bisfchoppen , die met hem eene Kerkvergadering ^^j' ^g * hadden uitgemaakt, aan zekeren Bislchop fidus ge- fchreven C*), welken wij reeds bij cenc andere ^c- , ^^^^^^ ^ -^ ' •' - ^ docp der Icgenheid gewaagd hebben (f)? is daarom merk- Kinderen waardig, dewijl deze Bisfchoppen, in denzelven, het "''^'^ ^^ wachten gevoelen van fidus, dat de kinderen eerst op den j-Qtden acht ft en dag na de geboorte beliooren gedoopt te nchtften worden , gelijk de bcfnijdenis bij de Jooden op den j^!.^„g ^. achtflen dag gefchicden moest , tegenfpreken , op de- boorte. zen grond, dat men aan niemand, die een mensch geboren is, de ontfemiing en genade van God mag ontzeggen: wij mogen, zoo veel in ons is, geene ziel laten verloren gaan , en fchoon de Idnderen gee- ne volwasfen mcnfchen zijn , echter zijn zij , met be- trekking tot God , te befchonwen , als volkomen men- Ichen , want alles , wat God maakt , is volkomen, FJDus maakte eene bedenking, dat een kind, iri de cerfte dtrgen fijner geboorte, niet rein zij, ea dat elk fchroomt hetzelve te kusfen, doelende daar mede, ongetwijfeld, op den zoogenaamden kus des vredes, dien de gedoopte, volgends tertullianus , van de Gemeente ontving. Dit, zeggen de Bisfchop- pen , kan de genade van God niet hinderen , alzoo den C*) ^-P'^-^- 54- '^'^■-■y 59. (t) Boven JB/adz. 21 , en sz. N a 195 K E R K E L IJ K E TI den reinen alles rein is. Dat de befnijdenis op deiï ^'^^^ achtften dag gefchieden moest, zulks was tot een Hoofdft. voorbeeld geweest van den dag der Opftanding van ua C. G. CHRISTUS , door wien wij ccne geestelijke beihijde- tot 284! "^s ontvangen hebben. Voorts befluiten zij hunnen ^ Brief met deze aanmerklijke woorden, in welke ve- len de leere der Erfzonde uitdruklijk meenen te le- zen, hetwelk nogthans voor anderen niet zoo klaar is. Wij geven de woorden zelve, opdat de Lezer oordeeie: „ Voor het overige, indien iet de men- 5, fchen kan hinderen in het verkrijgen der genade, 5, zouden gi'over zonden de volwasfenen en bejaar- „ den meer hinderen kunnen. Vooits, indien ook 5, aan de zwaarfle zondaren , die te voren veel tegen „ God gezondigd hebben, als zij naderhand gelo- „ ven , de vergeving der zonden gefchonken , en „ niemand van den Doop en genade Gods , ( die ,, voor allen barmhartig, goedertieren, en genadig „ is,) geweerd wordt; hoe veel meer moet geen „ kind geweerd worden, hetwelk, eerst geboren zijn- „ de, niet gezondigd heeft, dan alleen dat het, „ naar adam, (^fecimdiim Adam^') vleeschlijk ge- „ boren , de fmet der oude dood, ( der flerflijk- 5, Jieid , ) in zijne cerlle gebooite deelachtig is ? 5, ( contngiiun mortis antiqiiae prima nativitate „ coiitraxit.') Het kind komt des te ligter tot het ont- „ vangen van de vergeving der zonden , omdat aan „ hetzelve niet zijne eigene, maar eens anders zon- 5, den vergeven worden , ( non propria , fed aliena „ peccata. ) Hetwelk alzoo het omtrent allen in „ acht GESCHIEDENIS. ipr „ ficlit genomen en onderhouden moet worden , oor- II „ deelcn wij, dat het zoo veel meer in acht geno- ^9?^ „ men moet worden omtrent de kinderen en jong- Hoofdd. ,, geborenen , die even hier door onze hulp en de "^ C. G. „ Godlijke genade te meer verdienen, (mereniur ^) ^^^ ^gjr*. „ nademaal zij , in het eerfte begin reeds van hun- - „ ne gebooite , huilende en wenende , niet anders „ doen, dan daarom bidden." Zeker is het, dat 'er gezinfpeeld wordt op de Kerkelijke zedentucht, (^Disciplina^^ omtrent volwasfenen gebruildijk. Ook kan men, uit dezen Brief, met grond, befluiten, tot den Kinderdoop , als toen reeds in oefening zijnde (*). Behalven deze fchriften van cyprianus , gaan 'er Onechte, nog andere onder zijnen naam , doch , welke met ^'^'^"f^*^^ meer of min zekerheid voor onecht en onderge- prianus fchoven gehouden worden. Hier toe behooren , een toege- Brief over de Schomvfpelen , ( Epi stola de Spectacu- lis ; ) een Brief over de voordeckn eener flrenge. kuischheid , Q de discïplina et bono pttdicitiae ^ ) waar in de ongehuwde ftaat ten hoogflen wordt aar>- (*) Eene andere plaats uit cvprianus , { Libr. de Lap/Is,^ die insgelijks tot den Kinderdoop gebracht wordt, is op zichzelve wel niet zoo duidelijk: Hij fpreekc daar van kinderen, die door de ouders gedragen of ge- leid worden, om met hun den Afgoden te wieroken. „ Deze kleinen," zegt hij, „hebben dus verloren, het „ geen zij terllond in het eerüe begin hunner geboorte „ verkregen hadden." Evenwel, behoeft men daar aaa niet te twijfelen, dewijl men aan de kinderen zelfs het H. Avondmaal mededeelde. Zie II Deel, Bladz, 445. N 3 ^98 K E R K E L ü K E II aangeprezen ; eene verhandeling tegen den Ketter BOEK KOVATIANUS , dat men den afgevallen Christenen^ Hoofd 11. '^^'^^ ^^^^ hoop van vergeving ontzeggen moet , ( ad na C. G. Novat. haereticum , quod lapRs fpes veniae non est tot 284.' (^-neganda ; ) een Boek over het afzonderlijk leven •— — der Christelijke Leeraaren , ( Liher de Singularitate Clericorum ^') waar in geijverd wordt tegen de er- gerlijke gewoonte, van wellce wij boven gefproken hebben ; eene Redenvoering tot lof van het Marte- laar fchap; en eene berekening van het Pafcha^ (^de Pafcha Computus. ) Uitgaven De vermaarde desid. erasmus was de eerfie, ^^'"^!'' die eene uitgave der Werken van. cyprianus sege- Schriften. ^ n r r ven heeft te Bazel 1521 jol, Wien pamelius ge- volgd is, te Antwerpen 1568, insgelijks in folio. Naauwkcuriger is de uitgave van rigaltius , te Par<^s 1648, welke in het jaar i66ö herdrukt is geworden. Boven deze munt echter uit de Ox- forder uitgave van 1682 'm folio ^ bezorgd door den Bisfchop van Oxford , john fell , met eene aan- wijzing van de verfchillende lezingen , en vele aan- merkingen. Het leven van cyprianus door zijnen /Diakon pontius , en pearson , over dit zelfde onder- werp, als ook de 13 Verhandelingen van 11. dod- WELL, (Disfertationes Cijprianiac ,) in v\'clke vele bij- zonderheden, behoorende tot de oudfle Christelijke Ge- fchiedenis , naar aanleiding van de Schriften van cy- prianus , behandeld worden , zijn in deze uitgave ingevoegd, welke te Bremen in het jaar 1690 is na- gedrukt. De laatde uitgave is bezorgd door ^cxi .Benedictijner Munnik prudentiüs xaiaran , te Pa- rys GESCHIEDENIS. 199 •ryf 172Ö in folio , welke te Feiietië in liet jaar 1728 II is nagedrukt. *^* De laatstgenoemde Uitgever van cyprianus Schrif- Hoofdd. ten , ïMARAN , maakt, in zijne Voon-eden , opzetliik zijn "^ C. G. Taar 251» werk , om te bewijzen , dat deze Kerklceriiar in lee- {^^ 284. re en begrippen Volkomen ovcrëenftcmmc met de ge- -' voclcns der laatere Kerk van Rome. Opmerkzame ].i„o.g„ Lezers zullen , uit het geen wij , tot hier toe , van over de CYPRIANUS en zijne Schriften gezegd hebben, reeds '^^''"'^^" r. o ■) CYPRIA- kunnen oordeelen , wat 'er zij van deze overëcnftem- mus. ming, alleen willen wij hier nog eenige bijzonder aanmerldijke plaatzen over fommige in laater tijd bet\Viste leerftukken , uit de Schriften van cypria- nus ter opheldering bijbrengen. Omtrent de leere der verdienden van jesus, of der genoegdoening , de genade van God , waar aan wij alles te dan- ken hebben , en de vergeving der zonden , door God alleen , verklaart hij zich , op meer dan ééne plaats, zeer duidehjk. „ Men bedriege zich niet," zegt hij (*), ,,de Heere alleen kan genade bewij- 5, zen, Qmifereri pot est ^'^ hij alleen kan vergeving „ voor de zonden , welke tegen hem begaan zijn , „ fchenken, die onze zonden gedragen, die fmaiten „ voor ons geleden, dien God voor onze zonden 5, heeft overgegeven. Een dienstknecht kan niet „ vergeven of kwijtfchelden , het geen zwaarlijk te- „ gen den Heere gezondigd en misdreven is." enz. Ondertusfchen fchijnt hij elders onderfcheid te maken tusfchende vergeving der zonden , die vóór, en die na deu (*) Lihr. de Lapfn. N 4 200 K E R K E L IJ K E II den doop, bedreven zijn, en de laatfte nan de ver- ^^'^ dienden der goede werken , van geloof en bekeering , Hoofdft. toe te fchrijven. Hier is de volgende plaats merk- na C. G. xvaardig (*): „ Trouwens, wanneer de Hecre, Jaar 251. tot 284. ?9 komende, de wonden, die adam had aangebracht " ,5 (^portaverat ^ dat is, importaverat^^ geheeld, en „ het vergif der oude flange genezen had, heeft hij „ de wet aan den gezonden ( herltelden) mensch ge- 5, geven , en hem geboden , niet meer te zondigen , op- 5, dat hem niet iet ergcrs overkwamc. Door dit voor- 5, fchrift zijn wij ten naauwften tot een onfchuldig 5, leven bepaald , en de menschlijke zwal^heid en 3, boosheid zou niet weten, wat te doen, indien 3, niet de Godlijke goedertierenheid, Qpietas dhina,') 5, wederom te hulp kwam, en door het aanwijzen „ der werken van rechtvaardigheid en barmhartig- 5, heid, eenen weg, om de zaligheid te behouden, „ opende: opdat wij de befmettingcn , die wij na- „ derhand bekomen, door aalmocsfcn afvvasfcn." — Daar op een gezegde der Heilige Schrift aanhalende, „ dat cie zonden uitgewischt worden door aalmoes- „ fen en het geloof," voegt hij 'er bij: „ Niet 5, die zonden , die te vooren begaan waren , want „ deze worden door het bloed en de heiligmaking „ van CHRISTUS (f) gezuiverd." Vervolgends we-, dcrüm eene en andere plaats' uit de Heilige " Schrift hebbende bijgebracht, zegt hij: „ Ook hier wordt ,, aan- ( * ) In Lihro clc opere et ekemojijnis. (t) Heilignwhing is hier (iQÜoop, gelijk uit liet ver- volg duidelijk blijkt. GESCHIEDENIS. 201 aangeduid en bewezen, dut, gelijk door het heil- II zaam waterbad het vuur der hel gebluscht wordr, ^^^-^ >9 „ dus de vlam der zonden door de aalmoesfen en HoofdfT. „ rechtvaardige werken gedoofd wordt: En, dewijl na C. G. laar 251. „ eenmaal in den doop de vergeving der zonden ge- [q^ „Ra. „ geven wordt , zoo fchenkt eene geduurige en i ■ 5, aanhoudende werkzaamheid, daar in de gelijkenis „ des doops navolgende, ook weder de genade en ,, vergeving van God." Wanneer men echter deze plaats van cyprianus naauwkeurig overweegt, zal men terftond opmerken , dat hij niet zegt: jesus heeft middelen ter genezing van de wonden, door ADAM aangebracht, enz., aangewezen, maar, hij heeft ze daadJijk geheeld en genezen , zoodat de menscJi nu gezond is. Waar uit volgt , dat de Kerkvader vervolgends fpreekt van de middelen , door welke deze genezing wordt toegepast ; deze zijn de Doop , en het geloofd en de werken des ge- loofs , aalmoesfen en andere deugdzame verrich- tingen. Dit wordt bevestigd , door het geen hij koit daar op laat volgen: „ Niemand vlijë zich 5, zoo wegens een zuiver en onbcfmct hart, dat hij, „ op zijne onfchuld fteunende, zou denken, dat „ hij gecne geneesmiddelen zou nodig hebben voor „ zijne wonden." Echter is hij fterk in zijne uitdrukkingen , omtrent den vrijen wil van den viensch^ waar door hij leert, dat de vrijheid van geiooven en niet gelooven in den wil gelegen is. Men heeft ook uit écnen zijner Brieven, aan anto- NL\Nus gefchreven , willen opmaken , dat hij het N 5 zoo- 2ori IC E 11 K E L IJ K E II zoogenaamde Vagevuur , of zuiverings - vrnir na deu BOER Jqq(1 ^ gekend heeft , doch ook hier heeft men zijnen Hoofdfl. i'^eiifpreukigen ilijl misivend ; liij wil daar ecne be- na C. G. denking oplosfen , dut , bijaldien de Kerk aan zwaa^ tot o 8j ' ''^ zondaai'en , op himne boete , vergeving fchenkt , -— zidks rie losbandigheid te zeer zou begunffigen, en doet daarom het groot onderfcheid opmerken , het- welk lleeds tusfchen zulke zondaren en Maagden of Martelaren (bmd blijft grijfoen : „liet is iet an- „-•dcrs," zegt hij,. ,,naa vergiffenis flaan, iet an- „ ders tot heerlijkheid komen, iet anders, in den 5, Kerker geworpen , daar niet uit te gaan , voor 5, dat de laatfte penning betaald is; iet anders, ter- 5, ftond de beloning van geloof en deugd te ontvan- 5, gen, iet anders, wegens de zonden, door eene „ lang gevoel van fmarten gereinigd, en lang door 5, vuur gezuiverd te worden , iet anders , zijne zon- ,, ^Q.n door lijden gezuiverd te hebben; iet anders, „ eindelijk , in twijfel te hangen tot den dag des ,, oordeels, op het vonnis des Heercn, en iet an- ,, ders , tcrftond van den Heere gekroond te wor- „ den." Die geen vreemdeling is in den ftijl van CYPRIANUS , zal in deze woorden , wat zij ook , bij het eerlle inzien , mogen fchijncn te behelzen , niets meer vinden , dan eene befchrijving van den be- denklijken ftaat der zwaare zondaren , die hier flaan , als boetelingen, om de vergeving van de Kerk, en de aanneming in derzelver gemeenfchap , te verkrij- gen , die dikwijls de uiterdc kastijdingen ondergaan , door een lang gevoel van fmarten en het vuur der hoct' G E S C H I E D E N T S. ^03 ■Jhoetdoening gezuiverd nioeteii worden , en nog on- II zeker zijn, of liet gunftig oordeel der Kerk ook ^^^ ;(door den Heere in den jongden dag belo-oond zal Hoofdfh worden (*). — Met betrekking tot de leere van "^ C. G. Tnar 251. de Sacramenten^ hebben wij, uit cyprianus , al- ,!qj „g * leenlijk het volgende aantemerken , dat de Doop ver- ' zeld ging van eene bevestiging of zalving^ met op- iegging der handen van den Bisfchop, hetwelk cy- prianus ook een Sacrament noemt, omdat men ge- loofde , dat daar door de Heilige Geest aan den dope- ling werd medegedeeld. Hier uit echter kan men niet afleiden , dat hij deze bevestiging , als een afzonderlijk Sacrament , aanmerkt , gelijk naderhand gefchied is. — Zijne gevoelens en uitdrukkingen omtrent het Heilig - Avondmaal , eindelijk , komen genoegzaam overeen met die , welke wij reeds bij andere Kerkvaders hebben aan- getroffen, alleen gebruikt hij veelvuldigmalen bij het zelve het woord offeren ; onder anderen zegt hij , in zijnen Brief aan calcilius (f): „ Indien je- 5, sus CHRISTUS 5 onze Heer en God, zelve de „ hoogde Priester van God den Vader is, en zich 5, zei ven het eerst tot eene offerande heeft opgeöf- „ ferd, 200 heeft hij dit ook bevolen te doen, tot ,, zijne gedachtenis. Zekerlijk die Priester vervT.ilt „ waarlijk de plaats van christus , die navolgt , ,, het geen christus gedaan heeft, en hij biedt 5, dan eene waare en volkomene offerande, in de 5, Kerk, aan God den Vader aan, indien hij dus „ on- (*) nd. vEiNEMA Hist. Eccles. Tom, lU. pag. 6z6. (t) Epist, 6z. 204 K E R K E L IJ K E n ,5 onderneemt te offeren , gelijk hij ziet , dat Christus ^'^ „ het geofferd heeft. " Bij deze plaats behooren Hoofdfl;. twee aanmerkingen in acht genomen te worden : na C, G. vooreerst , dat cyprianus , hoe flerk hij ook , in de iot 284'. kenspreuk, van of eren , en offerande^ fprcekt ,» echter • duidelijk zegt, dat het gefchiedt, ter gedachtenis van jEsus , en dat hij , met de bewoording van waare en volkomene ojferande ^ doelt op de mening van die genen, welke water in plaats van wijn ge- bruikten , welke mening hij in dezen Brief weder- legt. ï>e Chris- Nadat de vervolging der Christenen , in welke tenen ge- (^YPRiANUs, op de verhaalde wijze, zijn leven ver- meten 11 - T' .' rust on- Joor^ door de gevangenis van den keizer valeria- derGAL- Nus, in het jaar 260, gelijk boven gezegd is (*), tot aan ^^" einde had genomen , genoten de Christenen , iftjRELiA- eenigen tijd, rust, alhoewel zij hun aandeel zullen gehad hebben, in de algemeene rampen, welke het Romeinfche gebied, ten dezen tijde, op meer dan ééne wijze, ellendig teisterden, gallienus. Zoon en op- volger van VALERiANus , die met zijnen Vader reeds bijna zeven Jaaren geregeerd had , een Vorst van vadzi- gen aart , wendde zoo weinig pogingen aan , om den ouden Keizer , uit de handen der Perfen , te ver- losfen, dat hij veeleer fcheen in zijnen fchik te we- zen, dat hij nu alleen het gebied in handen had, hetwelk hij echter niet of naauwlijks in (laat was, te beftuuren en te handhaven. Tenvijl ontelbai'e zwermen van allerhande barbaarfche volken, van al- le (*) Bladz. 150. VXi^. \ GESCHIEDENIS. 205 Ie kanten , het Rijk , door hunne invallen , verwoest- lï ten, en in vertchciden Gewesten van hetzelve, de ^^ bevelhebbers of landvoogden zichzelven onafhanglijk HoofdfL maakten , en tot Keizers opwieipen , welke wel tot "^ ^* ^* , i- r 7 laar 251. deitig m getal door trebellius pollio worden j^j. 284. opgeteld , en in de wereldlijke gefchiedenis , met den ' naam van de deitig Dwingelanden bekend zijn , fleet GALLiENUS een werkeloos en dartel leven te Rome, De Gewesten van het Oosten zonden, onder anderen, den Perfen ten prooi geweest zijn , indien niet ode- nat hes, bevelhebber van Palmyra ^ eene ftad in eene \TUchtbare landflreek , midden in de woestijnen van Syrië, deze vijanden zoo dapper als gelukkig had afgeweerd; zich zelven, vervolgends, tot Ko- ning verklaai-d hebbende, werd hij, door gallie- Nus , voor zijnen deelgenoot in het Rijk , onder den tijtel van Augustus , verklaard ; en als hij , in het jaar i6-j vermoord werd , aanvaardde zijne Gemaalin ZENOBIA, eene vrouw van uitmuntend verltand en moed, de regeering, welke zij zoo wijs en voor- fpoedig bekleedde , dat zij de ftad Palmyra en der- zelver gebied ten hoogden toppunt van magt en luis- ter verhief, waar van de puinhoopen nog heden , tot verbazing der reizigers , getuigen , tenvijl zij zelfs voor de RomeiLien geducht werd. Nog werd het ongeluk des Romeinfchen Keizerrijks door de fteeds aanhou- dende pest en verfchriklijke aardbevingen voltooid. Eenigzins herhaalde zich het Rijk , toen , nadat Claudi- GALLiENus, in het jaar G68,.bij Milaan vermoord IJ^J^^"^' was , CLAUDius , een wakker en werkzaam Vorst , roem des den troon beklom, welke, door het overwinnen der ^^J''*'' Bar- 2o(5 K E R K E L IJ K E II Barbaxen, en het beteugelen van vcrfcheiden der bo- BOEK vengemelde dwingelanden, reeds begon, de rust en Hoofdfl:. den welvaart -des Rijks te herltellen, toen hij te ras na C. G. voor zijne onderdanen , in het jaar 270 , na eenc Tstir 2S I tot 284'. ^<-^^'^^ legering van twee jaaren , door de heerfchende • • pestzickte werd weggerukt. Aurelia- Aurelianus, een man van laage geboorte, maar f*^^ ervaren in den oorlog, werd in plaats van clau* komteene ^ ' ^ nieuwe Dius door de foldaten , die quintillus. Broeder vervol- y^Yi cLAUDius, nadat deze zestien dagen den naam pixis, der *■ Christe- van Keizer gevoerd had, hadden omgebracht, tot neii voor. den troon verheven. Deze Vorst verdiende, niettc- genftaande hij, voornaamlijk in de eerfte jaaren zij- ner regeering , te zeer tot wreedheid neigde , de Her- ■ ftelkr des Rijks genoemd te worden. Hij floeg de onbefchaafde volken van het Noorden, de Scythen en Germanen , terug , en de vermaanle zenobia over- wonnen en in zegepraal omgevoerd hebbende , bracht' hij de Oosterlche Gewesten weder onder de gehoor- zaamheid des Rijks, zoodat geene in- noch uitheem- fche vijiinden het waagden , het Rijk , gedum-endc zijn leven , weder te ontrusten. Jegens de Chris- tenen, betoonde deze Keizer zich niet ongnnftig; hij verleende zelfs den Rechtzinnigeli zijne hulp , om PAULUS van Samofata , Bisfchop van Antïóchi'è^ toen deze , door hun veroordeeld zijnde , zijne plaats niet wilde verlaten, daar toe met den fierken arm te noodzaken; maar, in het laatfte van zijn leven, door de raadgevingen van fommigen opgehitst zijn- de , gaf hij een bevel uit tegen de Christenen , docli eer hetzelve , uit Thracië , waar hij zich toen bevond ,. tot GESCHIEDENIS. 207 V't de verder afgelegene landen van zijn gebied ge- ir knmcn was, werd deze Keizer, door ecnige krijgs- ^?^'^ luvelhebbcrs , die door valiche uitflroüilelen tegen Hoofdft. ' c.n vooringenomen waren, in het jaar Q74, ver- "^ ^' ^^ Taar2*vi moord, zoodat zijn bloedplakkaat , zonder gevolg, ^q^ 284* ten minllen van cenig belang, gebleven is, waarom — — — ook andere Kerkelijke Schrijvers van deze vervolging geheel geen gewag maken (*) Na eene tiisfchenregeering van zes of zeven maan- De rust den, verklaarde de Raad 'te Rowe tacitus, een' ^^^I"^'^"^' zeer deftig en deugdzaam man, tot Keizer, doch bj'iiftj,j,j-i, de foldaten , daar in geen genoegen nemende , brach- houden , ten hem , na zes maanden geregeerd te hebben , om yol-rende het leven, gelijk ook, twee maanden daarna, zijnen Keizers Broeder florianus, en riepen iMiVRcus aurelius "-^^ '^^^" Tr • . TT. r, CLETIA- PROBUS tot keizer uit. Deze ftaat, in de Gefchie- £^us. dcnis, als een lofwaardig Vorst te bock. Na vele vooitreflijke overwinningen beliaald te b.ebben , fchoiik hij aan het Rijk eenen algemeeneii vrede, maar, als hij nu de foldaten tot den landbouw , het planten van wijngaarden , en anderen nuttigen arbeid voor her alge- meen, gebruikte, werden deze daar over misnoegd, welk misnoegen nog hooger klom, toen de Vorst zich liet verluiden, dat hij op die wijze wilde re- geeren, dat men welhaast geene foldaten meer zou behoeven, waar op zij tot een oproer oveiiloegen , en den voortreflijken Keizer , in het jaar 2S2 , het zevende jaar zijner regeering, om het leven brach- ten. (*) Vergelijk eusebius Hist. E cc/es. VIL 30. lac- TANT. de'mortfk, Perfecutt, Qat. 6. £o8 K E R K E L IJ K Ë II ten. Zijn opvolger carus , die zijne beide Zoonen , ^^^^ CARiNus en NUMERIANUS , tot deelgenoten des Rijks Hoofdft. aannam, gaf insgelijks eene goede hoop van eene na C. G. gelukkige regecring , maar overleed reeds in het Jaar ssi. , . , , . , tot 284.^^'^^^"^ j'^^i' derzelve, m het jaar 283. Zijn Zoon ■' NUMERIANUS, door tc groote droefheid over zijns Vaders dood, in eene ziekte gevallen, werd door de lagen van zijnen Schoonvader jÏ^rius aper , be- velhebber van zijne lijfwacht, omgebrachtf*, in het jaar 284. De Vorftenmoordcr miste echter zijn- oog- ,merk, om zelve den troon te beklimmen,, worden- de door DiöcLES, naderhand diöcletianus, met eigene handen gedood, waar op deze, fchoon een man van eene duistere geboorte, maar in\ krijgsdap- perheid uitmuntende , door de foldaten tot Keizer werd uitgeroepen , hetwelk het ^jk met nieuwe onlusten dreigde, alzoo carinus, de nog overige , Zoon van carus, maar aan zijnen Vader en Broe- der in zeden en imborst zeer ongelijk , en met alle ondeugden bezoedeld, zich toerustte ,' om zijn ge- zag met de wapenen te verdedigen. Doch carinus , in den eerlkn veldflag , gefneuveld zijnde , bleef DIÖCLETIANUS de ovcrhand behg^den , en werd , door het geheele Rijk , in het jaaiiéÊ84 , als Opper- vorst erkend, waar mede de vrcdr -in het Rijk op nieuw verzekerd werd. ELF. GESCHIEDENIS. zo^ ELFDE HOOFDSTUK. Schriften der Heidenen tegen de Christenen^ Bericht ten van Gregorius Thaumaturgus , of den Won- derdoener. Gevoelens van Paiikis van Samofo' ta^ Manes en de Manichem enz. o J!Niet alleen dat de Heidenen, ten einde tegen de lï •Christenen hunnen Godsdienst, den Godsdienst van ^^^ den Staat, te handhaven, herhaalde keeren geweld, HoofdfL ■€n vervolgingen , in het werk fielden , maar ilaamiate ^a C. G» Toot* n ^ T <ie Christenen zich meer uitbreidden , en onder Inui- ^'^^ ^g jie Lecriiars zich meer mannen opdeeden , in den roem van geleerdheid uitmuntende , verdubbelden ook de Hei- ^^f ''l^"? " ' fcheWijs- -denichc Wijsgeercn hunne pogingen , om , met hunne geeren ichriften , de voortgangen van het Christendom , indien beftrijden mogelijk , te fluiten , en deszelfs gronden om te werpen. ^g^^iQj^ Reeds ten tijde- van den Keizer severus , had methuit- FLAVius FiLOSTiiATus , ccu geleerd wijsgeer, op "^^^'"^-^ verzoek der Keizerin , julia do.jna , het leven van yi^o- den Wijsgeer apolloxius Tijaneus , of van Tyana^ stratus in Kappadoci'è ^ in acht Boeken belchrev^en , uit de f*^^^"]^^ , hetlevea berichten, gelijk hij zegt, van den Bahijloni'èr da- ynuAPOL- Mis , éénen der leerlingen van apollonius. Deze lonius APOLLOXius leefde, onder de regeering van den Kei- n^ welke icr vESPASiANus, CU zijue beide Zooueu , titus en tegen vESPASiANus , en had het leerllelzel van pvthago- f "!''!^* JESUi RAS aangenomen , bijzonder deszelfs gevoelen van worde de zielsverhuizing, ook volgde hij dezeu Wysgeer JJ^fJ^'^ aio K E R K E L IJ K E 11 na, in de flrenge tucht, die zijne leerlingen moes- «OEK tei^ ondergaan. Hij gaf zich uit voor eenen Leeraar Hoofdft. '^^" wijsheid en deugd, doorreisde vele landen, en na C. G. wilde als een' Wonderdoener , die buitengemeene »Ü!^^y^* vennogens bezat, als een volmaakt mensch, jameer tot 204. o 7 i i i dan mensch, gehouden worden. Hij was in groot aanzien bij vespasianus en titus , welke laatfte zijn onderwijs, in de ftaatkunde, genoot; onder do- MiTiANUS werd hij gevangen gezet , maar weder vrijgelaten. Volgends het verhaal van filostratus, ging zijne geboorte reeds van verfchijningen en won- dertekenen verzeld. In zijne jeugd bewoonde hij eenen Tempel, en toog onophoudelijk, van eenige leerlin- gen verzeld, rond, vele duizenden menfchen onder- wijzende en bekeerende; altijd was hij wcldaadig, grootmoedig, en onbaatzuchtig; hij ftelde zich aan de grootlle gevaren bloot , die hij , op eene wonder- bare wijze, ontkwam; hij wekte dooden op, genas ziekten , en deed de pest een einde nemen ; hij voor- zeide toekomende gebeiu-enisfen , als pok dingen , die, ten zelfden tijde, in geheel afgelegen landen, gebeurden ; hij fprak vreemde talen , en kende zelfs de fpraak der beesten ; Iiij verdween onverziens in de ééne plaats , en verfcheen , op hetzelfde oogenblik , op eene andere ; eindelijk werd hij , op welke wijze , weet niemand, aan deze aarde onttogen; maar veitoonde zich, nadat hij ten hemel was opgenomen, aan de menfchen, herhaalde keeren. Als men aanmerkt, dat de tijdgenoten van APOt- LONius , en de naastvolgende Heidenfche Schrij- vers, van dezen Wijsgeer, of geheel zwijgen, of dui- GESCHIEDENIS. Qit / duidelijk genoeg te kennen geven, dat hij een 'be- II driegcr was, en tevens let op het -beloop van filo- ^^^ STRATUS verhaal , zal men omtrent het oogmerk lluofdiK van dezen Schrijver niet kunnen mistasten, om naam- "'^ ^' ^* ];'.ar 251, lijk , tegen den grooten Wonderdoener jesus van t^t 284, Nazareth ^ zijnen ^pollonius van Tyana over te ■'■ flcllen , en dus het aanzien en gezag van het Chris- tendom te vernietigen. In het begin der vierde eeuw, heeft hiürocles. Stadhouder van Bithyni'èy en naderhand van Alexandrië ^ een bitter vijand der Christenen , van wien wij , m het vervolg , meer zullen moeten zeggen, volgends dit verhaal van fi- >, LOSTRATus , de Vergelijking opgemaakt tusfchen CHRISTUS en apollonius (*}, welke hij dus be- fiuit: ,, Men kan thans ons naauwkeurig en ge- „ grond oordcel over alles , met de ligtzinnigheid „ der Christenen vergelijken. \\\] houden den ge- „ nen, die- zoo gi'oote duigen gedaan heeft, niet „ voor eenen God, maar alleen voor eenen van de 5, Goden geliefden mensch ; maar zij integendeel „ prijzen je sus, Avcgens eenige weinige wondcrwer- „ ken , als eenen God — Ook verdient dit aanmer* „ king, dat de Gefchiedenis van jesus door pe- ., TRus en PAULUS, en andere dergelijke leugenaars, „ on* (*) In zijn Werk, opzedijk tegen de Christenen ge- fclireven , onder den Titel : JFaarheidlievende aAufpraak aan de Christenen , hetwelk door eusebius vvederlegd is. Vergelijk ook lactant. Diw Inflitutt, Libi\ V» ^ap. 2, 3. O i sia ' K E R K E L IJ K E II ,, t»ngeleerdcn , en bedriegers, als lofredenaars, be- ^Y^'^ '" ^'^'^1'^'^*^^^ '^^ 5 "^^'"^^ ^^ daaden van apollonius Iloofdfl. 95 hebben maxiinius van ylege ^ en de Wijsgeer da- na C. G. ^^ mis, die zelve met hem verkeerd heeft, en de toe -^84* " -^theenfche filostratus , opgetekend : Mannen ■' „ van uitftekendc geleerdheid , welke de waarheid 5, hoogfchatten , en uit menschlievendheid de ver- ,, richtingen van ecncn deugdzamcn en bij de Go- ,, den geliefden Man, niet onbekend hebben willen 5, laten blijven." Ondertusfchen , was het voor de Christenen gemaklijk, de nietigheid van deze verge- lijking aantetoonen. filostratus , die anderhalve eeuw na apollonius leefde , is een te beuzel- achtig Schrijver, dan dat bij in dezen eenig ge- loof kan verdienen ; zijne Schrijvers en getuigen , op ^ welke hij zich beroept, zijn te onbekend, en fpreken malkanderen te mcnigvuldigmalen tegen , dan dat men hun getuigenis kan laten gelden. Hoe zeer FILOSTRATUS zijncn held naar het voorbeeld van JESUS vormde , de vergelijking tusfchen deze beiden gaat terilond mank, wanneer het op nederigheid, onderwerping aan de overigheid, flandvastigheid en geduld in lijden en derven, en op de gi'ootheid van beider ontwerp , aankonu'. De Wonderwerken aan APOLLamus tocgefchreven zijn , behalven dat zij alle zekerheid misten , veelal laf en kinderachtig , of kunnen gemaklijk uit natuurlijke oorzaken verklaard worden. Het Heidenscli gemeen was gewoon, om wonderen en wonderwerken te geloven; wijze man- nen wisten, wat zij 'er van denken moesten, tcr- wijl GESCHIEDENIS. -13 wijl bedriegers of ftaatkiindigen deze ligtgeloviglieid II tot hunne oogmerken misbruikten, gelijk men weet, "°f"- dat met foortgelijl^e inzichten ook aan de Keizers iioofdfl-, VESPASIANÜS en HADRiANus Wonderwerken zijn toe- "^ C. G, geichreven (*). Deze levensbefchrijving van apollo- ^^^ ^3 * Kius door filostratus in acht Boeiden is te Leipzig — — — 1709 in Folio ^ door gotfr. olearius uitgegeven. Tegen het einde dezer eeuw, befchreef porfyri- Porfy- us, met het zelfde oogmerk, het leven van den '^}^^^ . . Ichnjfc, AVijsgeer pythagoras, om te bewijzen, dat, on- behalvea der de Heidenfche Wijsgeeren , even groote won- ^uclere derwerkers geweest zijn, als chrisïus en de Apos- ^g.^^j^ ^^^ telen , volgends het geloof der Christenen , waren. Christe- ^ PORFYRius was een leerling van l^^n Wijsgeer plo-"^"' *■ leven van TiNUS , die na am:momus saccas de tweede pythago- ftichter der EcJectifche Wijsgeerte was , en tot het ^^s , mee jaar 270 geleefd heeft, een man, diepzinnig maar ^Qg^^g^^jf tevens verward van brein , en dus geneigd tot Dweepzucht en Geestdrijverij , gelijk hij zich dan ook beroemde , of verbeeldde , door behulp der The- urgie, tot eene gemeenzame verkeering met God, en eenigermate tot de heeifchappij over de Demons of Geesten , gekomen te zijn. porfyrius , zijn leer- ling, dezelfde gezindheid aanklevende , leefde en leer- de te Rome, tot liet jaar 300. In zijne eerfle jeugd hoor- (*) Wij hebben deze annmerking nodig geoordeeld, omdnt nog in onzen tijd , deze wonderen van apollo- Nius zijn aangevoerd, om het geloof der Wonderwer- ken van jEsus te ontzenuwen. Zie mijnen B/Jbc/ Ferded. IV. Deel^ Bladz. 361 - 374. O 'X ai4 K E R K E L IJ K E II hoorde liij ook het onderwijs van origenes (*), BOEK in de Wijsgecrte, Hij was zeer geleerd, maai- niet Iloofdd. "^*'^ dvveepend dan zijn leermeester plotinus , voor- na C. G. wendende , eens, in eene geestverrukking. God zel- tot^ 28a' ^^^^ zonder beeld gezien te hebben ; men kan zijn ■. . M, karakter, en dat van plotinus , best leeren kennen, uit het leven van plotinus , dat hij befchreven heeft. Hij heeft zeer vele Werken gcifchreven over de Wijsgeerte , Heidenfche Goden- en Fabelleere , ophelderingen over homerus en aristoteles , over de Wiskunde, Toonkunst, Taalkunde, en Wijsgee- rige Gefchiedenis. Doch het grootfte gedeelte zijner fchriften is verloren gegaan. Indien wij socrates (f) mogen geloven, zou pORFYRius het Christendom verzaakt hebben, om- dat hij te Caprrea 'm Palapina^ alwaar origenes Eoen leerde , van eenige Christenen geflagen was geworden. Dit bericht wordt echter van fommigen in twijfel getrokken; hoe het zij, porfyrius was een bitterst vijand der Christenen, welke hij in een Werk, uit XV Boeken beilaande, hevig heeft aan- gevallen; in deze Boeken legde hij zich voornaam- lijk toe, om het gezag en de geloofwaardigheid der Heilige Schriften van de Christenen te beilrijden, die van ftrijdighcid met zich zelven befchiildigende. In het bijzonder tastte hij , in het XII en XIII Boek , de Voorzeggingen van danicl aan , beweerende , dat de- zelve eerst ten tijde van antiochus epifanes door eenen (♦) EusrBius llht, Eccles, VI. 19. (i) Hiii. Eccles. Libr. III. C. 23. GESCHIEDENIS. - 215 eenen Jood waren opgedeld. Hier was zijn voor- II iiaamfte bewijs , dat deze Voorzeggingen zoo naauw- ^^^ ivcurig met de Gefchiedenis der voorzegde zaken over- Hoofdf>. cenlvomcn, gelijk hij uit oude Sclirijvers aantoonde , "^ C* ^' dat deze onmogelijk , zijns oordeels , te vooren zoo \qi n^\ naauwkeurig hadden kunnen voorzegd worden , zon- ■ der dat hij bedacht, dat hij, in de daad, indien zijne onderftelling onwaarachtig bevonden werd, de Godlijkheid dezer Voorzeggingen ten llcrkften bewees. Voornaamlijk drong hij tegen de Christenen de volgen- de drie vragen aan , in welke de Heidenen zeer veel kracht ftelden. „ Nademaal christus zichzelven den 5, weg tot zaligheid , de genade en waarheid , noemt , „ en alleen door hem aan de zielen , die in hem gelo- „ ven, herftelling toezegt, hoe maken wij het dan „ met die menfchen , die zoo vele eeuwen lang voor „ CHRISTUS geleefd hebben? Ten tweeden: waarom „ heeft CHRISTUS de offeranden des Ouden Testa- \ „ ments verworpen , daar zij toch van God zijn „ ingclleld? Ten derden: Welke evenredigheid is ,, 'er tusfchen de zonde en eene eeuwige fh-affe? „ naardien toch christus gezegd heeft: Met de 5, mate, waar mede gij meet, zal u ook toegemeten „ worden?" Vragen echter, welke, bij het eerfle inzien, zijne onkunde in óm waaren aart van je- sus kere te kennen geven. Zijn Werk was naauw- üjks in 't licht verfcheenen , of het werd door den Bisfchop methodius wederlegd, gelijk -in het ver- volg door andere Christen- Leer a aren. De Christe- nen noemen hem , wegens zijne bitterheid jegens hen, zelden zonder eenen of anderen fchimpnaam, O 4 ook ai6 K E R K E L IJ K E H ook hebben Christen Keizers dit Werk , naderhand , BOEK ^]qqy ilrenge bevelen , verboden , door welk een en Hoofdff. aiider hetzelve voor ons verloren is geraakt, welk }w C. G. vvezenlijk verlies de uittrekzels en aanhalingen uit Tara- 151. , , , .. tot 284 hetzelve bij eusebius, iiicronyimus, augustinus, ■ ■ en THEODORETus , niet genoegzaam kunnen ver- goeden. In zijne levensbcfchrljving van pythagoras (*}, welke door ludolp kuster, te Am/lerdam 1707, in Qjiarto , is uitgegeven , verzamelt hij vele bijzon- derheden , en gewaande wonderwerken van dezen Wijsgeer, die om zijne gouden heup voor apollo gehouden werd. Op éénen dag zal hij zich te ge-» lijk in Italië en in Sicilië aan zijne vrienden ver- toond hebben. Eene becrin verbood hij, niet meer uit het woud te komen, om de velden te verwoes- ten. Eenc rivier fprak hem in tegenwoordigheid van vele menfchen aan , en groette hem. Hij voorzeide ( vele dingen , leerde zijne leerhngen , winden en onwe- öers beteugelen, de zee bedaaren, en de pest weg- nemen. Hij genas de ziekten van ligchaam en ziel door tovcrfpreuken. Doch, fchoon porfyrius zich op eenige oude Schrijvers beroept , ontbreekt het echter zijn verhaal aan gezag, nademaal niet alleen deze gewaande wonderen laf, en voor het overige al te duidelijk naar die van jesus gcvonnd zijn , maar ook zijn de oudflen der door hem aangehaalde Schrij- vers (*} .Wij hebben vnn dezen Wijsgeer ook eene le- vensbefchrijving vnn diocenes lacrtius, in zijn Werk over het leven en de leer jlelliv gen der IVijsgeereUt GESCHIEDENIS. 217 vers meer dan honderd jaaren jonger dan pythago- Il RAS, wiens leere, onderwijs, aanhang, en alles wat ^9^^^ daar toe behoorde , in de eerfle tijden geheim bleven , Hoofdft. en weinig bekend werden. Ook is 'er in alle deze "^ ^' ^» jaar 251, berichten geen verband noch bedoeling , en zelfs ^ot 2^4. gcene zekere tijdrekening , uit al het welk men het ■ beQuit ten overvloede kan opmaken , dat foortgelijke verhalen met de geloofwaardige , gelijktijdige , en zekere, door de gevolgen bevestigde, verhalen der Euiingelisten in gcene vergelijking kunnen gebracht worden. PoRFYRius had , voor dat hij plotinus leerling Longi- werd,ook het onderwijs van longinüs genoten. Deze Ltuisre-" was een toehoorer geweest van ammonius saccas ,en nis van de onderwees te Atheer.e de Welfprekendheid en Ec- ^''^'"']^". , vcnheid lectifche Wijsgeerte , met groote toejuiching , tot in moses hij door de Koningin zenobia aan haar Hof ont- ^'J^* boden werd, om hare lünderen door hem te laten opvoeden. Vervolgends werd hij haar voornaamfte vertrouweling en raadsman , maar toen de Vorstin door den Keizer aurelianus overwonnen was , werd LONGiNus in het jaar 273 , op bevel van dezen Kei- zer , ter dood gebracht. Zijn Boek , over het verhe- vene ^ getuigt nog van zijnen fmaak voor het waare en fchoone. In het zelve komt een getuigenis voor (*), van de verhevenheid in den ftijl van MosES. „ Ook heeft," ftaat 'er, „de Wetgever 5, der Jooden, een niet gemeen man, gelijk hij zich „ waardige denkbeelden van Gods magt vonude, „ de^ (*) Secr. IX. p. 05 2i8 K E R K E L rj K E II „ dezelve ook terdond in het begin zijner Wetten ^^^ „ ontvouwd , zeggende : God [prak : daar zij Hoofdft. 53 if<^hi ' ^^ daar was licht. De aarde zij , en zij na C. G. ^^ j^,^/j /" Waar op men zich zeer dikwijls beroepen tot 284! ^lÊ^ft 5 ^Is op een bewijs van zijne onzijdigheid , * jegens het Christendom , doch groote oordeelkmi- digen van onzen tijd hebben de echtheid van deze plaats van longinus in twijfel getrokken (*). Staat der De werkzaamheden dezer Grickfche A\^ijsgeeren Geleerd- uitgezonderd, waren onder de Heidenen, bijzonder der de onder de Latijnen , de Geleerdheid , en Wetenfchappen , Heidenen in eenen afnemenden ftaat; men had, onder hen, wei- ^^^ nige Schrijvers , behalven één of twee Dichters , docli bij welken zich flechts eenige vonken van den ouden Romeinfciien Geest vertoonden , en eenige weinige Gefchiedfchrijvers , wier verdienften omtrent de Ge- fchiedenis nogthans niet zeer uitmuntend zijn. On- der de Jooden bloeide Rabbi jochanan. Opziener van hunne Hoogefchool in Palcefiina, tot het jaar 279 , een leerling van Rabbi juda den Heiligen , die over de Mifchna of het "Wetboek der Jooden, door Rabbi juda bijeengebracht, eene Gemara^ of verklaring, heeft gefchreven, welke met de Mifchna den yerufalemfcken Taliffud uitmaakt^ dus genoemd, omdat hij den Joodfchen Geleerden en Schooien in JPahJiina ten gebruik diende. De ( * ) Valkrnaar en ruhnkenicjs , in de lantfle uitgave van dit rWerk van longinus, over het verhiiverie^ te Oxford 1778, in 410, vergelijk de BibliothXrit. AmfleL F art. III. ^(i^. 132. fqq. GESCHIEDENIS. 219 De Christenen daartegen hadden , bij alle de on- II rusten en vei-volgingen , die zij, van tijd tot tijd, ^^^ moesten vcrdiiuren , gelijk wij gezien hebben , vele Hoofdfl, kundige , geleerde , en zeer arbeidzame mannen : bii "^ ^' ^• dezen moeten wij luer met vergeten te voegen grego- tot 284. Rius bijgenaamd Thanmaturgus , of den Wonderwer- - ker QÏ Wonderdoener ^ wicn eusebius (*), 55 ^^" Rmo*^^' vermaardften der Bisfchoppen van zijnen tijd " noemt. ITiauma- Te meer verdient deze man onze opmerking, omdat ^"^,^"s, of deWon- het geen ons van hem bericht wordt , en het ^én derdoe- en ander uit zijne fchriften , ons aanleiding kan ge- "^r. ven tot het bepalen van eenige bijzonderheden, om- trent den toeftand der Christenen, ten dezen tijde. Deze GREGORius, die te voorcii theodorus heet- Zijnle- te , werd in de eerfte jaaren der derde eeuw na ^'^"* CHRiSTLTS, te Neocafarea ^ (^oï Nieuwcafarea^ ^ in hetLandfchapPö;//«j van rijke Heidenfche ouderen ge- boren. Zich aan de Rechtsgeleerdheid gewijd hebben- de, kwam hij, op eene reize nünBeryms, alwaar cene vermaarde School vanLeeraaren in de Rechten bloeide , in het jaar 231 te Cafareë 'wiPalaflina ^ alwaar de be- roemde ORiGENES zich thaus bcvoud. Deze prees aan GREGORIUS de oefening der Wijsgeerte ten llerkflen aan , en gaf hem onderwijs in de bijzondere deelen der- zelve, hem vennanendc, geen aanhanger van eenige gezindte te worden, maar uit allen het beste op te zoeken. Allengs bracht hij hem tot het lezen der Heilige Schriften, die hij hem met grooten vlijt ver- klaar- (*) Hiit, Eccks. VII. 30. ffl2o K E R K E L IJ K E Il klaarde. Deze gewigtige dienden, hem door ORI- BOKK GENES bewczcn , erkende gregorius zelve in eene Hoofdft. Lof- en Dankreden , die hij ter eere van origenes na C. G. in het openbaar hield. Door dit onderwijs kreeg tot 284! GREGORIUS groote genegenheid , om een Christen . '. te worden, maar als origenes Cafarea in het jaar 1235 voor eene poos verlaten moest, begaf grego- rius zich naa Akxandri'è^ alwaar hij zich verder in de Wetenfchappen oefende. Hier verhaalt men, dat, eenige jonge lieden, die hem haatten, eens een ontuchtig vrouvvsperfoon hebbende opgemaakt , om eene voorgewende beloning der ontucht van grego- rius te vorderen, deze met eene verachtende gela- tenheid het geld hebbe betaald , maar dat ^tzt vrouw tcrflond, onder de hevigfte iluipen, van den boezen geest bezeten is geworden, waar van zij, alleen door zijne voorbede bij God , heeft kunnen ver- lost worden. Na twee jaaren keerde gregorius tot origenes terug , en fcheidde niet eer van dezen Leeriiar, voordat hij den Doop ontvangen had. Wonde- Met oogmerk, om zijn leven afgezonderd van de reiman wereld door te brengen, begaf hij zich, alle zijne sefchre- goederen uitgedeeld hebbende , op het platte land, ven. maar ph/edimus , Bisfchop van Amifin in Pon- tus , die de gave der voorzegging zal gehad hebben, poogde hem op te zoeken tot den dienst der Kerk, en, hoe zeer gregorius zich voor hem verbergde , wijdde hij hem , afvvezcnd , in , tot Bis- fchop van Neocafarea , in welke aanzienlijke en volk- rijke Stad niet meer dan zeventien Christenen waren. / gre- GESCHIEDENIS. 221 CREGORius onderwierp zich fchoorvoetende , en on- II dernam niet, het Christelijk geloof openlijk te verkon- ^9^^ digen, voor dat hij dcswegcns eene Openbaring ont- pjoofdfl. vangen had. Nu verhaalt gregorius van YVjy/^, "^ C. G. zijn lofredenaar, dat, als onze gregorius eens in ^^^ 284. diepe gedachten was , hem een man en eene vrouw , - met zoodanigen glans , vcrichenen , dien zijne oogeii niet verdragen konden. Deze ipralcen met elkander over de leere, in welke gregorius grooter kundig- heid verlangde. De vrouw bleek maria, de moe- der van jESus , de man de Euangelist joannes te zijn. Op begeerte der eerde gaf deze laatftc aan gregorius een kort begrip van het Christelijk ge- loof, hetwelk deze , terllond na het verdwijnen dezer Heilige perlbnen , fchriftelijk optekende , welk eigen- handig affchrift nog ten tijde van gregorius van Nysfa bewaard was , gelijk het opftel zelve nog heden onder de Schriften van gregorius thau]M(\turgus gevonden wordt. Dit opftel zal deze in het onder- wijlen zijner Kerk gebruikt , en door de kinderen van buiten hebben laten leeren , waar van het ge- volg zal geweest zijn, dat zijne Gemeente van alle Ketterijen zuiver is gebleven. Dewijl het opftel koit is, verdient het hier eene plaats , opdat de Lezer zelve oordeelc , wat men van deszelfs echtheid te denken hebbe. Dus luidt het; „ Daar is i^én God, de Vader des lev^enden Woords, „ der zelfllandige Wijsheid , der Kracht , en . des „ eeuwigen (anderen lezen , eigeneii) Beelds ; de vol- „ maakte Teeier des volmaakten , de Vader des eenig- „ geboreueio* Ééti Heer, eeixig uit deneeiiigeu, God „ uit K E R K E L IJ K E II BOEK XI Hoofdft. na C. G. Jaar 251. tot 284. uit God. Een afdnikzel en beeld der Godheid, het krachtig werkend Woord, De AVijsheid , welke al het beflaanlijke omvat, en de Kracht, die de gantfche Schepping gemaakt heeft , de waarachtige Zoon des waariichtigen Vaders, de onzienlijke des onzienUjken , en de onvcrderflijke van den onverder!] ijken , en de ondeiilijke van den onflerflijken , en de eeuwige van den eeuwi- gen. En één Geest, uit God zijn beI1:aan heb- bende, en door den Zoon aan de menfchen vcr- fcheenen en openbaar geworden; het volmaakte Beeld des volmaakten Zoons; het leven, de oor- zaak der levenden ,• de heilige fontein , de heilig- heid , aanvoercr der heiligmaking ; door wien zich God , de Vader , die boven allen en in al- len is, en God de Zoon, die door allen is, openbaart. Eenc volmaakte Drieheid in heerlijk- heid , eeuwigheid , en het koningrijk , niet ver- deeld, noch vervreemdbaar. Daar is derlialven in de Drieheid niets gefchapen, noch dienende, noch iet, dat in dezelve eerst ingebracht is, als te vooren niet beftaandc , en naderhand 'er bij gekomen. Nooit is derhalven de Vader zonder den Zoon, noch de Zoon zonder den Geest ge- weest, n^aar dezelfde Drieheid is altijd onveran- derlijk en onvcrweemdbaar. Daar zal, denk ik, niemand onder mijne Lezers zijn, die veel prijs zal (lellen op de Gefchiedenis van de hemelfche openbaring van deze geloofsbelij- denis, al wai'e het uitgemaakt zeker, dat zij echt, en van gregorius van JSfeodeptrea zt\\in oorfprong- lijk GESCHIEDENIS. £23 lijk was; indien -inen aanmerkt, dat ecnc zoodanige il openbaring volftrekt overbodig was voor eenen Chris- ^^^^ ten , die , in de Heilige Schriften , de leere van je- Hoofdft. sus genoeg kon te weten komen , om niet te zeg- na C. G. gen, dat deze geloofsbelijdenis zich alleen bepaalt ■'^^■^^|^* tot het leerftuk van de Driecenheid. Men zou, in . geval GREGORius zelve deze vcrfchijning ergens in zij- ne fchriften verhaalde , nog neigen , om te geloven , dat hij door eenen droom , of door zijne verhitte ver- beeldingskracht , zich hebbe laten misleiden. Doch , ook dit zelfs is niet ten vollen beflist , of deze ge- loofsbelijdenis niet een laatcr verdicht ftuk zij, op den naam van gregoiuus den Wondenverker uit- gegeven, in den tijd der verfchillen met de yfn'aNe/r ^ om het aanzien van dezen vermaarden man tegen de Arianen te doen gelden. Niet alleen, dat het lülzwijgen van eusebius (*), ja zelfs van basï- Lius den Grooten , die zoo vele aanleiding had , om deze geloofsbelijdenis aan te haaien , indien zij in zijnen tijd ware voorhanden geweest, ons reden van twijfelen geeft , maar voornaamlijk , moet het elk be- vreemden, dat, daar deze geloofsbelijdenis zich zoo duidelijk en juist omtrent het leerftuk der Drieêen- heid uitdrukt, op eene wijze, zoo als men ze tot hier toe in geene voorgaande geloofsbelijdenisfen der Christenen ontmoet, daar de achting van gregori- us zoo groot was in de Kerk , en , volgends het ver- haal ( * ) RuFFiNus heeft , in zijne Latijnfche Vertaling van EUSEBIUS Libr. VII. Cap. 28. dit Üuk ingelascht, maar eusebius zelve heeft het niet. / a24 K E R K E L IJ K E Il haal van gregorius van Nysfa , deze geloofsbelijde- BOEK j-jjg 200 bekend , dat zij zelfs van de kinderen vau Hoofdd. buiten geleerd werd, het niemand der leden van de T^^ C. G. JSficeïfche Kerkvergadering, zelfs athanasiüs niet» tot ^84' "^ geclachten gekomen is , om zich daar op te be- -' roepen, maar dat zij, ecnen gcruimen tijd daarna, op het onverwachtst , te voorfchijn komt , als een al- gemeen bekend en aangenomen ftuk. Het waarfchijnlijkrte is, dat gregorius wel een kort begrip of hoofdfom der geloofsleere hebbe op- gefteld , maar tevens , dat dit opftel zeer veel veran- deringen heeft ondergaan , gelijk trouwens de gevolg- trekking, die het flot van de boven opgegeven ge- loofsbelijdenis uitmaakt , ongetwijfeld een bijvocg- zel is, als mede, dat het verhaal van de hemelfche openbaring eene volksmare in de Gemeente van Neb- cefarea zal geweest zijn. Door deze opvatting wordt ons tevens verftaanbaar , hoe gregorius van Nysfa zich , bij dit verhaal , op het eigenhandig affchrift van deze geloofsbelijdenis, hetwelk bij de Gemeente van Neöccefnrea nog voorhanden was, hebbe kunnen be- roepen. Doch, laat ons ons verhaal vervolgen. Toen gregorius naa Neöcafarea reisde , om daar zijn ambt te aanvaarden, werd hij onder wcg^ door een zwaar onweder overvallen , en genood- zaakt , d<^n nacht in eenen Tempel te verblijven , die beroemd was, door de Godfpraken, welke daar in gegeven werden. gregor.ius maakte, bij het in^ gaan in dcnzelven, het teken des kruis, en bracht, met zijne reisgenoten, den nacht door, met bidden en zingen. Toen de Priester van dezeu Tempel» den GESCHIEDENIS. &2§ den volgenden dag, den gewonen Godsdienst Weder It wilde beginnen , verklaarde de booze geest , ^^^ dat hij , wegens den peifoon •, die den voorigen HoordO:. nacht in den Tempel vertoefd had, niet weder in "^ ^' ^ denzelven komen kon. Terftond liep de Priester , i^^ 2g^ veitoomd , gregorius na , wien hij dreigde , bij — - — <ie Overigheid te zullen aanklagen, gregorius gaf hem ten antwoord, dat hij zich op de Godlijke befcherming verliet, met wiens bijftand hij de boo- ze geesten van eene plaats verdrijven , maar ook we- der toelaten kon, als hij het nodig oordeelde. Ten bewijze hier van, fclireef hij op een ftukjen papier deze woorden: gregorius ^an den Satan: Treed binnen! Dit op den altaar gelegd, en de gewone plegtigheden door den Priester veraclit zijnde, ver- fcheen de geest weder in den Tempel. De Priester , hier door verbaasd, vervoegde zich weder bij gre- gorius , en verzocht hem om onderwijs in den Christelijken Godsdienst. Om hem alle twijfelingen te benemen , moest een groote fteen , op gregorius bevel, van zelve naa zekere plaats rollen, die gre- gorius hem aanwees. Hier op verliet de Priester -zijn ambt, vrouw en kinderen, werd een Christen, en naderhand één van des Bisfcliops Kerkedienaren» In de daad, een zeldzaam wonder, waar bij een Christen Bisfchop aan den reeds verdreven Duivel zijne plaats weder inruimt, en daar door de Afgo- derij en het Bijgeloof begunfügt. Op deze wijze is het leven van dezen gregorius vol wonderen. Te Neöcj^Jarea aangekomen , bekeef» de hij, reeds op den eerften dag, vck Heidenen, JU, Deel, P door- 226 K E R K E L IJ K E II doordien liij bezetenen van den boezen geest 'be- BüEK vrijdde, zieken genas, en allen met zijn onderwijs Ilüuflilh bijltond ; fpoedig was het aantal Christenen zoo na C. G. groot, dat eene Kerk voor deze Gemeente moest tot 284.! gei^icht worden. Door zijne wonderwerken werd ■ het Christendom, tevens met den roem van grego- Rius , ook in die landllreeken gi'ootlijks uitgebreid. De Christenen in de nabumige ftad Comane verzochten hem , hun bij de verkiezing van eenen Bisfchop bij te ftaan. Daar gekomen, vond hij hen oneens, om- dat zij naar een' aanzienlijk en welfprekend man om- zaen. greGorius integendeel wilde alleen op Gods- vrucht en vroomheid gelet hebben, en als hier op eenige voon-amc leden der Gemeente fpottende vraag- den , c f zij dan ook hunne ftem aan alexander , den kcolenbrander , zouden geven ? trok zulks de a:indncht van gregorius , welke dezen man bij zich oniboden hebbende, van hem verftond, dat hij van geene geringe afkomst was, maar dat hij van alles aflland gedaan, en deze laage kostwinning aan- gev^at had, om zich tot Godzaligheid te oefenen, deelende van zijne geringe winflen nog aan de ar- men en behoeftigcn mede. Gp dit bericht liet gre- gorius hem op eene welv^oeglijke wijze kleeden, en in de vergadering der Christenen brengen , iis welke hij van de pligten van eenen Bisfchop fprak , en nu gaven allen hunne llcm aan alexander, die zijn ambt met vvaardi;j;heid bekleed heeft, en naderhand voor het geloof op den brandftapel geftorven is. Op zijne terugreize , \^erd gregorius van eenen Jood, om eene aalmoes aangefproken , ten einde zijnen reis- GESCHIEDENIS. ö>«7 Teisgezel, dien hij zcide, gedongen te zijn, te bc- II graven. De Bisfcliop wierp zijnen mantel over den ^'^^ gewaanden dooJen , en deze gaf nu wezenlijk den Hoofdfl^ ffeest. Zoo groot was zelfs de wonderkracht van "^ C. G, j , . I . Jaar 251. GREGORius, dat bezetenen en kranken genezen wer- tQ^ „g^^ den , als men hun het linnen aantrok , waar flechts — ^ijn adem overgegaan was. Zoo krachtig werkten zoo, vele wonderen, dat het Grego* Heidendom te Neöcafarea, en in den omtrek, ^ijii^ ^yntaan geheel te niet raakte. Doch , in de vervolging on- de Chris* der DECius, was gregoriüs, die door een wonder '■^"f'\ ^ ' ' gedecli- zijne vervolgers ontkwam , genoodzaakt te vluchten tenis der en zich te verbergen , tot het volgende jaar 251 , Martela- , j T-. ^ • 1 • ren met wanneer liij terug keerde. De rust m het jaar 253 vermaak* ten vollen bevestigd zijnde, deed cregorius eene lijkheden reize door zijn geheele Bisdom , en liet het gebeente '■^ v^^^®^* der Martelaren op verfcheidene plaatzen brengen, opdat men , naar de gewoonte der Christenen , hunne gedachtenis daar vieren zou ; tevens vef* öorloofde hij aan het volk , op deze dagen , al- lerliande vennaaklijklieden en uitfpanningen , waaü in GREGORIUS van Nysfa zijne wijsheid prijst , om het volk, hetwelk aan de openbare verma- ken , onder het Heidendom , gewoon was , daaf van af te trekken , en allengs verder op te leiden ^ tot de verëering van den waaren God. Wij kun* uen, dewijl wij niet weten, waar deze vermaaldijk- heden , die gregorius veroorloofde , in beftonden , ook niet oordeelen, in hoe verre hij daar in recht han- delde, maar dit weten wij, dat allengs de verëering P a der *aS K E R K E L IJ K E II der Martelaren te ver ging , en in Bijgeiovigltek! ^Xl'^ ontaarde , als ook , dat juist op dezen zelfden grond , Iloofdft. dien onze Bisfchop voor zijne infchiklijkheid voor- na C. G. ^vendde , in vervolg van tijd , vele Heidenfdie plestishe- Jaar 251. r&& tot 284. <^eii iii tle Christen -Kerk aangenomen zijn , welke der- ' zelver zuiverheid met Bijgelovigheden bezoedeld hebben, Grego- De pestziekte, die om dezen tijd, in alle landen ^'^'^ van het Romeinfchc Rijk, zoo groote verwoestingen voorzegt j 7 o & eenepcst, ^^iTÏchtte, gelijk wij reeds meermalen hebben aan- en ge- gemerkt , trof ook de ftad Ne'ócafarea en het owp-ij- Jieest de •' 0 genen, ^^§^^^ Gewest, gregorius had ze voorzegd. Te die belo- weten , als de inwoners eens op een feest in de Christc- fchouwplaats te eng naar hunnen zin zaten, en met nen te een luid gefchreeuvv van Jupiter eischten , dat bij zullen hun plaats wilde maken, li.t gregorius hun zeffffen, worden. , .. , . , , . X. dat zi] eerlang runner zouden kunnen zitten. Toen deze voorzegging vervuld werd, baden velep hem, om zijne voorbidding bij God, dat deze befmetting mogt afgewend worden, en op zijne voorbidding, werden, in de daad, alle de genen genezen, welke beloofden, in Christus te zullen geloven. Grego- Alhoewel onze Bisfchop zich met ijver kantte te- Riusbe- gen <_[c dvvaalingen van zijnen tijd, bijzonder die van ^j„^gj,jjgj_ SADELLius en PAULUS vüii Samofata ^ echter kon liüuerij. hij de befchuldiging niet ontgaan, van den eerstge- melden toegedaan te wezen , omdat hij , in zijne Verklaring des Geloofs ^ doch die thans niet meer voorhanden is , gcfchrcven had , „ dat de Vader en de 5, Zoon twee zijn , volgends onze voortelling of den- ,5 ken , (sTTivojf:,) doch maar één in perfoon , 5, (t/T«- G E S C H I E D E N I Sr n^ ■^^ (^ uirc^ciffu,^'' } BASiLius de Groote weet hem, II hier omtrent , niet anders te ontfchuldigen ( * ) , dan ^^^ fint hij hier, niet /<?£'r/?^///^ (^loyfAdlmug ^') maar met pjoofdfh eenen Heiden te doen hebbende, ( «yow^i^twr , ) zoo '^^ ^' ^' T*nr '^ ^ I als in eenen geleerden twist voegt , gcfproken heeft , {qJ. ^g * wat toegevende , opdat hij dezelven niet te zeer voor het lioofd ftooten, en van het Christendom afiveerig maken zoude. Zoo veel is zeker, dat na- derhand de Kerkleeraars onderfcheid gemaakt heb- -ben, tusfchen volgends de leerflelling (5oyjMüê,)en met toegevenheid ((ruyxa1öt,Sat(r<s-,) of naar de huishouding ( oiKovofAttt , ) gelijk 2I3 het noemden , te fpreken f waar van dit dan het eerftc voorbeeUl zijn zoude. Niet lang daar na overleed gregorius , omtrent Zijne het jaar 270, hebbende zijne dood te vooren voor- ^^?P.^' ^^ zien, waar bij hij zich beklaagde, dat 'er, in deKeJUbe. lütgeftrektheid van zijn Bisdom nog zeventien Hei- graven denen , juist zoo velen , als hij in het eerst Christenen '^ " in de ftad gevonden had , onbekeerd waren gebleven , doch God tevens dankende , dat hij het Heidendom zoo ver had mogen onderbrengen. Hij verbood , tot zijne begravenis eene plaats te kopen, opdat hij na zijne dood zoo min zou kunnen gezegd wordeiT, een ftuk groiids in eigendom te bezitten , als hij in zijn leven bezeten had. Uit eenen Schrijver der zesde eeuw (f) , blijkt, dat zijn gebeente naderhand in de door hem gebouwde Kerk gerust heeft, men mag echter daar uit (*) Epjsf. iio. (t) Theodorcs Lector i Excerpt. Hi!t. Eecks. Libr. II. p. $$J, Ed. VALES. P3 ft3o K E R K E L rj K E 1 II uit niet befluiteii, dat hij terftond na zijn overlydeti JOEK jii (leze Kerlc begraven zou zijn , als hetwelk te Hoofdft. z^^r ftrijdig is met de Romeinfclie wetten, en del na C. G. 2eden der Christenen van dien tijd. tor ^84.' ^^egens zoo vele wonderen, als *er in het levens-I — " verhaal van gregorius van Neéc^farea voorko- A^-nmer- jjien, heeft men hem, hoewel niet dan lans na zii-' kingover ' • -, j , deWon- ne dood, eerst m de zesde eeuw, den naaniTHAU*! derwer* jmaturgus, den Wonderwerker ^ gegeven. VijiiU'] CREGo- ^^" '^'^^ ^^'^ Godsdienst zelve zullen hem cenen ; jiiüs, tweeden Mo fes genoemd hebben, origenes, eüse-» ' Bius , en andere Ouden , maken wel , met hoogach- ting , van hem gewag , als van een' groot , achtings- waardig , ijverig , godzalig man , en Leeriiar van het Christendom , maar zij z\vijgen van zijne wonder- daadcn (*). De berichten derzelvcn fteunen op Jict gezag der beide vermaarde Broeders, basilius èen Qrooten ^ en gregorius run Nysfa^ die eene Zof reden op hem gehouden heeft; deze beide Broe- ders leefden , omtrent honderd jaaren , na zijn over-^ lijden, en hadden hunne berichten, aangaande hem cn zijne wonderen, van hunne Grootmoeder, die te NeoCiSfarea gewoond had, toen gregorius daar \ Bisfchop was. Hier uit , en uit den aart der gemel- de wonderen zelven, ontvangen deze juist geen groot g^ag van geloofwaardigheid. liet fchijnt veeleer, dat {*) EüSEBius heeft van hem niet dan korte en al- gemeene berichten, Hitt. Eccles. VI. 30. VII. 14, 28. tH ook HiëRONïMUS de vin's illiiftrlbni Ccip. 65. et Ep,, GESCHIEDENIS. 231 dkt de Christenen, naar mate de wondergaven , die II nog eenigen tijd , na de dood der Apostelen , hadden ^° ^^ blijven voortduLiren , gelijk wij aangemerkt heb- Hoofdfl. ben (*), dat niet ontkend kan worden, van tijd "^ C. G. tot tijd vcraiinderden , meer met het wonderdadige Iq[ ög . [ waren ingenomen, waar toe de verhitte verbeeldings kracht van Ibmmige anders groote mannen, ter- TULLiANUS, CYPRIANUS , DIONYSIUS Vafi Aïexan- dri'é^ en anderen, die, alhoewel zij zich de gave der wonderwerken niet aanmatigden, echter veel met verfchijningen , ^gezichten , openbaringen , en droo- men, ophadden Ct)^ veel fchijnt te hebben toege- bracht. In den grond nogthans kon zulke groote ophef van gewaande of zelfs wel verdichte wonder^ werken nergens anders toe dienen , dan , om de vvaa- re wonderwerken in eene- onaangename fchaduw te. Hellen , en het ongeloof in de hand te werken. Gregorius zelve echter fpreekt, in zijne gefchrif- Schriften ten , die wij nog van hem overhebben , nergens ^'^" °^* van zijn wondervermogen , or verrichte wonderda- den. In zijne Lofreden opORiGENES, erkent hij wel , dat het Godlijk verftand zijn menschlijk verftand op cene onuitfpreeklijke \vijze te hulp is gekomen , en hij dankt zijnen onbekenden gelei- of befchermgeest , voor zijne leidingen , en dat hij hem tot origenes gebracht heeft , doch daar uit kan men geenszins tot (*) Zie II Deel, Bladz. 236. volgg-, (t) Men leze j. j. zlmmerman Disqiiis. ff/s f. et Theol. de vijionibiis 4 prior. fisc. etc. Opuscul. Tom, I. pag. 646. fqq. P4 -32. K E R K E L IJ K E II tot iet buitengewoon vvonderl:)aars befliiiten. Deze ^j^^^ Lofreden op origenes, tot cene danlvbetuiging aan Hoofdft. dezen zijnen leermeester , door gregorius, gelijjj; na C. G. vvij gezien liebben , in het jaar 239 gehouden , en "f mr '^^ r eot "8'4.' welke voor een meesterftuk van \Velfprekendheid ■ 1 wordt geacht, is nog overig, en door david hoe- scHELiüS voor de eerftemaal , in het jaar 1609, te Attgsburg^ 'm het Grieksch en Latijn, met de Boe- ken van ORIGENES , tegen celsus , iii druk uitge- geven. \^erders hebben wij van hem eene omfchrijvwg ^ (Me]«(f>fac(r<5-,) van Salomo'' s Prediker^ 'm welk^ dit Boek verklaard, en de daar in vervatte zedenleer breedvoeriger behandeld wordt, waar in veel goeds en nuttigs, naar mate van de kundigheden dier tij- den, voorkomt. HiëPvONYMUs en suidas fpreken van verfclieideii Brieven , door gregorius gefchreven , van deze heeft echter maar één Brief onze tijden bereikt, gefchreveii aan zekeren Bisfchop in Pontus ^ dien hij Hsiligflen. VadeY noemt , welke Brief naderhand het gezag van cene Kerkelijke wet of regel, QCanon^^ verkregen heeft, en daarom gemeenlijk Canonica Epi stola ge- noemd wordt. Een inval van de onbefchaafde vol- ken van het Noorden , ten tijde van den Keizer gal- LIENUS , omtrent het jaar 262 , gaf tot dezen Brief aanleiding. Deze hadden , bij eene gruwlijke ver- woesting , die zij aanrichtten , vele Christenen in lla- vernij medegevoerd, welke bij deze gelegenheid van fpijze aten, die men meende, tot het Afgoden - offer bdioord te hebben, doch, dit was het minffce. Som- mi- G E S C ri I E D E N I S. 233 Diïge Christenen hadden zich, bij deze gelegenheid, II ven-ijkt met de bezittingen der vcr(l;igenen ot ge- ^j vangenen, anderen hielden gevangenen, die zij uit Hoofdft. de magt dei* Barbaren gered hadëen , zelve gevan- "^ ^* ^^* gen, eenigcn hadden zich met hun vcreenigd, om ^ot 284. hunne Cliristelijke ÏNIedebroeders om te brengen , of — — — den vijiinden tot gidzen gediend, bij het plunderen van de huizen hunner Medebroederen , die zij hun hadden aangewezen. 'Er waren ook ziüken, die feitelijk in de huizen waren ingebroken , en zelve geplunderd en geroofd hadden. ]\Jen mag, opdat ik dit in het voorbijgaan aanmerke , uit het gedrag dezer Christenen, befluiten, dat de ijver van fom- mige voortplanters van hef Christendom, hen, bij de bekeerlingen uit de Heidenen , fomtijds meer op. derzel Ver getal, dan wel op hunne oprechtheid en zedelijke waarde , hetjft doen letten, Hoe het zij , de bovengemelde Bisfchop had onzen gregorius ge- raadpleegd, hoe met zulke Christenen te handelen,, die zich aan de gezegde of dergelijke euveldaaden hadden fchuldig gemaakt, en de Brief van grego- Rius bevat liet antwoord op deze vraag , in eïf rege- len of voorfchriften , ten minllen, gelijk hij thans verdeeld is , van welke echter de laatfte of elfde re- gel een bijvoegzel is van laater tijd , behelzende eene verklaring van de onderlcheiden trappen , langs welken de Boetelingen weder tot de geraeenfchcip der Kerk werden aangenomen. Wij hebben , in het voorgaande tweede Deel , Trappen reeds meer dan ééns gelegenheid gehad, om van ^-''"^.o^'^- de flxenge zedentucht der Christenen , omtrent het bij de"^ P 5 we- 234 K E R K E L IJ IC E n wederaannemen van Boetelingen te fi^eken (*), dé- ■^yr'^ gemelde elfde regel , alhoewel van cene onbekende Hoofdft. li^"d oorfpronglijk , geeft ons daaromtrent een zoo m C. G. naauwkeiirig en beknopt verflag, dat hetzelve hier eene tot "84..' P^^^*-'^ verdient. „ Het weenen ^ f)? arfö<r;cA«u(rir) ," i"' dus luidt het, ,,gefchiedt, buiten de deur van het Christe- Bedehuis , hier moet de zondaar liaan , èn de tien. 1 . „ bmnengaande gelovigen fmeeken , dat zij voor „ hem bidden."^ Deze was de,eerll:e van. de vier trappen der Kerkelijke Boete , (^gradtis feu flationes poenitentias^^ of liever een verzoek van hem, die iiit de gemeenfchap der Kerk was uitgefloten , om tot de volgende Boetdoening te worden toegelaten.. Zij, die dus voor de deur der Kerk, onder den blooten hemel, Honden, en dikwijls vrij langen tijd, naar gelang hunner zonde , ftaan moesten , werden genoemd flentes , kiemantes. De vooripraak der ge- lovigen ontvangen hebbende, werden zij toegelaten tot den tweeden trap, welke in dezen regel dus be- fchreven wordt. „ Het toehooren^ (j5 «tfoacis-, ) „ gefchiedt, binnen de deur, in het portaal (AW-^- „ thex') Cf), hier moet de zondaar flaan , naast „ aan de Katechumenen , of ondervvijzelingen. Den ,, hoorer, flaat 'er (§), der fchriften en der leere, „ moet men doen uitgaan , en hij mag niet tot het ge- „ bed (*) II. BeeU Bladz. 245, 265. enz. (t) Deze benawiing toont den tijd vnn dezen regel of verklnring ann , zij is uit de zesde eeuw. (§) De opfteller doek op den LXXIY. Canon van BASiLius aan amphilochius. GESCHIEDENIS. 235 „ bed toegelaten worden." Deze hectcn hoorenden I! of toehoorers , ( ctK^ocafAzvot , ) eii konden , be- ^^^ halven het gezang , ook het voorlezen der Heilige Hoofdft. Schrift , en de Leerredenen van den Leeriiar aanhoo- "^ C« G. ren, en zoo ver mogten ook Heidenen en Jooden^^^j ^g.' Ketters en fcheui'zieke Christenen , den openbaren ■ Godsdienst bijwonen. Na eenen bepaalden tijd hier in voliiard te hebben, werd hem toegeüaan, binnen de Kerk, onder de ziek nederwerpendenQuTFOTtiTr'jivlif} of nederknielenden te komen , waar zich zeker foort van leerlingen van het Christendom en ook de be- zetenen, bevonden; liier knielde hij, terwijl het ge- bed voor hem door de Gemeente gedaan werd, en de Bisfchop liem de handen oplegde, neder, ook moest hij, gedinirende dezen ftaat, die de eigenlijke Boete uitmaakte , verfcheiden moeilijke oefeningen- ten blijke zijner boetvaardigheid uitoefenen. De regel zegt : „ Het nedenverpen , ( »5 \J7t^^f\oi(Tlg , ) beflaat ,, daar in, dat hij binnen de deur des Tempels (la, 5, en met de Katechutnenen uitga," De vierde trap was , dat de boeteling , na volbrachte voldoening , (^fatisfactio ,) werd toegelaten , om met en bij de ge- loovigen te flaan, ((rvws'ajWJkOf, ) en tegenwoordig te zijn bij het gebed, het oiferen der vrijwillige gifte, en het vieren van het Heilig Avondmaal, hoewel hij hetzelve nog niet mogt gebruiken: „ Het fa- „ menftaan , ( y\ <ru<^xa-if , ) is , wanneer hij met de „ gelovigen op ééne plaats ftaat , zonder met de „ Kat'chumenen uit te gaan." Hier op volgde fpoe- dig zijne gchecle aanneming in de gcraecnfchap der Kerk. 235 K E R K, E L IJ K E ÏI Kerk. „ Ten laatflen volgt,'* zegt de regel, „ sfe ^x\^ „ deelneming aan de heilige dingen , ( >5 jAiS-i^i^ lloomO:. ■,, reav <»yiot(riAxlm") na C. G. Uit dezen zelfden regel zien wij tevens, dat d« tot 284. I^oetehngen, eenigermate, langs dezelfde trappen tot •■■' de gemeenfchap der Kerk , als de Katechumenen of fchefd" Onderwijzelingen , tot den Doop , werden toegela- der Kate- ten. AVat 'er ten aanzien van dezen thans plaats chume- ]iad hebben wii , uit tertullianus, aangewe- Onder- zen ( * ) , en uit origenes ( f ) blijkt , dat zij in vvijzelin- twee klasfcn onderfcheiden waren, doch niet lang hier na werd nog eene derde klasfe hier bijgevoegd ; volgends het geen wij daar van vinden in de zooge- ■nocmde Apostollfche Kcrkver'órdeningen (§)? ^i^ voor deze leerlingen in het gemeen ^enen tijd van drie jaaren bepalen (**). Op deze onderfcheidene klasfcn der ondei-wijzelingen doelt ook de aangehaal- de regel. De eerfte klasfe was der hoorenden of der toehoorers^ welke alleen de eerde helft van den openbaren Godsdienst, die naderhand Misfa Cate- chtimenorum , om die reden , genoemd is , het lezen der Heilige Schrift , en de leerredenen van den Leer- ïiar , bijwoonen mogten , en dan heen moesten gaan. De tweede klasfe waren de knielenden ,. (ysi'v>tA<i'öi»?gf ,) welke het volgende gebed afvvacht-- ten^ (*) II. Beet, Bladz, 224. voigg. (f) Contra cels. Libr.. III. (§) Conftitt. ApoitoL Libr, VIII. C. 6-%, (**) Cap. 32. GESCHIEDENIS. 237 ten. Eindelijk kwamen zij onder de klasfc der ge- I! iien , die den Doop verzochten , ( /3oi7rli(^QiAzm , °^ j* <pcali^ofAi\ioi , competentes , electi , ) voor welke een Hoofdft, bijzonder gebed gedaan werd , waar na zij insgelijks "^ ^* ^* de vergadering verlieten. Zij moesten , geduurende tot 284! dezen gantfchen tijd , velerhande oefeningen van ont- ■ - ■ - houding en boete ondergaan. JNlcn gebruikte over hen de bezweering, QËxorcismus ^^ waar bij God gebeden werd, dat hij de magt van d^n boozen geest in hun wilde te niet doen. Ven'^olgends legde de Bisfchop hun de handen op, en zij werden met het teken des kruis getekend. Ook moesten zij de geloofsbelijdenis en het Onze Vader van buiten lee- ren, en opzeggen. Na (\qzq. en andere voorbereidin- gen werden zij tot den Doop, en terflond daar op ^ tot het gebruik van het Heilig Avondmaal, toege- laten. Volgends het bovenflaande , werden de Katechume- De d'nd- Tien of onderwijzehngen niet toegelaten, tot het bij--^^'"^^''" wonen van die plegtigheden van den Godsdienst, leere'vaii welke-, als tot de verborgenhedcn van denzelvcn be- geheim- Jioorende, ook voor Jooden en Heidenen geheim ge- °^ '"** houden werden. Dit maakte een gedeelte uit van de zoogenaamde dhcïpUna /ircani ^ fchikkingen of leere der geheimhouding , wellce , misfchien in navolging der Heidenen , die geene anderen , dan ingewijden ( initiati , ) tot hunne verborgenheden ( Mijfteria , ) toegang vergunden , zedeit het midden der tweede eeuw, onder de Christenen begonnen ingevoerd te worden. Zij wilden daar door deze plegtigheden be* £5S KERKELIJKE II beveiligcil tegen de fpotternijën der ongelovigen , eft opEK ^gj-, eerbied voor dczclven bij de Katechumenen ver» lloofdfl. grooten. Over deze discipUna arcani is in laatef na C. G. tijd twist ontdaan , dewijl de Roomfche Kerk zekere tot 284!^^^^"*^^*^^'^*^" "i^ dezelve afleidde, die noch in de Hei- ■ lige Schrift, noch bij de eerfte Christen Schrijveren gewaagd worden (*). Ondertusfchen is niets zc- kerer, dan dat de oudfte Leeraars, zelfs in hunne vervveerfchriften tegen de Heidenen, alle de leerlluk- ken van den Godsdienst, ook de Verborgenlieden , breedvoerig hebben voorgedragen en behandeld. Al- leen begon men allengs meer behoedzaamheid te ge- bruiken , om aan ondei-wijzclingen eerst de meer cenvouwige , en vervolgends de meer verhevene , leer- ftükken bekend te maken. „ ■\\'lj trachten , zoo „ veel mogelijk is, fchrijft origenes (f), daar „ naar, dat wij verftandige toehoorers krijgen: aan „ zoodanigcn ontvouwen w^ij, al wat wij voortref- „ lijk en Godlijk hebben. Maar anders verzwijgen „ wij het meer diepzinnige voor zulken, die melk „ nodig hebben." In de volgende eeuw en ^Trvol- gends (^*) Emanucl VAlv scHELSTRATE in a}?tiquit. Eccks. iUintr. en Dhfert. /lp oio ge t. de diiciplina arcani^ Roin. 1685. 4to. is hier de voornaamfte voorrechter van het gevoelen dezer Kerk. Hij is wederlegd door w. ernst TENZEL, Di'sfcrt. de dmiplhm arcani en animady, in Scheljlr. Disf. Apoïog. in het II Deel van zijne Exercit, Select. Lip f. i5p2. /!^to. (t) Contra cels, Lihr. III. pcig. 143. edit Spenceri* GESCHIEDENIS. 23^ gcnds fpraken de Leeraaars , als zij voor de Ge- II meente fpraken , enkel oppervlakkig , en als in het ^^^ voorbijgaan , van de verborgenheden des geloofs , Huofdfl; .zich daar op beroepende, dat dezelve aan de gelovi- "^ ^* ^* vigen genoeg bekend waren. Deze behoedzaamheid , tot 284! waar door men flechts tot eenen gelegener tijd de ■■■ ontvouwing van zekere leerftiikken uitftelde, was geen verborgen houden van die leei-flukl^en , voor- naamlijk niet van zulke, die , met het gene men openlijk leerde, zouden geftreden hebben. Men kan daar ook niet toe brengen, dat de Christenen het den Montanisten kwalijk namen , dat zij , in hunne voor- gewende voorzeggingen, zoo veel en openlijk fpra- ken van den Antichrist, de verwachting van een duizendjaarig Rijk van christus, van den onder- gang van het Romeinfche Rijk, en dergelijke voor de Heidenen aanflootlijke gevoelens. Het is ook waar, dat CLEMENS van Alexandri'è ^ origenes , en eeni- ge andere Leeraars zich op eene hoogere kennis óf wetenfchap beriepen , welke van jesus , door over- levering, tot hen zou gekomen zijn, en die zij niet openlijk aan allen, maar alleen aan zulken, wilden leeren, die zij daar toe bekwaam en vatbaar oordeel- den. Doch, deze meer verhevene kennis beflond niet in zekere leerflukken , die tot het geloof zouden behoord hebben , maar zij bedoelden daar mede hun- ne Wijsgeerige verklaringen van den Godsdienst, en hunne leenfpreukige en geheimzinnige uitlegging der Heilige Schriften, gelijk wij reeds in het H Deel (*) (*) Bladz. 305, en 30^, 24Ö K E R K E L IJ K E 11 omtrent cleïviens van Alexandru^ hebben opge» BOF.K XI merkt (*). Hoofdd. Doch, om tot grecorius thaumaturgus we* na C. G. (Jcj. ^e kceren. Behalven de opffemelde fchriften , Triar25i. tot 284. worden aan hem nog toegefchïcven , eene breedvoe- riger uitlegging des geloof s , achter welke twaalf f ]"^Tt^*^ /(?É'ry?e////z_g-^;/ en banvloeken ^ Qauathematismi ^^ vol- aan gre- gen. Doch de déne en andere, zich meest bepa- GORius lende tot de leere der Drieëenheid, en der mensch- fchreven. wording van jesus christus , dragen duidelijke kenmerken, dat zij eerst zijn opgelleid in tijden, toen de twisten met de Arianen^ Nestoridnen^ en Eutychidnen^ de Kerk beroerden. Eene verhande- ling over de ziel^ waar in vcricheiden vragen, betref- fende dezcK'e , op de wijze der Ariflotelifchen , be- antwoord worden , is ongetwijfeld van laater tijden , toen de Wijsgeerte van aristoteles onder de Christenen de overhand had bekomen. Vier Ilomi- Hen of Kerkelijke Leerredenen, die op zijnen naam gaan, zijn insgelijks gefchreven, lang nadat de Arh- danfche en Nestoridanfchc gevoelens verfprcid wa- ren. Ondcrtusfchen zijn deze alle , benevens de ech- te (lukken van onzen gregorius, door gerhard vossius , eenen Proost te Tongeren in het licht ge- geven, te Rome 1594. Hier op volgde een andere druk te Mentz 1604 in 4to, doch de Parijsfche druk (*) IMcti vergelijke j. j. zimmerman Oratio de do- etritia arcani veieris Eccles. uos^tva cstate non nfurpanda Opuscnl. Tom, I. pag. 1093. fqq. en mosheim. Nodige Ophelderingen , Ilde Deel^ Bladz* 175 — ip2. GESCHIEDENIS. 141 druk 1622 iii Folio ^ h de volledigfte. Deze voss II of vossius heeft voor zijne uitgave eene opdragt ^9?!^ geplaatst , welke aan de Maagd maria , en den H. Hoofdft, GREGORius, den Wonderdoener^ gewijd is. na C. G. Wij hebben , in de bericliten aangaande grego- ^^^ ^^' Rius den Wonderdoener , gewaagd van paulus ^S"^ ■ mofatenus of van Samofata^ thans moeten wij van ^'^'^'^jP^ dezen man nader