...VP.Cr
k I ^ '
w
i
'*'^>r:y^
•i
X-li
^«.••>
K':''<:^-^-^V-^:^' ':■:■'.:■ - '^
)■
j5.*^1W»f».'^i"i
3^-ir:^
'.if
A'»;
.r,\r\
'4)
.jf':t,^.'^''"*'V
■l»:-'W":
i
•v% W.:<» N-v '.'/... ■i'.:i' '■ ; ••"■:
,1
J#»^v%"!
:<•
■^."I^t^-lK^^LiiYV^
{.^^tiX^
lt}C
■^'■-*.l' :-'i--.:i:\: r\,r
^■■'••'^■-;'v:<:.;v;-:
;:M
^5
|n»K
'4?
r,
!^i*',«!V
iii^:^^^.^ • ,^ '^: • '•:;::;;>•;>:•-■■■•-■■:■'•'>:
'jsp^f-.-..,'!. v>H.i^:'w<»:t^v^''' \ ^' / i , ' ,• ■ . . ,' ■ • ^Jiyj^ >.,-%'!-'. .^,,','» ■♦>". ■•• ■■)n'-'-,'. .■.;.:,'" ('..:■ ■ '
i'/'^V,
J^cP:
5»''Mt
^
T*:j'v.;:;:J..K^^--':;:''.-' >>$''''''','■■: rst-t'^^*^'^-^'-*'^"''''^-'':' lU' '"' '-*
^•'..;=^:''' :-''!: "■«■■' ■^''■': ;:•'• ^v ■'-■•/■..
r4;-ViU;,'*:i;;i';.|*-:'i^!',i: ■■■:.:.■.,,:•■.. ■ ;ii;'P''v:^:"fe?i>';:,:f;::''-;'-;-::,;,.:::-.:,-,:
(jlWijJCi
/4^
':iij:
mm.
f^m^'
T'
• )*!^r. *%•:-•'■,'■/■ ..",.fj,.( ♦'..•, ji .
^•>':^^::7^^':,;'»':h;::.;'.;^:
'3^;'>'jp*U'''.i>>"n ,."'■:■'.' :■ ''-■: '•
X«F(V;-
R^
V.,t,4,n,^.W'W;j-,l
■:*!:',:' ?i3;i.-?St,
-ti. ''■•:' ■•i'
ivt-
l^lv^
^'i?f"^i*i->j»^r";
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/desisaacininivitOOchab
VfiUSITAS CATHOUCA »PIDO LOVANIENSl.
ACULTAS THEOLOGICA
1891-92 N» DCXLl.
[yiryt^yf^xV
cy^^
/hop^yf^tJ^
P^y^^t/^i
DE S. ISAAfil NINIVITAE
VITA, SCRIPTIS ET DOCTRINA
DE
S. ISAACI NINIVITAE
VITA, SCRIPTIS ET DOCTRINA
D I S S E R T A T I 0 T H E 0 L 0 G I C A
QUAM r.UM SUBJECTUS THESIBUS,
ANNUENTE SUMMO NUMINE
I:T AUSriCE BEATISSIMA VllUiL\K MAUU,
r.\ AICTOKITATK RICTOUI^ MAO.MHC.l
.1 OA N N I S BAP T I S TAE AB B E L 0 O S,
PROTONOTARII APOSTOLICI AD INSTAR PARTIC,
ECCL. METROP. MECHL. CAN. HON., S. TIIEOL. DOCT.,
ORD, LEOP. BELCn DECUPv., ORD. ISAB. CATII. COMMEXD .
ACAD. KELIG. CATJl. ^OCIf,
J.T COXSENSU S. FACULTAilS TinXJLOGICAE PRO GllADU DOCTORIS S. THEOLOGIAE
IN UNIVEIISITATE CATHOLICA, IN OPPIDO LOVANIENSI,
IIITE ET LEGITLME CONSEQUENDO,
PUBLICE PROPUGNABIT
loHANNES Baptista CHABOT, ex Vouvray,
PRESBYTER ARGHIDIOECKSIS TURONENSIS S. THEOLOGIAE LICENTIATUS.
Diebus V, IX et XIV mensis Julii, ab hora X ad I, annoMDCCCXCII.
LOVANII, EXCUDEBANT LEFEVER F. & S.
TYPOGRAPHI.
JUL 1 2 1943 11351
ILLVSTRISSIMO • AC REVERENDISSIMO DOMLXO DOMINO
GVILIJFINO ■ RENATO ■ MEIGNAN
ARGHIEPISCOPO • TVRONENSI
SOLIO • PONTIFICIO • ASSISTENTf
SAbRAE • THEOLOGIAE • DOGTORI
ORDINIS • GALL. • LEGION. • HONOR. • DECVRIONI
PRAESVLI
SACRARVM • SCRIPTVRARVM • PERITISSIMO
STVDIORVM • INSTAVRATORl • FAVSTISSIMO
IN • PERENNE • GRATI • ANIMI
AG • FILLVLIS • AMOKIS • DOCVMENTVM
VIKO • IIJ.VSTRISSIMO DOGTRINA • ET • ERVDITIONE • PRAESTANTISSIMO
JOANNI - BAPTISTAE • ABBELOOS
PROTOx\OTARIO • APOSTOLICO • AD INSTAR • PARTIC.
ECCL. • METROP. • MECHLINIENSIS • CANONICO • HONORARIO
SACRAE • THEOLOGIAE • DOCTORI
ORDINIS • LEOPOLDINI • RELGII • DECVRIONI
ORD. • ISAR. • CATH. • COMMEND.
ACAl). • REL. • CATll. • ROM. • SOCIO
VNIVERSITATIS • CATHOLICAE • RECTORl • MAGNIFICO
& VIRO • ILLVSTRISSIMO • DOCTISSIMO
THOMAE • JOSEPHO LAiVIY
SANCTISSIMI • D. • N. • PRAELATO • DOMESTICO
ECCL. • CATHED. • NAMVRCENSIS • CANONICO • HONORARIO
SACRAE • THEOLOGIAE • DOGTORI
ACAD. • REGIAE • RELGIAE • ET • PANORM. • ET
ACAD. • RELIG. • CATH. • ROM. • SOCIO
ORDINIS • LEOPOLDINI • EQVITI
SAC. • SCRIPTVRAE • ET • LINGG. • SEMITICARVM.
ANTECESSORl • PERITISSIMO
SVORVM • STVDIORVM • MODERATORI
HANC • SVAM • LVCVBRATIONEM • DEVOTISSIMO • ANIMO
1). D. D.
AVCTOR.
I N D E X <
</>
Pmefatio
'?.?,
CA
^^.
PARS PRIOR.
e.
s 1.
§ ". § III.
§ IV.
§ I-
§ n. §111.
8 I. § n. § III. S IV.
DE ISAACI NINIVITAE VITA ET SCRIPTIS.
Caput I.
Aucioris vita, aetas, orthoAoxia et cultus.
— Isaaci vita
— Isaaci aetas
— Isaaci orthodoxia
— Isaaci cultus
Caput II. De /saaci Ninimtae scriptis,
— De textu primigenio operum Isaaci . .
— Gatalogus operum Isaaci
— De versionibus operum Isaaci
— De stjlo Isaaci ejusque operum momento
PARS POSTERIOR.
DE ISAACI NINIVITAE ASCETICA DOCTRINA,
Isaaci sjstema asceticum delineatur De operatione corporali .... De operatione animae .... De operatione spirituali .... Epilogus . . .
1 11 19 26
27 36 54 69
73
80
93
101
104
APPENDIX.
ISAACI SEMONES INEDITI TRES .
I. Sermones proficui resque utiles etc 2*
II. Consilia utilitate plena 10*
III. De sabbato et Dominica 32*
— ^^-7
PRAEFATIO.
Dissertationem conscripturus ad summos honores in sacra theologia obtinendos existimavi me rem facturum et doctis haud ingratam et incremento disciplinarum theologicarum haud inutilem, si loco alicujus scholasticae disquisitioni quod- dam venerabile antiquitatis christianae documentum e pulvere bibliothecarum eruerem atque in publicam lucem proferrem.
Cui proposito adimplendo nulla aptiorem sjriaca se offerebat litteratura.
Praeter enim graecam et hebraicam linguam quae non modo utiles sed omnino necessariae sunt theologo, nulla invenitur ei utilior syriaca, ore Christi sacrata, quae arctius quam ceterae cum disciplinis theologicis connexa est. Primum quidem propter commoda et subsidia quae Sacrae Scripturae studio affert ; tum philologica ob suam cum hebraica dialecto affinitatem ; tum exegetica : sive in antiquissima versione librorum sacrorum, sive in eximiis commentariis Sjrorum interpretum. Deinde ob magna incrementa quae ex ea jam dudum accepit et in dies accipere pergit illa pars scientiae sacrae quae Patrologiae nomine designari consuevit : multa enim et pretiosa documenta Scriptorum Graecorum, quae in primigenio idiomate deperdita sunt, in translationibus feliciter nobis servavit sjriaca littera- tura quae jam ex proprio fonte tot et tanta monumenta, maxime ecclesiastica, produxit ut de historia aut disciplina Ecclesiae per decem priora suecula scribere nemo possit quin aliquo modo Syrorum Scriptorum notitiam acquisierit.
Sub hoc duplici respectu utilitas linguae syriacae ad theolo- giam quam vocant positivam spectat. Ne tamen reputes eam
— VI —
a Scholastica esse penitus alienam. Praeter enim quod Sjri theologi, longe ante Damascenum, quem immerito patrem Scholasticae faciunt nostrates, dialectica methodo disciplinam sacram tractare solebant ; mirum est quot subsidia e libris Sjrorum liturgicis erui possint ad illustrandam theologiam sacramentalem et ad elucidandas aut enodandas varias quaes- tioneg diu et acriter inter doctores in scholis disputatas de materia et forma sacramentorum.
Quidquid igitur ad hanc litteraturam pertinet vere ad theo- logiam referri potest.
Quare, probante sacra facultate theologica, de aliquo Sjro scriptore disserere consilium inivi. Cur autem Isaacum Ninivi- tam prae ceteris elegerim paucis accipe.
Dum mecum haec recogitabam, legens operum sjriacorum quae hucusque in lucem prodierunt, perlongum .catalogum (1) asceticos scriptores fere penitus Deglectos fuisse animadverti. Cum autem rei causam, quae (dein propria experientia comper- tum habui) alia esse non potest nisi summae difficuUates in hisce scriptis occurrentes, ignorabam, statim, tirocinii impe- ritia, ad quoddam asceticum opus conatus meos convertere statui.
Tres autem praecipui auctores mihi occurrebant nempe : Johannes Apameensis (2), Johannes Saba (3) et Isaacus Ninivita.
(1) Catalogum operum syriacorum quae hucusque in lucem pro- dierunt tere completum dedit E. Nestle. Syrische grammatik mit litteratiir. Berolini 1888.
(2) « Johannes ex Apamea Coelesyriae urbe oriundus, in quodam ex celiberrimis illius tractus coenobiis quae ad Orontem tiuvium frequentissima erant, religiosam vitam duxitcirca sextum saecu- lum. » J. S. Assemanus, Bibl. Orient. I, 450. Iste Johannes saepe, apud suos, vocatur y-ar' e|ox«v Monachus.
(3) Johannes monachus gente Syrus, in urbe Ninive natus, qui
patrio sermone i^f^ '|.ntf Sanctus Saba, id est, SeneXy vulgo
appellatur, in monasterio jzu^-? Dilaita^ quod trans Tigrim
situm est, asceticam vitam coluit, circa medium saeculum sex- lum ". J. S. Assemanus, BibL Orient. I, 433.
— VII —
Istorum opera postquam per analvsin in Bibliothoca Orientali cl. J. S. Assemani (1) perlegissem, inter Sabam et Ninivitam dubius haesi. Hujus vero historia edoctus eum magnam suae vitae partem in aiiquo Aegypti monasterio egisse, spes mihi affiilsit inveniendi in ejus operibus nliquid unde tot iueptias recentiori tempore adversus aegjptiacos monachos non minus inscite quam astute prolatas refellere possem ; et hanc spem fovebant plurium sermonum inscriptiones ex quibus auctorem quae ad practicam vitam spectant tractare suspioari licebat. Hem aliter se habero et omnia hujus viri scripta theoretica e>?se ipsa codicum lectione tardius novi.
Nec nullius ponderis fuit in mea determinatione magna fama Isaaci apud suos, atqus existentia vorsionum ejus operum giaecae, arabicae, ethiopicae, latinaeque; unde apparebat ejus scripta sumrao pretio monachis cujusvis loci et temporis habita fuisse.
Hanc bonam existimatioiiem amplissimae laudes quibus viri optimae notae et librum et auctorem extulerunt satis confir- mabant.
Praetermitto laudatoria epitheta quae ejus nomini adduntur syriacis libris ubi vocatur : « Maximus sapienium », « Vir magms et praestans »>, « Piiis^ praestans^ spiritiialis et sanctus perfectus », a Magister ct Doctor omnium monachorum portus- qlie nalutis miversorum », etc.
Sed pari hiude eum celebrant exteri.
In pluribus codicibus, quibus servatur operum Isaaci graeca vnrsio, huic praedgitur quaedam de silentio et vita solitaria homiha (2) cujus auctor, inter alia, de Ninivita, quem celeber- rJmia inter monachos comparat scribit (3) :
(J) B. O. t. I. pag. 450 sqq. ; 439, sqq ; 435, seqq.
(■i) Istam homiliam a quodam monacho basiliano compositam fuiss^e (lepr^hendo ex verbis quibus auctor circa tinem tanquara lnaaci laudein profert quotl cjus doctrina plane conveniat cum luirabili doctrina ^pairis nostri Basilii. » — Ejus inscriptio est :
— vin —
MiyidToq £(7Tiv, ft) a^sXcpot, 6 TTavUpo;, ouzoq avyjp, ov iiovcid vor,iJ.ocTi Y.cd (ppwy>i|uiare, dXkoL y.olv rw piw (py^pii ro'jrou, rco (Ji^a(7XvaXr/cw re x.at (Twrvj&tco xav iGyoLTOiz y.a.ioolz TTSCpavipwrai TToX/w \j(jTS00V iiZTOL TOvz oL0'/ffitv TTpwrou; sxstvou; /iyt» ofjiovz -noLTipoL^ v^acov rou; pLzydlovz, olov tovz rr-pi 'Avriwviov rov Tiay- x-Odatov, zai 'Ap(7£vtov, xai 'ApLaa>vtov,xai HaXaawva, xat Ilayw- atov, xat Ilacpvovrtov. HIyiv et xai r(w /povw rourcov xara 7ro/'j [jdTeooz ky-yovzL, ixlVol) p.Y,v xat rw rpOTTM <xiiTOv •/] rco |3tco, azToyoz oly. vT.OLoy^v \6yov e^TCpdy.Tov xai Gsocpcoricrou, Xwai (3tou 0£Oxu|3£ovyiroL» xai illoyiiiov ' aTrapafxtAAo; yap co: >9 aXy^Qsta Traotcrra yivco(7xerai 6 XdOLyyikoi^ Travc; jvsro;, Trava^ocpoc, 7ia(7av axpco; yooL^J^TiV eTiiGTciLixEVOz TiaXatav xai y.o.Lvr;j xai r/jv 0upa9cV, coc roTc vovv zyovai r.o.OLUTOiiL ra rourou 'jvyypcx.piu.y.Ta. v.o.X diddyiKXTcx.' ^TTSp §7} 7rpocp0a(7a; x.ar6p9coo-tv 6 c7co(ppcov xai Travay- voc, 6 TToaoraro; xai (ptXa^£/(poc, xai (pt/6;£vo;, zai (^LloTZTtxiyoz, 6 rwv £y/xoar(iv xavcov, 6 axporaro; xai Tr,z r,TvyJ<x:; dLdoLGTtxloq, 'IdOLOLx 6 rpt(7a£7io"ro; yxl oLOLdr,iio^, 6 TTOvyjrtxcoraro; aa"X"/)r>^; xai avaycopyjryi;, 6 ^tX^py^aoc, 6 rov oXov x6(7aov xai to. kv xoo-pte.^ xai TZCLToida, olvtyiv y.0LL (jvyyivzLov xai yzvvriTopoL:;, xai ctwaa xai
Ttxdiv XiJ^siJv TtpQ(pzpaiu.evoi r&i oii&i izxTpi 'Iiacax tw iMp'.,^,
Non occurrit ista homilia in cod. Parisiensi 693 iSuppl. grec.) qui inter codices versionem graecam Isaaci continentes antiquissi- raus est et ad tinem saeculi VIII refereudus. Hac tamen epocha muito recentior non est. In modo dicendi nonnullas sirailituJines offert cura Catechesibits S. Theodori studitae, atque in ea obser- vatur illadispositio S. Sophronio oratoribusque Vill et IX saeculi valde farailiaris ac quasi regula, qua periodus seraper duplici dactylo tonum ferente clauditur : ^!jux/''-='^- ^/oa^xaXo?, ~ oix xsKtjzcv
ap-^ril<jifi£VOi, — xa/Ao;; cTior/ra/igfla, — oj^iov <j\jyj/pxfxy.a.7Uf — xaA/itOTWS ulnifnvs^ — rpaj-juq ifxujxxpiaz^ — kpxlpcTo^ g/^a-j/ttre, — ooiw; 5f/7i£x=us£,
X. T. )^. — Hac de re cf. Bouvy : Poetes et Melodes.Kxme^ 188o. p. 195 sqq., 361 sqq.
(3) Cod. graec. Bibl. Nation. Parisiensis 1076, fol. 8«. — Quoties- cumque Isaaci graecara versionera allegavi in decursu Disserta- tionis toxtum dosumpsi ex illo codice.
— IX —
(pudiv idiay xoLL Bil-ou-OL oltzclv y.ol\ avTYiv TYiv xara ofvGpcoTrov aio*- Byitlv wo"TT5p olaIo^ oucJgt; (Jia XpiOTov apVTjaapLevoc (1).
Pergit laudando ejus vivendi modum et scripta de quibus (2) : Taura rotvuv, ait, aTravra xoll tol TOijTdiiv nleiovoL ETcpa, TioLVTeq axoiGw; yivMT/topiEV xat xaXoo; iTrioraptsGa, )cat ot aipoupievo( avayivco(TK£iv tol Qeia tovtov tov oaiov (JvyypoiixixxTOL, kolI TTpoLT- reiv OTizv^ouLev co; tol oLvxyLVOifjy.6u.evoL vKOTiQevTOLL ' oLnoLpoLya- pa/tro; yxp yi olIi^Qclol Iv Traat tovtov tolc, Travijocpoi^ avyypa^^oLGL x.aQopoLTOLL /,6lv TTOoctXy^v eywct ryjv xar>]yy3(7tv xat Ty;v Trat^JsuTtv xai vou0£ry](7tv xai ryjv atdxyjciv . ''Ort }iai ryj? y^ay^iai; S.nav ro '/.dllog oLoyrfiev £&); reAou; zaXXtVrco; uTre^pyjve, xat ryjc cjiWTry^; To fxiyoL xAeoc rpavw; eptaxapicTe xai Tovq Tonovg xat 'zponovz xat ra; airia; rwv ev rc») pecrco ryj; aaxv^fjew; (jAicrGcov oLpapoTOic, e(^av- lide, xai o0ev xai ottw; c7upi€atvou(7i xai ttco; ryjv lacriv SiyovTai xai 7r(J); xaAea; GepaTreuovrat za ^vycAa Travrotco; vocJYjuaTa ov (J()Xco; aTr£xpu<j^£, xai ou raura ^ova xaX(M; e^STrat^eucre xai diyav
(i) Id est : « Permagnus est^ o fratres, sanctissimus iste mr., non solum sententiis et cogitatis sed etiam vita^ inquam., sua exemplis salutaribus plena, Etsi enim novissimis temporihus apparuerit longe post illos qui ah initio {floruerunt) sanctos et magyios, aio, paires quales viri fuerunt circa Antonium modes- tissimum, Arseuium^ Ammonium, Palamona^ Pachomium, Pa- phnutium^ tempore quidem posterior extitit non vero morihus aut vita ; particeps similiter sermonis efficacis divineque relu- centis et diviniius guhernatae vitae laudeque dignae. Incompa- rahilis enim^ ut veritas docet, iste ho?no angelicus cognoscitur, prudentissimus, omnem scripturam accurate callens antiquam novamque et etiam eam quae foris est (i. e. profanam), ut pru- dentibus demonstrant ejus scripta et documenia ; quae quidem j^raeceniens correctionem (scrij^sit) sapiens, castissimus, sanc- tissimus, mitissimus, fratrum, peregrinorum et pauperum omantissimus, continentium norma, perfectionis et silentii exemplar Isaac ter magnus et laude dignus, lahoriosissimus af^ceta et anachoreta, eremicultor,quitotummundum etquae in niundo sunt -. patriam ipsam et cognationem etparentes, et cor- pus et naturam propriam, et cunctam voluntatem,et ij^siwi hu- manumsensum,sicutnemoalius propter Christum abyiegomt. »
(2) Cod. 1076, fol. 96.
apt^rod!; olHo. xat Ta rourcov aXXa xpiJcpta 7rpay|jLaTa aaxsriza re (p>]^i xat Qscopsrixa, u^Jy^XoTSpa rs xat iLZiCova. xat TroXXoi; aQswpyjra, auro<; oxjxoqooGioc, p(.£06(Jot^ ^svat? xat Xoyioi? Travaocpotg roT? ptaGsrv ttoQouci yvcoptaai eaTroudacre (1).
Jam antea, celebratis virtutibus boni monaciii, scripserat (2) : 'Otzoio(^ ^Yl m^pc.viooiTcii xctX eyvcopio-rat xat o laaay, ovtogl 6 yLOLytdiptoc, 6 ty,v iepav xat Travaytav PtoXov Tavrriv ccoTyjptoofJco; cruvra^apievoc TTcivco xai p.o)(^0co TToXXt^, 6 GeoxtvjoTW;; rriV o(56v ryj^ YiGV/lac^ vnodzi^ixc, Oiq dd toic, TioSoOat zai OsAouat * dib dri TtpOTpiyijiv rrapaxaX» piyi rti; rwv aTravrcov roii; 7Tava"6(pot^ rouTOu Toi> ofjiov cruyypa^.piacriv apie/w; eyxuTirsrco, pty) Trapo^txwc avay tvcocjtyjrca raura pLyjf^^et; * i}.tXkippY\TaL y(xp lidi xat crcoTyjpta Ta TOVTOV TZOLVTOL ^LdayiioLTOL, xat cocpia; Gtta; TreTrXyjpcopteva xat vapiro^, ovrw? ttoXu; Iv auvfo^et xat ayiOTyjrt yiyovev 6 o.^Lo.yoL(J- TOQ oDto<; avyjp xat GeaTriff lo^, x-av Ta xar' auTov oTrco<; ea^ev dpyYiQev ol\lov acp' ^/^pLwv tcov ava^tcov aTiavra dnzY.pv^-Yiao.v (3).
(1) Id est : « JSaec omnia et aliaquaedam his mojora explorata eC pulchre nota habemus omnes nos (imprimisj qui constituimus legere divinos hujus sancti libros et ita agendae vitae curam intendimus, sicut ea quae legimus proposuerunt ; non enim adulterinaapparetveritas in omnibus ejus sapientissimis libris etsi variam continent doctrinam., disciplinam., admonitionem et ascesim. Solitudinis namque omne decus ab initio ad finem perbelle demonstravit et silentii magnam laudem aperte beati- flcavit ; occasiones, modos et causas lapsuum in medio asceseos apte extenuavit {quasi ad nihilum redegit); qua ratione contin- gunt^ quo modo sanationem accipiunt, quomodo pulchre curan- tur animarum quicumque defectus non fraudulenter abscon- didit. Non haec tantum pulchre edocuit et quam optime^ sed etiam istarum rerum abscondita mysteria sive asceseos, sive contemplationis thcoi^etica jnvfundissima ct optima rnultis invisibilia hic sanctu-s 7wvis methodis sermonibusque sopientiS' simis cuique homi.ni disccre cupienti patefacere enixus est. »
(2) Cod. 1076, fol. 7a.
(oj Id Qtil : <c Hujusmodi quidem apDaruit et agnoscitur Isaac ille beatus qui hunc sacrion et sanctissimum librum salubriter coordinavit labore et sudore multo, quique spirante Deo viarn solitudinis convenicntc)' cupicntibus manifestavit. Quare enixe
— XI —
Poeta inoertus auctor graeci carminis « Ei<; tov^ 'koyovq ^oiv (xylm Tzarcipttiv » quod vulgavit Amadutius (1), postquam lau- davit a librum Cassiani cassiam spirantis » pergit :
V. 29 IIw; 31 iTapr^doi Tr,v 'lo-aaz zov I.vpov ; 'Udaiiov T£ Ty)V GsoTrvsuaTov (3:6Aov ; ^Q.y Y\ uiv oidev Yi<jvyod Y.oL':aL<jxa'sti Tov vouv TTTSpwa-at Trpo? TTpoa-su^ai; e|ui7rupou;. 'HoraLOu ypa^y] (Je Trpo^ Koivoiviav Met' £u(TTa0£ta; yj0ixMTaTy]<; ayeiv^ "Hv TrpaxTtxw; ^eizvuo-tv £ppu0pi lo-fXEvyjv (2).
Quidam autem monachusTacha nomine,qui anno mcccclxviii dcscripsit librum Isaaci in codice hodiedum in Bibl. Barberiana asservato (3) hosce versus in honorem operis concinendo labo- rem absolvebat :
'H ptpXo; t^£ iT£(pu)te 0aupia y.iya' a^kpzi yap 'ivdov v^Y]lYi<; 7roAtT£ta; ava^wpyjTwv o^ov Tyjv TS^AtptpiEvyiv, xat Trw; £ywa<TTyj apSTwv xa^op^ouTat' Tov piovaJ^ovTa (Jt^aa-X£t 0aupta(JtG«)<; tb^ aTTO ypapLyLYiC apyo^ivYiq Trav<T(5(pCi);'
ro^o ?^e quis sapientissimis hujits sancti scriptis negligenter incurnbat vel transitorie tantum aliquis legat ; melli/iua eyiim sunt et salutaria omnia ejus didagmata sapientiaeque divinae plena et charitatis. Et vere magnus sapieniia et sanctitate exsti- tit homo ille admirabilis et divinus., quamvis ea quae ab initio vitaegessit vir omnimemoria dignus, nos utpote indignos omnino latuerint. »
(1) knecdota litteraria, Roraae, 1773, t. II, p. 23. — Isiud carmen desumitur ex cod. Veneto saec. XIV. Auctor tamen ante hoc tempus vixisse consenclus esi.
(2) (d est : a Quomodo autem p^raeterire potero Isaaci Syri — et Isaiae abbatis divinos libros ? — quorum ille quidem novit quieto e statu — rnentem in altum tollere ad fervidas preces fundendas, — Isaiae vero snripta ad vitae societatem — stabi- lem ac bene moratam alliciunt — quampractice ostendunt recte informatam. »
(3) Cf. Cozza. Praefat. ad tom. VIII. Novae Biblioth. Card. Maij.
— XII —
Y}(; noLc, ^jiOvoctiOiv y.0LtiyjiXV ^ian^ifszi
oux eiuTrecrerTai ti^; eyGuuoXou Tptfiou, avdym t' au9t; TTpo; Sewpia; u^j/o? Tov Trpoce^dvTw^ xa.Tzyo^evov TauTxj; aXX' etTryj; (J'au9t? £)t tivo; e7rovy;0y], xat TTW? axpiPwi; (JttJairxete Travo-6(pwi; xat Ti^ Y] x)7j(jt5 ToO TauT/jv exTeQevTog ; ey» <J0t (ppao-w, eiTrep oux oi(Ja; (piXe. eyvw; Tov ^-upov 'Icraax de Tyjv xXi^ortv Tov ev |u.ova(7Tar<; apto-Tov eirocpGsvTa. TouTou (jvyypa.^fjiix yi (^i^loc, 'ide Tcelei ap^iepaTeu(7avTo; ^Tt^fdi ifi Qeia Twv NtveuyjTwv TidXet ttj Qavixaaia pieTa(3Xy)0er(Ta TTpo? v^pteTspav yvwo-iv uTTO iraTepwv 0aup.a(7iwv p.eyaXwv IlaTpixtou Te xai 'k^paaikiov xXy^det avaywpyjTwv xat (ptXo(r(3^wv pteya ev T>7 pLOVia Tou Gaupta^rtou 2aj3|3a. eyvwxai; XotTTov Ta TravTa etTrep QeXei?' Y,a\ vuv pid^Syja-ov, ei^; aTTSp (70t (Jt(Ja(7xet, oTTw; xvy^iac, oiipav^v Pa(7tXeiac eHeu«evt^(3pL£VQ5 aet to GeTov, xat uTrep zij.ov tou Ta-^a f/ovoTpoTrou (1).
(1) I(J est ; Yideii ut liber isie magnum sit miraculum ; nam arduam viam complectitur suhlimis conversationis anacho7'e- tarum et quomodo quaeque virtus sit dirigenda ; et mirahiliter sapienterque ascetam edocet veluti a primis stadii carcerihics. A recto tramite haud excidet quiquis ex ascetis huic prudenter insistatetadexcelsam contemplatione^nadducat qui haec attente sequitur. At rursus^ inquies, quis auctor? et quomodo tam dili- genter edoceat f et qui hunc vulgavit quomodo ap>pellatur ? Amice^ haec a me accipe, si ignoras : Nosce syrum^ nomine Isaac qui niuximus visus est iuter ascotas. En liber iste opns est hujus qui Dji nutu egit pontificem in mirabili Ninivitarum urhe ; translatus est autem ad nostram cognitionem ab admirandis magnisqiie patribus qui vocabantur Patricius et Ahrahamius
— XIII —
Recentioii adiiuc tempore P. Possinus (1) qui quoddam Isaaci fragmentum graecum vulgavit scripsit : « Memini alias in Bibliotheca Vaticana me vidisse multa et praeclara Isaaci Syri opera ; quae multum profutura si prodeient, interpretis et editoii^- opei am implorant. » Et recentissime P. Zingerlc (2) optabat, adiiibito versionis graecae auxilio « textum hujus summae contemplationis viri completum et correctum in lucem edi » ; idem votum cum ipsos syriacos codices legisset, expri- mebat G. Bickell (3).
Nemo igitur diffidet causas plusquam sufficientes adfuisse quae ad evolvendos tantis laudibus oelebratos libros me impel- lerint ; et si non quantum exspectare licebat tantum retuli frnctura, spero tamen, me operam et oleum non omnino perdi- disse, etiamsi nihil aliud fecerim quam in memoriam revocare virum qui omnibus suae aetatis hominibus et admirationi et imitaiioni fuit^
Sed ad Dissertationem redeamus.
Dividitur opella in duas partes quarum prior duo complec- titur capita : primo quae ad Auctoris vitam, tempus, orthodo- xiam cultiimque spectant expendam ; altero autem quao ad ejus scriptorum numerum, versiones, stylum, momentum per- tinent tractabo.
Pars posterior asceticam Isaaci doctrinam exhibebit : pro- ponetur primum quidam ejus sjsteraatis conspectus, qui fusius dein evolvetur.
Huic parti tres integros subjeci sermones quos ita selegi ut simul in confirmationem eorum quae decursu Dissertationis
anachoretis et sanctae philosophiae valde studiosis in asceterio Sabae admirabilis. — Nosti ergo omnia si quid velis ; nunc adla- bora in iis quae te docet ut coeleste regniim sortiaris, pro- pitiam semper deprecans divinitatem etiam pro me Tacha rnonacho.
U) Thesausus asceticorum. Paris 1684. praef.
(2) Monumenta syriaca. Oeniponti, 1809. T. l p. IV.
(5) Bibl. der Kirchenvdter. Kempten 1876, fasc. 204 : « Wiire sehr zu wtinschen dass ein ira inneren Leben erfahrener Geistes- mann uns mit einer Ausgabe seines ganzen Werkes beschenken moge. » (p. 290).
— XIV —
dixerira accedant, varios dicendi modos ab Isaaco usurpatos manifestent et, instituta comparatione, judicare permittant quam imperfecta sit antiqua versio latina.
Quod vero ad meam attinet, nulla sermonis elegantia quae- sita, me interpretem fidelissimum esse volui.
Talis est igitur Dissertatio mea in qua si, lector benevole, quid minus recte dictum inveneris tironis imperitiae benigne concedas, rogo ; si quid vero boni tibi occurrerit, ad doctissi- mos magistros meos poiissimum referas, volo. Quibus et ego hic grati animi testimonium quin publice proferam non pos- sum. Atque imprimis vigilantissimo praesuli cujus nomen in- scribitur primo folio hujus voluminis cujusque pietatem, eru- ditionem, sapientiam, scientiam celebrare supervacaneum foret cum omnibus praeclara ejus opera nota sint ; paterna quidem sollicitudine studia mea continuo fovit animumque verbo addi- dit et exemplo, cum ipse ad imitationem S. Martini cujus insi- gnem illustrat cathedram post jam absolutos labores adhuc in dies pro bono Ecclesiae scientiaruraque incremento laborare non recusat.
Gratiae pariter sint eruditissimo viro quem hic magistrum in syriacis nactus sum, 111. J. Th. Lamy Sacrae Scripturae hebraicaeque et syriacae linguae in hac Universitate professori qui, qua est benevolentia, me Lovanii advenientem excepit, commorantem prosequutus est, abeuntem, spero, consiliis juvare noD desinet.
Gratiae denique omnibus viris doctissimis quorum ope aut consilio usus sum quique perhumaniter in hac adornanda Dis- sertatione quovis modo me adjuvarunt (1).
Deus eis retribuat.
Scribebam Parisiis, Kal. Junii MDCCCXCn.
(1) Inter quos norainare debeo Dom. R. Graffin ling. syriacae in Instituto Catholico Parisiensi prof., qui amplae bibliothecae quam ad edendum immensae molis opus, nempe Patrologiam Syriacam^ sibi comparavit mihi copiam amice fecit.
PARS PRIOR.
DE ISAAGI NINIVITAE
VITA ET SCRIPTIS.
CAPUT PRIMUM. AUCTORIS VITA, AETAS, ORTHODOXIA & CULTUS.
ISAACI VITA.
I. — Quamvis Isaaci Ninivitae nomen pluribus celebra- tura fuerit ; quamvis ejus opera omnibus semper acceptis- sima fuerint atque raultoties descripta ; quamvis etiam surama cum diligentia arduoque labore, antiquitatisgraecae, syriacae, arabicae, copticae, aethiopicae monumenta in qui- bus de hujus auctoris gestis aliquid innui conjicere licebat, edita fere omnia et adhuc codicibus latentia bene multa attente percurrerim, praeter notitiam historicam ab ano-
— 2 —
Dyrao descriptam et jam ab Assemano editam (1) quae, praefationis loco operum Isaaci arabicae versioni praetixa, extat in codice carshunico Bibliothecae Vaticanae hodiedum sub num. CXCVIII inscripto, me nihilinvenisse fatericogor.
Hoc documentum hic iterum tjpis exprimere inutile videtur (2).
En tantum assemanianam translationem cui elucidationis gratia varias notas addo :
Historia Jiujus sancti magni Mar (a) Isaac.
Hic oriundus fuit ex orieiitali regione (b), Syrus genere. Fratrem autern. germanum hahelat (c) quocum monasticam vitar/i in coenoiio sancti Mar MattJiaei (d), uU frequens est monacho- rumconventus, professus est. Cmnque doctrina et ascetica obser- vantia excellerent, frater quidem ejus ad praefecturam coenoUi et monachorum regimen assumptits fuit. I^pse vero S. Mar Isaac postquam institutis coenoMi (e) defunctusfuissety incellulam a monasterio procul positam secessit, ibique totumse dedit silentio ac solitudini, ab hominum segregatus consortio. Et quanquam frater assiduis instaret literis, ut ad coenobium rediret, ille tamen firmus inproposito perstitit. Cum atctem ejtis doctrinae et sanctimoniae fama percrebuisset, ad episcopatum magnae urbis Ninives evectus fuit(f). Ubi cicm in cella episcopali prima suae consecrationis die sederet, ecce duo litigantes cubiculum episcopi intrant, quorum alter creditum reposcebat, alter debi- tum projessus, differri tantisper solutionem fagitabat, dum sua recuperaret. Ast infelix ille dives : « Si^ inquit^ iste mihi quod meum est reddere recuset, acturum ad judicem ipsum arces- sam, » Cui sanctus Mar Isaac : « Socrum Evangelium prae- cipit ut ablata non repetas, quanto magis ut diem ad faciendam solutionem petenti indulgeas. » — Ad haec scelestus ille : d At nunc^ subjecit, mitte ista de Evangelio. » — Tum vero sanctus Isaac : « Si Evangelio, inquit^ isti non parent, quid ego huc facturus adveni ? » Videns praeterea sanctus virj solitariam
(1) Bibliotheca orientalis. Tom. I, pag. 445.
(2) In assemaniano texlu, lin. 25, mendum irrespit. Pro ^Jbxil codex recte habet ^ > h w l( euJcXjl.
vitam episcopali officio periurbari, aldicamt se episcopatu et sanctam Scetensem (g) eremtm petiit^ uhi ad olitnm usqiie commoratus^ ad summnm sanctimoniae culmen pervenit. Erat autem magister et doctor omnium monachorum portusque salu- tis universorum et quatuor hosce lihros (h) de institutione monastica elegantissimo sermone co7iscripsii : cujus precum henedictio ?ios custodiat. Amen. (i)
Vivehai hic sanctus ineunte anno mundi septies millesimo, Adnotationes. — a) ^j.^o Moo\ sive Mar, (juxta Syro- rum orientalium pronunciationem), latine Dominus meus, est appellatio honorifica {Monseigneur) viris sanctitate con- spicuis aut dignitate episcopali insignitis tribui solita, quin tamen per se sanctitatis notam includat.
b) — Ex regione orientali. Orientis sub nomine com- muniter veniunt apud scriptores Syros Jacobitas Mesopo- tamia orientalis, Assyria et provinciae quaedam regni Per- sici quae j.iAi.a.^ (Maphriano = Primati, Metropolitae magno) Jacobitarum seu Monophysitarum parebant et in quibus secta ista sedes episcopales modo plures modo pau- ciores necnon multa monasteria habuit. Occidentis gene- rali appellatione designant regiones quarum dioeceses jacobiticae jurisdictioni i.Sr*r"^s {Patriarchae)\mmQdi\d,te suberant, scilicet : Syria, Cyrrhaetica, Euphratesia, pars Mesopotamiae occidentahs, Palestina usque ad urbem Gaza, Cilicia Armeniaque.
c) — Frairem germanum habehat. Hoc confirmat ins- criptio sermonis XLV, (1) quae legitur : ^oia^l^o!^? ilj^l^ Ui^ojo Uljb.s {Responsio ad siium fratrem carnalem et spiritualem).
d) — Coenohium S. Mar Matthaei, seu Mar Mattai, ut Syri pronunciant, hodie ruinosum et derelictum remanet in possessione Jacobitarum Mossulensium. Illud monasterium
(1) B. 0. T. I. pag. 451 ; lib. II, serm. 19.
quod etiam vocatur Chuclita (iAoaa) (1) situm est in monte
Maklob (syriace : ^iiaIL Elpheph) (2), quinque leucis cir- citer ad orientem urbis Mossul quae, ut notum est, in altera ripa fluminis Tigridis prope ruinas antiquae Ninives aedificata est. Inter celeberrima simul et antiquissima monasteria hujus regionis computatur hoc coenobium, quod non ab Apostolo nomen habet sed ab altero S. Matthaeo qui, juxta Assemanum(3), in Saporis persecutione (330-370) martyrii palmam adeptus esset cum Behnamo hujusque sorore Sara et quadraginta sociis, quos Sennacherib Atu- riae seu Ninives praefectus ejusdem Behnami parens in- terfecisse dicitur.
Sed recenter cl. P. Bedjan e codd. Berolin. et Roman. edidit Acta S, Behnami ejusque sororisSarae{4:), quibus si fides detur, a Sennacherib non martyrio coronatum sed e contra bonis cumulatum fuisse Matthaeum credendum est. In hisce actis narratur tempore Juliani Apostatae vixisse juxta Amidam civitatem monachum quemdam mira- culis illustrem nomine Matthaeum (^L^ ^j^)- Is vero fugiens persecutionem ab Apostata excitatam venit in regio- nem Assyriae seu Ninives, quae erat sub ditione Persarum, et sedem fixit in monte aspero haud procul dissito. Behham autem filius Seunacherib Ninives regis, (intelligeijor^^/^c^^*) dum venationi vacaret cum sodalibus venit in hunc montem et a Matthaeo fidem christianam edoctus, a s. monacho obti- nuit ut Niniven veniret Saramque sororem sanitati resti- tueret, Profectus Matthaeus, uno die itineris peracto, sub- stitit in convalle juxta Niniven ubi Behnam, inscio patre, rem tamen edocta matre, Saram ad eum adduxit ; quae
(1) B. 0. t. I[I, p. 2, pag. 58. — Bar Hebraei Chronicon ecclesias- iicurn, ed. Abbeloos et Lamy. Lovanii 1877, lom. H, col. 67.
(2) Bar Heb. Chron. 1. 1, col. 285. (5) B. 0. t. III, part. 2, p. 58.
(4) Acta Martyrum et Sanct. Syriace. Paris, 1891. t. II pp. 397-441.
sanata, cum fratre et coraitatu baptizata est. Rex audita iiliae sanatione laetatus est, sed cum Behnam, ejusque soror idolis sacrificare renuissent,iratus, eos gladio necari jussit. Mox vero in punitionem a daemone vexatus est. Ejus uxor, visione Belinam admonita, Matthaeum qui ad montem redi- erat arcessivit.Iste vero regem sanavit eiimque fidem edoc- tum cum reginaet aulicis baptizavit. Postea regiis impensis in monte quem incolebat Matthaeus ecclesia aedificata fuit. Illuc undique confluxerunt monachiet tanta quidem multitu- dine ut ad septem millia eorum numerus cresceret. Unde monti nomen ^^.^il^, id est, ^1^1^« millia » inditum est(l). — S. ]Mar Matthaei historia in praedicto documento ultra non producitur (2).
Fata coenobii Mar Matthaei cujus incolae jLlAijfl MaU thaeani, appellabantur, describere non vacat. Qui plura desiderat adeat Chonicon eccles. Bar Hebraei (3), et etiam Dissert. doctissimi Assemani de Syris monophysitis quae praefixa est tomo II Bihliot. Oriental. (cap. IX).
e) — Institutis coenohii defiinctns in cellam procul posi- tara recessit. Per institiita coenobii, ut recte interpretatur Assemanus, intelligenda est vita commnnis quam per ali- quod tempus ducere debebant monachi priusquameis eremi- ticam agere liceret. Duo enim genera monachorum jam ab origine ferme monachismi fuisse testantur antiquissima
(1) Etymologia valde dubia.
(2) Fuit igitur S. Matthaeus fere coaevus S. Eugcnio qui primus ex Aegypto in Syriam institutionem monasticam induxit. De S. Eugenio seu Kughin (,-»^oi) cf. B. 0. t. III, part. 1, pag. 147, et praesertim, part. 2, pag. 862 ; Bar Heb. Chron. ed. cit. t. I, col. 86, not. — Hujus sancti vita servatur in codice Londinensi add. msc. 12174, ex quo eam des- cripsi ut publici juris facerem ; sed petente P. Bedjan, ipsi apographon mcum Iradidi ut inseratur Eugenii historia in tertio volumine amplis- siniae colloctionis sanctorum orientalium quod, curanle doctissimo viro, mox diem videbit.
(3) Bar Hebr. Chron. cd. cit. t. f, coll. 28rj, 544; t. II, coll. 68, 104, 122, 544, 368, 380, 420, 494, :i22. — Hujus celebcrrimi Scriptoris sepul- chram inecclesia monastcrii Mar Matlhaei hodieque extat.
— 6 —
monumenta : alterum coemhitarum « qui scilicet in con- gregatione pariter consistentes unius senioris judicio guber- nabantur » ; alterum anachoretarum « qui prius in coeno- biis instituti jamque in actuali conversatione perfecti soli- tudinis elegere secreta » et « secessores merito nuncupantur eo quod nequaquam contenti hac victoria qua inter homines occultas insidias diaboli calcaverunt, aperto certamine ac manifesto conflictu daemonibus congredi cupientes vastos eremi recessus penetrare non timeant. ?? (1)
f) — Ad episcopatum Ninives etectiis fuit. Ab antiquis- sima aetate et valde probabiliter jam a tempore Aphraa- tis (2) consuetudo obtinuit ut episcopus Ninives inter monachos Mar Matthaei eligeretur, imo et in ipso coenobio commoraretur,undefit ut indiscriminatim aliquando episco- pus Ninives vel episcopus S. Matthaei appelletur. In per- turbationibus tamen quas dissensiones inter Nestorianos et Monophysitas excitarunt, suspicari licet quandoque duos fuisse episcopos quorum alter in civitate, alter in monas- terio sedem habuit.
g) — Scetensem eremum petiit. Regio Nitriensis sive Scetensis (alias Scetis, Scetica, Scetiaca, et male Scy- thia, Scythica vel Scythiaca) appellata sita est in Aegypto inferiori ad sinistram alvei occidentalis Nili fluminis et ad meridiemMareotis paludis, vigenti quinque circiter leucis ab urbe Cahiradistans. Estplaga deserta cujus in medio vallis
(l)Gassian. Coll.X.\lU. cap. IV, VI. — De utriusquemodo viven(ii,ori- gine, utilitate, commodis et incommodis, cum ad propositum nostrum Iractare non pertineat confer, si lubet, Cassian. Collat. praesertim XVIII, et de Coenobior, inst., maxime lib. V ; Hieronym. Ep. ad Eustochium (XXII). Ep.ad Heliod.{^\\)\ Xwgusl. De '^^wribus Christ. et de Opere monach. ; Bellarm. de Monachis ; Turrecremat. Tract. in regul. D. Benedicti. ; Basil. Regul. fusius disput. ; Athanas. Vit.S. Antomi^ etc. — Plura hac de re collegit Antonellius in dissert. de Ascetis quae inseritur in ejus editione armeniaca operum S. Jacobi Nisibeni. (Romae, 1756, pag. 107 sqq.).
(2) Cf. Forgel. Dissert. de Vita et Scriptis Aphraatis, Lovanii 1882.
satis arapla, ab Arabibus ^^AuJ\ 4>t. hodie nuncupata,
lacubus habitationi apta redditur. In hanc eremum primus S. Macarius, magni Antonii discipulus, monasterium condi- dit, Postea, crescente monachorum numero, alia coenobia semper frequentissima exstructa fuerunt necnon habitacula in quibus monachi duo tresve aut plures sed semper pauci ^ simul vivebant. Palladius qui haec monasteria circa ann. 387 visitavit plusquam quinque millia monachorum ibi invenit(l),etad initium saec. VII, Johannes Moschus adhuc fere quatuor miilia reperiit (2). Teste Rufino (3), qui anno 372 per lianc solitudinem transiit, jam Syri non pauci in ea asceticara ducebant vitam. Isti vero incoluisse videntur praesertim monasterium quod sanctae Mariae Deiparae (etiain jS. Pisois) nuncupabatur quodque a suis civibus conditum fuisse ante fiuem saeculi quarti plura suadent. Probabile est Isaacum ex ninivitica regione recessissein hoc coenobium quod adhuc extat et ex cujus bibliotheca major et pretiosior pars syriacorura codicum qui in Europam advecti sunt provenire notum est.
h) — Quatuor hosce libros composuit, Ex hac adnota- tione ipsum auctorem arabicae collectionis vitam Isaaci, documentis innixum quae ignoramus, composuisse concludi posse videtur, et quidem probabiliter cum jam libros des- cribendi opus absolverat (4).
i) — Amen.ln hanc vocem cum formula deprecatoria prius desinebat, ut solitum, notitia historica. Quae sequun- tur verba de Isaaci aetate serius addita sunt eaque sequenti paragrapho expendam.
Atque haec sufficere videntur ad explanationem istius antiqui et unici de auctore nostro monumenti.
(1) Hist. lausiaca. cap. 4 et 5; Migne. Patr. gr. t. XXXIV.
(2) Vitae Patrurn. Migne. Patr. lat. LXXIV. col. H8.
(3) Hist. monach. cap. 10. Migne. Patr. lat. t. XXI. col. 428.
(4) Cf. quae de origine liujus arabicae collectionis infra s«ribo (Cap. II. § 3.)
II. — Ex his quae in hoc docuraento nobis traduntur non minus ac fide et unanimi consensu omnium codicumtum syriacorum tum graecorum quos infrarecensebimus, manifes- tum est Isaacum Ninivitam plane esse diversum tum ab alio Isaaco Sjro, ecclesiae antiochenae presbytero, de quo ser- monem habet Gennadius in suo libro de Scriptoribus Eccle- siasticis (cap. Q^) (1), tum ab illo Isaaco quem narrat S. Gregorius Magnus in tertio libro Dialogorum (cap. 14) e partibus Syriae in Italiam venisse ac prope Spoletum in asceterio ab ipso condito reliquum vitae suae tempus tran- segisse (2).
Utraque tamen hypothesis suos habuit fautores.
Priorem insinuat Faustus Nairo (3). « Non pauci, ait doctus maronita, inter Syros numerantur Ecclesiae Orien- talis Doctores ac praecipue illi qui ante concilium Chalce-
donense scripserunt, uti sunt S. Isaac Episcopus
Mansal (= Ninives) qui, ut refert Barebraeus in suis Annalibus in Theodosii junioris imperio, ejusdem Sti Ephrem discipulus fuit, et varia ejus opera prostant de philosophia et sacrarum Scripturarum expositione. »
Patronos adhuc habet haec sententia inter scriptores vel criticos quorum in notitiam Isaacus Ninivita non nisi ex ejus operum graeca aut latina translatione venit :
(1) Migne, Pair. lat. t. LVllI, col. 1098.
(2) Migne, Pat. lat. t. LXXVIl, eol. Uo.^Acta Sanct. Toni. II April. ])ag. 29.
(3) Euvoplia fidei. Romae 1697, pag. 47. — Naironi errandi causam fortasse praebuit Abulbarcatus Ben Cabarus qui in libro cui titulus Lampas tenebrarum et Beclaratio officiorum (eap. 7) haec scribit : « Isaac Syrus ejusdem (Ephremi) discipulus habet celebrem librum ser- monum, quem monasticae vitae professores magni faciunt ejusque dicta gestaque mirantur. Divina quippe sapientia et doctrina Spiritus plenus est. Continet autem sermones quadraginta et orationes quindecim, quos e syriaco arabicos fecit Abdaila diaconus Alphadli filius » (B. 0. 1. 1. p.207) — Jam vero sermonesIsaaciNinivitae suntquosvertit Abdalla, et probabilitcr quidem non e syriaco sed e graeco, ut infra dicam loquendo de versionibus oi^erum Isaaci. (Cap. II. § 5).
— 9 —
Trithemium (1), Possevinum (2), Gesnerura (3), Saxium (4) aliosque.
Omnes enim isti cum viderint sermones praeferre nomen To-j 'laaoL^ 70V Ivpov, alium quam Isaacum Magnum (5) eorura esse auctorera non putaverunt, nec inquisierunt an etiara qualitas tov eTrtcxoTrou Nivem huic convenire posset.
In eumdem errorera incidisse videtur auctor homiliae de silentio et vita solitaria (6) qui de Isaaco nostro scribit : \(scLcfx 6 ryjv (jBipixv tov ykvovq ano Supwv eXxsiv a(5d- ^svoc, xai ov Trdppco 'E^aio-tjyi; ejtstvyj; tyic svMscoTTorap-ia kvcLxua-
(Dslq y-3ci zi<; ^ztoov Yjliyilcic, D.ixdag 6 ocnoq kx.eiQzv ey. TtidV
ispwv xat Travcrdtpwv yp<x^iJ.dT(tiV tyiv (xQoloiiTov TCYiyviv ikpv(7(X^zvoc ryjv asi^wov xat xeipvTOV zal axsvwrov, xaxsiQcV (^ctxvurai £x tgjv auyypa aptarcov auToO roi>? aaxyjnxouG kyo^vaq Tovg uTTSpcpuer; xat pteyaAoyg (5ty]ywvt(rp.£V05 x. r. X. (7) Dein divino nutu
(1) De script. eccles., cap. 147, ed. Colon. 1546, p. 71.
(2) Apparatus sacer. Colon. Agripp. 1608, t. I, p. 974.
(5) Biblioth. Tiguri, lo85.
(4) Onomasticon litter. Trajecti ad Rhen. 1773, p. 507.
(o) S. Isaac Antiochenus, cognomine Magnus, longo tempore, Genna- dio teste, scripsit. Magistro usus est Zenobio, S. Ephremi discipulo, qui non est confundendus cum Zenobio episcopo, aequali S. Gregorii Illuminatoris. Cum supervixit Isaacus ruinae Antiochiae quae anno459 contingit, circa ann. 460 decessisse videtur. Male igitur ad ann. 440 eum referunt plerique auctores qui libros de Scriptorihus eccles, compo- suerunt. Historia miscellanea a Land edita (A^^iecdot. Syriac. tom. III) cum e Syria occidentali oriendum sub Honorio et Theodosio II impera- toribus vixisse et Ilomam quoque visitasse narrat. Dar Hebraeus {Chron. eccl. ed. cit., tom. 1, col. 166) addit eum Edessac(iuo(iuefuisse notum, simulque per summam injuriam illum appellat haereticum. Ast revera S. Isaac haeresibus semper strenue obstitit et successive corUra Nestorianos, Kutychianos, subtilioresque Monophysitas scripsit. Ejus praeclara opera jam partim edidit G. Bickel. 6^ Isaaci Magni syrorum cloctoris opera omnia, syriace et latine, t. I et II. Gisae, 1882-86. — Cf. ejusdem Bickell Conspect. rei syrorum litierariae ., pag. 2-2 sq. ; et B. 0. t. I, pag. 207.
(6) Vide quae de ista homilia in praefatione dixi.
(7) Bib. Nat., cod. 1076, fol. ~h. — Idest; « Dicitur Isaac originem ducere a Syris et non longe ah Edessa Mesopotamiae educatus fuit jt^ventutis limen consequulus^ sanctus iste ibidem
— 10 —
ad Ninivitanum episcopatumlsaacumevectum fuisse narrat.
Jam vero ista Antiocheno presbytero conveniunt non autem Ninivitae episcopo, qui in plaga orientaliy ideoque longe ab Edessa, lucera diei adspexit.
Ceteroquin, notum est Isaacum Antiochenum nunquam episcopatum egisse, ejusque scripta non mere ascetica esse sed potius, ut Lambecii vocabulo utar, Jiaereticomachica contra Nestorianos praecipue et Eutychianos ; dum e contra' Ninivitam et ascetica tantura reliquisse et episcopum fuisse codices syri, arabici, graeci, aethiopici uno ore docent. Intercedit praeterea inter utrumque hoc discrimen quod prior comrauniter metrico sermone usus est, hic vero non- nisi soluta oratione scripsit.
Quibus forsan considerationibus permoti alii Isaacum Sjrum, Ninives episcopum, eumdem facere cum Isaaco Spo- letano maluerunt. Ita Aubertus Miraeus (1), Lambecius (2), Caveus (3), Amadutius (4), Dupin (5), Lequien (6) aliique.
Sed praeter quod S. Gregorius nuUibi dicat suum Isaa- cum antequam in Italiam veniret ad dignitatem episcopalem promotum fuisse, non Spoletum sed in Aegyptum recessisse post abdicatura episcopatum Ninivitam testatur ejus supra recitata historia et hoc confirmant plura ejus scriptorum loca, ubi verbulum habet de « lioc » deserto Scetensi. Nec apparet cur syriace inter latinos scripsisset ; neque conve- viunt ea quae habet de monachorum institutis cum latino-
sacrarum et sapientissimarum scripturarum ex limpido hausit fonte immortali, semperfluenti et inexhausto; ibidem etiam, ut apparet ex ipsius libris, asceticos agonas supernaturales et magnos exantlavit. "
(1) Not. ad Genyiadium. Antverpia^ 1639, p. 05. — A.uctarium ejusd. vol. p. 211.
(2) Commcnt. de Bibl. Caesar. Yindebonensi . T. v, p. 72. Viennae 1672.
(3) Script. Eccles. histor. litter. (ienevae 1703, p. 338.
(4) Anecdota litter. T. II, Uomae 1772, p. 27.
(5) Nouvelle Bibl. des aut. eccles, T. IV, Mons 1691, p. 213.
(6) Oricns christian. Parisiis 1740. T. II, p. 863.
~ 11 —
rum moribus, dura optime concordant cum iis quae in usu fuisse apud aegyptios e libris Cassiani novimus.
De istis vero non longiores erimus, cum jam antiquata sit utraque opinio; ad difficiliora veniamus.
ISAACI AETAS.
I. — Quo autem tempore vixerit Isaacus Ninivita detinire non adeo facile et tamen summi est moraenti, quia intime haec quaestio connectitur cum sequenti : an scilicet orthodo- xae fidei vel alicui sectae haereticae addictus fuerit.
Qui Ninivitam a presbytero Antiocheno ejusdem nomi- nis non distinxerunt ei sane assignant medium saeculi quinti (1) ; qui vero nostrum auctorem hunc esse Isaacum Spoletanum, de quo S.Gregorius « usque ad extrema Gotho- rura tempora vixisse » scribit,eum ai medium saeculi sexti logice referunt (2). Sed utrosque in errorem inductos fuisse jam supra deraonstravimus.
Asseraanus quem sequuntur omnes qui post ipsum scripserunt (3) saeculi sexti finem tanquam epocham nostri Auctoris designat.
Nos vero eum circa raediura et ante finera saeculi quinti fioruisse putaraus.
II. — Quara infirraa sit Asseraani sententia primum demonstremus.
Postquara recitavit cl. vir conclusionem biogi-aphiae
(I) Vide supra pag. 9, not. 5.
(^) Cf. kcta Sanctor. loc. cit.
'Ti\ Cellier, Hist. dea aiUeurs Eccles. ed. 1762, t. XVllI, pag. \o±. — Bickell, Conspectus rei syr. lit, pa?. 26. — Wrighl, Encyclopedia Britannica ; art. syriac literat. ed. 1887, t. XXII, p. 856. — Holirba- clier, Hist. univ. de VErjUse, Liege 4850, t. IX? p. 48. — Darras, Hist. de VEglise, Paris 1871, t. XIV, pag. 196 ; aliique.
— 12 —
Isaaci ex codice arabico : « Vivebat hic sanctus ineunte anno mundi septies millesimo^ » et observavit hoc signi- flcare « annum Christi quingentesimum juxta vulgarem Syrorum, Graecorumque supputationem qui ante Christi nativitatem annos ab orbe condito numerare solent plus rainusve quinquies mille et quingentos » pergit (1) : « sed Isaaci aetas clarius demonstratur ex ipsiusmet scriptis. Nam in laudato codice Nitriensi XX, pag. 215 (2), Jacobi Sarrugensis, quem initio saeculi sexti claruisse supra ostensum est, testimonium ab ipso usurpatur. In graeco autem msc. cod. 391, in quo nonaginta ejusdem Isaaci sermones a Patricio et Abrahamo in sancti Sabae laura monachis e syriaco in graecum translati continentur, pos- tremurn locum occupat ipsius Isaaci Epistola ad sanctum Simeon Stylitam juniorem cognoraento Thantmastoristam, qui ev QoLiJiKOLaTi^ opet, inadmirabilimonte, prope Antiochiam sub Justiniano ac Justino juniore supra columnam sanctis- sime vivebat, et anno Christi 593, die 24 raaij, sub Mau- ritio Imperatore ih coelo evocatus est (3). Sexto igitur sae- culo ad exitum vergente Isaacum nostrum floruisse necesse est ». Haec ille. Sed pace istius viri dictum sit, ex utroque capite peccat ejus ratiocinium : neque enim Jacobum Saru- gensem citat Isaacus, neque ad Simeonem Thaumastoristam scripsit.
Hanc epistolam, quam hic sitie ulla haesitatione aflfiirmat ad Simeonera Stylitam juniorem datam fuisse, recenset inter opera Isaaci Ninivitae (4) his vei"bis : a Sermo 21. (Libri IV) Epistola ad S. Simconem 2'haumai>toristanh . Cod. vat.39l.
(1) B. 0. t. I,pag. 445.
(:2) Cod. Nitriensis XX est cod. 198 cat. Vatic. qui arabicam versio- nem operum Isaaci ejusque vilam conlinet. — Jacob Sarugensis defunc- tus esL anno Cliristi o21, die 29 novembris.
(.3) EpocJfia eruitur ex Evagr. Hist. Eccl. Lib. IV, cap. 25 etNiceph. Vita hujus sancti, cap. ult.
(4) B. 0. l. I. p. 460.
— 13 -
p. 349. et cod. 605, p. 256. Extat etiam in cod. Regio- Alexandr. 23 p. 147, sub hoc titulo : 'ETriaroAy] iizya.lYi Trpo? rhv aSSav 2y|:z£(i)v tov aTio Kato-apeta^ : Epist. magna ad abbatem Simeonem Caesareensem. Sed haud dubium, quin rov 6lt:o Kato-apetai; pro tov Iv Qccu^uGTci^ opsi obrepserit, ut habent emendatiores codices. »
Epistola ista a card. Maio edita fuit et habetur in tomo VIII Patrum novae bibiothecae. Part. III, pagg. 157-187, sub hoc titulo : Tou ooiov 'marpb^ Y]ix.(jiv\(JciLOLY. lm(JToVri TZpoq Tov oalov 7rary'pa yjawv ^uptswva tov Iv Qav^.oL(7T(ii opei. — Ei praeposuit doctissimus Cardinalis breve monitum in quo adstipulatur Assemani sententiae (1). Sed P. Cozza, tunc monachus basilianus, qui post Maij mortem editionem hujus voluminis cnravit, merito insurgit adversus hanc opinionem et critice rationibusintrinsecis et extrinsecisfalsam demons- trat. Ipse audiatur : « Imprimis, ait vir criticus, praete- reundum non est quod inter multa quae Symeoni isti tri- buuntur scripta etiam deperdita, neque vidimus innui epistolam hanc Sjmeonis ad Isaacum, cui iste ampUssima elucubratione respondet. Praeterea nomini Symeonis istius haud levis saltem ignorantiae nota inureretur, si quis cre- deret isti viro perfectionis asceticae et mysticae peritissimo, tot illos errores tribui posse, quos merito in responsione sua carpit Isaacus... »
Huic capitali animadversioni accedit codicum quoque auctoritas. Nonnulli sunt qui nomen Simeonis sine addito praeferunt, ut cod. Barberinus V. 5 et Taurin. 351 ; alii hunc Simeonem asserunt esse abbatem Caesareensem — (decem hujusmodi enumerat Cozza quibus duodecim alios no3 addere possumus) — nullus vero est qui Simeonem styliten cognominet et, p: aeter duos vaticanos (391 et 605), nuUusvocateum GauptaToupyov.Quare pergitP.Cozza:« haud sine admiratione conspicimus eruditos nulla fretos codicum
(1) Parl. III, p. 1.%.
— 14 —
vel argumentorum auctoritate asseruisse epistolam Isaaci nostri ad Stylitem potius datam fuisse quam ad alium Symeonem Caesareensem, uti codices indicant. Ac praecipue nescimus undenam Assemanus hauserit, quae dixit in reci- tatis verbis : emendatiores codices habere Stjlitae rov Iv tw Gay|jLa(7Tw opei nomen. » Quantum crevisset ejus admiratio si ipsi compertum fuisset Assemanum tam parum diligen- tem in inquirendo quam facilem in corrigendo se exhibere !
Haec vero amplissime sufficiunt ut demonstretur quod intendebat P. Cozza, hanc nempe epistolam ad Simeonem Stylitam directam non fuisse. — Nos autem ulterius progre- dientes e syriacis documentis eruimus opus non esse Isaaci Ninivitaesedejusauctorem, quem Maius(l)laudat quasi « qui et christianorum dogmatum concordiam, et fidei stabilita- tem, et summum virtutis apicem, et contemplativae insuper scientiae theorias sublimes » ostenderet, aliumnon esse quam virum haereticum, fidei orthodoxae impugnatorem accerri- mum Philoxenum Mabugensem (2).
Textus enim graecus qui legitur apud Maium quocum conveniunt codices graeci omnes quos inspeximus, nihil aliud est quam versio Epistolae Philoxeni quae inscribitur : Responsio ad quaesita Patricii Edesseni eremitae cujus textum syriacum legimus Londini, in cod. Add. 14649 (fol. 180^-200^) et extat pariter, docente Assemano,in cod. Vaticano 125(3). — Ex comparatione autem istius textus
(1) Loc. cit.
(2) Philoxeni waalfiiaa^A?^ [^ikoizvoq), alio nomine |-i.lia«s| Xenaias vocati, gesta et opera recenset Assemanus (B. 0. t. II, p. 10 sqq.). Fuit is Mouophysitarum defensor subtilis qui docuit in Cliristo
unam naturam dupUcem |.aA^ 1.1^3 ||^ quae locutio veluti tes- sera est haereseos jacobiticae. — Defunclus est paulo post ann. Chr. 52:2.
(3) CLB.O.t.l.p.miel Cat.BibLVatican. t. III,pag.l52;etiam B.O. t. II, p. 46, n. 21. — In quinque codicibus Musaei Britan. — (Add. msc. 12167; 14580; 14621; 14625; 14649) — servatur haec epistola et inscri-
bitur : }m4^ ^^i(^.iS^a^9 : w^^nV»? |,3nnTn*3| | > 1 w n] >^i.:ao \.M^gj)} |^t-J
— 15 —
syriaci cura graeca translatione novimus in syriaco deficere partem satis notabilem epistolaegraecae: illam scilicetquae in editione majana §§ 8-15 includitur ; sed mox diligentiori exaraine invenimus illosparagraphosesseversionera alicujus serraonis Isaaci Ninivitae, quiita insertus est raedia in epis- tola Philoxeni, illius nempe qui ab Assemano notatur qua- dragesimus primus libri tertii sub hoc titulo : Responsio ad interrogationem cujusdam frairis (1).
Qui autem factum sit ut haec epistola Philoxeni Isaaco Ninivitae adscripta fuerit? Excogitare non est difficile.Cum enim Philoxenus monophysita pari odio Nestorianis et Orthodoxis erat, qui graece hanc epistolamvertitcum nole- bat suis proponere odiosi viri sermonem, mutavit titulum ut opus imponeretNinivitae,cujus scripta favorem monacho- rum semper obtinuerunt. Et forsan ne sibimetipsi mendax videretur epistolae alienae sermonem unum Isaaci inseruit totamque hanc hybridamelucubrationem huicadscripsit.Res non est mira nec sine exempiis ; magis mirum est Assemanum hoc non advertisse : cur enim non examinaverit an opus quod immediate sequebatur sermones Isaaci in codice syriaco quem prae manibus habebat idem foret ac illud quod immediate eos excipiebat in codicibus graecis ? nescio. Vel potius mihi corapertum est, et quamvis non deceat tyronem magistrum carpere, rei veritate coactus dicara, eum saepius negligenter ex sola inspectione titulorum, opere haud lecto, sententiam pronuntiasse. En exemplum ; alia infra exhi- bebo.
Contra Assemani opinionem stat insuper testimonium
^jio . )^1^£\.::£ ^a .aso ^a,.*]?:: . ).^^J? ou^u? |Za^9 ^^o . |iAa3? ^ala^J |,nS«^? ^^y Jpo . {.▲^ \ nnnS? i.£i.a^ |£u«^o9 l»^^? Po
* "^)^ jiWi^ a^? OL^ |a.*^';aoo \si'f.A^ ols oi.^ ^^ ^s . ]^mbo] (l) B. 0. t. I, p. 458, lib. III, serm. 41.
— 16 —
historicura Gregorii Bar Hebraei qui nobis servavit nomina episcoporum coenobii Mar Matthaei sive Ninives, juxta consuetudinera quam supra notavimus (1). Dicit autem Barsohedae interfecto a Barsuma successisse Gar- maeum a Christophoro Armenorum catholico ordinatum tempore Ghosroes regis (2); in locum Garmaei sufFectus est Tubana cui successit Jesuzacha, illi vero Saada, huic Siraeon, Simeoni denique Christophorus qui tempore Maru- thae Tagritensis vivebat (3). Maruthae autem electio conti- git anno629 juxtaBar Hebraei chronologiam, anno vero 624 juxta Eliam Nisibenum. Igitur inde ab anno 560 usque ad ann. 625 nuUum invenimus Mar Matthaei seu Ninives episcopum nomine Isaacum.
Hisce adde quod statuendo Isaacum vixisse hoc loco circa hunc ambitum temporis quasi necessario eum Monophysi- tam fuisse dicere cogeremur : quam tamen hypothesim excludunt ejus scripta, ut mox exponemus. Nec raelius reponitur circa medium saec. VI ; nam, docente ipso Asse- mano (4), eo tempore quo Mar Abbas patriarcha Nesto- rianis praefuit (536-552) et clerum saecularem eraendare conatus est, Abraham Cascarensis ex Aegypto, ubi vitara religiosam professus erat, in Assyriam regressus est, ut coUapsos raonachorura raores reforraaret, et coenobium in montelzlensi fundavit. Ex quoapparet primisdecenniis saec. VI monasticam vitam in Assyria fere exstinctara fuisse : non tantura apud Orthodoxos per haereticorum vexationes, sed etiam apud Nestorianos per morura dissolutionem. Idcirco putamus Isaacum nostrum, cujus scripta florentissiraura
(1) Gf. supra pag. 6. — Hanc consueludinem etiatn hoc tempore viguisse patet ex eo quod Bar Hebraeus Barsohedem indiscriminatim vocat episcopum Mar Matthaei et ep. Ninives. ( Chron. eccl. ed.cii. part. II, col. 86;.
(2) Chosroes libertatem Ghristianis, maxime Monophysitis, concessit post pacem cum imperio Occidentis sancitam anno 561.
(3j Chron. eccl. edit. cit. part. H, pag. 68, 87, 104, 118. (4) B. 0. t. III, part. 2, pag. 872 sqq.
— 17 —
monachismi statum supponunt, antea vixisse aut saltem jam ab hisce regionibus discessisse.
Firraura igitur remanet non solum eum ad Simeonem Stylitam non scripsisse sed nec eodem tempore vixisse.
Oportet ne admittere ilium in vivis fuisse post annum 521 quo mortuus est Jacobus Sarugensis, eo quod hunc citaret ? Minime.
Dato enira quod extaret in laudato codice arabico, ut asserit Assemanus, quoddam testimoniura Sarugensis, uti interpolatio haberi deberet, cum neque in textu syriaco occurrat neque in graeco ex quo procedit arabica translatio.
Asserit Assemanus (1) ab Isaaco Jacobum velut catho- licum scriptorem laudari, parte II, sermone XI, codicis Nitriensis XX,foL 115; et paulo post dicit eum laudari sermone XXXII, pcig- 215. Quaravis autem attentius syriaca quae utrique loco respondent iterum atque iterura legerim neque Sarugensem neque alium quemdara Jacobura nominari reperii. Nec graeca versio hisce locis noraen Jacobi praefert. Quare dubito prolationera occurrere vel in praedicto codice arabico, eo raagis quod ill. D. Abbeloos [ui Roraae conscripsit suam Dissertationem de Jacobo Sarugensi (2), in qua eum fuisse orthodoxae fidei addictum ex scriptis ejus eo tempore notis propugnabat, Assemanum sequutus, ex hoc viro notat tantura loca duo supra indicata, ipsum vero testimoniura oraittit, quod si iuvenisset sane exscripsisset sicuti fecit pro Josue Stylita, Johanne Marone et Tiraotheo Cpolitano (3).
(1) B. 0. 1. 1, pp. 291 et 452.
(2) Be vita et scriptis sancti Jacohi Batnariim Sarugi episcopi. Lovanii 1867.
(3) Op. cit. pagg. 146-148. — Assemani error inde forsan provenit quod alicubi viderit ab Isaaco citari jjiali^, doctorem, quo nomine Syri designant saepius Jacobum Sarug., sed etiam Theodorum Mopsues tenum. Cf. infra pag. 24, n. 1. His dubiis permotus bis rogare feci qucm- dam professorem Romae degentem ut duobus locis indicatis codicem inspiceret et an revera occurrat Jacobi nomen vellet indicare, sed hucus- quene responsum quidem dare opportunum judicavit.
— 18 —
NuUa igitur necessitas nt dicamus post Jacobi Sarugensis mortem Isaacum Niaivitam vixisse.
III. — Explosa Assemani sententia, nostram proferamus quae est : Isaacum floruisse paulo ante finem saeculi quinti. Rationes quae nos in hanc conclusionem ducunt sunt sequentes :
Primum quidem saepius Isaacus citat Theodorum Mop- suestenum, qui vita functus est anno 429, eumque vocat jir^^ q^ Interpretem seu Commentatorem^ quasi jam haec appellatio ei propria fuisset, quod non obtigisse videtur nisi aliquot annis post hujus viri mortem (1). — Praeterea citat semel Socratem (2), cujus historia usque ad annum 440 perducitur. Revera illam legere in textu graeco potuit statim post ejus evulgationem sed mulfo probabilius est eam syriace translatam agnovisse ideoque post certos quosdam annos. — Insuper, in quodam loco quem mox exscribam, tam aperte profitetur duas in Christo naturas, ut post Concilium Chalcedonense, quod anno 451 celebratum fuit, eum scripsisse dicendum videatur. — Accedit quod vir eruditus qui amat usurpare testimonia auctorum celebrium nullum scriptorem hac aetate recentiorem allegat. — Inde etiam facilius inteliigitur quomodo apud exteros non bene distinctus fuerit ab altero Isaaco Syro antiocheno qui circa medium saeculi quinti vivebat. — Denique haec sententia ferme convenit cum adnotatione biographi, quae si non tanti facienda est, tamen nec omnino spernenda. Haec notula, ut ex contextu manifestum fit, addita fuit historiae Isaaci jam absolutae. Videtur auctor illam eruisse ex quodam loco scriptorum Ninivitae ubi hic proclamat daemones in inferno esse inde a sex millibus annorum (3) ; unde scriba supputa-
(1) Conjectura eo evadit probabilior quod hujus viri opera in syriacam linguam versa fuerunt ab Iba episcopo edesseno. (Gf. B. 0. t. I, pag. 350, not. 2).
(2) Add. msc. 14633 f. 72.
(3) Add. msc. 44653 f. 106a legitur de daemonibus : ^Jixi ^oi.«^)9
4 Ijula.? ^Sk l&^
— 19 —
vit Auctorera irieunte anno mundi septies millesimo vixisse, id est, juxta Graecorum chronologiam, exeunte saeculo post Christum natum quinto (1).
Ut majori cum praecisione definiatur Auctoris nostri tempus monnmenta hucusque deficiunt.
§ 111,
ISAACI ORTHODOXIA.
Quaestionem de orthodoxia Isaaci nostri absoluta cum certitudine definire non auderemus.
Assemanus quidem eum inter orthodoxos auctores recen- set (2).
Sed ut notum est, doctus vir decus suae gentis nimio araore prosequutus haud semel aethiopem dealbare voluit : pluriraum laboravit v. g. ut ab omni haereseos nota purga- ret Jacobum Sarugensem, Jacobum Edessenum, Acacium Aramaeura (3) quos taraen haereticos fuisse ipsorum scripta monumentaque historica dubitare non sinunt.
Etsi igitur longe probabilior videatur ejus sententia de Isaaco, tamen non habemus unde certo probetur et quaedam in hujus scriptis occurrunt quae fidem auctoris in malam suspicionem inducere possunt.
(1) Hae rationes etiam impediunt quin Isaacus noster idem putetur ac ille quem adiit Cassianus in Scetensi deserto, sicuti primum mihi visum fuerat. In hanc opinionem inducebar ex maxima convenientia, quandoque ferme verbali, quam deprehenderam inter ea quae in suis Collationibus (col. IX et X) Cassianus Isaaco cuidam adscribit et varia operum Isaaci Ninivitae loca praesertim circa orationem et donum lacrymarum.
(2) Cf. B. 0. t. p. 444 ubi inter scriptores orthodoxos recenset Isaacum; et p. 291 ubi testimonium in favorem Jacobi Sarug. eruit eo quod hic ab Isaaco citetur.
(3) Cf. B. 0. 1, pag. 286 sqq. ; pa^. 470-475 ; III part. 1, 380-395.
— 20 —
■ Tempore quo vixit Isaacus Orientem perturbabant dissensiones dogmaticae inter orthodoxae fidei cultores et j Nestorii Eutychetisque fautores. — Natura rerum quas trac- ' tabat Isaacus in suis scriptis raro non quaerenti occasionem praebebat dogmaticas quaestiones attingendi ; quare parvo sunt subsidio ad Auctoris fidera dijudicandam ejus opera. Evincunt tamen eum non fuisse Monophysitarum sectae addictum verba quibus absolvitur sermo tertius [aM. msc* 14633 f. \2h). En fragmentum :
I^aa^ ^a^^^s >GL^^^9 iil^ ^ala!:^ «Ma^^o...
,.£9 091 . ^TLaV^ .^? ]f.X44^0 i^JUlfi^o InX) i^^-^ )] |is|iJLo9 iJaA.^9 <5\f,Q,A\'> wS^aJo^AL \^'f>^ \L^q.^j^Lg
(n^alAl.i«kA:iiO ,.£? 0(31 . ]adl 13 o ]ol.4i (ti^ ]oAa^9 . I^J]9 _^p 1:^9^ '^^Dia y^^iL^^o Ur^? ^^"^^' A4.4i2 \X^ {] Uoi *> \^9 \,:Lmi 1.1.09 a^SL:^ m 2.0.1'^^^ ^A^I^ajh* ^▲k)9(n
. — ^S? \(iii^M (JL£> "^*^] Ut-^O . ]U^^ i-l^la^ ffLS ^99
.««(Tia^^^o ^9iaxaal»aJ9 ).s. Ur^<3 * U^-^]? ]A^IiiO ^]
^s\ V^9 . '^g.A iJ jtTL^^ |.£) . n^^lA ]n^ '^CLA.^OJ.A
lm!^a.DO . ]AiMa^^^ .Al^.^^9 ]99 ^(n.^as9 <nZQ.l'^c^^
_Sl.^aSO \A,m ^£i\ \*D _L0 (71.L ]^,.^^0. ]^aAA.^\.^k2QMD0
Id est : » Et invenies vitam aeternam in Jesti Ghristo, mediatore Dei et hominum qui unitus est ex duabus hisce (naturis)(l) ; cujus gloriam circumwhentem thronum hono-
(!) Graecus habet ad lit. eS afxcpoTepwv Yivoii/.ivcd — Agnosco in
— 21 —
ris ipsius legiones angelorum non possunt contemplari, qui apparuit propter nos in mundo abjectus et humilis, et non erat ei adspectus nec splendor ; qici^ cum ejus zisihilitas inaccessibilis est perceptioni creaturarum, suh velo mem- brorum nostrorum perfecit opus suum in liherationem mtae omnium ; qui purgavit in se populos muttos et cui Dominus imposuit peccata omnium nostrum jucota verhum Isaiae (l) : et Dominus votuit humiliare etaffligere eum : imposituyn est ei peccatum ctm ipse peccatum nescit; cujus providentia in omnibus generaiionibus ad nos spectabat .* quamobrem ei sit gloria, laus, gratiarum actio, et adoratio ab omnibus, nunc et semper in saecula saeculorum. Amen. •
Duplicem igitur naturam in Christo profitetur Isaacus noster.
II. — Sed haec distinctio duarum (naturarum) in Christo necessario nou inciudit unitatem personae, et historicis
his verbis professionem duarum naturarum in Christo ; et verba ita signiflcare putavit etiam Cl. Bickell [Einleit. cit. p. 279). Cum
enim adjectivo -CCT1...VZ {ambo) subaudiendum est nomen masculini generis \.^s scilicet, ut videtur. Si quis autem dicat etiam voces
raasculinas |.=o»r^ (personam) vel |.:scqXo {hypostasim) subintelligi
posse, nihil tamen inde conficeretur contraconclusionemnostram. Hoc enim casu haberes professionem fidei Nestorianorum non rainus Monophysitis quam Orthodoxis infensam. — Alia difiacultas
forsan raoveri posset ex eo quod Monophysitae vocantur j n ^ i'i\ Ula ^i^^ haeretici qui uniunt naturas [CiiX. Bibl. Vatic. t. II
pag. 518). Sed observandum est verba ).1aa Z^f^ per se et sensu
obvio recte sonare, et nonnisi ex contextu et mente auctoris liaeresira dissimulare. Niliil vero suadet Isaacum suae locutionl ontortam significationem subjicere voluisse; imo si advertas ipsura, ut mox dicara, saepe iaudare Theodorum Mopsuestenum, virura Monophysitis valde o(iiosum,fatearis oportet neminem posse absque injuria ipsius verba sensu monophysitico interpretari. (1) l8. LH, 15; Lin,2, 3, 10. /,
— 22 —
documentis scimus Nestorium subdola arte potuisse admit- tere Christum esse unum vel etiam unam personam quin tamen suam haeresim abjiceret (l). Ex verbis igitur suprarecitatis minime constat Isaacum ab haeresinestoriana immunem fuisse. Reperii quidem in ejiis scriptis alium locum quem nunc expendam. Leguntur cod. Londinensi {add. msc.) 14633 foL 60^, haec verba :
f.^W ^as) ^£01!^ nr^"*? ^A(TL^Si£i9 001 . ^ wSffL* ^^<n
>3.!i^!:^o. ^l^? Ul^s )f^2 ^aaJ|.^,V^^ . iA^^ ^ ).22a^ . j.^Qli3 ^J40 )i.r:> |.m . llls}]j^aj^pMS {Isil^as )39
^I^ .> ^^o^ >Q.1^:;^I:^ >aL.a.^ )]9 U^£)o Ijloi ]2f,s^o
>0r^
Id est : Deus noster ; qui mediatorem accepit ex
genere nostro et {bona) ista dedit nohis per Jmnc qiii in omnibus nostris tentalus est sicut nos absque peccato (2) propter unionem carnis natnralis ex nobis, et in aeternum ahsque confusione per unionem naturarum unus Mius et una hypostasis sedens ad dextram ; cui decet per ipsum gloria, potentia, adoratio nunc et in viia interminahili in saecula saeculorum. Antequam...
(1) Nestorius aliquando admisit Cliristum unum esse, non vero physice sed moraliter; nec abnuit unam esse personam {npodcdnov) in Christo, sed hoc nomen sensu morali adhibuit, ita ut illa per- sona intelligatur composita ex duabus hypostasibus, et vei'a uni- tionenaturarum abdicata, solamoralis sive juridicaconstiluatur. Cfr. Synod. oecum. V. can. 4.
(2) Cfr. Hebr. IV. 25.
— 23 ~
Hic igitur aperte profitetur }^aljD ^^ unam hypostasim,
quod omnino oppositum est loquendi raodo Nestorianorum, ac proinde Isaacus ab accusatione nestiorianae haereseos jure absolvi posse videtur (1). Nam Syri Nestoriani qui non solum in re aberrant sed etiam in verborum definitione multum a sana philosophia recedunt, tenent de Christo
has voces duali numero dici posse : X^joo] (substantia), ]^oL^] {essentia) yli^ (natura), \:^ aljs (hypostasis) ; istais autem singularinumero: ^0,^.^ iprosopon), }.iA^. {imago), U-*.^^ {'coluntas), UaJ^ia^ik^ {operatio), X^^m^ {virtus),
Ur?-^3"*»' {potestas). Quare dicunt Christum habere duas
substantias, duas naturas, duasque personas seu hypostases, unum autem prosopon, unum vultum, unam voluntatem, unam operationem : et hoc sensuesse unum filium et unum Christum (2). Isaaci fidem adhuc in malam suspicionem ad-
(1) Videtur, inquam, et non certum est; nam aliquod dubinm mihi remanet de authentia verborumquae exscripsi; vox enim
Ij^ optime conjungeretur immediate cum i^Zoio ; praeterea tota
periodus deest in codd. graecis quibus mos est non omittere nisi loca difficiliora; imo graecus interpres in unicam phrasim verba
>o^ ^ cum verbis ^ov^ conjunxit ; quamvis autem sensum non
sit assequutus, efformassetne unam periodum ex his verbis si inter
ipsareperisset ea quae citavi? Hisceaddeverbis ^^^VvV ^^^^
finera sermonis insinuari, dum vero post haec adhuc sex lineae in- veniuntur in codice : quae res aliani utique explicationem patitur (Cf. infra cap. 11 § 2), sed taraen haec omnia aliquam suspicionem adversus loci authentiam movent.
(2) Quando agitur de dogmaticis quaestionibus cum Nestorii discipulis, omnino attendendura est ad magnum discrimen quod
ponunt inter |^a-LD (^ vnoaTOLGiv) et l^o^p (TrpocrwTrov). Apud Graecos Latinosque, voces persona^ hypostasiSy prosopon fere promiscue usurpantur et quoad mysterium Incarnationis eumdem habenl sensum, scilicet : substantiae in se subsistentis et proinde
— 24 —
ducere posset usus frequentissimus Theodori Mopsuesteni
quern vocat, lla^^Lo llsa^, beatum Interpretem(l),sed,
praeter quam eo temporis ambitu quo vixit IsaacusTheodori opera nondum proscripta fuerant (2), observat Bickell etiam ab Isaacocitari Commentariura sancti Cyrilli in Genesim (3), unde merito concludit ex testimoniis quae in ejus operibus
incommunicabihs. Nestoriani vero {.^^coi^ intelligunt naturam per se subsistentem quae tantum mente percipiatur (Cf. Pet. Strozza, de Bogmatihus Chaldaeorum p. 145) ; j-sc. j.s autem intel-
ligunt ipsara eamdem naturam ut sensui patel et per sensum cognocitur, paulo immutata graeca voce quae communiter signi- ficat uniuscujusque faciem. Propterea Christi Domini 7r|DOff«7rov appellant humanum ipsius adspectum, sub quo latebat persona Filii ; et Spiritus Sancti Trpo'(Tco7rov dicunt columbam et ignem, qui- bus sub speciebus apparuit ; imo et Patris Trpdo-coTTOv ignem rubi quem videbat Moses. Hunc modum loquendi induxit Nestorius qui, ubi de personis sermonem habet, vocem i)Ti6(jTix<7LV usurpat, cum vero ex homine Jesu et Deo Verbo unam personam conflatam asserit, vocem TrpoVcoTTov adhibet ; et sic duas in Christo vnoGTocaez et unum TTpdo-wTTOv admittere potuit, ut jam dixi. Cf. Asseraani B. 0. t. III, part. 2. pag. 218, 219.
(1) Noraen Un^s^ {Interpres,Commentator)SyT[qu3iS\ propriam
appellationem Theodori Mopsuesteni habent, (B. 0. tom. III part. I pag. 17, 30, 37, 173, etc. ; 11, pag, 9i0) ; quandoque etiam eam Jacobo Edesseno tribuunt (B. 0. tom. I. pag. i26, 468, 47.^), raro quibusdara aliis (B. 0. I, pag. 409 ; U, pag. 104, 118 ; III pag. 166,
168); eum etiam titulo Doctoris ^).la^^] Nestoriani condecorant.
Feria sexta post dominicara quartara ab Epiphania celebrant
tfa,4ii3.4w£ll3sAi.^O £0O9O9o|Z sA{.^0 t.J0O9O?a^9 '^f.liO j.x3a.« ).lal^? ].2f^O^
Com^nemorationem, scWicet, DoctorumgraecorumMar Diodorus^ et Mar Theodori, et Mar Nestorii. (Cf. Cat, Bibl. Yatican. T. II. pag. 369.)
(2) Conc Constantinop. II anno 553 celebratura fuit. Theodori errores corapendiose exhibentur in hujus synodi can. 12 quo daranantur.
(3) Hujus nomen syriaca legendo non adverti. Dicit Bickell (loc. cit. p. 280) occurrere in edit. graec. Lipsiensi pag. 363.
— 25 —
allegantur Catholicos non pejori jure ac Nestorianos aucto- rem sibi vindicare posse.
Historicis documentis magis motus fuisse videtur cl. professor, et tandem timide asserit Isaaci fugam in monas- terium orthodoxum deserti Scetensis, forsan non nisi ut reditum ex haeresi nestoriana in catholicam fidem conside- rari debere eo quod « suo tempore in Syria Persarum dominationi subjecta existentiam alicujus catholici monas- terii ignoramus (1) ». Sed ista loquutus est Bickell in hypothesi quod Isaacus posterior fuerit Jacobo Sarugensi : quam sententiam supra haud probabilem esse vidimus. Nec intelligitur cur si revera haereticis addictus fuisset, ejus opera tantum obtinuissent favorem apud Ortbodoxos, eorumque versicnem mc.nachi catholici confecissent (2).
Aliud et quidem non debile argumentum quo Isaacum nestorianae perversitatis fautorem non fuisse demonstrari potest, invenio in publico cultu quo apud Syros Jacobitas seu Monophysitas honoratur, ut statim dicam. Jam vero hoc nunquam fecerunt erga virum quem Nestoriauismi vel sus- pectum habuere.
III. — Hisce omnibus mature perpensis, atque cum video Isaacum pari veneration^^ a Nestorianis et Monophysitis exceptum in hanc adducor conclusionem : hunc virum professione monachum, solitudinis et orationis amantem dogmaticis controversiis plane extraneura remansisse, ut saepius contigit hac aetate inter monachos (3). Mihi satis probabile videtur eum Aegyptum petiisse sub iriitio
(1) Einleitung. vol. cit. p. 280.
(2) Monachos monasterii s. Sabae prope Jerusalem in quo con- fecta fuit graeca versio operum Isaaci semper orthodoxae fidei aiidictos fuisse notum est.
(3) Rem probabiliorem reddit, quod nostri Auctoris nomen in professione fidei jacobiticae, quae in cod. Vatic LI(fol. 81) iegitur non reperiatur nequeinter auciores rejiciendos, neque inter reci- piendos.
— 26 T-
regni regis Pherozis (1), id est, circa annum 460 ; cnm jamvidebat omnia perturbata esse volueritvir tranquillitatis et quietis amicissimus, qua in patria frui non poterat in aliena regione inquirere pacem.
§ IV.
ISAACI crrLTUs.
Circa cultum Isaaci Niiiivitae licet amplissimas coUec- tiones hagiographicas vel liturgicas sedulo examinaverim paucissima reperi documenta.
In Martyrologio romano ejus nomen non occurrit nec de ipso mentio fit in magno opere Bollandistarum (2) neque in Maeneis Graecorum.
Publico cultu honoratur apud Sjros Jacobitas qui ejus preces inseruerunt in suis libris liturgicis (3) eumque catalogo qui « nomina MeCropolitarum, Bpiscoporum et Doctorum » continet adscriperunt (4).
Pariter ejus nomen legitur in Catalogo Sanctorum orien- talium ex libris Nestorianorum » qui invenitur in cod. Vaticano XXXVII (fol. 189) (5).
Praeter haec nihil detegere potui.
(1) Pherozes, cujus favore impius Barsumas atrocissima scelera in nestorianae heresaeos inimicos commisit, regnavit annis 458- 484. Cf. Bar Eeb.Chro7iic. eccl. ed. cit. II. col. 65 sqq. et praesertim doctissimas editorum notas.
(2) Act. Sanct. T. II april. (die XI) pag. 29 sermo est de Isaaco Spoletano.
(3) Duae hujusmodi orationes quae ad officium horae Sextae recitantur infra, ad llnem partis secundae, dabo.
(4) Cod. Vatic. XXXIX f. 9 a - Catal. Bib. Yai. t. II, pag. 277.
(5) Cat. BihL. Yatic. t. II pag. 273.
CAPUT II. DE ISAAGI NINIVITAE SCRIPTIS
§ 1.
DE TEXTU PRIMIQENIO OPERUM ISAACI ET CODICIBUS QUIBUS
SKRVATUR.
An omnia quae vir sanctiis composuerit scripta ad nos usque pervenerint definire haud possibile est. Satis proba- bile videtur temporum injuria excidisse aliqua, non vero raulta. Quaedam etiam adhuc forsan latent in pulvere bibliothecarum Orientis. Attamen, cum ipsius sermones in graecam linguam ante duo saecula post mortem Auctoris translati fuerint atque codices graeci hujus versionis cum syriacis conveniant, haud immerito quis judicaret ferme integra esse quae hodiedum habemus opera.
Re quidem vera in suo Catalogo Ebed Jesu (1) de nostro Isaaco scribit :
. _^l£ Vn^ |alAJ9 ^a^aiAi
.Uii:^ \\\'i VV.0
<> ]^al£a]i.js^o jXftio
(1) EbedJesu,metropolitaSobae(Nisibis), qui anno MCCCXVIII e vita migravit, inter plura alia opera, conscripsit ligata oratione Catalogum Ubrorum Chaldaeorum tam ecclesiasticorum quam profanoriim, quem primus edidit Abraham Kcchellensis (Romae an. MDCLIII), et iterum typis mandavit, eruditis observationibus adjoctis, J. S. Assemanua in sua Bihlrotheca Orientali (Tomo III, part. I, pagg. 4-562).
— 28 —
Id est : « Isaacus Ninivita septem tomos — composuit de regimine spirituali — de divinis mysteriis — de judiciis et de politia. »
Quid vero sit intelligeiidum per ista septem —^ais sive
.o^s, ut alius codex habet, meam sententiam hac de re
postea proferam. Interim ex ipsis syriacis codicibus qui hodie noscuntur catalogum Isaaci operum conficiam.
Inter codices in Europam hucusque advectos quatuor sunt praecipui quibus opera ista continentur : duo Romae in Bibliotheca Vaticana duoque Londini in Musaeo Bri- tannico servantur.
Codices Londinenses quibus usus sum in hac Disserta- tione conficienda inter addititios (Additionnal manuscripts) numm. 14632 et 14633 signantur (1) ; uterque ad illam amplissimam collectionem, quam anno XLIII hujus saeculi acquisivit Musaeum, pertinet (2).
Cod. 14632 altero antiquor ad saeculum X referendus est quantum ex forraa scripturae judicare licet. Conscriptus est in membranis charactere nestoriano, syriacis vocalibus hic illic appositis. Valde mutilus exstat. Constabat prirnitus decem et octo quinternionibus quorum singuli litteris nota- bantur. Duo priores penitus interierunt atque suppleti sunt per XVII folia bombycina, exscripta decurrente saec. XIIL
Quinteriiiones qui signantur litteris o, y ,^valde imperfecti
sunt. In hodierno statu iste codex habet folia 149 continua serie recentius notata, etsi post folia 45, 47, 48, 50, 51,
59, 78, alia desint. Folia quae signantur 45-49, 52, 53,
60, 61, 68, 70, 79, 149 adeo maculata sunt ut vix aut ne
(1) In Catalogue of syriac manuscripts a Wriglit edito, sub numm. DCXCV et DCXCIV describuntur.
(2) De historia et momento hujus pretiosae coliectionis cf. Wright, Cat. c;'^.Tom. III, praef. ; Abbeloos, Les Manuscrits syr . de Londres^ in ephomeride : Revue Catholique de Louvain, sopt. 1874 ; T. J. Lamy, Bulletin de VAcaddmie roy. de Belgique^ 2« e^r. Tom. XLIX, 1880.
— 29 —
vix quidem legi queant. Singulae paginae habent lineas circiter triginta (26-33). Marginae quasdara receperunt adnotationes, ad explanationem textus extraneas (1). Primo folio inscribitur etiam longissiraa adnotatio (2) ex qua docemur codicem pertinuisse ad monasterium S. Mariae Deiparae in deserto Scetensi.
Codex 14633 praecedenti paulo recentior ad finem sae- culi XI referri potest; primum et ultima folia (circiter tertia pars codicis) excidere ; remanent hodiedum folia 109 quae efformant quinterniones undecim. Primum folium (quod erat secundum voluminis integri) valde maculatum et lace- ratum apparet. In hoc et in sequenti leguntur recentiori
(1) V. g. legitur fol. 2 haec norma atramentum fabricandi : )Jai )|0,V)a ^.i4iA.a^9 |.£a.«^9 li.&^? ).a^^ >a£ ^?? )jni> LJ] )^t J
)i.L&MS £^.*).£)..^ )9Qj \^ 01 tSA^lQ ).A.^9 001 fS 01..0O9O ^i^') (Ai^A.^?
^^^Sn ]Z'^ tki^ >aoiq^\ >a^o ^^oJ ^o . )y^v^^? ]Lm^o ^laoso) oon ^«iSaU» l-*''V^ )^0L£) ^'£)^c ^(tlI^? . ).i^f.^ ^"^1°
♦ v*.ik) ^l:^:^ )].0 . s*.^.A£0)? )J(71 )yOfSQg
Id est : Si vis habere atramentum pro memhranis accipe cor- ticem radicum arhoris quae invenitur in hoc deserto et vocatur arta * ; contere eum dum recens est et coque super ignem^ quan- tum est necesse, in vino nigro (= ruhro) et aceto vini. Postea liqua et adde paululum chalchanti (?) et gummae arahicae ( cJ>c v^r.t v^) : harum ope scrihehant Patres Aegyptiaci qui
in hoc deserto Scetensi hahitahant. Ora pro me frater. » — Qua methodo haud contentus lector alius aliam tradit (fol. 176). \si. ^
ycujoo )« Viii >fj\ ]^^ ^0*1 \'f£Ltk. h^j^o] . wC9? ).^a.«? r^.^? ^)
^U) naoJ )^.^a^ w^ hh^o )^^? V^^ \.3^»JiA PjViiiO )].i4 ^0Ui2^2k
(2) Textus syriacus legitur apud Wright. Cat. cit,
14^^ y Nomen arboris creacentis in arenis flore saligneo, fructu xiziphino, amaro, radicibus ramulisque rubris.cujus recentiore fructu vescuntur caraeli, cortice autom coria concinnantur. (Freytag. Lcx. arab.)
— 30 -
manu addita excerpta varia e libro Paradisi (1). Habet singulum folium lineas circiter triginta duas (29-34).
Marginis satis amplis impositae sunt elucidationes ()5(naJ)
eadem ac ipse codex manu exaratae atque lectiones variae
^s> (== iijftjft %^) saeculo XII vel XIII additae. Quantum
judicare potui ex comparatione utriusque codicis omnes istae lectiones variae ex cod. 14632 desumptae sunt, ita ut vix dubium esse possit juxta hunc, praesentem codicem
correctum fuisse ; nam etiam voculae ut ^a^., — a5 ceterae-
quehujusmodi, praeter necessitatem, adnormam cod. 14632 rescriptae sunt. Textus in utroque oranino idem est et si codex 14633 ex codice 14632 excriptus non fuit, quod satis probabile videtur, certe uterque ex eodem fonte procedit. Incipiunt opera Isaaci folio 2b cum hac inscriptione :
Id est : Domine adjuva me. Domine instrue me. Domine robora me. In virtute Domini nostri Jesu Ghristi incipimus describere librum sancti Mar Isaac Episcopi Ninives. Pars prima (2).
Folio 109 deficit codex medio sermone LlXinhaecverba :
. )^alI^A]2A^o l^i^cLM )j(n
Duo codices Vaticani in Cat. assemaniano (3) describuntur
(1) lsL»9p39 l-oLws . Sic vocatur liber Vitarum Patrum^ auctore
Palladio.
(2) Mihi videtur hanc priraam partem sex tantum prioribus capilibus constitisse. Cf. infi'a, pag. 37 n. i.
(3) Tom. m, p. 443 sqq.
— 31 —
sub niim. CXXIV et CXXV. Utrinsque multa loca deleta sunt ita tamen ut saepius invicera se compleant.
Codex CXXV (olim Nitriensis XXII) stronghelicis litte- ris in membranis exaratus vetustissimus est et ad saecu- lum X sine dubio referri potest. Prima folia exciderunt : remanent tantum 211 quorum primam et majorem partem (foll. 1-145) occupant Isaaci opera inde a sermone XVI. Sequitur (fol. 145-158) Epistola Philoxeni Mabugensis de qua supra dixi (1). Hanc excipiunt sermones ascetici XXVII Johannis Sabae (fol. 158-211),
Codex CXXIV (olim Nitriensis XXI) quem putat Asse- manus ex praecedenti descriptum fuisse — numeri enim numeris, capita capitibus plane respondent, — ejusdem est formae (in-4°) quatuor tamen saeculis posterior, jacobitico charactere descriptus rogatu Marci monachi et presbyteri. Pertinuit ad monasterium Syrorum in deserto abbatis Macarii in monte Sciahit (2) ut docet adnotatio arabica quae legitur fol. 350^.
Constat foliis papyraceis 350. Tenent Isaaci opera pri- mam partem, id est, ab initio usque ad folium 273 ubi
legitur hic colophon : Jk*4aa^? oiJ^jq^s ^AnV»,S >a^^
^iMfflA] ^f.^? (n2al.al^^ I^^i^d ]^a^.2 ^•^Of"^
•> ^▲^) ^ki^ oi.^al^. . ]2aAi.A99U*9o] \J;^Ur^^ Id est : Explicit ope Christi salvatoris nostri pars prima doctrinae Mar Isaac eremitae de institutione monastica, Ejus oratio nobiscum. Amen.
Reliquam codicis partem occupant Johannis Sabae ser- mones ascetici iidem qui in cod. 125 reperiuntur. Exalat vero ab hoc manuscripto Epistola Philoxeni quae in prae- cedenti legitur. Praeter istos codices adhuc alii adsunt in
(1) Cf. supra pag. U.
(2) .^.A^..; Jl^-> -j — 2ytYJTtq coptice SchiSt i . e. Trutinam
cordium., sonat.
— 32 -
quibus unus plures ve serraones Isaaci integri aut fragmenta quaedam servantur. Huc spectant sex codices Londinenses sequentes :
lo Add. msc. 14577 (Catal. Wright DCCXCIII) saec. IX, qui continet foU. 84^ et dia duo fragmenta. (Cf. seq. catalog. sub num. LXXXVI et LXXXIX).
2" Add. rasc. 14728 (Wright nn. DCXCVI et DCCCXL) qui habet : a) f. 76^excerptum quoddam (serm. XIV) ; — b) f. 209-237 quinque sermones (XVII, XVIII, LVI, LXXVII, LXXXI) ; — c) f. 237 fragmentum (serm. II).
3°Add.msc. 14729 (Wr. DCCCXXXIIet DCCCXXXIX) qui continet:^?) foL 102 fragmentum (serm. XV) ; — b) foL 103^unum sermonem (XVII) ; — c) folL 188-192 excerpta
\ria'(n. LXXXVI).
4« Add. msc. 14732 (Wr. n. DCCCXXXVI) qui conti- net, folL 233-236, duos sermones (XLIV, LXXXIV) et unum fragmentum (serm. LXXXV).
5« Add. msc. 17262 (Wr. n. DCCCXXXVII) qui conti- net, foL 146-150, sermones integros aut mutilos quinque (XIV, XV, XVII, VIII, XXXVI) — et excerptumquoddam (serm. XVIII) (1).
6» Cod. Rich. 7190 qui foIL 309-319 longura excerptum continet.
Huc quoque referendi codices Parisiensis 16, Londinen- sis add. msc. 14723 aliique libri liturgici qui varias Isaaci preces continent.
Praetermitto codicem Musaei Britann. add. 14504qui ad marginas foll. 163^, 164^ et 1645 tria brevissima frag- menta operura Ninivitae exhibet, necnon alios codices in quibus tantum prolationes ex Isaaco occurrunt.
Notat Maius (2) in Bibl. Vaticana servari codicera
(1) In Catal. , auctori anonymo tribuitur istud fragmentum. Suspicor etiam Isaaci Ninivitae esse excerpta quae foU. 152-156 sine auctoris nomine indicantur.
(2) Nova Collectio Vet. Script. Romae, 1831. Tom. V, pag. 42*.
— oo —
(Asseraanianuru 110) literis chaldaicis exaratnm, constan- tem foliis membranaceis 63 forraae in-4°, qui ad saeculum VIII referri potest. In isto codice, juxta Maium, continen- tur S. Isaaci Ninivitae serraones de Institutione monastica in duas partes divisi sed initio et fine mutili. Vir tamen qui codicem inspexit eum in pessirao statu jacere atque in plurimis foliis vix legi posse, nec hanc divisionem in duas partes apparere, mihi significavit. Folio l^ incipit serrao de Patientia (LX in seq. catalogo).
Duo etiara codices Berolinensis excerpta Isaaci Ninivi- tae continent : alter Quaesiiones et Responsiones, alter Epistolam (1).
Non est dubium inter opera, quae de monastica tractant vita, sine nomine auctoris in variis collectionibus Sjrorum scriptorum servata, fragraenta nostri Isaaci occurrere, et alios adhuc in Oriente hitentes codices ejus opera tam frequenter descripta continere (2).
Praeterea recenter inlatus fnit in Bibl. Nation. Paris. quidani codex antiquus quem si anteqnam Londinura profi- ciscarer notura habuissera iitiliter cura codicibus Musaei Bri- tannici conferre potuissem. I^to codex qui signatur n. 298 forsan plura Isaaci excerpta continet sine taraen auctoris nomine.
Observandura est quoque in plurimis libris aut codicibus mendosasadnotationesoccurrere circalsaacura ejus veopera. Sic in Catalogo codicum rasc. syriac. parisiensiura legitur
(1) Cf. E. Sachan, Yerzeichniss der Sachau\schen Sammlung syrischer Handschriften. Berlin, 18Ho, pag. 19 ; n. 202-203. — Nota duo ista fragmenta in coliectione scripLorum Jacobitarum includi ; unde contirmatur quod supra dixi (pag. 2o) Isaacum ut nestoria- num a suis habitum non fuisse.
(2) Greg. Ebed Jesu archiep. civitatis Diarbekir (Araidaej,in epis- toia quae colligata fuit cum codice syriaco Paris. 298, testatur se vidisse plures codices op.ira Isaaci continentes intcr quos prae- clarum coJicera raembraneum ad usum :ecclesiae Chaldaeorum mardiQBDsiura.
3
-- 34 —
cod. 195 contineri Epistolam Isaaci Ninivitae ; sed ipsius operis inscriptio est : ]Al^^5 ^aMm^]^ l-^r-J " E^pistola
Isaaci Cellamm » (1).
In Catalog. codd. syriac. Musaei Britannici fragmentum quod legitur in cod. Orient. 1017 (fol. 109) nostro Auctori tribuitur ; in textu autem Ninivitae nomen non occurrit et alii codd. diserte opus Isaaco Antiocheno ad- scribunt.
In codice Hunt. 595, Bibli. Bodl. Oxonii continetur (fol. 89 sqq.) tractatus metricus cujus inscriptio latine sicsonat: Homilia Mar Isaaci Ninimtae, in metro Mar Epliraemi, de hymnis m.etricis, qidhus in precando in suum solatium utuntur monachi, per noctes post ministrationes flnitas cantantes, ut e somno corpus lerjetur (2). Jam vero nuUibi apparet Isaacum Ninivitam aliquid ligata oratione scripsisse.
Vidi etiam Londini duos codices recentius emptos, inter codices Orientales numm. 4075 et4076 signatos, qui juxta Catalogura {List of msc. acquir. from 1890) continent Isaaci Ninivitae opera metrica {Isaads of Nineveh metrical discourses syriac), quae adnotatio etiam in compagine utriusque codicis apposita fuit (3) ; sed revera continent
(1) Catal. des manuscrits si/7\, psig. 139. — Isaacus Cellarum monaclius et presbyter saeculi IV sacras functiones peragebat inter anachoretas qui in regione deserti Libyci quae Cellia sive Cellae appellatur habitabant. De isto cfr. Tillemont, M^moires pour Vhist. eccles. Tom. VIII, pa^. 622.
(2) Cf. Cat. Bihl. Bodl. part. VI, col. 432. — Codex non est sae- culo XV antiquior. Homilia germanice habetur apud Bickell {Bihl. der Kirelienvdter, vol. cit. pag. 400 sqq.). De auctore haec adnotat cl. interpres : « Das ausdruckliche Zeugniss der Uberschrift wird hier durch die Ubereinstimmung der Gedanken und Ausdriicke mit dem ascetischen Werke bestiitigt : namentlich gestattet die ganze Art des Gedichtes nicht, den Antiochener Isaak als Ver- fasser zu vermuthen. »(Ibid. pag. 287).
(3) Codex 4075 saepius in initio aut fine sermonum habet verba :
j-^jQjo j.\al:;ki£ ^nj4fft.*) wi.ise?, sed in cod, 4076 qui ab initio mutilus
— 35 —
opera Isaaci Antiocheni et qui in eis reperiuntur sermones omnes jam a Bickell notati sunt (1).
Talis est analogia inter quatuor praecipuos codices ut ab eodem fonte derivari censendi sint. Textus vero in eis servatus in capita dividitur modo plura modo pauciora. Satis probabile videtur librum primitus inscriptionem gene- ralem non habuisse, sed tractatus et sermones vario tempore diversisque rerura a^ijunctis ab Isaaco compositos, non ab ipsorum auctore sed, sequiori aetate, cura cujusdam monachi collectos et prout illi occurrebant, ordine rerum penitus negiecto, in unum volumen compactos fuisse. Hoc confirmat inscriptio versionis graecae quae hunc habet titu- ium : 'l(7aaz ra ac"yw£7t)ca. — Ab initio etiam divisiones raulto rainores numero fuisse plura suadent; ^t adnotationes quae primum ad marginam a lectoribus appositae fuerant ut titu- los a subsequentis aetatis amanuensibus habitas fuisse inspoctio codicura demonstrat.
Itaquesupra descriptis codicibus inter se collatis, sequen- temlsaacioperum catalogumconficere licuit, in quo texendo codicera qui raajorem nuraerum divisionum exhibebat se- quendum esse putavi, ut si in aliis codicibus sermones sepa- rati aut fragmenta quaedam occurrant facilius eorura repe- riatur locus. Cura vero inter se satis discrepant codices referendo titulos (2), loco syriacae inscriptionis, ejus quasi compendium ex codice ubi melius cum dictorum sensu con-
est, primafolia recentiori manu ex codice 4075 suppleta fuerunt et scriba, proprio marte, epitiieton lai^J? Isaaci nomini perperam
addidit.
(l) S. Isaaci Antiochem doct. iSj/ror. opera oninia., part. I, Gisae 1873.
(-2) V. gr. sermo in seq. catiil. sub num. XLI positus in cod. Lon- din. 14G3;] inscribitur : Consilia amoris^ in codice autem Vatic. 121 liabet titulum : Epistola ad quemdam monachum ; serraonis XLVl, qui in cod. Vatic. 125 inscribitur: De fide et poenitentia^ titulus in cod. Lond. 14633 cst : Yerha utilia et sapientiae plenay et(\
— 36 —
veniebat desumpsi et latine tantum expressi, additis sin- gulorum sermonum initio et fine.
CATALOGUS OPERUM ISAA.CI NINIVITAE. A. — OPERA GENUINA.
I. De monaslica Institutione , sernio primus. — (Assem.
B. 0. t. I, p. 446 sqq. Lib. II, Sermo I). Mus. Brit. Codd. add. 14633 f. 2b ; 14632 i.2h\ —
Cod. Vatican. 124 f. la. Incip. : • • • I^o72l^9 ^^at V^.«9 iai.X i^^:^? . ] ]-,,v|.iag Desinit : •> n:;-.i>a^ >a!i^^o ^c>'::^so \..^a ]^t-^o . . .
II. — in idem argumentum, sermo secundus (1). — (B. 0. I,lib. 11,2).
Codd. 14633 f. Ab ; 14632 f. 4b ; 14728f. 237a; — 124 f. 7a.
Incip. :...|J::«n^ ^«^ |.»i.i*o ]Zaa^ Vsa.D . wS VfU].^ Desinit : <• ]^jbr:(3i.!^A.7 m.^^^ cu».^jj5 ^io \j:Xk.M. |.l£oi . . .
III. —sermo tertius (2). — (B. 0. l, lib. II, 3-7). Codd. 14633 f. T^; 14632 f. Ib ; - 124 f. 13a.
Inc. : • . . ]o<nZ )j ]i^A.Ji.:ae5 ]i^.aasZ? ].M.s2 \s) . ^]-^\.^ Des. : ... >a^';^l* ^a}.!:i»a:3o ].jk.oi ws] Vs ^ ou^ ^"^r^^ ' ' '
IV. — sermo quartus. — • (B. 0. I, lib. III, 1 et 4). Codd. 14633 f. 12^^ ; 14632 f. ll^; — 124 f. 26^.
Incip. : ...cfi-»*aJ ?a^^2 ](n.!::k].ri |.iU4iso](?i.*>^|3? ).^aJ . ? ]i.isc|.io Des. : <• >a^Ll::b i.£il!^a.Ds )..*4£a^].J^?ao) ).di40i.!:uo wiaia£).^o..
(1) In duas sectiones dividitur ille sermo in cod. 1-1633; altera incipit verbis... «^i^?? ]oi.£ia ,-Lo
(2) Iste sermo tertius eliam in cod. 14633 in quinque sectiones dividitur iisdem titulis distinctas qui in B. 0. notantur.
— 37 —
V. — serm quintus. — (B. 0. l, lib. III, 2).
Codd. 14633 f. \Sa ; 14632 f. 16a; — 124 f. 41^. Incip. : . . • Us^a..*.^ |.jJiJiili». Ij^-I |(nX ^-.^1 • o» \r^\^ DeS. : •> 3~^? 1^^'^ <^? I^a^!;^ ..«01 ]Zzs,j^£,liO . . .
VI. — sermo sextus. — (B. 0. I, lib. III, 3).
Codd. 14633 f. 23^ ; 14632 f. 22^ ; —124 f. bbb. Incip. ... |Za^a9 i-r^^^ «r^V^ w.*4s2n»aJ waJ|? >^'oi . o li.^}^ Des. (1) : .:• ^a^Ll^ j^i.ii0O9o Ur-^0 i.Jr-**=|o |~»4i=Q.A. • . .
VII. De fiducia in Deum. — (B. 0. I, lib. III, 15). Codd. 14633 f. 28& ; 14632 f. 28« ; — 124 f. QSa.
Incip. : . . . |.a^? |Zalia..(Ti.r5 |3vXVL? j-li^aoZ h.J\
Desin. : •> ^5i.!^*j |j| U.iflio ^ wIIa^ . . .
VIII. Qua ope ad Deum quis accedere possit. — (B. 0. I,
lib. III, 8). Codd. 14633 f. 2%; 146-32 f. 30« ; 17262 f. 148^ ; — 124 f. 72«.
Incip. : • . . oiZ^SiA «iSn ^r**? )~*"3r^^ ^oiasa^ Desin. : > )Zaa^?1? |.L&:i^ oin ^sOrjA loi.^ Zo.^ • . .
(l) In omnibus codd. hic sermo absolvitur hac adnotatione : :[|!>s^1 ij^f^ ^-^.4.iii^?] |Zo9^.«^? Ir-o? '^^? ^r^l-^ 1^.^ >a^jk- i(i est : /inis sex sermonum de iyistitutione monastica, {qiii per brevia capita dispoyiuntnr). — Suspicor haeo sex capita unum ex scpt.em tomis Ebedjesu efformasso. Cf. pag. 26. Ceteroquin attente lejrenti hunc catalogum patebit quosdam sermones speciali conclu- sioneterminari,doxologianempesanctissimaeTrinitaticoncinnata
et in formulam ^^^^1 . ^i\:>^L >a^Llik desinenti. Jam vero octo
hujusmoiii conclusiones invenio (a;! finem sermonum VI, XXVII, XXXVI, LIII, LXV, LXVill, LXXII, LXXXIII), et puto unam- quamque primitus flnem notasse alicujus partisdistinctae operum Isaaci : ita ut septem tomi quos viditEbed Jesu in nostris codicibus contineantur. Mirura enim esset, cum tanti facia sint opera ista apud monaclios et tam saepc descri[)ta, unam tantum, ut insinuare videntur nostri coilices, ex septem partibus, ad nos pervenisse; de aliis vero, nihil si ve in ipso textu sive in versionibus occurrere.
IX. Depeccatis : quae ex consilio et mala voluntate quaeque casu fiant. — (B. 0. I, lib. III, 9). Codd. 14633 f. 3lb ; 14632 f. 310 ; — 124 f. 17a.
Incip. : . ctl£ "^^l^^^^tf i^^l^^i-l^^o jZa^iA^A^^ao ,^? |^»^4<-^ ^)
Desin. : ♦ i"^-«r^? \^f^^ U-«^l Udj li'*?? I^vi,tnr;) . . . X. De poenitentia : quorsum spectant verha Scripturae circa poenitentiam. — (B. 0. I, lib. III, 10). Codd. 14633 f. 32^ ; 14632 f. 32b ; — 124 f. 81a.
Incip. : • • • .o9Ll£ZN.a£) ^OLr^l ^!::;^ ^ficn.^? ).£Ls ::.!::J^ Desin. : •:X,jbr:iZ w^-fla^!:;^ jZan!!::^^? ).J-f£:t£i:u}o vtqialA\.>.? . . .
XI. Quibus conservetur vitae anachoreticae decus et qiw-
modo gloria Dei procuranda sit (1). — (B. 0. I, lib.
III, 11). Codd. 14633 f. 333 ; 14632 f. 34«; — 124 f. 85a. Init. : • . . Ni*(no9?a.A4 ^ai.!:;;:ks ,.^? ]..<,. aj>a^ "VjbAl^ (n.1^ wj5?i Finis : * |.lja^ ].2ai ^^^ OLlaai^ >o,^ ^^ao ]^u4.ftj? j^Z .'. .
XII. Quod non deceat monachum ob timorem non assequendi
veritatem ab ea inquirenda desistere. — (B. 0. I,
lib. III, 12). Codd. 14633 f. 34^ ; 14632 f. 3U ; — 124 f. 87a. Init. : ...|..*Ji.r3? j..^(n9 (TL!:^a u.«9?A.*ao ^OTLC? |jaa.^ ^aj) l^y^Z Finis : ^ |^^^.^;^£ \.ajo (tl^c]? IZaliOwLLa^A joiIuA^Z . . •
XIII. J)e mutationibus quae anachoretis accidere solent. —
(B. 0. I, lib. III, 13). Codd. 14633 f. 35a ; 14632 f. 35a ; — 124 f. 80^. Init. : . • . )..*?a.tk^ l2..«o,.^? (njLx^j.2 .&£&£? _.*? ].!.»] Finis : ♦ l.4.ai!ik oiili^ ULo | .^|.r:? izo,-*^© . . .
XIV. De solitariis. — (B. 0. I, lib. III, 14).
Codd. 14633 f. 35a; 14632 f. 356; 14728 f. 76a ; 17262 f. 146« ; — 124 f. 90«.
(1) Fere inleger (a linea 7» usque ad finem) Iiic sermo exscribetur infra (part. II, num. III. sub. tine).
— 39 —
Init. : . . . I'r^? V^ ^p^^Z |3o |Zar>^ .^ jj) -^] Finis : ♦ mQ.ijik£)^ ]v? sa^^Vo 01^2? j.a.i^a^ ^:^o . . .
XV. De genealogia vitae monasticae et quomodo virtutes ah
invicem procedant. — (B. 0. I, lib. III, 6). Codd. 14633 f. 36a ; 14632 f. 36/? ; 14729 f. 102a ; 17262 f. 147/; ; — 124 f. 92^.
In. : > — ■*qi.\^.Q..* ^cno£u.AJ _2oi f^]^ ^|.A^y.«a^o _.*9 iL«|^d*0iJ Finis : > >0|Sn\^ >^I:;^ j.a^:;£ ^mo '^i^hi.^s >a^ w£Z . . •
XVI. Quam prosit in solitiidine vacuiim esse a iiegotiis. —
(B. 0. I, lib. III, 16). Codd. 14633 f. 36b ; 14632 f. 37a ; - 124 f. 93^ ; 125 f. la.
Init. : . . . w.A^a^Lc ji {.Ia^^o |Lji4^ |oai.3?|£^. <.*^ )"*Jt"S
Finis : •:• Gi.o'\iU>a^ ii^':^.t^h |] |.a.».a:ac? i..»49o|^? V^ia. . .
XVII. De vigiliis nocturnis. — (B. 0. I, lib. III, 17). Codd. 14633 f. 37^ ; 14632 f. 3Sb ; 17262f. 148a ;
14728 f. 209& ; 14729 f. 103&. Init. : . ..)^sj!'^9 j.^:^:^ ^ojiSn^ b^]^ |.^Ji.r)o] v^ f2i0Z{]
Fin. : %• ]7i.l::^j.£ _^:^w^aJZ^c ]Za.':i.i>n^a^ gi.* JinjuJo . . .
XVIII. Quae audivit a senioribus seu Gesta seniorum (1). — (B. 0. I, lib. II, 14, 16, 17).
Codd. 14633 f. 39fl ; 14632 f. 40a ; 14728 f. 211^; 17262 f. 157^; - 124 f. 99a ; 125 f. 4b.
Init. : •*.]..*..* fX) ^ \M^i>\c\h.^*:ik£.'^ ^^l) ]^a.* ^^ ^^1:^ Fin. : ^ g ^^)\il^ ^01 i^.i4a.^ {••«^.^? )r^<^? } ^\v^N "^-s . . .
(1) Mos fuit ut (\\i\ majorem eruditionem in via perfectionis monasticae expeteret quandoque patres seniores virtuteprobatos adiret et ub eis consilia sumeret sive in dubiis difflcilioribus, sive in gravioribus tentationibus. Haec consilia scripiis mandabantur et pretiose asservabantur. In lioc sermone refert Isaacus quinque hujusmodi consultationes in codicibus ab invicem distinctas hac adnotatione : pj^] \£xa'i {senis alterius).
— 40 —
XIX. De diversitate revelationum et operationum quae fiunt
apud sanctos, Codd. 14633 f. 43^ ; 14632 f. 4^a.
Fin. : •> oocn ^A.^f..« |^£L4.<y.^| ]^!^|Jpa ^on ^Qgu»?], ^^oSn? . .
XX. De discrimiiie facultatum intellectus et de spiritualibus
revelationibus. — (B. 0. I, lib. II, 20). Codd. 14633 f. 45a ; — 124 f. 109a. Init. : • • . jJcn? |.i.A..^9Z^i^ p ^oi j^i^^ ]^-cn.X ]^}^ Fin. : *> ]j^<xa.sjj ^iia.^1::;^ ^^*^? ^^*^^' If^ci? |.^r> . . .
XXI. De iis quae in oratione accidunt. Cod. 14633 f. 4bb.
Init. : ...|J.^2^? j.a\a^? ]]-^^<^ 001 ).£)9as >a/.go.b^ ].::»,.« al^ Fin. : > ]h..AJUx.^L.£io ]Zo.^^^ ]ZalA..^^^ j..«o(n ^cnZal:;^.. .
XXII. De variis discretionihus quae silentio comparantur. — (B. 0. I, lib. II, 21 ; IV, 20).
Codd. 14633 f. 4bb ; — 124 f. IIO^ ; 125 f. ll^.
Init. : . > • ].^l^lr3 "^^ oi£\.ma^ ].^^.A«9 o'(n.b^ |.»ori ^
Finis : ♦ »-m..j-v,o] j.^]? >^..] ^za^^r? ]j.xii;.^ 13? ^L^^f^ . . .
XXIII. De vera scientia. — (B. 0. I, lib. II, 22). Codd. 14633 f. 49a ; — 124 f. 117^> ; 125 f. 16a.
Init. : ... offi )..»iJ? ]2^^Jo |.3j.':.aflJ ^] . ]j.A^9iiwitf >Oyiso Vs Finis : «> i.j^A-ajM^^ (n.iiU9as ]6<3i ].^] i.^^'] ^l::^(7LSo . . .
XXIV. De oratione. Cod. 14633 f. 49a.
Init. : ...^.«.^.t^? ]r^o? (k!:^ ^▲^s^^? {.▲^? ^9 I-^q.^t
Finis : * ^J] >.^*1.^ ]j-oa.4.!:;:iO ]y^ ^^ 1^] ai.«j.tf9 ''5.? . . .
XXV. De iis quae fratribus in cella accidere solent, — (B. 0. I, iib. II, 18).
Codd. 14633 f. 49^ ; — 124 f. 118^ ; 125 f. 17a.
Init. : ...]-iaa^:so^? ].:»a:ia-]? IjLa. a.^ w.4.p^ ^iJL^ifi ^-ap]
Fin. : ♦^-^i oi..*?oa.4. ^] S^\j^\.\ Ixsi:^ om ]^iiis]...
— 41 —
XXVI. De materia quam exigit ajiiina ut a corporeis cogita- tionihus sese expediat (1). — (B. 0. I, lib. II, 23).
Codd. 14633 f. 50^ ; — 124 f. 121«^ ; 125 ff. 18 et 138«.
Fin. -^I^^aa^? }^£9) |.^o i^jhA.,'QA.s ).::^£9)js fj^ ftn\o^
XXVII. Adversus eos qui dicunt : Si Deus bonus est cur creavit peccatum, gehennam^ mortem et diaholum ?
— (B. 0. I, lib. IV, 17).
Codd. 14633 f. 526 ; — 124 f. 124^ ; 125 ff. 19 et
140a. Init. : ..^^91 i.a^.aJ| ).J-^^atf ^ia^ )<n.^ ^^. oi.!:^ Vs Fin. :•» ^^^1 ^*SnS\ >a^L!:u ).u4£a^ ai.^9|ai.X?oi.l.«|.£..
XXVIII. Quibus modis incorporeas substantias humana na- tura percipere queat. — (B. 0. I, lib. IV, 6, 17).
Codd. 14633 f. Ma ; 14632 f. 46« ; — 124 f. 128^ ; 125 f. 19a.
Iq. : ... )^^a^^|^ )j.l.^.oo )|.lwM^ )] V^oi ^'^ ).1X£ Va Finis. : ♦ aua^ V:^ ?aijo ooi u.*^piu )3?? ^-? ).ri^ , . ,
XXIX. Parabolica demonstratio de sabbatho et dominica (2).
— (B. 0. I, lib. II, 15).
Codd. 14633 f. 56a ; 14632 f. 47« ; — 124 f. 131& ;
125 f. 22«. Init. : . . . |9fA? )£viu^-? ©01 |i9) '^s-a.A.ri ^M FiQ. : •> i-Sf^ «^•3<'i? )i^oi.^^ ).JoT ^l&o? ).▲&£ aj.2|.la^..
XXX. De variis exercitationum sapientis ascetae modis. — (B. 0. I, lib. IV, 7).
(1) Ultima pars hujus serm. est compendium eorum quae liabet Dionysius (qui citatur) in lib. de Caelesti hier. capp. VI-IX. — Sub fine sermonis occurrit in codice 14633 divisio hoc titulo notata : Aliter et clarius denaturis ordinum superiorum, quam servan- dam non putavimus.
(2) Ex integro inira dabo hunc sermonem, Append. n. III.
4
— 42 —
Codd. 14633 f. 56b ; 14632 f. 476 ; — 124 f. 1326 ;
125 f. 236. Init. : . . . |3| Ih^I? fl ^*" '•-•r^ ^t"° r^^ ].^^^ Vs Finis : ♦ Ir^s? Uooi.-i.s V.po jl^as ^? ^^-? . . .
XXXI. De viribus peccati : quid eas foveat quidve retundat. — (B. 0, I, lib. 111, 18).
Codd. 14633 f. 576 ; — 124 f. 134« ; 125 f. 246. Init. : .|z^^-**^ 1:^::^:^ ^2] \isa.i |9|»4^o |^1^^? 1:!:«^^ Finis : -^^^^^^ |.i^ V:^ {.^(tlX ^a.^? 011.^409? jza^a^. . .
XXXII. Quo in certamine sit multus labor et labendi peri- culum. — (B. 0. 1, lib. IV, 8).
Codd. 14633 f. 59a ; — 124 f. 1375 ; 125 f. 27^.
Init. : • • . |2N.-^^Q^ >o^? Ul*.£ |LJa.4^aM^ ).Apa^ 1«.^^ Finis : -> IjtkSi^iic |] |^^Vo9 |^i£i ^^ «.4^^^^ . . .
XXXIII. J)e custodia cordis (1). — (B. 0. I, lib. 111, 19). Codd. 14633 f. 596 ; — 124 f. 138a ; 125 f. 27a.
In. : •••r^ i^o?? I^llari >axic? ocn \L^ .f.h.'^^.»^ \^^ P Finis : •> avzof.^ }J ^001.1^ "^^ '^'^ ^ * oi^ijj^iASn? .. .
XXXIV. De effectibus divini amoris. — (B. 0. I, lib. III, 20; IV, 19).
Codd. 14633 f. 60a ; — 124 f. 139a ; 125 f. 28«. Init. : ...^iiia-i.? V^ ^isc |.^o9? \h^i.cJL V^? ^? VjLio Finis : (2) ♦ l^oaAaijo? |.jo|3 «^i^?^.^ s^^aoioz? |.i^r^ . . .
(1) Duplicem committit errorem Assemanus (B. 0. 1. pag. 456) dum dicit caput XXXII vorsionis latinae : Si singulariter manes in cella, in syriacis non legi, et sermonem syriacum de custodia cordis latine desiderari. Revera caput XXXII est hujus sermonis versio, sed cum tantum incipiat linea sexla et paulisper ante finem desinat, prima verba tantum legenti non statim apparet concordantia. Novum exemplum quod Assemanus opera Isaaci non legerit, {cf. supra p. 15).
(2) Quamvis ita sit in codd., taraen sermo clauditur quatuor
lineas antea, consueta doxologia quae desinit in verbis >a^:^ ^^1 ^A^a^:^., ita ut revera prima verba sermonis seq. sint haec : ... \\m,^ ^|.|Zaa.j.aLo? £a-,.:»al:^ '^oihZ? >©pD ^. (Cf. pag. 23, n. 1).
— 43 -
XXXV. De natnrali generatione viriutum (1). — (B. 0. I, lib. III, 21).
Codd. 14633 f. 60^ ; 14632 f. 48rt; — 124 f. 140?;; 125 f. 29«.
Init. I (2)"* |^^£^ (nXao? ^01 jZn 4 «,.n? ^tn ).^| )Za.*Qj^ Finis : •:«)Jalfi2J? )|.^ ]Z^hZ )^^|^c . )^^r^? s*oi )^.«...
XXXVI. De omnibus virtutuni generibus Dialogus (3). — (B. 0. I, lib. III, 5).
Codd. 14633 f. 61^ ; 14632 f. 486 ; 17262 f. 150^
(fragm.) ; — 124 f. 142^ ; 125 f. 30^. Init. : '\4(nh ^ )J..*-'-'? )^ar;^ )Vatf) ^aJ) ol^ : i.^) ).^a^.* Finis : <• >a^NA/ •:• ^-Jk.^) . ^^1 * <*? )£ciioa.* ^cqv^aa ^^.«i)..*^!] ...
XXXVII. De circumspectione diligenti. Codd. 14633 f. 7.3^ ; 14632 f. 54a.
Init. : .- )£^4^-*!ij. )i^ >a^ )cai? \m:l^ ^ ^^ -^^ i^?
Finis : •> <n.^ U\ >^r^ ®Hf^ "^^ )lsaiili.? ay^ \^\ ).u^ ...
XXXVill. De variis pugnae modis quibus eos diabolus la- cessit qui in via perfectionis incedunt (4). — (B. 0. I, lib. III, 7).
(1) Editus est apud Zingerle, Monumenta syriaca, Oeniponte 1869. Tom. I, pag. 99. (-2) Vide notam 2, p. 42. (5) Instituitur hic sermo sub forma dialogi : quidam discipulus
(l^al^-) ponit quaestiones quibus magister (iJLal:^:^) respondet, de
variis quae ad asceticam spectant vitam. — Cod. 14633 quaestio nes XXXIV habet. Non absque analogia est sermo noster cum Kegulis S. Basilii, (Migne, P. G. T. XXXI, col. 1051-1306) tum quoad formara externam tum quoad doctrinam.
(4) Est hic sermo tractatus fere integer de diabolicis tenta- tionibus. Exponit auctor quomodo procedat diabolus primum
adversus eos quos videt debiles (— iNY**'^:) violentis pugnis illos
lacessans ; deinde adversus robustos ()-,-ai^) quos e contra levi-
ter subtiliterque impugnat ut e minoribus delictis paulatim in ma- jorainducat. — Partitur hic sermo in cod. 14633, in tres sectiones adeo inter se connexas ut separandas non existimaverim.
— 44 —
Codd. 14633 f. 74a ; 14632 f. 55« ; — 124 f. WOb; 125 f. 46«.
Fin. : ♦_ AA^yS^.^ }]o oii^^.^u^ a^Aal^al^k .091.^ '^01 JJL^ ...
XXXIX. Dejejunio et discretione. — (B. 0. I, lib. III, 22). Codd. 14633 f. 77« ; 14632 f. 58« ; —124 f. 166«;
125 f. m.
In. : ..2U.aso U^fiL2o {JLa^.* |J3 £^4^Z| )z)il£0 i&J^I i~Si r^
Finis : ♦s^l^ ^.^mdZZ y £y.Laia!i:k ,-»^oi? ^^oi:^^.^:;^ . |-aZj... XL. Capitula varia gnostica. —■ (B. 0. 1, lib. IV, 9 ; III,
23, 24). Codd. 14633 f. Idb ; 14632 f. 60«; — 124 f. 171«;
125 f. 53^.
Init. : ••• )ZaL.^).a^? oi!.»^..*] )2) |.Aa3 Zo9al1 Fin. : •> ?a.*J^s l-l^? a^ )?cn V^sfiwJvZ L.^]^ \L^q.mjl )^.^9 ...
XLI. Consilia amoris. — (B. 0. I, lib. 1 V, 18 ; III, 25, 26). Codd. 14633 f. 81«; 14632 f. 626; — 124 f. 173«; 125 f. 56^.
Init. : •*• ^.«.^ I^a4? cnZaa) )^a4 «a^.14? )£wa£a\ ^^Sn > t^i
Fin . : <> ^.^^? )Zab^a.4.^? ).ui42aal::^ ««o9i )ZaLas^!>o ^^9 ...
XLII. De tentationum discriminibus. — (B. 0. I, lib. IV,
10 et 11). Codd. 14633 f. 82« ; 14632 f. 63^ ; — 124 f. 1756 ;
125 f. 57^. Init. : ••• ]ji.zm.£)]> ]4.^.^ zn.^z? ^i.^«) |.^.? ^ )Ja^j
Fin. : > rr^] U^^7 ]^.»9oL£> Ol.Sa.i4 V^^ )£u4.l£l i.£U.mJ? ...
XLIIl. De varits asceseos gradibus et mrtutibus cuique pro- 'priis. — (B. 0. I, lib. III, 27, 28). Codd. 14633 f. 83«; 14632 f. 646 ; -- 124 f. 177« ; 125 f. 59«.
Init. : ...ovs? )Jooi ^ l^j^ )r^^^ 1^-*^? i-^r^ ir*o? Fin. : «^r^^^^? .ooi.*.al^44a.A^ ^sLLiixao jiXoL^) Ul\.^? ...
— 45 —
XLIV. Epistola ad qiiemdam fratrem silentii amatorem. — (B. 0. I, lib. III, 40). Codd. 14633 f. 84^ ; 14632 f. 66b; 14732 f. 233^;
— 124 f. 179a ; 125 f. 61fl.
Init. : ... Uii^^aso laj U^m> >cl-49? >^ pl '«^^? V^io
Fin. : •> >i^V^.» ^301 Va? 091 |iq\vi ).)Ami h^]f^p^ ...
XLV. Responsio ad fratrem siium canialem et spiritualem.
— (B. 0. I, lib. II, 19).
Codd, 14633 f. SGa ; 14632 f. 68« : — 124 f. ISU ; 125 f. 635.
Init. : ••. U^a.^ o) )j^.i^ ^£w#l M ^£^9 Uios] a^
Fin. : <• ^olvs^j )i!^oZ .ooaJ IVatfjo jilSsal L^M.2, ^o ..
XLVI. De fide et poenitentia (1). — (B. 0. I, lib. III, 29). Codd. 14633 f. S6b ; 14632 f. 68« ; — 124 f. 182« ;
125 f. 64«. Init. : .. IV'i? l^''^ 9L.*£u*i izoiita^oi
Fin. : -^^iA^i . ai.Aa.«4^o (n&^.«4|.b^ iajk] ^^o )j|.^o|o ...
XLVII. Quotnplex sit gradus scientiae et fidei (2). — (B.
0. I, lib. III, 30). Codd. 14633 f. 87^ ; 14632 f. 696 ; — 124 f. 183^^ ;
125 f. 656.
Init. : ... Uai:>a.*oi ^l^? 2\...io 1 ^ai:>a.. 91.!^ ).:»&» ^? i^,..* L^]
Finis : :• £uj| ij^ ii^ ^ ^£^? ^oi \:i^^f^ |] . .
XLVIII. Co/J5///«iai/i/«^^p/e/i«(3). — (B.O.I,lib. 111,31). Codd. 14633 f. 886 ; 14632 f. 71« ; — 124 f. 1846 ; 125 f. 676.
Jnit. : ... Vkj \^b^ ^? i2:v.£9iaiie ^i>o o^? |-a^ j.Loi ilukii»
Finis. : •:♦ . a°i i. «to _.«i..*iz ^.«on? . .«ia^9'o «^jon? ii.^oio ... XLIX. De curis saeculi. — (B. 0. I, lib. IV, 12).
(1) Infra dabitur ex integro. Append. n. f. — (Cf. [)ag. 35, n. 2).
(2) Vulgatus ost apud Zingerlc, Monum. Syr. T. 1, p. «7. (."5) Habes infra hunc sernfionera intcgrum. App. n. II.
— 46 —
Codd. 14633 f. 9U; 14632 f. 13b ; — 124 f. 1886 ; 125 f. 70^.
Init. : ..' 1^1-^ >C|.,o lZa!^^9 ).^aii.a^ ^p£l^9 ^ -fSittZ }]
Fin. : **cjiJ.:ae Vi».l:u tr^^-^? i^^ Of^i^ V^5Z 13 Uo.:* ... L. Be motibus angelicis qui ad animae profectum in nobis a Deo excitantur (1). — (B. 0. I, lib. III, 32). Codd. 14633 f. d2b ; 14632 f. 75« ; — 124 f. 190^ ; 125 f. 72^.
In. : )^j* Za!^? )^if£:i£:i VaJ ).l(n.X ).:>o.m9 ,^? )>^|mO \:Lo] Fin. : >:. |ili«9aA:^9 I^ulso ]l.a^-f.si£i a.l^iii^ 01901.^3 Pc oi.j»£9o ...
LI. De lucis ac tenebrarum mutationibus quae animae ac- cMunt. — (B. 0. I, lib. III, 33). Codd. 14633 f. 93« ; 14632 f. 76« ; — 124 f. 192« ; 125 f. 74«.
In. : ..^bk2s..«] |Zal:;k.Q|ZLA.La^Z? )j|.Ls ^sxLSlm. ^A.slSi }o^
Fin. : '>^<*?' )m4.!:;^^o l^^o).^)? ^^!:^.*)] ^A-buaio r^J^? ^-t^j^ •• LII. De tenebris quae aliquando anachoretis obveniunt. — (B. 0. I, lib. IV, 4). Codd. 14633 f. 94« ; 14632 f. 76b.
Init : ... Is^as >cuj» >o,^^s ^|ao -f^b,^ )j..^.laL? lls\Si
Fin. : ♦ ]r^ P<^ ^ >0r^ "^- ^l^ H^-» ''^•^? ^-^' )^5ai
LIII. Dezelotypia — (B. 6. I, lib. III, 34, 35, 36, 37).
Codd. 14633 f. 94^ ; 14632 f. llb; — 124 f. 193« ;
125 f. 75«. Init. : ... ii^^v lij.M.'!^ ].^<d >eo£w^ )3 liu ]^'r^ Fin. : > ^-~*^] ^^A^^:;> ^olb^^c )..4.<n ^b] s^Z^^a.::LA^Z "^i^LoI^ik LIV. Le tribus scientiae gradibus(2). — (B. 0. l, lib. 11,24). Codd. 14633 f. 99« ; 14632 f. Slh ; — 124 f. 199^; ; 125 f. 81«.
(1) Dividitur in duas sectiones quarum altora incipit (14633, f. 93a) his verbis : ii^r: ]-*i|.^] ]Za3yaW .
(2) In quatuor partes distribuitur sermo in codd.; primum de iide, dein de unoquoque trium graduum scientiae agit aiictor.
— 47 —
Finis ! ♦ tA9ia!:a^V ^ol^a >o^ |.^Vi.i^? ]Za"^\Vi*5 |i^Jk£uM ...
LV. De diversitate opei ationum scientiae. — (B. 0. I, lib. II, 25). Codd. 14633 f. I04/j ; 14632 f. 87a ; — 124 f. 207& ; 125 f. 876.
Init. : ..U,^9 (..«.£? ^i\«| )j?i.2 )^^.«-|^'2LLar)9 ^Lltt) ]l^f.* Fin. : •> >OjSn\a >oixi )Zs.i:^0vr) r^f*o\ au^ .jUA^dib* )]
LVI. De speciehus orationis. — (B. 0. I, lib. II, 26).
Codd. 14633 f. 104/j ; 14632 f. 876 ; 14728 f. 216a; — 124 f. 2086 ; 125 f. 88a.
Init. : ..)avX Vu ^.li^^ols cnZz^^^ )2^).AS W.AJ) 55£l.a.J? Fin. > 01-^ ,;^o,.!^ )a^^ )r-*Uo )^lXlr» ^o!:^ oiZaA^
LVIL De inhabitatione Spiritus sancti in nobis.
Codd. 14633 f. 1076 ; 14632 f. 92a.
Init. : ••• ,--k^3i.£ )?<3i Vi» ^ ooi i..i.ifi) Ur^] U:^^ ^l
Fin. : •:')-^r^ ^ou^ ^s^^ ^oi.l^_^o.)iA.*?'|? ^ai^Q.Asaj ... LVIIL Quomodo conservetur interna animi vigilantia; de tepore et frigiditate. — (B. 0. I, lib. II, 27).
Codd. 14633 f. 1086 ; 14632 f. 93a.
Init. : ..• It-sa:^ '^ab^ )Za^l^saAiao )Zal.*^;^.:^ oi..*£ui.l^ Fin. : * ) q > qa, h^^ VaJ i\4i:aQo )j).la^ Va^a^
LIX. Accurata distinctio de vita hominum. Codd. 14633 f. 1096 ; 14632 f. 93b. Init. : •••I.Joi )Sn\s\ ^fXtLliO oii^OfO l«^t.~? 1.^ Vs Fin. (Exscribere omisi.) LX. Depatientia. — (B. 0. I, lib. III, 38). Codd. 14632 f. 94a ; — 125 L 936.
Init. : ••• £^-<ft'? '-^^'* H> l-'^'^^ ).Joi»s V^yf^ X^^^i l*^- Finis : ♦ ^i ii\°i:ao |?oi )^*45o)3? ^-^■')3 U^-^ ^I^lj?^ol^.. LXI. De iis qui ad Deum tendunt^ et quotidie scientiae student. — (B. 0. I, lib. IV, 13).
— 48 —-
Codd. 14632 f. 96a ; — 124 f. 214a ; 125 f. 95a. Init. : ...|.£Ltt.|Jn ).:)al^^A )^ ]'r*^} )-^? ^^''^ '^mo.^^o^
LXII. J)e amore Dei. — (B. 0. I, lib. IV, 14). Cod. 14632 f. 98(>.
Init. : ...ovJSoL.M >a^ v-aJ) > »1 iVi |]9 ^^j? ^,^9 01^^::^ lr*r^
Fin. : ♦ ^{.Ji^s oiil^ \^^ >o,^ ^l^ ^.^^9 )] i<7LX ...
LXIII. Quod non oporteat nos miracula et revelationes pe-
tere a Deo sine necessitate. — (B. 0. I, lib. II, 10).
Codd. 14632 f. lOOa ; — 124 f. 218a ; 125 f. 98a.
In. : V^-^r^ Za^ vAcnaJ99a^ |.^ )~*r^ 001 wA^jjs ^^]^-"^ ^s Fin. : ♦ i^*v| .ai.£a^? \Lj^m. _£ )1^ 001 s*oial£Uklas . . .
LXIV. Cur eos quos diligit Deus tentari permittat. — (B. 0. I. lib. II, 9). Codd. 14632 f. 1026 ; — 124 f. 220a ; 125 f. 99b.
Init. : . . .^^01 wa^;^^ in.^)] ).>-*|»o ^^a.^^? ).£a^ \»^
Fin. : <*5^i^ ^axhj >c y!aa!^ 1^4 *> "^ ^^ «*^ iZaa^)^^!^...
LXV. Quod ex suis cogitationihus conditionem suam qmsque
percipere queat. — (B. 0. 1, lib. IV, 15, 17).
Codd. 14632 f. 1036 ; — 124 f. 221« ; 125 f. 1006.
Init. : ..i^Q^ i^^ t-^ ii'ai.«^tTL:ia;5 vA0io£u.«i9 \^ V^y^^
Fin. : •> ^^^Nn\S >aS^ \..M.iLo^ 0l1i9 iZr^ ).^^? \^hAo ...
LXVI. Cur homines anima intellectuali praediti res spiri- tuales juxta crassitudinem corporum intelligunt. — (B. 0. I, lib. II, 8). Codd. 14632 f. 106a ; — 124 f. 22^b ; 125 f. 1036.
Init. : ••^^ \omZ )]9 _Al)Op0 \^hZ wm£c£J 001 01^^.«) ^f^ Fin. : ♦^<n.^^|£io^.*9iL4.^^aLl^9 ^.•1.m£^s 019^9...
LXVII. De variis affectibiis mentis qui per orationem pro- bantur. — (B. 0. I, lib. II, 12 et 29). Codd. 14632 f. 107^. ; — 124 f. 215^ ; 125 f. 96a. In. : ... iH i?«.Sk? ).i-i? ir-^A, ^oi )x»^^? iz^4 ^ i-^^^
— 49 —
Fin. : ■> ^JLm, ^*\^bo jzq.^^ ]^(n\ ^]^ ^^iSn ^ik> ... LXVIII. Qiia ratione quisqiie actiones suas componere pos- sit, — (B.O. I, lib. III, 42, 43).
Cod. 14632 f. 1076.
Init. : . . . 01:^9^ <~*? ^ ].M.L^ ]:l^^ 2^^] ).^| |zaja.»z
Fin. : »^*iVi\^ >q^^ |.^y.:^o9o j^aaj>/Z ].MOg^9 ].j*.o-f!!:::^. LXIX. Epistola de silentlo, — (B. 0. I, lib. 11,34).
Codd. 14632 f. 114^; ; — 124 f. 230a ; 125 f. 109a.
In. : •*• v^^N.*| V:^ >^ v..t>%^A>l? I^l::^^ v^^sj^ v.^] V.^
Fin. : «"^^^.^o l^^^^^s? t~^ M°i '^ jrffn^a . tVi>,y? |.ll|L^ LXX. 2)eclaratur discrimen intelligibilium. — (B. 0. I, lib. II, 35).
Codd. 14632 f. 1166 ; — 124 f. 233«; 125 f. llla.
Init. : ...|a-*l.^ IL^? ).i\,nn,v^ r»^^? U.«409 )m*.^9 l^^] i^,.:^ Fin. : ♦j.soj^o U^lo |.i£9? j.aoa.^ ^:^ ]Ljz^Of.si u^^^j?... LXXI. Breves sententiae spirituales.
Cod. 14632 f. 117«.
In. : ... ILi-^ t^s £v.«|,.dk^ |z^ ii A y^^i^^ J.J«<^? ^l «o^j| ^^f.^
Finis. : •> ^«329 ^aa |°i\ii^ a^ > nml <n..«oai? |Aji7|£vj^ ...
LXXII. Quomodo oporteat prudentem in silentio degere. — (B. 0. I, lib. II, 36). Codd. 14632 f. 1186 ; — 124 f. 236a ; 125 f. 114a.
Init. : ..• fooaui |3? L2] |.^r) ^ . ^so-i^ >^ j^|? >o,^iali. '«b.lQ^ Fin. : <> ^9 l^^ijD ||m*| ^^ h^] "^^oL^ i.i.^ll..ii^ ... LXXIII. Quod statum vitae nostrae ex mentis mutationibus dignoscitur. — (B. 0. I, lib. II, 37). Codd. 14632 f. 120^. ; — 124 f. 233« ; 125 f. 115^.
Init. ... ]Zaa.iMsZ jiNnn ^^yM^o aJUi^).2 ■^Violn'^ )-Q-sZ] Fin. : •> |i *Tni )]? ^^^::^ acv — ^ 1««^ ^auE&^l:;^ \asa ... LXXIV. De operationibus gratiae. Cod. 14632 f. 1216.
Init. : •.. l-aAi^i^io i:u).I^| ^^^aLs |Z| >c|.tf 2w^o(n
- 50 —
Fin. : <• M^h' "^^^ ^£^1 ,-^ ^^9 1^^ r^^ ••• LXXV. De vera scientia et de tentationibus (1). — (B. 0. I, lib. II, 38). Codd. 14632 f. 123^ ; — 124 f. 245b ; 125 f. 118a.
Init. : ••• tZojk-a^^ |]| o^oi^^l? _ft.^.«| ws) P) )-ik'9|^ a^o Fin. : <> ]Zqjs^4 ^^9 )j99aJ^o ]^^i ^^? )^anA^i.o 4^ LXXVI. De poenitentia. — (B. 0. I, lib. II, 39).
Codd. 14632 f. 125^ ; — 124 f. 248^ ; 125 f. 121a.
Init. : •^?°^J? '.^oio^i^) poi |^a£LS9 ol!^9 ) aaI.*) ^9 |.T >S> Fin. : * 001 \.jJtz poi ,^ ^.«^ ^A^aAj^ poi )jeLs ... LXXVIL De discrimine virtutum totiusque asceticae vitae fine (2). -- (B. 0. I, lib. II, 30). Codd. 14632 f. 127a ; 14728 f. 221a; — 124 f. 25U; 125 f. 123a.
In . : . )^a.^s9o )ZaA«Z siftOioAba) il^Z ,;^^^ol£ )^oi9 ai^9 )Latf
Fin. : * ilASnA m _:aO .al^^tjiJ )} ^OJOI ),1^.^99 ^OVl^ ^? ].,
LXXVIII. De gradihits absconditis eorumque operationi- bus{3). — (B. 0. I, lib. II, 31). Cod. 14632 f. 131a.
Init. : • • )^f.2ic?z? )Z9a^? ^^ ^l^lz ^^ . iSoi Fin. : *]f^lMZ9 \.'^.sj oi^a^u^) ^▲a^.M P — .«oct — .>|\ i^v .-. LXXIX. Quam prosity abdicato saeculo, in solitudinem sese rectpere. — (B. 0. I, Jib. II, 32). Codd. 14632 f. 136a ; — 124 f. 261a ; 125 f. 132a.
(i) — Post quasdam lineas novus affigitur tituluset pergit sermo in haec verba : ... i)\^ ).i.a^ f^otl^^kas?
(2) Est etiam hlc sermo per modum interrogationum et respon- sionura. Proponuntur VI quaestiones :- Quid sit poenitentia , puritas et perfectio ? Cur caro quaerat voluptatem ? Quid sit im- passibilitas ? Quae sint propria humilitatis?
(3) In cod. 14632 distinguuntur huj. serm. plures sectiones :
secunda (f. 131&) notatur hoc titulo : )An;'rnq? ^.9, tertia (f.l326) illo : ^ ).^ poi \^S .
51
LXXX. Quomodo externi motus internos componant. — (B. 0. I, lib. II, 33). Codd. 14632 f. 1365 ; — 124 f. 262fl.
In. : ..}i^ — ^? I^aJo^ jZax>i fnVi*^ ^••^Jt^ >^(noila| _^i9 l^^as
Fin. : ♦ oiZas.? |Z]^o l^^^*-*^^ ^^^ol^ jcoi It-v^ ^) • • •
LXXXI. De vigiliis noctis. — (B. 0. I, lib. II, 13; IV, 16).
Codd. 14632 f. 139« ; 14728 f. 2246 ; — 124 f. 265a;
125 f. 135a.
Init. : • • • v^ifTL^^A JA,4V>A,^ >oa^Z9 b^] |.2.? _^9 \^ Fin. : <• 'jNnaaA' ^^ >^aiZ ]i 2l3) \\n |.o ^Zcs^^o ...
LXXXII. Cur monachi vitam anachoreticam eligant cum Deus misericordiam praetulerit (1). — (B. 0, I, lib. III, 41). Codd. 14632 f. 145« ; — 124 f. 270« ; 125 f. 1425. Init. : ••• }vih3o ^w^i^w^) {.^.i&oo? ^A^^o) ^^ f.j^.s^ Fin. : ♦^-^) . ,^iVSs ^a^^^^^J^u |^.*i^ aL!:^^ ^ )rA^o ... LXXXIII. De humilitate. ^ (B. 0. I, lib. II, 43).
Codd. 14632 f. 1476 ; — 124 f. 266a ; 125 f. 1355.
In. : >• )Zoinin^? (n!2i.jfc/\^ a\SVi\ «^^aa wm^ls)? ^J) |.js.
Fin. : <• ,--^) i^»vi\s ^q^:^!^ ]^] >q:^ )i5| ovL*.as ...
B. — OPERA DUBIA (i).
LXXXIV. Epistola responsoria ad quemdam fratrem. — (B. 0. I, lib. III, 44) (3).
(1) Hic sermo media epistola Philoxeni Mabugensis insertus est in graecis transiationibus, ut dixi. Cf. supra pag. 15.
(2) Inter opera dubia aut falso adscripta Isaaco nostro hic recen- seo tantum ea quae syriace exstant. - De iis autem quae in ara- bicis graecisque oodicibus sub ejus nomine perperam circumf^e- runtur loquar paragrapho sequenti.
(3) Dubia mihi est ha,ec epistola : 1» quia a magna collectione
— 52 —
Cod 14732 f. 235a.
Incipit : '•• l^oh^ 001 llU? }]| waOi |a^9 0^ ^ti^nm ^b^]^ Desinit : <- ^j^^cmq^ ^ I^Xa^ Iza^i^ Voa^ ... LXXXV. Fragmentum de solutidine. Cod. 14732 f. 2366 (1).
Incip. ... ^OL^ ^^ b.i\ Vii.iiV> ^l |Za^?n i>S\ 01 in«t| Desinit : * ]\<^\^ ^^.^r^!^ |iX2£o9 oocn ^^01 . • . LXXXVI. Excerpta varia (2).
Scilicet : V Fragraentum cod. 14577 f. Sib. — 2° Tria fragmenta cod. 14729 foU. 188a, 189a et 1906 (3). LXXXVII. Preces variae (4).
Cod. Paris. 16. — Cod. Lond. add. msc. 14723 f. 111«. — Aliique libri liturgici.
exulat ; 2» quia nec in versionibus graecis, nec aethiopica reperi- tur ; 30 quia tum ob conceptus tum ob stylum, summam analogiam praefert cum operibus Philoxeni Mabugensis, cui iibehter eam adjudicarem.
(1) Eadem motiva ac pro praecedenti opere dubium movent, minus tamen.
(2j Fragmenta sub hoc numero inscripta dubia voco, non eo quod ab Auctore nostro abjudicanda reputem, sed quia quamvis attente semel et bis opus integrum perlegerim sermonem ex quo desumpta fuerunt non reperii.
(3) Fragmentum cod. 14577 inscribitur : . >niiW«l ^i^? |3o-^ .
Incipit : }.jwili£) ^ ^r^l? "^^ "^^AuaJ? IJo . i^j liiViNz
Primum fragmentum cod. 14729, cujus initium deest, constat brevibus sententiis ; alterum inscribitur ji\4>? ]mt^ Vi» ; tertium
habet titulum : ]^r^\ wSoZ |-»-5 et incipit : In^)^ ols? 001 ^JZUio'
4 )o01 tJ\i > ■» *
{i) Istae preces quas codices liturgici nostro Auctori adscri- bunt non semper ad literam ex ejus operibus exscriptae videntur. Plures enim quarum initium convenit cum textu sermonum in fine ab eo recedunt ; ideoque hic rejeci.
— 53
C. — OPBRA FALSA ADSCRIPTA.
LXXXVIII. Liber de causa causarum, — (Cf. B. 0. I,
pag. 461 sqq.) (1). LXXXIX. Beatitudines. — Cod. 14577 f. 94a (2).
(1) Istud opus physico-theologicum in novem libros partitum prosequitur (loc. cit.) Assemanus et Faustum Naironem aliosque retundit qui illud Isaaco nostro adscribunt. Ipse Asseraanus ex praefatione docet auctorem fuisse Isaacum Edessenum ep. qui propter turbas, sede sua relicta, in proximos Edessae montes seces- serit ibique laudatum opus dictaverit. Sed A. Pohlmann, qui fuse de isto opere ejusque auctore disseruit {Zeitschrift fiXr deutsche MorgenlandGesellschaftylS6l.Tom. XV, pagg. 648-663) illud Jacobo Edesseno adjudicat. — Cf. quoque quae adnotat Payne Smith {Catal. codd. Mss. Bibl. Bodl. coll. 583 sqq., ubi etiam reperies singulorum librorum et capitum argumenta usque ad cap. III lib. VII). — In codice Oxoniensi (Hunt. 123) hujus operis scriptor non tantum Angliae, Franciae, Hungariae, Magnae Russiae etc. mentionem facit, sed diserte Turcas id temporis ostias Danubii incolere adllrmat (fol. 291). — Revera varii, codices inter se satis discrepant ; attamen infirma mihi videtur opinio Pohlmanii dum recordor Jacobum Edessenum eadem argumenta, ratione diversa tractasse in suo Hexaemero. (Cf. P. Martin. Journal asiatique. 8« s^r. Tom. XI, 1888).
(2) Opella haec in codice habet titulum v ni>mi| ^i.:»©? \J.o.i^jL-^ Exhortatio Mar Isaaci. Constat XXXIX sententiis quae omnes a formula 1:^ s*oiasa.^ incipiunt. En quasdam :
4 .f^Sn^n \f^ ioai) ^^^ «AOiasa^ .2 4 }jj^9aas |9(3i^ jooi? ^^^ «^cnaAa.^ .5 4 qvlii^f:! )Jo£uS jo(n9 ^^^ saoio^o^ .17 <• ji^alao s^\ >^inV) |ooi9 r^^ ^oia^a^ ,28 fj, Jo^iIImS adAZ v^£sS9 N*(na£a.^ «59
Suspicor esse opus alicujus monachi qui voluit hisce brevibus sententiis doctrinam Isaaci (Ninivitae?) contrahere. Hoc forsan fecit Johannes Monachus (Apameensis), nam in cod. Lond. istas Beatitudines proxime antecedunt et immediate sequuntur ejus excerpta.
— 54 — § I".
DE VERSIONIBUS OPERUM ISAACI NINIVITAE.
Absolutis quae spectant ad primigenii textus operum Isaaci recensionera, quaedam de eorura versionibus addere convenit.
I. — Ab arabica incipiemus, non quod sit ceteris prae- stantior sed quia istam (haud merito, ut videtur) tanti facit J.S. Assemanus (1) ut crederes eum eam syriacis codicibus anteposuisse. Integra servatur incod. vaticanoCXCVIII (2).
Iste codex, syriacis litteris sed sermone arabico exaratus, constat foliis 262 borabycinis majoris formae (in-f). Perti- nuit olim ad Thomam presbyterura ex urbe Hesna qui illura donodeditCyriaco presbytero et abbati monasteriiS. Mariae Syrorum in deserto Scetensi, ut docet adnotatio folio 211 apposita.
Partitur in quatuor libros quibus praemissa est vita Isaaci quam supra latine dedimus. Inscriptio primae partis fert : In nomine Patris et Filii et Spiritu sancti unius Dei, ope et auxilio Dei excribere aggredimur libros sancti sapientumque maximi Mar Isaac Syri. Sunt autem in quatuor partes divisi. Concedat Dominus opemque ferat ut et doctrina et opere iisdem libris proficiat tum lector tum quisque monasticum institu- tum amplecti desiderat per intercessionem Doyninae nostrae et hujus magni sancti. Amen. Uistoria hujus sancti,
Complectitur liber iste XXVIII sermones quorum tituli legi possunt in Bibliotheca Orientali (Loc. cit.).
(1) B. O. tom. I, pag. 446 sqq.
(2) Fuse describitur in Catal. Bibl. Yatic, tom. III, pagg. 427- 442, ubi plura corriguntur eorum quae in Bibl. Orient., dicuntur. Attamen, sicuti ibi arabica syriacis, liic syriaca arabicis inter- mixta sunt. Ego vero in computando sermonum numero, in prae- senti paragrapho, codicem arabicum sequor.
— 55 —
Librum autem hunc totum uti apocryphum habeo. Vide- tur esse compilatio sermonum plurium auctorum quam ipse amanuensis nostro Isaaco adscripsit. Omnes isti sermones a syriacis codicibus qui opera Ninivitae continent exulant et primus nihil aliud est quam liberior translatio sermonis Isaaci Antiocheni de creatione hominis (1).
Ad calcem hujus libri legitur (fol. 50) adnotatio sequens : Absoluta sunt quae ex primo libro Mar Isaaci reperimus : reliqua vero in Syrorum regionibus dnmtaxat extant. Un- de apparet eurn qui sermones hujus primi libri arabici col- legit prae oculis non habuisse librum in quatuor sectiones divisum ac proinde notitiam historicam toti coUectioni prae- fixam opus esse illius Mosis qui huncce codicem exaravit.
Eodem folio incipit liber secundus cum hac inscriptione : In nomine Christi animarum nostrarum iUuminatoris.et men- tium nostrarum directoris, et imbecillitatis nostrae adjutoris^ scribere aggredimur partem secundam libri sancti Isaaci Epis- copi civitatis Ninivae, qui abdicato episcopatu ad eremum se recepit vitamque suam in soUtudine transegit. De institutione monastica deque secessu a saeculo (2).
Absolvitur f. 139^ hac clausula : Explicit liber sancti magni et praestantis Mar Isaac de timore Dei. Ejus oratio
(4) ♦ >5?| >a:i^5^? M-A^Vaa V:^ . Cfr. B. 0. tom. I, pag.222n. 18.
(2) Enumerat Assemanussecundi hbri XLV sectiones juxta divi- siones hujus codicis simulque codicum synacorum. Sed attente legenti Catalogum apparet in codice arabico duplicem seriera ser- monum signari quarum altera IX sermones, altera XVI continet. Priorcompiectitur sermones qui in Bib. Or. notantur I-XIII ; pos- terior eos qui describuntur sub numeris XXII-XXXIX. — Ceteri (XIV-XXI et XL-XLV) extant sed numeris non designantur. — Sermonum III, IV, V et XXVII hujus libri textum syriacum reperii in cod. syriac. Parisiensi 298 (foU. 48&, 496, 676, 64a) dequo aliquid supra (pa^. 33) innui. Codex iste saeculo X exaratum fuissc videtur a quodam nestoriano scriptore, ut apparet ex variis loquu- tionibus ei ex raodo quo Tiieodori Mopsuesteni noraen, rubris literis, honoris causa, describitur. Continet varia. ascetica ex diversis auctoribus collecta.
— 56 >-
custodiat, dirigat adjuvetque omnes lectores qui comparandis vlrtutihus opera?n navant. Amen. Amen. Et raox subditur : Ejusdem sancti sequitur pars tertia, de amore Dei.
Liber autem tertius incipit fol. 140a cum hoc titulo : In 7iomine sanctae Trinitatis. Liber continens sermones Patris nostri pii, praestantis , et spiritualis sancti perfecti Mar Isaaci, de monastico instituto. Estque pars tertia librorum ejus. Cujus benedicta oratio dirigat lectorem ad cognoscendam veritatem virtutis rectorum verborum ejus.
Continet tertius liber XXXV sermones quibus addun- tur variae responsiones seu epistolae.
Fol. 231b legitur : Explicit pars tertia operum sancti Isaaci. Deus misereatur mei Mosis pauperis per ejus preces. Amen. Memento mei Domine in regno tuo. Facta sunt haec in deserto Scetensi anno Graecorum 1812 (Christi 1501).
Liber quartus incipit foL 2395. Non praefert alium titu-
lum quam haec verba : Pars quarta sancti Mar Isaaci. —
Continet tantum sermones quinque quorum secundus et
tertius excerpta esse videntar sermonis LV ; quartus extat
in sjriacis (serm. LII) et jam includitur in sermone ara-
bico XXXI libri tertii. Primum (Gapita scientiae) et quintum
(Apophtegmata) Isaaci opus esse non apparet. Liber desinit
fol. 262 ubi scriba longiorem exaravit deprecationem quae
ita absolvitur :... Dignare Domine, veniam peccatorum
largiri Uhrario qui sex istos quaterniones exscripsit et
lectori et auditori. Amen. Exaraii sunt lii confusi cliarac-
teres anno 1812 (Chr. 1501) in deserto Scetensiper mamcm
peccatoris omninm mlissimi, nomine Mosis, liomonymi
illius qui Israelem db Aegyptiis liheramt.
Manifestum autem est hunc Mosem consilium inivisse colligendi omnia Isaaci opera quae invenire potuit atque tres diversas collectiones in unum compegisse,quibus postea hos quinque sermones addidit. Quae cura ita sint, quo modo factum sit ut in hoc codice ex variis collectionibus confecto
»^
pluries idera sermo repetitus occurrat (1) bene intelligitur ; minus bene vero percipitur cur doctissimus Assemanus hunc codicem sequutus fuerit in conficiendo catalogo operum Isaaci Ninivitae (2), et multo minus cur confuse intermis- cuerit titulos sermonum ex syriacis codicibus ita ut in ejus enumeratione idem sermo bis vel ter computetur (3). Cujus rei explicationem aliam invenire non possum nisi hanc : nempe, cl. virum titulos tantum, non vero opera legisse et quotiescumque diversum titulum inveniebat diversum esse opus reputabat (4).
Quaenam vero fuit origo illarum collectionum quas in unum \olumen contraxisse Mosem monachum Scetensem diximus ? — Ignoratur quisnam sermones primi et quarti libri ex graeco vel potius ex syriaco idiomate in arabicam linguam verterit. Secundus autem et tertius liber ex graeco certissime proveniunt. Auctorem hujus translationis esse celebrem diaconum 'Abdallah ben Fadhl ben 'Abdallah (Abu'l Fath), qui saecnlo X vivebat (5), eruitur ex Asse- mano (6) et confirmat titulus versionis aethiopicae. Hanc forsan fecit translationem ex quodam graeco codice in quo
(1) V. gr. sermoIVlib. quarti qui idemest acsermoXXXlib.tertii.
(2) B. 0. I, pag. 446 sqq.
(5) Sic in B. 0., sermo XX libri quarti, est pars sermonis XXI libri secundi; sermo XIX libri quarti est pars serm. XX libri tertii ; sermones XXIll et XXIV lib. tertii sunt fragmenta sermonis IX lib. quarti ; sem. XXV et XXVI libri tertii, sunt fragmenta serm. XVill libri quarti ; serm. XIII libri secundi et serm. XVI libri quarti, immo sermones XII et XXIX ejusdem libri secundi idem sunt.
(A) Hanc hypotliesim certam faciunt quae supra observavi de Epistola Pliiloxeni et quae adnotavi ad sermonem XXXJII. — Vide supra pag. 15, et pag. 42, not. 1.
(5) De isto viro confer si lubet : S. E. Asseman. Bibl. Medic. Laurent.,\id,gg. 37, 64, 73, 1.30; Schnurer, Dissert. phil. critic. pag. 197 seqq. ; Nicol! et Pusey, Bibl. Bodl. codd. msc. orient. cat. pagg. 25, 26, 30, 470 ; Mai.j, Nov. collect. tora. VI, p.Mgi?. 173, 178, 247, 304. Gildemeister, Zeitschrift fOr die Kunde des Morgenlan- des, tom. V, pag. 216 ; etc.
(6) B. 0. tom. I, pag. 208,
— 58 —
tantum sermones selecti Isaaci continebantur (1) et pos- tea, reperto alio codice perfectiori, sermones in priori omissos addiderit. Quidquid sit de hac hypothesi, arabicam collectionem olim duobus tantum constitisse libris (quibus omnia syriaca continentur) deraonstrat dispositio codicum in quibus servatur graeca versio eodem modo ordinata (2). Haec paullo fusius tractanda putavi ne quis mihi in negli- gentiam vertat quodarabicaratranslationempenitusneglexe- rim : quae sane cum ex graeco procedat parvo subsidio esse potest ad criticara textus syriaci ; et etiam ut appareat
(1) Monachi haud raro quae sibi placebant ex libris asceticis in proprium usum exscribebant et sic saepe colligebant in unum volumen excerpta diversorum auctorum. Multos habemus codices hoc modo confectos et saepius negligentiori manu exaratos. Hoc etiam contingit operibus Isaaci. Codex parisiensis 875 (saec. XI) hunc fert tituium : toO brjiov nixTpbq riixCdV 'lo-aay. lov l^vpov, tov a<jKy]TOv y.al ava^wpyjTOu loyoi ^ia(^opoi ev £7riro^yj rwv Xoywv auTOu, — Haec verba : in epitome non significant librum exhibere quod- dam doctrinae Isaaci compendium, sed continere selectos sermo- nes aut sermonum fragmenta verbatim tamen excripta, ut ex inspectione codicis mihi compertum est.
(2)V.gr. codex PatmiacusT?P',de quoitalegiturinCatal. -.Tzvyoz £V (TyYjfxa^zi TSpapTou uixpov 'ez (puXXwv (jvyY.zl^zvov 399. yiypa^- psvov ^e Trepc ryjv lE' exaTovTaerepiJa. Ilepte^ei Ta 'A2KETIKA Tou 6(s[ov TOVTOV 11. ('lo-aajt) xaT' aXXyjv pLZvzoi ys (Jtaipecriv yj 07T&)<; £^et Yj Tw ZYJg [KxycLOiaq XyiEew; Ntxy;(pdpcj> rw GeoToVyj cpiXoTro- VTi^zl^a. TTpwTyj ex^O(Tt<; auT6)v (Aertj/. cc^^oy •zo yap ri^eiipov izvyoq eiG ^vh dLYjpzzaL (3t6Xta, wv Toptev 'zoiavde e7Tt(ppa(py;v cpe^pet : n toO
6<Ttou n. yyptwv 'laaax... (titulus consuetus)
BaTeoov (Je : « tov ogIov II. yiumv 'lo-aox tov ^vpov zov acxyjTOu xai avayfapYiTov yevo^j.ivov \j(7TZpov iTzirsY.onov ev 'E^ecra/} zri irdAet, pteTa6Xy)9er<7a aTro <ruptaxyj; dikTOV {= $taliy.tov) elz pcopiaixy^v ev Tv^ lavpa ^aooa Trapa IlaTptxiou xat Abpaatou. r — ^X^^ ^^ (iide Yi Tov P' Tourou ^t^liov apyy] : « ^^JJl ^ '^bv Seov ayaTiMda...?* (Ita etiam incipit tertius liber arabicae coUeciionis cum ser- monelV). — Cf. HaTpitax. BtSXtOT. pag. 162.
— 59 -
quare catalogus operum laaaci a me confectus ab assema- niana enumeratione tara diversus sit.
Praeter hunc vaticanum cod. CXCVIII aliura non cognosco in quo integra exstaret haec arabica versio (1) ; quosdam tamen inveuio iu quibus ipsius partes occurrunt, nempe :
Codicem parisiensem (syr. 239) qui (foU. 393-458) con- tinet primura librura in sectiones numero plures quara indi- cavit Assemanus partitum ; et codices vaticav^os LVI atque CCII (fol. 246) in quibus servatur sermo qui incipit : Qua- tuor ex causis procedit peccattim : nimirum ec»mmio potu, ex corporis saniiate, ex diviiiarum adjluentia et ex mulie- ribus ; et videtar esse excerptum sermonis syriaci quinti.
Notandus etiam venit codei carshunicus Biblioth. Bod- leianae Marsch 465(2). Ejus inscriptio sic sonat : In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti unius Dei scribere aggre-
(1) Dum loquor de isto codice corrigam quae superius, pag. 17, erronee dixi circa testimonium Jacobi Sarugensis. Re quidem vera hujus viri nomen occurrit foi. 1076 in sermone arabico XI, qui in enumeratione assemaniana est XXXII libri secundi (B. 0. 1. 1, pag. 451) et in catalogo a me confecto est sermo LXXIX. Firma tamen remanetconciusio, nempe proprio marte ab arabico inter- prete additum fuisse hoc nomen quod neque in graecis neque in syriacis legitur codicibus. Ne dicas illud forsan deletum fuisse in syriacis. Hi enim codices plerique descripti fuerunt ab amanuen- sibus Jacobiiis qui certe nomen Sarugensis non omisissent si in- venissent. Ceteroquin, valde impecfecta est versio arabica, ut judicare licetex ip3omet loco quem liic refero, servata codicis men-
dosa scriptura : ^yL\ auljJ .^>Jo^' ^LaaoUI yc ^U v.,A^^ (Xm^I ,jj-I*^I sLsxj ';i£.ydyj] LuiUl k^t>Lsx<j ^jw^aJI v::*hxAr> >| Ijl iwl ^s^.w^aJI ^Joju ^jJUiJl J«jf • .. &Ji35-JI 5www5-jl *JL*JI i"1^<n1 ^ I ■>. In svriaco autem sic legitur (add. rasc. 14632, fol.l36a): (1-A.aJ?) (rizi.^'^ U<^ 'a\^lJ\\i\ >c^ j.ifl? ^5p.D i-.^]? ^^] ^j.-.y.io Ij.^? U^» >«r-°? t::^-!? K'^-^
...U"'^ 3»^ _-om 1.^3 <^aJ<n 1^^^? lli^^aio ^aioii^r: U^ It-^l? r2) Cf. P. Smith. Cat. codd. syr. Bibl. BodL pa^. 481.
— 60 —
dimur partem quartam homiliarum principis sapientum sancti Mar Isaaci Syri cum pace Domini. Amen. — Ex sola vero enumeratione operum quae in isto codice conti- nentur, manifestum est scribam utrumque Isaacura, Antio- chenum scilicetet Ninivitam, perperamconfudisse. Continet autem codex post duos sermones soluta oratione (foll. 1-46), sex homilias metricas (foll. 66-174) quas excipiunt Ninivitae epistolae duae (foll. 174-187); sequuntur ejusdem homilia (foll. 187-192), qaestio et responsio (foll. 192-197), denique epistola (197-205). Haec omnia convenire videntur cum iis quae notatAssemanusiuB.O. sub an. XL-XLIV lib. III (1).
II. — Ex arabica derivari aethiopicam versionem jam innui. An alicubi integra haec exstet nescio. Parisiisin BibL Nation. duo sunt codices (fonds ethiop. 1 14 et 157) qui con- tinent : Librum tertium operum asceticorum Mar Isaaci Ninimtae translatum eco graeca in arabicam et ex arahica in aethiopicam linguam. — Uterque codex recens est.
In codice 114 praemittitur brevis prologus arabici inter- pretis diaconi Abu'i Fath. Auctor vero profitetur se, rogante patriarcha Nicephoro al Qabqalis hanc versionem confe- cisse. Opus continet tertii libri arabicae versionis capita tri- ginta quinque priora (2) quae hic dividuntur in triginta sex.
Codex 157 exhibet (folL 35-97) eumdem textum paullo aliter partitum.
Praeterea in codice 125 ejusdem Biblioth. servatur aethiopice Liher Paradisi in capita CCLXXXIII divisus. Ex hisce autem duodecimum et decimum tertium supra cen- tesimum sunt Isaaci sermones XI et XXIX nostri catalogi.
Haec versio ab illa quae in praecedentibus codd. repe- riturpauUo diversa est (3).
(1) Tom. I, pag. 4S8. — Vidc in praecedenti cataloguo num. XLIV, LXXXII, LXVni, LXXXIV.
(2) Cap. XHI est sermo XX Johannis Sabae, quem graeci codices Nivivitae tribuunt ut mox dicara loquendo de versione graeca.
(3) De aethiopica versione cf. Catal. des manusc. orientautjc. Fonds ethiopien, pagg. 148, 131, 258,
— 61 —
III. — Aethiopicae et etiam arabicae longe praestat graeca yevsio, tum antiquitate (1), tum numero codicum in quibus ad nos usque pervenit (2). Ex his autem plerique
(1) Non est dubium saltem saeculo IX versionem fconfectam iuisse. Hac enim epocha recentior non est codex graecus Parisien- sis 695 (Suppl^m.) qui igitur omnibus codicibus operalsaaci con- tinentibus, non solum graecis sed et syriacis, antiquitate praestat. Literis uncialibus descriptus est, ab initio et fine mutilus. Servan- tur in illo, hocce ordine, sermones Il-VI, VIII, IX, X, XI, XIII, XIV, xn, VII et initium sermonis I Joh. Sabae. Hujus codicis specimen videri potest in opere cui titulus : Fac-similes des plus anciens mss. grecs de la Bihl. nat. par H. Omont (Paris, 1892, in-f") pi. XIII.
(2) Praecipui sunt :
Parisiis : codd. regii 875, 1073, 1074, 1076. {Cat. codd. graec. Bihl. Reg.)\ codd. Coisliniani, 117, 268. (Montfaucon, 5*6/. Coisl, pagg. 191, 512) ; cod. 695. (Suppl6m. grec) ;
Londini : cod. Arundel 555.
Oxonii : codd. Barocc. 5, 12, 15, 240 ; CromwelL 1, 2, 6 ; cod. Th. Roe 10; cod. Canonic. 55. {Catal. codd. gr. Bihl. Bodleianae) ;
Romae : codd. 591, 605, 757 ; (Assemani, Cat. Bihl. Yatic. Tom. 111, pag. 442) ;
Mosquae :codd.295, 294, 295, 296, 578, 598 ; (Matthaei, Notitia codd. graec. mosquensium, Mosquae, 1776, pag. 190 sqq.) ;
Venetiis : Codd. Naniani 22, 85, 97, 98, 114, 127, 151 (Mingarelli, Codd. graeci apud Nanianos patricios asservati, Bononiae, 1784); cod. Marcian. 127 (Zanetti. Graec. D. Marci Bihlioth. Venetiis, 1740, pag. 71);
Florentiae : cod. Laurent. 9, plut. 2, (Bandini, Codd. graec. Bihl. Laurentianae Florent.^ 1764, tom. I, pag. 129);
Mediolani : cod. unus, (Montfaucon, Bihl. hihlioth. mss., tom. I, pag. 500);
Taurini : cod. 351, (Pasini, Codd. hihl. msc.Taurin. graec. 1749, tom. I, pag. 475) ;
Viennae : codd. 156, 157, 255, (Lambecius, Comment. de Aug. Bihl. Caesarea, 1669, tom. V, pag. 72) ;
Neapoli : cod. 43, (Cyrillus, Bihl. regia Neapol. tom. I, pag. 155).
Quibus adde : codices sinaiticos 405, 406,407, 408, 409 (Gardthau- sen, Bihl. Sinait., Oxonii, 1886, pag. 97, 98) ; cod. cryptensem 8, (Rocchi, Co^. Crypt. pag. 75);cod. patmiacum 362 (Cf. 'Icoavvou 2a)cx£?.iwvo; : Ilar^iax. PtSAioG. p.ep. P', 'A0^vy](Tiv, awq', pag. 162). In Hispania plures etiam reperiuntur (Miller, Catal. des mss. gr. de lEscurial, Paris, 1848) ; hos et alios congulto raissos facio
— 62 —
referuat versionem antiquiorem e syriaco immediate con- fectara, alii pauciores versionem a praecedenti paulo diver- sam et quae forsan ab arabica translatione originem ducit, libri enira secundi et tertii arabici ordinem et divisionem hi exhibent (l),dum priores syriacorum codicum dispositio- nem magis sequuntur. Attamen nec ordo nec partitio alicabi adamussim convenit, quod satis facile intelligitur ex modo quo ipsa syriaca collectio facta videtur, ut supra exposui (2).
Fere omnes isti codices hanc inscriptionem habent, uno alterove verbo tantum diverso : tov (ogIov) ev dyioiq TraTpo; Yi^QiV a66a 'laaax tov l^vpov tov 6l(J'/.y\tov xat ccva-^^^oipYjiov tov yivoikivov eTTtcj/toTrou ryj; c^ikoy^pidzov TioXtaic, Nivsui "koyoi adJcsTt- zot £pp.y3V6u9£VT£(; UTTO Twv offtW 7raT£poi)v Y\u.CiV 'A&pocixiov xat IlaTptxtou T&)v (ptXoffO^wv zat y^cu^acTWV ev ttj lccvpix tov ev dyioiq TKXTpoq Yiii^v 2a66a, scilicet : Sdncti Patris nostri Isaaci Syri ascetae et anachoretae, qui episcopus civitatis Ninives factus est^ sermcnes ascetici translati a sanctis patribus nostris Abramio et Patricio philosophis (3) et in laura sancti patris nostri Sabae (4) silentio deditis,
Pluribus praemittitur homilia de silentio et vita solitaria in qua celebrantur Isaaci Ninivitae laudes (5).
In plerisque etiam codicibus opus in duos libros dividitur
necnon eos qui tantum prolationes ex Isaaco continent. Ei hac enumeratione quanti facta sunt nostri Auctoris opera satis liquet.
(1) E. g. cod. patmiacum 362 ; vide supra, pag. 58, n. 2.
(2) Pag. 35.
(3) De usu vocis (ptXoo-ocpou pro monacho^ cf. Cangii Glossarium graec. ad h. v. — Vide etiam Antonelli, Biss. de ascetis, cap. II, ubi fuse loquitur de variis nominibus quibus monachi designati fuerunt.
(4) Laura seu monasterium Sancti Sabae sita est in valle torren- tis Cedron duabus leucis ab Hierosolymis et quinque a mari Mor- tuo. Pedibus MCCLXXX supra liujus aquas consurgit. Dilicillimo est acc3ssu magna ex parte speluucis constans,plantis et viridibus carens, niliil nisi saxa ostentans, aquis tamen abuudans, adeo ut omni:i cibaria ex civitate advehenda sint.
(5j Cf. supra, praefat. pag. VII.
— 63 —
quorum prior aermones I-XXXVI coioplectitur, postericr incipit a quodara prologo qui nihil aliud quam est sermo syriacus XXXVII.
Quae etia:n dixiraus de raodo quo facta videtur coUectio operum Isaaci confirmat quod in graeca versione irrepse- rint tres serraones Johannis Sabae qui nostro Auctori adscripti sunt etiam in quibusdam codicibus graecis ubi separatim exstant (1).
De perfectione hujus versionis plura observanda essent. Generatim omittit loca difficilia et cum Isaacus unus sit ex difficillimis inter Syros scriptores multum abest ut sit integra translatio. Saepe sensum auctoris interpres non est asse- quutus. Verba graeca verbis syriacis apprime quidem res- pondent,et sic utilis esse potest ut determinetur significatio vocum syriacarum quae in Isaaci operibus occurrunt ; sed periodis sensus omnino falsus haud raro subjicitur. Non tanta cura eam examinavi ut certum judicium de ipsa ferre valeam;attamen recordor in primo libro locaomissanumero majora esse, convenientiara verbalem inter textum et ver- sionem adaequatissimam, et loquutiones perperam redditas numerosiores ; e contra insecundo libroomissiones esse rari- ores, sensum veriorem sed minus litteralem ac in primo. Unde suspicor primam partem ab uno alteram ab altero interprete confectam fuisse. Inde forsan quaerenda est divi- sio operis in duas sectiones in graecis codicibus.
Illa graeca translatio, juxta recensionem quae ex syriaco immediate procedit, edita est Lipsiae anno MDCCLXX
(1) In cod. Parisiensi 1076 sibi immediate succedunt (f. 66a-75a). Habet titulum primus : Trept cpuAaxyj^ 'ZYJq '/,apdLa.q ; et incipit : 6 xoXuMV To (jTOua oLvTov... Est sermo I Sabae (B. 0. t. 1, p. -436).
— Secundus : Trspt (XTCo-zixyyjt; ko^jijlov ; incipit : otolv ayaTryicrwpsv Y^yzLV h -zov xoaaou... Est sermo XX Sabae (B. 0. t. I, p. 440).
— Tertius : Trept Taceox; twv ap'^aptcov ; incipit : auzri eaTiv r) -za^Lc, r\ TW^pwv... Est sermo VIII Sabae (B. 0. t. I, p. 437).
— 64 —
curis Nicephori Theotoki monachi, qui postea archiepis- copus Slabinensis et Chersoiiensis sedern Astrakani tenens factus est (1). Secum vero abtulit in Graeciam vel in Mosco- viam pene omnia hujus editionis exemplaria et sic adeo rarus evasit Uber ut exemplar « tota fere Europa quaesi- tum » non invenerit eruditissimus card. Maius (2). Dolent pariter Cyriilus (3), Zingerle (4) aliique quod eum inspicere non potuerint. Revera non est cur eos pigeat. Postquam et ego frustra per omnes Urbis Parisiensis bibliothecas librum quaesiveram, exemplar quod possidet Universitas Lipsien- sis, (teste Bicke (5), qui eo usus est) examinare volui ; sed quamvis in catalogo notetur, in bibliotheca repertum non fuit ; denique aliud in Musaeo Britannico inveni, quo inspecto, novi illam editionem enmdem, qui in variis codi- cibus servatur, textum continere arbitrario modo ab edi- tore dispositum ; praefationem non esse nisi graecam ver- sionem eorum quae de nostro Isaaco habent Fabricius (6) et Assemanus ; notasque hic illic a Nicephoro additas parvi esse momenti : uno verbo artem criticam penitus deficere nec editionem iis laudibus dignam esse quibus celebrata fuit in recensionibus quae suo tempore prodierunt (7).
(1) Titulus integer est : ToO ocjIqv ILaTpoc, >9^wv 'laaajc,
eTTtTJtoTTou Niveui, "uov 2upou, Toc EvpeBzvzcx. acxer i>ca, a?icoo"£i iJ.lv zov ^oLxapLOiyToczov GetoxaTOu xai (JocptoraToy TraTpiap^ou Tyj? dyiac TToXew^ lyjpouuaAyjpi xat TzadGYic, IlaAaioTtvy]^, ■nvplov 'E(ppaipt : eTrip-sXeta d\ Ntxyjcpopou hpoiJ.ova.yov toO 0£orox,ou . Yi^r] izp^zov 'zvTZQic, z-adoQivzoL. — 'Ev Aet^l^ia Tyjc lia^oyta^, ev Tn Tvi:oypoL(jf>ia Tou BpeLTxotrcp, a^o' . — Impressum est opus in charta majoris formae in-S».
(2) Nova bibliot. Patrum, tom. VIII, Romae, 1871, part. III, p. 150.
(3) Codices Neapolitani, tom. I. pag. 1?3.
(4) Monumenta syriaca^ tom. I, praef.
(5) In Einleintung sup. laud.
(6) Bihlioth. graec. ed. Harles, tom. XI, pag. lU.
C7) Congruam recensiouem editionis dederunt Nova acta eru- ditorum Lipsiae vulgata, (Jun. 1770, pag. 283). — Aliam autem
— 65 —
Antea jam quoddam fragmentum graecum publicijuris fecerat Petrus Possinus in Thesaicro Asceticorum 1). Illud fragmentum, cui titulus fecit IIspi Aoytd^wv, de cogita- tionibus, convenit sub initio cum fine sermonis sjriaci II, sed unde medium et finis deprompta sint reperire nequivi.
IV. — Ex graeco in latinum idioma. transiit pars quaedam operum Isaaci (2). Serviliter sequutus est latinus interpres graecum textum ; imrao haud raro sensum non intellexit et quae jam satis obscura graece erant omnino inintelligibilia reddidit, eo praesertim quod, deficiente sane interpunctione, non bene distinxerit varias periodos, et ex sententiis plane diversis unara phrasira saepe constituerit (3). Hujus latinae versionis plures exstant in variis Occidentis bibliothecis codices quos recensere supervacaneum habui.
Priraa vice typis mandatafuit Venetiis, anno MDVI, sine nomine typographi aut editoris, cura titulo : Sermones heati Isaac de Syria (4). Prodiit quasi efFormaret unum librum
dedit J. A. Ernestius in sua Neueste theoloyische Bibliothek (4 Band, \ stuck, Lipsiae, 1771, pag. 134-145), in qua plura tam audacter dicta invenies ut auctoris arrogantiam retundere non dubitavit ejus correiigionarius Saxius {Onomasticon litterarium, ed. 2a, 1773, pag. 475). Nec video qua ratione possint esse haec opera tanto subsidio criticae sacrae, ad restituendum graecum textum Bibliorum, ut vult Ernestius. (i; Parisiis, 1684, pag. 318.
(2) Latina haec versio coraplectitur nostros sermones IV-VIII, XI-XVII, XXXIII-XXXVI, XL-XLII, XLIV, XLVI-XLIX ; non tamen singu- los integros, nec isto ordine. Cf. infra, pag. 67, not. 1.
(3) Qui rei exempla desiderat conferat textum latinum (cap. 51) cum versione nostra sermonis XLVIII qui infra ex integro editur. (Append. n. II).
(4) Editionem non vidi. Hoc dico fide Mitarelli [Bihl. codd. mss. S. Michaelis, pag. 545; qui addit : « et inde Basileae inter Ortho- doxographos Patres, anno 1555. » Sed heic errat. Duplex collectio circumfertur sub iiac abbreviata appeliatione Orthodoxographo- rum ; una quae prodiit Basileae anno 1555, curante Heroldt, in qua opus Isaaci non reperitur ; verus titulus est : Orthodoxographa theologica ; altera quam curavit J. Grynaeus, cui titulus : Monu- menta S. Patrum orthodoxographa, quae etiam Basileae iucem
^ 66 —
continuum capitibus distinctum. Receptum fuit postea opus inter Monumenta ss, Patmm orthodoxographa, quae pro- dierunt Basileae anno MDLXIX, ubi legitur subhoc titulo : Sancti Isaaci syri et presbyteri antiocheni de contemptu mundi, de operatione corporali deque suiabjectioneliber(\). Inde transiit in alias coilectiones, nempe in Bibliothecam veterum Patrum Margarini Bignii (2) ; in Maximam Bibliothecam veterum Patrum et antiquorum Scriptorum eccles. Phil. Despont (3) et in Bibliothecam veterum Patrum A. Gallandi (4) qui, quamvis in praefatione doceat opus esse Isaaci Ninivitae, in titulo tamen nomen Isaaci presbyteri Antiocheni servavit. Denique haec ultima editio una cum fragmento graeco a Possino vulgato, recusa est
adspexit sed anno 1569; et in hac revera occurrit nostri Auctoris opusculum. Credo taiiien venetam editionem Grynaeo fuisse igno- tam,et hunc ex aliquo codice manuscripto libellum deprompsisse suadet Ijrevissima adnotatio in qua editor auctorem libri natione syrum et ecclesiae antiochenae presbyterum ex titulo se colli- gere dicit ; dein postquam aliquantisper monachalem institutio- nem, ut Reformatorem decebat, perstrinxerit, subdit ; « In calce libri haec verba adscripta sunt.Vixit anno Dni MCCCCVII, unde coUigere licet vixisse Isaacum monachum eo tempore quo in Occidente Rupertus Palatinus princeps imperii Romani sceptrum tulit ».— Hanc annotationem amanuensis tempus designare non suspicatus est.
Majorem adhuc mirationem excitant verba Papebrochii {Acta Sanct., die Xi april, T. II, p. 29.) carpentis auctores illos qui Ubrum Isaaco Antiocheno adscribunt « licet, ait, stylus nulla ex parte graecam aut syriacam sapiat originem ». Suam vero profert sententiam : « Nos ipsum, inquit, attentius periegentes, primum quidem vix dubitamusquin medii aevi scriptor aliquis, et quidem latinus, auctor operis praedicti fuerit ». Rationes quas affert ad probandam hanc opinionem non minorem quam ipsa conclusio excitantstuporem. Aliquando faliax severior critica !
(1) Pagg. 1626-1677.
(2) In editione Parisiensi an. 1375, vol. III, col. 741 ; in altera Paris., 1689, vol. V, col. 669 ; in Coloniensi an. 1618, vol. VI, part. 2. pag. 688 ; in nova Parisiensi (1654), tom. V, coU. 483-532.
(3) Lugduni, 1677, tom. XI, p. 1019.
(4) Venetiis, 1765, tom. XII, pp. 3-33.
— 67 —
a J. P. Migne in suo Cursu Pairologiae completo (1).
V. — Quaedam addemus de versionibus operum Isaaci in modernis linguis.
Italica exstat translatio elegans et vetus, pro historia hujus idiomatis pretiosissima (2), continens eos sermones qui in latina versione recepti sunt. Typis mandata fuit prima vice Venetiis, anno MD ; gothico, ut aiunt, c haractere impressa est sub hoc titulo : Questo e il lihro de labate Isaac de syria. Be la perfectione de la vita contemplatim, Et in fine legitur : Venetiis per Bonetu Locatellu presby- ieru, 1500. Rarissima esthaec editio (3). Iterumvero prodiit
(1) Patrologia Graeca, series graeco-latina, tom. LXXXVI, coU. 799-888; series latina tantum, tom. XLIV, coU. 919-994.
En concordantia inter latinum textum et syriacum.
Migne, cap. 1-10 = sermo IV; cap. 11-13 = serm. V ; cap. 15-17, = serm. VI; cap. 18-19 = serm. XXXVI ; cap. 20=serm. XV ;— cap. 21-23 = serm. VIII ; cap. 24 = serm. XI ; cap. 25 = serm. XIII-XIV ; cap. 26 = serm. XII ; cap. 27 = serm. XIII. ; cap. 30 = serm. XVI ; cap. 31 = serm. XVII; cap. 32 = serm. XXXIII ; cap. 33 = serm. XXXIV ; cap. 34-35 == serm. XXXV ; cap. 36 = serm. XL ; cap. 37-40 = serm. XU ; cap. 41-43= serm. XLII ;cap. 44-47 =:serm. XLIV;cap.48 = serm. XLVI ; cap. 49-50 = serm. XLVII ; cap. 51 = serm. XLVIII ; cap. 52 = serm. XLIX. — Capp. 28-29 efformant primum et cap. 53 secundum ex tribus sermonibus Johannis Sabae de quibus supra loquuti sumus (pag. 65 not. i).
(2) « Fu questa opera trasportata nel volgar nostro per quanto si stima nell'eta di Dante, o in quel torno, ed e ripiena di belle voci, di elocuzioni e forme di dire pure, native e simplici. » Paitoni, Bibl. degli aut. antichi. Tom. 2, p. 190.
(3) Constat opusculum paginis 70 minoris formae in-8. Post titulum incipit liber : Come Vanima si de possare in Dio et del contempto del mundo. Sermone primo. Uanima la quale amo Bio, etc. In fronte libri depingitur Isaacus sub figura senis habitu monachali induti, porcumjuxta sepascentem habentis et baculum tenentis manu dextra cui pendet etiam tintinabulum. — Verso folio invenitur haec adnotatio : « Venuta e in luce questa angelica opera la qual acaduna persona potra esser cara e de grande utilita : chi tende andare per via de perfectione e agusiar la mor de esso summo bene : e puo chia inarsi la via chiara e lucida de contempla- tione e vera perfectione. Edita p. lo venerando abate Ysaac de Syria. »
— 68 —
opusculum Florentiae anno MDCCXX, curis celeberrirai bibliophili Thoraae Buonaventuri, titulo in hunc rautato : Gollazione delVabate Isaac (1). Hujus coUectionis Silvester a Milano curavit novam editionem cui taraen multum praestat illa quae prodiit Roraae anno MDCCCXLV (2) sub hoc titulo : Gollazione delVahate Isaac, recata alla sua vera lezione con Vajutd e autoritd del testo latino^ curante cl. philologo Bartolomeo Sorio (3).
GaUice nihil, quod sciara, ex operibus Auctoris nostri typis vulgatura fuit (4).
Germanico idiomate sex priores sermones Isaaci Nini- vitae in Bihliotheca Patrum Ecclesiae Dris V. Thalhofer, prodierunt (5). Syrorum hujus collectionis opusculorura versionera confecit cl. Dr. G. Bickell, qui hos Isaaci sermo-
(1) Titulus integer : « Collazione delV Ahate Isaac et Littere del Beato Bon Giovani dalle Celle monaco Yallombrosano e d^altri. In Firenza nella stamperia di A. R. MDCCXX per Gio. Gaetano Tartini e Sancti Franchi. (in-4'').
(2) Haec editio data fuit promovente celeberrima Academia della Crusca. Duplex est : minoi' (in-16) in duo volumina, major (in-40) unico volumine constans {Biblioteca classica sacra. Secolo XIV. Tom. III) ; ad usum sociorum Academiae, qui ea pro testi- moniis in suo Vocabulario allegandis utuntur, praesertim ordi- nata fuit.
(3) De versione italica ejusque variis editionibus cf. Paitoni, Biblioteca degli autori antichi. Venezia. 1774, T. 2, p. 190. — Giornale de" Letterati d'ltaliay Tom. XXXII. Venezia, 1719, p. 544.
— Mitarelli, Biblioth. codd. mss. sti Michaelis. Venet. 1679. Ap- pend. p.r345.— ZSi.mbnn\,OpereVolgarifed. 4=*. Bologna, 1878, p. 523.
— Brunet. Mayiuel du Libraire, ed. Paris, 1862, tom. 3, col. 460.
(4) Exstat tamen antiqua translatio ex latino facta in cod.latino Biblioth. Nation. qui n. 14891 signatur. Iste codex fuit monasterii Sti Victoris Parisiensis ; constat variis opusculis latinis atque hoc gallico simul coUigatis. Paginis 508-570, alia manu ac praecedentia descripti Isaaci sermones, iidem qui in latinis editlonibus, aliter tamen distincti, reperiuntur. Incipil opusculum : Cy commence le livre de Ysaac abbe de Si/rie de Vame amant dieu. S^ensuit le prologue...
(5) Bibliothek der Kirchenvdter. — Fascic. 204 et 205 : Isaak von Ninive. Kempten, 1876, in-16.
— 69 —
nes ex codd. Londin.add. rasc. 14632 et 14633, collata editione graeca Lipsiensi, transtulit eisque brevem quam saepius laudavimus Introductionem praemisit (1).
§IV.
DE STYLO AUCTORIS EJUSQUE OPERUM MOMENTO.
De stylo Auctoris nostri cur longiores simus non est, cum ipse lector ex multis fragraentis quae inveniet in secunda parte Dissertatiouis et potissimum ex tribus huic subjectis sermonibus judicium ferre poterit.
Prout familiare est Orientalibus modum dicendi habet metaphoris oppletum undique quaesitis.Ex genere animali, ex varia humanae vitae condicione elegantes petit similitu- dines : raonachum lepide comparat avi, serpenti, cani, sui, negotiatori, agricolae, nautae, aegro, athletae, etc. Dictio est pura et inter correctiores linguae syriacae scriptores haud infimura locum sibi viudicare potest. Verba peregrina raro adhibet ; graeca vocabula tam frequenter usurpata a scriptoribus subsequentium saeculorum admodum pauca apud ipsum reperiuntur (2). Vocabulario utitur ditissimo et
(1) Ne vel bibliophilis aliquid desiderandum remaneat indicabo adhuc duo opuscula quae prae manibus non habui, sed putat Brunetus {Manuel du Libraire, loc. cit.) esse nostri Isaaci : Liher ahhatis Isach de ordinatione animae impressus Barcinonae per Jacohum de Gumiel Castellanum. i497, in-8° ; et : De Reli- gione traducido del Ahad Isach en romance per fray Bernal Boyl sacerdote hermitano de las montanas de nostro senora de monferrate... In fine : Deo gratias, Finitus hic lihellus apud Sanctum Cucufatum Yallis Aretanae, xxioc novemhris anni MCCCCLXXXIX (in-40 ; goth.).
(2) Praeter quaedara usu ecclesiastico probata ut |oi.^j~^|.s (TraTptapy^yj;), UnaM^a) (£7ri<ixo7ro;)aliaquehujusmodi,non invenies
— 70 —
voces hucusque nobis incognitas adhibet aut sensu aliunde non probato usurpat, ita ut ex ejus scriptis lexica pluribus vocabulis ditescere ignotis, aut jam notis novas significa- tiones assignare liceret (1).
EUipses frequentes sunt. Periodi concisae dense sibi invicem succedunt : produnt auctorem cujus mens rei praesentis cogitatione incaluerit et quae animum replessent cumulatim ut alios cohortaretur incenderetque efFuderit. Elegantiam quaerit ; lusum verborum amat. Plerumque continua oratione usus est ; aliquando tamen doctrinam suam per modum interrogationum et responsionum propo- nit (cf. serm. XXXVI, LXXVII), saepius vero per breves et distinctas sententias(serm.I,IV,XL,XLI,XLVIII,etc.). Capita hoc modo ordinata haud immerito comparares generi dicendi apud auctores primi et praesertim secundi libri de Imitatione Christi usitato.
Eruditione non caruisse Isaacum satis innotescit ex tes- timoniis quae usurpat (2). Scripturae ei sunt valde fami- liares. Frequenter allegat epistolas S. Pauli et V. T.libros propheticos, maxime Ezechielem. Citat adhuc Dionysium pseudo-Areopagitam quem vocat Episcopum Athenarum (3),
in ejus operibus nisi vocabula : jJflA^ (Ta^tc), utfol^jJojs (ziV(3uvoc), Ij^gx-^ (7rappy](7ta), |.alJ] (ay ay ///]), |.i>aii.tf] (o-yy^fJta), l-^o] (oucrta), |^a-?(ji (i(JtcoTy)G), (5i.!^a:^ (uAyj), jjal^ (ysvoc), \^o4 (tuttoc), i-5o]Z
(Oscopta), |.A.iais] (^svo^), paucissimaque aUa.
(i) Quaedam, occasione data, infra notavi.
(2) Ne putes monachos praesertim in Aegypto quamvis orationi plurimum vacarent homines semper ignaros fuisse. Quidam inter suae aetatis eruditos coraputari possunt. Abbas Ammon scripta Origenis, Didymi Alex., Pierii lejierat ; abbas Theonas litteras graecas, latinas et aegyptiacas callebat ; Arsenius imperatorum Honorii et Arcadii praeceptor fuerat. Pailadio, qui monasieria Aegypti visitabat, abbas Apollonius socios dedit monachos linguis latina, graeca, coptica eruditos. (Cf. Palladius, Hist. lausiaca ; Migne, Patr. Graec, tom. XXXIV).
(3) Cod. 14633 f. 51&. — Ut jam observavit Assemanus (B. 0. 1. 1,
— 71 —
Rufinum (1) Socratera (2), Athanasium (3), Macarium (4), Marcum monachum (5), Ephrem (6), Basilium (7) et quam frequentissime Evagrium (8), necnon Inierpretem (9). Ex his judicare licet quanti sit moraenti Isaaci asceticum opus.
Conceptus qui traraitera sermonura componunt, illi sunt quos apud asceticos scriptores cujusvis aetatis invenire assueti sumus. Quod mirura non est, si quidera, etsi diverso terapore diversis mediis, tamen seraper eumdera finem sibi proposuit theologia ascetica (10).
Multum quidem recedit a simplicitate Patrura Apostoli- corum qui doctrinam practice exponunt, raultura etiara a sagacitate Scholasticorum qui rera asceticara logice et juxta principia philosophica tractant. Ad utrosque tamen acce- dit ; ad priores vero quia, sicut ipsi, non ex proposito sed
pag. 451) primus inter Dionysi laudatores Isaacus noster recen- sendus est. Si autem vera est opinio nostra de Isaaci aetate, jam patet baec opera ante finem saec. V scripta fuisse. Quaestio de libris pseudo-Areopagitae docte tractata est a cl. B. Jungmann in in nova editione,quam nunc curat, egregii operis J. Fessler. [Insti- tut. Patrologiae, tom. I, pagg. 635 seqq. ; Oeniponte, 1890).
(1) Cod. 14653 f. l'Zh. — Semel tantum citatur.
(2) Cod. 14635 f. 72a. — • Semel tantum.
(3) Cod. 14633 f. 5la.
(4) Cod. 14632 f. 1236, 125«, etc.
(5) Cod. 14632 f. 134a, etc. (6)Cod. 14635 f. 516, etc.
(7) Cod. 14655 f. 796, 976, etc
(8) Cod. 14653 f. 48«, 486, 49a, 78«, etc ; cod. 14634 f. 108«, 1116, 1156, 1236, 1246, 1296, 134«, etc.
(9) UnAqv>, quo nomine, ut jam supra dixi (pag. 24), designatur Theodorus Mopsuestenus. — Graecus irterpres (add. msc. 14653, foi. 88«) reddidit XpyToa-Topov.
(10) Optimam deflnitionemtheologiae mysticae habesapud Balth. Corderium : « Theologia mystica est sapientia experimentalis De\ affectiva, divinitus infusa, quae mentem ab omni inordinatione puram, per actus supernaturales tidei, spei, et charitatis, cum Deo intime conjungit. » — {Isagoge ad myst. theol. »V. Dionysii Areop. cap. 2).
m
72 —
occasione data, et saepius ut petitis responderet, scripsit ; ad posteriores autem, quia non tam praxim respicit quam causas et principia. Ex hac quidem commixtione specula- tivae et practicae scientiae non raediocris quandoque exsur- git confusio jam satis ex natura rerum tractandarum reformidanda. Quoddam certum psychologiae systema non habuit aut si habuit non apparet. Ceteroquin tantum abest ut semper claritati studuerit, ut ipse fateatur se aliquando obscuritatem quaesivisse, « ne profunda mysteria divinae contemplationis in contemptum eorum quibus igno- rantur venirent » (1).
Haec omnia quidem faciunt ut ejus opera hodiedum parvae essent utilitatis practicae, et vix lectores obtinerent, maxime apud nostrates, ubi favorem non assequuntur libri pii nisi qui, suavi facundia repleti, omni doctrina sint des- tituti.
Etsi non sine defectibus prostant ista opera maximo tamen pretio habita fuisse apud monachos cujusvis loci et temporis jam dixi et probavi. Summae adhuc utilitatis essent ei qui theologiae asceticae historiam texere vellet. Mirura est enim, cum plures dogmaticam historice expo- suerunt, neminem esse, quod sciam, qui ad conficiendam mysticae theologiae historiam sese accinxerit.
Hisce dictis, jam ad secundam partem hujus Disserta- tionis procedamus atque ipsum Auctorem audiamus loquentem.
(1) Serm. XIV, cod. add. msc. 14633 f. 36a.
PARS POSTERIOR.
DE ISAACI NINIVITAE
ASCETICA DOCTRINA.
De doctrina ascetica nostri Auctoris nunc tractaturus expositorem potius quam apolegetam aut impugnatorem agam nec quae minus recte dicta apparent corrigens, nec quae probanda laadans. Quantum licebit ipsamet Isaaci verba adhibebo, notis hic illicsubjectis, ubi magisnecessariae videbuntur sive ad clariorem textus interpretationem sive ut conferantur verba, methodus conceptus ve Auctoris cum auctoribus qui de hisce rebus egerunt.
Priraum quidem ideam generalem et quasi synopsim systematis proponam ; deinde pauUo fusius singulas partes prosequar.
§1-
ISAACI SYSTEMA ASCETICUM DELINEATUR.
Secundum igitur Isaacum nostrum perfectio hominis in hac vita sistitur in contemplatione (pJoU) rerum divina- rum (I). Hoc est principium fundamentale et veluti cardo
(l)Cf. quae hac de re habent S. Thomas, Sum. Theolog. 2-11, Qq. 179-182 ; et Suarez, Tract. de varietate religionum, Lib. I, capp. VetVI.
-• 74 -^
totius ejus systematis. Omnes itaque conatus eorum qui ad perfectionera tendunt liuc spectare debent ut seipsos con- templationis capaces reddant. Huic vero arduo negotio homo totus totisque viribus incumbere debet.
Jam autem in homine distinguere licet triplex elemen- tum : corpus, animam et spiritum ; unde triplex operatio, qua homo veluti triplici gradu ad culmen asceseos ascendit. In primo gradu {operatio corporalis Ur^ Ir^®?) homo purgatur a materiali contactu saeculi viresque corporis domantur ; in secundo gradu (operatio animae, U^l lr^«?) anima mundatur a recordatione rerum mundanarum virtu- tibusque ornatur ; in tertio autem (operatio spiritus, Irso? 1.^09?) mens contemplationi vacat, quandoque etiam recepit extraordinaria Dei dona nempe visiones, extasim, donum prophetiae aliaque hujusmodi.
Unicuique operationi respondet diversus gradus scientiae
(liwi.,.-, yvwcrt;) quo generaliori noraine videtur Auctor designasse mentis afFectiones cujuscnmque generis, quae singulas operationes consequuntur aut comitantur. Triplex itaque scientia distinguitur. Prima scientia, quae hominis corporalis est,docet vanam gloriam, honores, ornatus,otium corporis, studium sapientiae hunaanae ceteraque quae ad glorificationemcorporisspectant(l);habetpessimoseffectus: pusillanimitatem, debilitatem, desperationern, timorem daemonum, raetum hominum, auditum raortalium, curam morborum, soUicitudinem de alimentis, perturbationem pVae morte, timorem bestiarum et animaliiun aliaque ejus-
(1) I.AJL3 Uiol ^^^qi . li^^r- ^?' i^^ ^r^^? li^ia^f^? ^lM
lofli.:^© poi |.i>a^:i^? |zcLJi.r)y.:^^ V-»^^? Ua^i.-::^? |:^ia£U4? Ij.^::^? ^-..b;.-! |.3i.Ao.Ua^«--^oU=^=l? \h,M^^ ^oz^^t |.i:iri:»c •> ).l..)^^iD iJoi l^/^V^g^ ^\Na:aD (Add. msc. 14633 t 102a).
;ti
— 75 —
dem generis (1) : ab hisce omnibus homo operatione corpo- rali, praesertim fuga mundi, jejuniis vigiliisque purgatur.
Cum autem profecerit homo in hac operatione corporali attinget secundum ordinem scientiae quae est eorum qui in operatione animae laborant, et fundamentum habet in segregatione ab hominibus, in lectione librorum sacrorura, in orationibus et aliis operibus bonis exercitioque virtutum quae hisce mediis acquiruntur. Vocatur etiam scientia operativa quia per actiones sensibiles, mediantibus corporis sensibus, perficit exterius operationem suara (2).
Huic succedit tertius ordo scientiae qui est omnino spiritualis. Volat mens per regiones incorporeas, attingit ima inexplorabilis maris divinae providentiae, scrutatur mysteria spiritualia et, in perfectione quam impertit sen- sibus internis, exemplum praebet internae instaurationis. Habet suos gradus prout et ipsa spiritualis operatio cui respondet : in hoc tamen saeculo et quamdiu carnis onere premitur anima fastigium attingere nequit (3).
Uj9 . iJZa:;^? ).::kiajk. . Uii^ Uh l-^iis ^^? |.^i^' • l?l-^ . |Za.:>o ^-^? |<^ai.^^1^:^ • po}:^ j.o-f.t^a^^ ]L^f:^ . lioiiz^j
.Ul^iL ,Jb£ i^^in.^ Za.:^fr:o . _ft.^7i ^^]j ]^-^o . |ZaJLi*o |.^j>^V? i^wl;:^.*^? ai£o. ii-ASnl^ j.:^!^ jj^ |Zab;kl!:^o |.:b>ai;A..i? l2fl^ .001 Nn*^ ).^^£smA^ V 01^9 ^3i.l^as iZalia-ffi? |j.^.so^£ iotX Vl^ (Ibid. f. 102&).
(2) )jL»i^o . I 4Vi:io "^? U1^.A. qi 1 itSaa^ i^xoiZ^^ i'^^ |.£^ ^m l^tn . ^^^so^^w:^ ^^9i.A i£«.ii^? )>Ai.<A'0 . iZali^u.o ).A..*f.o ).is£wA? )..*iJs£C;i00 . iZ| i=i A^ ^0^1:^.0 _JJ:^si^^ (7i.r:? iZ)wL|.^? _diZVZ? ii^^ajL^ ij^iQ^ ij^s ^*-*-^r^ ).lJi^9^ ).J-^Laifl.ri? V.^ )jj.i».aio? i:^'-j.- •:• i.iibi? ]m^^ ai^ohcLLa (Add. msc. 14633 f. 103a).
(5) iZsVZ).^ ]-^ii^ ].^^M.l^ _.|.^01 . W.M09? (TL^^S (TL^O (n..«£w.«i fS
iZaJi^,^? )j^^.^iLLo P ).^? )^i^al;k ^▲..^ta^o. . ).Vi V 4 ^ )]
— 76 —
« Tales (igitur) sunt tres scientiae ordines secundum triain quibus perficitur cursus hominis, scilicet, corpus, animam et spiritum... Priraus est refrigerium animae in laboribus cursus post bona ; medius est incentivum animae in impetu ascensus in scala fidei ; et tertius requies est animae ab operatione typusque ipsius futurae. (1) »
Haec ergo sunt summa principia et veluti cardo totius systematis asceticae theologiae Isaaci nostri. Illa principia^ haecque divisio in ejus operibus non adeo clare exprimuntur utlegentistatim appareant. Attente tamen scrutanti mentem Auctoris facile patebunt, nec textus mox proferendi, arbi- tror, dubium subsistere permittunt (2).
Ceteroquin, partitionem hominis in corpus, animam et spiritum non esse nostri Auctoris propriam sed et apud multos Patres occurrere moneam vix necesse est. Undenam vero christiani scriptores eam acceperint : an ex falsa interpretatione locorum Sacrae Scripturae ubi auctor sacer
)«aC^, l^s^ ^•*t"*'^ ,;^MA^99LJaO |.1wim^XiO )..j^^£t ).:^f.^a£9 )jUoV
jZoZa^ |J9 ).a£0(n o<n.s |o9i9 ^n^ fA • ^09? ).L«4^Q.a^ 1^«^ >SZ2^.SiO ).a^ aI:;^A£ ll^)-^? ^A |^xlL|^2^1^ ]i^^4..D? \..^ jZnlNnoV )}o ♦ jo.^? iZ?a^ 001? ]Zj-*i.^ ]l^a.M.Ii^^ (Add. msc. U633, f. 1036).
(1) ]4<^^ oi^s jimVi ^cn.s? ]i^^tM«? )j£a4 JZI^I^Z ^aj] — «.^oi ... 1^^,.^? )..«.::£t.^ (.▲.v^ ]J0^ ... )..«4090 . |..A.aJo . li»^ . \jk.i'f£i^
]jls>4o . ]2i^'£^ jl^9 \4<n'f£)9 il^aL _:ao )-A.aJ? 001 )jL.«oiMA.:tf )jla4o . ]Zai:;)a.«oi? )"n^9|JS? ]4<nh^ ].£t]^£i ).Af^3? coi ^J^Z^.:^ ^^^ >aoi? 001 )jaaa.^o )j.^l;:kas ^l^io i^^J? coi |.^as ),tA>\Z
.> ],-*^^? (Add. msc. 14633, fol. 101& et 104a).
(2) De systemate nostri Auctoris jam observaverat Nicephorus , monachus, Isaaci operumgraecorumeditor : Tper^ at tov av0pM- TTOU zaraoraffsi^, co; xarwTSpco (py]0"iv 6 odioz, ' -^ y.ci.za (pvciv, •}] Trapacpuffiv nat y\ uTiepcpudv. e7r£i(5czv ouv T5^(; xara cpWiv exTrsarovrs; '
— 11 —
distinguere videtur inter animam et spiritum ? (1) an potius ex platonica philosophia ? Huic posteriori hypothesi assen- tiendum esse mihi minime dubium est. Quamvis de sententia ipsius Platonis qui triplicem animam posuit in homine (2) disputari posset, certum videtur ejus discipuli triplicem elementum in natura humana communiter agnovisse : corpus ((7W|jLa), animam (^yx'/i, principium sentiens) et spiri- tum (TTVcu^a seu vou;, principium intellectuale). Gnostici et Manichaei eamdem sententiam sunt amplexati, admittentes in homine animam bonam et animam malam, quarum prima a Deo altera a genio mali originem ducebat. Platonicorum vero ac nominatim Plotini vestigiis (3) inhaerens Apolli-
Et? ryjv Trapa cpudiv xaravryi(7&)|j.£v zsvra (Jtyjvexw; ryjv (7uv£i^yj(7iv Y) (PVdLxr, yy(ii(JLC xai ryjv tov Qclvoctov ixvY,yLYiv (xdialsLTZTOiq £7rsy£i- psi, xai (ppoyTidoL TLvd.^ r/^v ^vyriv yi^imv ^ol(jclvlZ,ov(5clv ov 7rau£rat
7LX.T0V(JCX. *i £C0? TYJC, 'i^odov TCf.VTYI^ V) ELTOVV CX-^pLq OU TOLVTYldl 'ZYJq
Trapa (^vaiv xaraara(7£coc e^elTovTe^, elq Tyjv xaToc (pucriv oLvQiq SKOLVzlQcdixzv. 'zsvLKo.vTOL ds TTaAiv Yj (^vcjLXY} yv(d0iL<; BIl^lv y£vva, 7,7.1 xaryicpE tav zat (poSov Bisov^ xat at^w xat A;;7ry)V, xai CTroui^^yjv, xat QoLVOLTov iJ.VYiixYiV^ xai uTrsp rcov £(poJtc«)v cppovTt(Ja. £Tt de xat ava7r£t9£t >5pta; TzevBeL ttoDm xai doLTtpvcPLV k^oLLTeLaQaL TZOLpoL tov Qeov 'zo eL^e^kQelv elq ryjv TruAyjv rauTyjv TOUTEOTtv elq tyiv vnep (puo-tv
xaTa^Tao-tv. (Edit. Lips. pag. 05, nota).
(1) V. gr., in N. Test. : I Cor. XV, 44 ; H Cor. II, 14 ; Heb. IV, 12 ; Thes. V, 23, etc. — Quando autem sive in Scripturis sive apud Patres spiritus et anima., vel spiritus et mens, vel mens et anima in homine ponitur, men^ pro anima sumitur et spiritus pro donis Spiritus sancti, aut si mens ab anima distinguitur, distinguitur solum ut facultas ejus, quin unquam tres aut plures humanae naturae partes assignentur.
(2) De sententia Platonis cf. cum his quae habet in Timaeo, ea quae de ipso scribunt Piutarchus, de placitis Philosophorum (cap. IV) ; Cicero, Academ. quaest. Lib. H ; Alcinotis, de dogmati- l)us Platonicorum\Them\%i\\xs, in paraphrasi libri I Aristotelis de animay etc
(3) De Plotino ita scribit Nemesius (lib. de natura hominis, sub initio) : Tiveq pt£v, cbv lo-Ti xai nAcoTTvo?, aXXyjv etvat Ty;v ^y^yjv,
— 78 —
naris hanc doctrinam instauravit eique haeresim substruxit quae in Concilio oecumenico Cpolitano, anno 381, damnata est. Huic turpissimo errori trichotomiae, ut vocari solet, addictum fuisse Isaacum ne reputes. Auctor noster eodem sensu ac Patres usurpat tripartitam distinctionem. Corpus
Or^) ipsi ^s^ nostrae naturae materiale elementum et quandoque metaphorice turpes inclinationes ad quas tamen exprimendas saepius utitur vocabulo carnis (Ih"^)- Per animam i)-^^^) intelligit quod vocant Scholastici partem inferiorem animae et per spiritum (l^^oj) quod appellant par- temsuperiorem. Attamen his vocabulis non sensum ita defi- nitum tribuit ut ea non alia significatione adhibeat. Vocem enim 1..*^ haud raro pro anima simpliciter usurpat et per ]^09 frequenter Spiritum Sanctum designat. Vicissim ad operationem animae significandam vocabulo i^-^» (sensus) utitur, et voces |J.^9, J.J001 {mens), l^-^^jz (cogitatio) vel
etiam |.a^ (cor) promiscue usurpat sive ad operationem animae, sive ad operationem spiritus designandam. Haec adnotare necesse videbatur ut melius assequatur lector mentem Auctoris ejusquetestimonia mox proferenda facilius intelligat.
Ex his etiam jam apparet quam difierat systema Isaaci a systemate hodiedum inter rei asceticae scriptores com- muniter recepto. Dum enim ex parte subjecti totum perfectionis negotium considerat Auctor noster, recentiores ex fineet objective rem sumunt. « In omni humano studio, ait S. Thomas (1), est accipere principium, medium et terminum et ideo consequens est quod status spiritualis
xat allov Tov vovv doyiioLThoLvrzc, sx, Tpiwv tov avGpcoTTOV «ruvso"- Tavat ^oTjlovTai, (7co|ULaTO<;, Kocl ^v^YJq, xat voii, olq Yiy.olovBYi(7e xat l ^A.nollLvdpioq 6 Tvii; Aao^txEtac y£vop.evoi; eTTtVxoTToc. (4) Sum. TheoL 2-1!. Q. 183, art. 4.
— 79 —
servitutis et libertatis secumiura tria distinguantur, scilicet, secundura principium ad quod pertinet status incipientium, et medium ad quod pertinet status proficientium, et termi- num ad quod pertinet status perfectorura ». Et inde « dis- tinguere solent, ait Suarez (1), theologi mystici tres vias : purgativam, illurainativam et unitivam ».
Haec divisio soUemnis est apud Scholasticos eosque sequuti sunt omnes recentiores. Originem ducit a vulgato Dionysio qui primus eam statuit in libro de Coelesti hiera- chia (2) , satisque testantur diserta testimonia Isaaci (3) ipsi ignotam non fuisse quamvis eam non acceperit veluti fundamentum sui systematis : ad cujus expositionem nunc progredientes, ne longiores videamur, neque ultra molem inauguralis Dissertationis crescat opusculum nostrum , multa notatu digna praetermittemus praecipuaque tantum puncta attingemus.
(1) De statu perfect, Lib. I, cap. XIII, 7.
(2) Cap. III, § 2 : " Ta^t; lepcLpy^LQL^; e<7Tl to zovz ixev zaGaipsaGat, zoiiz de TiOLQxipecj ' kou tovc, pev (pcoTt^edGat, 'zoiic, dk (pwTt^etv ' xat Tol:, ^Ev reXcta-Gai, -zovq de TelefJiovpyeiv. (Migne, Pai. Graec. T. III, col. 165)— Et cap. VII, § 3 : lvvel(^v dl xcd tovto (poLLYjV oLv ovK aTTet/coTCi);, on xat xa9apa-t^ e<r:i^ jtai (p&)Tt<7|ULo?, xat TsXetWt?. (ibid.col. 209).
(3) V. gr. Cod. 14635, f. 34&: oi^a ^J?^iso ^ous? Uo^4 ^qJ] |£wii.Z
jZoi-Lla^o I^Q-i.:^^© |Za.*oi.A? jjiLa^ I^Jr^? U^i^
Et cod. 14632 f. 127; ]Za£i-Z ^oic^^j ^.^^ .K^^ |.^o,j oi.lio? ]^w Ij^o |i,i:jOpD ^|ao? |-fc,as .]Zq^^Z ^oi jJ.:^o. IZoi^lQ^o jZa^a?© ,-i-s Vo V^? |j.:;£U4i^ 1.-;!» . |.Aiar) IZa^? ^m |JLi>oo . ^ouiJ^:^? I /n n t «1 m M(no2^.«|? ]Zq.sjla^^ I-a'.^^!^. |yr^^ ^v/^ .^>w jnv/^^ l^ f^rtr* IV^^wLo |3? U^r^? Vs |>m£^? . ]y^b,'^ |3?o |>.*4£w:so? >c,Sn\a?
: ^oi fc\Si? 1^9 Vs
— 80 —
§ n.
DE OPERATIONE CORPORALI.
Primo igitur stadio perfectionis exercetur actio corpo- ralis : quo nomine vocantur (1) « opera corporalia qiiae fiunt in emundationem corporis per praxim operum externorum virtutis, in quibus purgatur a corruptione carnis, »
^^mO )i.^9 )I:^':^ jcn^ ^lo!^^^ ^^H^ )r^°?
•> ')f.mA9 mZdi^Z ^^^^Jio .03129 (n.^alasfi
Inter hujusceraodi opera maxime commendantur jeju-\ nium et vigiliarum noctis sedula observatio : de quibus frequens est Auctor. Audi ipsum loquentem de jejunio (2) :
. )JaAA,.£0 )<^a^oAA9 j^saj^o . ^fAlJ? {Ij.^0 . U^^J? . ]^alAi^fi:^i.s9 1^90)9 U9a.4.o . )^aAaJ9 j.l*(n'|loo ).lA!;ik^o . )2G.mALo99 i^afi^o )^a^«? ).J|^a^o
^.A^. )j).s) '> )o.A^ 0(n \2'^^^M, ^ACTLli^^aLo . ^^a^LiA? llstn . ^:^^^.M? ).12^1:^ l^siaJ? jlafiC^as ccn «..a^aJ? ' ▲J) «^i.^? f^^. If^liiO : )^al^.? )A^9 |.1^9a£? i.!i£Ow^ )J . mL^|.la£) «.^(..^^Al^ Xshsx ^^ )(n.!^? JLIaI^!::» ).!tfo^r^
(1) Add. msc. 14633, fol. 83«.
(2) Cod. i4633, fol. 65rt.
— 81 —
a^ A^).JU£> )(Jl!^ ^al^9 )^oi.A^9 U^o. i.x^o(n U.^:3.jAli^ i^oAdAs ^4^ i.^^, 13 '. {.▲^oo )]) U^a^lxD ^a^ft^o ^(na^^iLf) Va^i*^ ^)o . U^AO ).aA.a£[7 )i.^ )AX^ >al^9 -^9 i.A^. y.Mn^ ," )A.aAdA2 )mL^ ^a^ i.^^ ^9 oil^^? ]i..oaA ^^ }3o . (.l^^a^ _^ ,^a^2 U>oo.9 )^al^^^ l^ P ,i^ JjAial^ i^o.? ^.^9 )i:^Q-4. \^ .• )A!:iiasU^? . Uoo.? (Tvl^^^ ^^ ) ^(31^)0 U-al:^^ ^-l^ )UV^^ . ^^ ^^L^o . ^tn^ ^<^^) ^A^i^f oil^? i.^909 )i:£a^ \.l^o \^A ^p^ 11m^2o 1^0.9 <nJar39 "^li ^▲^^altf i^Ls .•j.ia.A.? i.^l^LD i^sa^o . (71.11«? iiJ9?a^ ^aah V^o . 9? ^actl^s? l^aA^? \^Ap^ ^Al^o^ il^sa^ — ^ ^d]o aC»Das \J^ ^^.09 1^0.9 1^2^.^? ^A? l^s <- ]Zf:^:^jk, )^a^. ai.a!:^o . w^^<n IjlqJ . \oAo- 1£Ulo,m . iiA.Ji.0?
LiJ^ i^Ol . )jOi.A.^S i.A^9 01.30. i.iD \.^0 . V^p^
Aa.s i.A].^A!^ (TL^s \^ jLs) )ja^A^.s . (nJL^ ^A.ajbj*90 / iLl^ iJl*.l^?o )A^ '9? ^^ U:i:s^!;^^A .• ^(nal^^ )A^9 giJyaLA? U-a.9QmS? i^A* w^j) ^]«m2) >ooA:^ U
<. )Aa1:£>
Hoc est : <( Jejunium est enim confortator oinnium « virtutum, initium certaminis, corona continentis, pul-
— 82 —
« chritudo virginitatis et sanctitatis, illuminator castitatis, « principium viae christianae, genitor orationis, fons pru- « dentiae, doctor pacis et omnibus bonis actibus praeit. « Quemadmodum enim fruitio lucis oculos sanos, ita jeju- « nium discretum comitatur orationis desiderium. Statim « enim ac coepit quis jejunare, exinde familiaritatem Dei « expetit in mente sua. Non patitur corpus jejunum recum- « bere super lectum suum per totam noctem. Incitamentum « enim naturaleestjejuniumvigilantiaeadDeum, nonsolum « de die sed et in nocte : nam haud multum decertat cum « somno corpus vacuum jejunatoris. Si debilis est sensibus, « mens tamen ejus vigilat ad Deum per orationem. Satius « est ex infirmitate jejunii cessare ab opere quam ex pond- « ere cibi. De excellentia autem jejunii plura enarrare « necessarium nobis non est. A multis Doctoribus et Patri- « bus de splendore jejunii, de magnis commodis quae ab eo « (proveniunt) frequeus sermo habitus est librique eorum « omnes praedicant magnitudinem jejunii, praeclara (gesta) « quae operatum est omni aetate, amplitudinem auxilii ab « eo acquisiti, gloriam excelsam jejunatorum. Ceteroquin, « etiam experientia notum est unicuique (jejunium) esse fon- « tem omnium virtutum. Quando autem sigillum jejunii « apponitur in os hominis, hujus cogitatio casta est, anima « meditatur, cor oratione movetur ; in vultu ejus inducitur « moestitia, motus pravi ab eo recedunt, et lascivia nuUo- « do apparet in ejus oculis. Inimicus eiiim est concupi- « centiarum et vaniloquii. Nunquam visus est jejunator « discretus in pravaeconcupiscentiae servitutem redactus. » Jejunio addenda est seduhi vigiliarum noctis custodia, quod opus praecipuum inter sua exercitia reputare debet monachus. Quanti illud faciat Isaacus ex ipsius verbis agnosce (1) :
(1) Cod. U632, fol. m.
— 83 —
>0|iko j^a^*^ U^!:;kQ„s Uo.l^l::u .csiJ )3 l.la^l.0 . jViSS ^? ]Jan^si^\,^£o {!] .^^afii^ U<)^o ]Aa.J^.^ f^]^ ^ }.aml^ )] . V^xn.^ >a^ oi^ U001 l^^t^^a^] ]29a^o
U^a^ ooiso . (n.La:ra.n^ ](ti.I^ Ja!^ wol^o . U^l
)Aa1^9^ ^k) }.L099 ]A^^A ^OISO . AaU<*>^-S U^A^
. ^^) ) 931^2? Ur^^^ •* oi^a^A^a^ U^ l^lXls^ . )i.mo ^▲.a.a!:;* f^] ^91 a.*]..^^ )] U<n.lk . i^om^ ll^9a.a.£> U^^ t-^^iLs) . U^ )rA^ Uil^9 o(n Imai^ Aa)^..*,.^ U^a^ }]9 ^a^Aj^So ^A^L^lu ]i.£09 U<n.£? ^^^a)? . ^on^n^? ]Z0f.Aai2^ ]^0f^^ ^^^ . )(n^ ^^9 ls909 \.^£9i )iA*=i1 % (n^a^9 .on^A.i^a^9 U^^-^) UJ' ^.^l^o 1^0 ^9 Ul^ . U^JA^o illia^ ]9(n.^9 )t-209 U<n.S9 . |J^a£> ^flfiL^ )^a.2LAi.^o U®? ^a^^as - ol^ ^aooi
•> ]AAlA^fl,A> y.mA7 0)A£
Id est : « Ne tecum reputes, 0 homo, esse in cunctis « religiosorum exercitiis negotium tam excellens quam « opus vigiliae. Revera, fratres, non solum religioso non « est dissipatio in negotiis aliquot corporalibus vel cura de « transitoriis, sed facilis fit separatio a saeculo et parva « exigitur custodia cum vigilia. Difficile (1) non est mihi
(l) Codex habet : Uj»)^ mendum utique pro |.nm\
— 84 —
« dicere vobis — quod verum est — quasi per alas volare « mentem ejus, cito ascendere ad Deum in exultatione « sua et gloriam contemplari faciliter ac in scientia quae « superat cogitationem horainum natare agiliter. Mona- « chum vigiliis assiduum cum mentis discretione noli con- « siderare quasi carne indutum : vere ordinis angelici est. « Non est possibile eos qui in hoc negotio laborant relinqui « sine donis eximiis a Deo ob exercitationem et illustratio- « nem cordis eorum et propter sollicitudinem continuara « cogitationum eorum circa ipsum. Anima itaque quae huic « negotio vigiliae laborando sese applicat, oculos Cherubira « habebit ad adspiciendum cum promptitudine et celeritate « in omni moraento contemplationes coelestes. »
Tanti facit hoc opus Isaacus ut praeter raorem heic descendat ad practica consilia circa modura illud peragendi exemplisque doceat quomodo monachus suam vigilantiam per noctem excitare valeat (1) :
. If"*^ ^^1 lohck^ >a^£C^ . ^^ Ij] i.!^]? ^a) i-A^ ^t-^? )3] . ^Ad4^^A;s ]r^'^ Jr*^^ ^^ ^^H^ ^A^^o . >oa£o • i^M ^jb^ls ^^Lo9(no ^2^^ A^^90 A^b^^Ao Aj^^o i^ ^▲▲^9 ^A.MjJZL'!^^ 1^1.1;^ Aj] ]Lj^ f.D ]hCL^] Uf^ f*] >oa^ . ^i.LD ^a^ Uoks. ^j.a.iM ^^h] ^so .• —▲l.^A^^ ^▲^op l^^l^? y^]?c • ^^o.^^m'^ «^al^SQj) Ia.mo ^9kJLmA.s]o i.k)]o . '^Qil^) l^olo fli^^? ).laa^A£ .oo?iJ (tlL^o.; ]9alik£^ . ^oili^o ^f.^ / lls^ ^A^? ]^al^^s Aa^a!^jl (1) Add. msc. 14652, fol. 139a.
— 85 —
(n^a^^o —10 >4JU9A:£> Aj) .9|.1^1;^9
]9009 )39 LJi] ]pJL^ jtnlo ^1^^9 ^▲▲Is |.dO « . . . .• A.i4).I)aAm2 ).:^l^aA.!^ l^r-^ ^^ Aj] ]99 0 • ^Aa^a^s .^▲^^▲Aa (712 ^l^ ^AOcn ]^09l^ ai^ao^ ^ap ^I:;;» w^9]
]Alajb.o A^U^XD. ^oasxj^ • {lla^^ )J ^s 9^Jo ^.^ )3
]^00f.^ ]9^] ]0(T1.J )3o ]|.^^? ^^ ..kiL^OOI ^V^O ^
^^aLfiital:^ ^] ^jka!^f.Jo . AwiJ^^^) ' l^al^.^!:::^ ^.^qwmJ^ f^]9 i^^Q^ f^ ^JLM^ Aj) ^▲^laLo f^ ^a9 J : )f..S.9 )3 "^^^ A ^-^^s-i^o )^ii^ ^P^? "^Alii^-o >al^ ^^5(31^.^7 i.s )i«M^ w^a.^^ . )97LA ^l^ ^--^ ^*^? 0 * ^^ hQ.MZ )jal^.9 ^▲▲J9 lla_A..s Vso . i^Ls ^.m ]AuLk}i.k) A^^^AifiA wA._A. ^o^ Jo: ]J^^ ]Al2] ^^a^J^ (TL^£>a£as r--*'^'^ ]^al:^^o IdVao ^^^£^0 ^^a^p^a!:^ Ish} . ^ ^l^ c) ^ jiLo) lJo)39 P) . ij) iL:^'^ i.ivfi]9 li:^ a^. U) : r^|o
. . . . • iJ) i^'^
l^J^ ^^oZ )3o . ai.l;:^£) )9A^ ^(310 Ai*) llioajD )o(n )3 . . . .?i^a U^^ wajdlo ]9a^].!^09 Aa) )]] : 9aji*^i:) ]'ia^]iM09 \.1^9 ).4*^/9a^ )A^xAiM )^a^. is'iQ.s^ >axmA9 Aa]o
— 8C — : ^^ocri^M V^ ]Al^oi£) |.:^^'|.£)0 ]Ls.£iSi9 AaIo . IL.9)
«.oa^iL^ ^A? AJ] . {.▲Jf£) fi*] ^A^M |j] : <n2a^. ^ooi
U^^ Im^O )2(n.s] Ol^ 0091 — ▲lulfiLA.O : )i3llk f^] ^^
jA^I^AJw^ ^n^^MO . josi !!▲ Po i.as ^js {.▲4iS Um U>a^.A.D
U^^? 9iSf.jL r^>^ U^' ^r^ V^Il^r ^ w£>o^ Aa) :|.aI^Lo |.^^ iIjD9 Ut"^o l^9|.^so ]A^jQ^Aao )AAJa^£> lo^a^ Ax09 i.ri)2akLb^ U^^? i^^^l^ ^Acn^ "'^^? ^^'® : ^j*^J2Al^ |.^ i^DAaA ).^i..sA^o )i.Aai.J |.£il:^ ).a^a^^ ^(3iaA9ao «^aaJ )]9 <3i.jk»al^ i.Sca4fc^ >o)L£99 «.oo^ L^] l^A^ A-^)9 ^a) )A.i.^i.^ ^a^^^a^? )-*^a^^^ li^) r^a^ (.▲^ fS : 01^ U^^ ^^^^ ^^^^ UA^ |.<mS )3) . )9<niA^ )?).▲ 91^^ )091 ^£)^n^ \..^^? ]i.A^) i^iAi^O ^l^ \.^
CTL^^i ..^291^? . 91.1:^ )091 iljL )] ^1^1 ^k> ,.^00 ].^axJl?
^9ia£9as ^^aaJ )3? 9U^.al.l» I^^QlmZ ^afc^o )99i^9 ili^a^^ Po . vA9iallb;. ^▲jaA.s |.s . U^^ «n.!:;^^ >o)^ )}) . r^^fi-^ lXA^'io.s ^n^ ^xl^^i . ]f.^f.^ l-^r^ U'9a:s )o9i ^]so
<¥ ]99l^? )i^I^£ Aa)
Id est : « Quando vis peragere sacrum officium in « vigilia, adjuvante DGo,sic fac ut dicam tibi : Genuflecte,
— 87 —
u prout raos est, et surge, ac postea ne statim incipias
(( oflScium tuum (1), sed postquam inclinasti te et salutasti
(( signastique cor et membra tua signo vivifico, sta pauUu-
(t lum teraporis silens usque dum quiescant sensus tui et
(( cogitationes tuae pacataesint ; postea dirige attentionem
(( tuam interne ad Dominum et enixe roga eum ut sustentet
(( infirmitatem tuam utque juxta beneplacitum ipsius volun-
(( tatis ordinantur sententiae linguae tuae et motus cordis
(( tui. Dic silentiose in oratione cordis tui : Domine mi et
(( Deus meus, Conditor mundi cui manifestae sunt nostrae
(f passiones imbecillitasque nostrae naturae et fortitudo
(( inimici nostri : tu ipse serva me ab ejus malitia Et
(( cum recollecta dispositaque mens tua erit, incipe sine
(( perturbatione officium tuum atque in eo libenter persevera
(( usque ad fineaa. Oportet enim nos in ministerio nostro
(( liberos esse ab omiii juvenilium porturbatrice soUicitu-
(( dine. Si autem videmus quod non multum tempus supe-
(I) Ut bene intelligantur quae sequuntur necesse est exponere quae(iam vocabula liturgica quae hic saepius occurrunt. Sacrum
offlcium Syri |£^jLiA.A.Z ministerium appellant. Syri Nestoriani et
ChaMaei sacrum offlcium dividunt in officium Yesperae^ Noctis
et Matutini (Ir^,?© U^^?o |..ib:ao9? j^ a^i 4>z), quae divisiones
respondent Vesperiscum Corapletorio, Matutinoet Laudibus Lati- norum. Syri Jacobitae, Syri uniti et Maronitae hisce partibus offlcii divini addunt Horas tertiam, sextam et nonam, ut Latini. Porro apud Syros, siout apud Latinos, psalmi magnam consti- tuunt partem divini offlcii. Psalterium a Nestorianis et Chal-
daeis dividitur in viginti {l!^oai hulalas seu sectiones, quarum
tres recitantur ad offlcium noctis in diebus dominicis et festivis. Cuique hulalae inseruntur breves cantus, ad modum antipho-
narum qui |2>.Aic-j.i>o Marmiatha seu orationes jaculatoriaeappel-
lantur. Jacobitae et Syri uniti offlcium noctis in tres ).^'a.o
Kaume seu stationes, Chaldaei vero et Nestoriani in j.£J.^aLo
sessiones dividunt ad modum nostrorum Nocturnorum. Vide Breviarium chaldaicum. Paris, 1886-1888 ; Breviarium syrorum Mausili ; 188G. — Cf. etiam BxGlnQW.Conspect.reilitt. Syror.Cn^.X,
— 88 —
« rest et illuscescat curn nondum absolvimus, relinquamus
« voluntarie stationem unam aut duas hulalas ex officio
« consueto, ne sit locus perturbationi et deperdaraus sua-
« vem gustum officii nostri perturbemusque etiam psalmos
« officii matutini. Si autem tibi ministranti sussurat cogi-
« tatio dicens :festina quidem paulisper ut expediatur opus
« et liberum sit tibi cito abire, ne ei attendas. Si autem ea
« opprimeris, reverte potius retro marmithae ; et totum
« orationisversiculum plenum sensum efFormantem pluries
« reitera. Et si adhuc turbat te et opprimat, dimitte psal-
« modiam, flecte genua in oratione et dic : ego nolo verba
« numerare sed moras implere quaero (1).
Vigilia non est unice statio nec unice recitatio psal-
« morum ; sed sunt qui in psalmis transeunt totam noctem ;
(1) Quae hic et ahbi circa officium divinum persolvendum docet Isaacus suadent Syros in deserto Scetensi habitantes secum patrios mores adsportasse. Apud aegyptios enim monaciios res plane aUter procedebat. Istorum ritus accurate describit Cassia- nus {de Coenob. inst., lib. II et III) heicque summatim exibere juvat. Moris igitur fuit apud eos singuhs diebus bina vice in choro seu oratorio convenire, nempe, ad vesperam seu completo die, quam vocabant horam lucernalem, quia tunc lucernas accende- bant et deinde circa mediam noctem. In utroque conventu psalmi duodecim canebantur, quos unus dumtaxat lector aut cantor, in medio fratrum assurgens, suaviter decantabat aut clara voce recitabat, cui tamen ne cantando deflceret, alii vicissim succede- bant, tres aut quatuor ad summum ; ita ut singuli saltem ternos psalmoscecinejrent.Summum intereasilentium servabatur,ceteris humi sedentibus et, in psallentis verba toto animo defixis, mente non voce psallentibus. Psalmos praesertim longiores non continuo et uno tractu ad finem usque percurrebant, sed quibusdam inter- sectionibus, post denos scilicet aut duodenos versus, paulisper pausando, brevi orationi aut meditationi insistebant. Ipsis ignota erat doxologia Gloria Patri etc, sed post psalmum duodecimum respondebant Alleluia. Psalmisduae lectiones succedebant, unade Vet.,alia de Novo Test., exceptis dominica et sabbato, quibus utra- que de Novo Test. sumebatur. His peractis, omnes in genua proci- debant Deo gratias agentes ac statim, omnibus erectis, abbas sive qui praeerat congregationi, velut omnium vota colligens ac Deo offerens (unde collectarum appelatio), publica oratione ofii-
— 89 --
(( sUnt qui in genuflexionibus,orationibus patheticis, pros- « trationibus super terram ; sunt qui in fletibus, lacryrais, « lamentationibus super peccata sua. Dicitur unum ex « Patribus nostris per quadraginta (annos) (1) unicum ver- « bum pro oratione habuisse : Ego peccavi sicut homo, tu « autem parce mihi sicut Deus ; et audiebant eum patres et « fratres reiterantem hanc sententiara in dolore, dum lamen- « tabatur nec desistebat eratque ei pro officio haec unica « sententia per diem etnoctem. Suntetiam qui fere a ves- « pera decantant reliquanocte responsoria, cantica, hymhos « aliosque cantus et hoc faciendo adorant ; est etiam qui « dividithoras noctis in sessiones et inter sessionem unam « et alteram accendit lumen et se oblectat in Scriptura « usque dum deficiat. Sunt iterum qui sibi definiunt non « flectere prorsus genua, ne in oratione quidera finali mar- « mithae, sicut mos est in vigilia, sed uno tenore stantes « transeunt totamnoctem. De aliquo sancto narratur quod, « quia impugnabat eum daemon fornicationis nec ullo « modo cessabat, dedit seipsum labori vigiliae et constituit « sibi non curvare genua omnino sed stare per totam « noctem ; aperti erant oculi ejus et non flectebat genua « usque mane. Hi omnes diversi modi ocurrunt in labore « vigiiiae. »
cium terminabat. Tunc singuli raonachi ad cellas revertentes et residuo noctis spatio excubantes, oratiorii et labori vacabant usque dum, adveniente aurora, nocturno operi diurna operatio succederet. Diurna officia(Tertiam, Sextam etNonam) singuh pri- vatim in cellis exsolvebant et in singulis tres psalmos cum ora- tione recitabant, quibus tamen alias preces et orationes privatas itaintermiscebant, ut totum diei terapus ad vesperam usque in his offlciis consumerent, orationi siraul et labori manuum insistentes. Non enim plusquam semel in die simul convenire soiebant, excep- tis diebus dominicis et sabbatinis, quibus hora tertia in ecclesia congregabantur ad divina mysteria celebranda.
(1) Forsan melius : per quadraginta dies, aut per tempus qua- dragesiraae ; vel etiara est loquutio indefinita, scihcet : per iongura tempus.
— 90 -
Jejunium vero et vigiliae quantumvis efficacia sint, fruc- tum tamen non obtinebunt nisi monachus se custodiat a familiaritate hominum. Haec enim omnes conatus in via perfectionis cassos irritosque facit. Est monacho pernicio- sissimum malum quod superbiam generat (1).
: lAsa^c^ — ^ Cw^^9 ]'icL^\ ^m.A.Jk,'i (.iDaLDO . U^^i? 1Aq^^9 ^^sZ^ia^o 9^:;;^] ^£i4 ^^lo ).^1^1^9 {.IaI:^ |.1ssi
^0i.tt.^9 an^]? |.^9Aa^9 i.S9all^ ^A^aLo : .cnl^als c<3i
(^1^1:;^ ^aIc >: ).ii!a^A29 |..s2 \.^ ^o^^^]^ {.▲.aJ .^^Ij ^(7l^^a9 ^.MrAk)0 . i|:a^9 ]ZJ-^m )Ai*.^ala^ ^V^? V^-^*>^ U-.::u95 ^jial*!::;. Ul^l-i? ll.*.!:^. llsci : l^^h] a^ Vl^^^iDO \.^Lco —An^^? ^iM.£.aLo .* i^^A^Lo) ).:a£a^2 ^.o^a^ ^t-^? ).1a1:;u .)o r —asi^o^!;;;»? li^^o ^^(syLsCph* ^aoZ —^si^ U^^^ Al;^^^ .• . o<tl^.2l:) ^^^▲.i*i \.xl^.o r'*^^? ^•*>^-*)?
i.^) |J9 j..^aA9si9 0 )(3ila.£»9 ^^^^l.^o il!:^lak> AA)i..*AA ii.^^ IJI-a^c •: i^l^l^ )9aJ <fA ^fficA.»)) 0(71 . {.^^^I^^o
(l)Add. msc. 14632, fol. 376.
— 01 —
i90?Ai>co .lj.ia^9 lUs^ UAa.^^ ffiA* 1^4^^ iU?5ic ]^AaA „A,i.I;^9 Ur^CiJ {.^▲ajft <--7^s oZo^j^a.* ^l^^^y^o <y\Jo.s.j^ls
. {.▲1a1s9 I ^1.4*0 i.l.kl^ ^!;^ Ijl£lJ9 (7i2aaxls jro^ALo {.▲▲J (7L^£ oil^Iiik) r-r^ U'^Ali£0 . 'SiJ.Og.^mY 1^<a.J Ijb!:^.^^
]f,:i0 99 JA:^]Ajk. Sl.^^Z (jLj.ii,^JL _f^ f.SL^O .• (TLl.A.rD.?
)o<yi wA.2] 0(?i _£)] .♦ U^«9a.£5 lA4»0 50 lljk.1^ . Ijtl^Jk, ^▲l^^l) l,.1^2r;3 iL^ani; lGai.J oi.';^ alii^lk 9q.m^^o -. ^^ l^ ^a^^s c(7i wJ2.a£C ^^▲Jo 1]..^^ f.s . _.A.^7i ^*]) (TiA^^^^) U^3>^.1^ . siA^l^^Lc^o ^cial^I^^ 1^9.^ —▲^^Ls9 ^o^^r^ iol-M oct ..49 qJ^ .• IUn^ U^^^r-^0 1 A^iTuk _Lo
li.j»oaA V:^ ol . Ual.^LDl5 ILriaaiJ V:^. i.LDi.J ilic lAl^,.^^ — xal^^ic^ i^^f^ r-T^? UJ'^ <- ^(TLr:)? li"*^A — xnl^ia l^^l? l^cAx^? ^l^? If-^^ f'>'l f°<^^^^) |AA(7i.!k9 ilsci^c : U?9 i.sa^j*A9 \.»sA£C'.i;^ ]] l^oLo? •:• Ia^^ ^^z\1 . (n.ic;Aa.«»s jliDAAk) Vs ^>d Vb^^? ^?^ \\ ]Alaa.i*o ^SkM^ {] l(3uk9 (nZ\.jft<Jolo P-AA.:^c UJ^^^^ ^<? ^s «rf^^ U^olrs? \-.^Lo . (JLl.*.r^. GLliiO Ima^ Uf^o • "^r^^
•:• ^liJ^^ Alaj49 )] i.aAa^9
— 92 —
Id est : « 0 quantum malurn sit adspectus et familiaritas « hominum iili qui in solitudine conversatur ! et quidem « majus ac illi qui liber est et remansit in saeculo. Revera, « fratres mei, quemadmodum aestus vehemens frigoris qui « subito incidit in germina arborum deurit gemmulas quae « in verticibus exortae sunt : ita conversatio hominum, « etiamsi sit valde brevis et conventus in bonum ordinari « reputetur, adurit surculos virtutum qui sub tepido (1) « solitudinis aere gemmulas emiserunt et avide obvolvunt « arborem animae quae plantata est juxta rivos poeniten- « tiae (2). Etsicut vehementia gelu quae attingit germina « nova radicum inurit eorum gemmas reconditque in medio « terrae : ita conversatio hominum radicum mentis, quae « coepitvirescereinpratisvirtutum,ramulosinurit,interius « contrahit eorumque vigorem destruit. Et si solum con- « sortium illorum qui ferme continentes sunt, propter « impedimentum dumtaxat operis consueti, adeo laedit « aniraam : quanto magis colloquium et visus insulsorum « stultorumque, ne dicam mundanorum. Est enim sicut « ignis in sylva.
« Sicuti vir nobilis et bene moratus (3) immemor fit suae « condicionis potu multi vini perturbationemque patitur « suae honestatis et diminutionem honoris atque castitatis, « e cogitationibus alienis, quae menti ejus virtute vini inge- « runtur (4): itaanima colloquio et adspectu hominura hones-
(1) IZo^LoIjo, gr. : b/. Tyjc> o-uyyyjpao-swg ZYJc yjavy^iac.
(2) Graecus paraphrastice : xuzXoOvTa p.£Ta oLnloTYiZOc, y,al Tpu- (pepoTYizoq Tw (pyxto tyjc, ^vyYJq tw cf-wzzvBivzi stti Ta^ diz,E6dovc Twv (Jaxpucov T^q fxsTavotac.
(5) ]|-»?oio ii.i*xu, gr. evyevYiq xat evTiuog.
(4) Valde familiaris est nostro Auctori haec comparatio monachi cum homine ebrio, sive in malam partera ut hic, sive etiam in bonara, v. gr. quando comparat effectus araoris divini virtuti vini : sicut haec memoriam obnubilat, ita ille obHvionem temporaiium producit.
— o*^
vo
« tatis suae perturbationem patitur fitque immemor boni « sui propositi, ac omne a:nittit voluntatis consilium. « Omne laudabilium actionura fundamentum prorsus era- « dicant conversatio et inhalatus oblectationum. Ipse homo « qui silentium observat detrimentum patietur in hujus- « modi occursibus ; sufficit enim ut videat et audiat illud « tantum quod introducunt januaeoculorum ejusetauditus, « ad avertendam mentem ipsius a rebus divinis et ad eam « valde perturbandam. Si autem solus iste hominum visus « et vanus eorum colloquii auditus, quamvis per breve tem- « pus productus, totam hanc destructionem facere pote>?t in « religioso custodito, quid dicam de assiduis et protractis a colloquiis ?
« Fumi qui ex ventre ascendunt in scientiam divinorum « sunt sicut vapores qui ex humore terrae ascendunt in « coelum. Superbia non percipit se in tenebris ambulare ; « intelligentiam et sapientiam ignorat quia super omnia se « extollit in cogitationibus suis, dum prae omnibus est « misera et abjecta ; vias Domini scire nequit et Dominus « celat ei voluntatem suam, quia in via humilium noluit « ambulare. »
DE OPERATIONE ANIMAE.
Operationi corporali succedit opnatioanimae, qua.metiam, ut monui, operationem mentis quandoque vocat Auctor noster. Qualis sit ista operatio hoc ipse te docet (1) :
: 1^1^9 1 Ala.lio] Ual^^oo : i-aA^^ (.o? U^? cffi^ )AAJ^la:D
l^^al^^ U^^? ]?i^9 (n^c.^j.^A^o (n2Q.lsaif.£i.^^o (l)Cod. 14632, fol. 65«.
-^ 94 -A
Ia,m ^^o.m2 f.^^^^0 . f.Ms] Ad^l^a^o ^Ml^jkMA l^al^s Qj(7i : ljk.MOho ).▲£&£ U^i^ .C(n.l^ f.M fohf^ 13^ UQm
•^ Ua.^9^ 1r^09 ^^r-^? lin^? illa!:^
Id est : Operalio mentis est labor cordis qtii fit perpetuo in yneditatione magni judicii futuri per orationern, continuam, cordis, et per dispensationem et providentiam divinam quae, in hoc mundo, attingit ad partes proprias et communes simul, ad custodiendas intra limites suos passiones internas ne obri- piat aliqua earum in partem absconditam et spiritualem . Is est labor cordis quem vocant operationem ^nentis.
Sicuti operatio corporaiis ad purificationem a materia- libus et ab his quibus per exteraos seiisus utimur tendit, ita operatio animae scopum habet mundare partem inferio- rem, purgando phantasiam ab imaginibus memoriamque a recordationibus rerum saecularium et continendo intra justos limites appetitum sensitivum.
In hoc negotio praecipua subsidia, quibus utitur niona- chus, sunt oraiio et meditatio quam assidua lectio Scriptu- rariim fovere debet.
Mirabiles effectus orationis pulchris tropis describit Isaacus (!) :
U-^}>2 UA^sc^o . il^j*k'9 U^^o . ialjLiifc9 ]AxJ9?il^o
U^?a!^9 |^£XIS70 • \.l(7\'^0.S^ U^]-^ |Aw^Jl;fi.l^^li£0 . U^^^J)
Id est : c( Oratio est portus auxilii et fons salutis, the- « saurus conQdentiae,anchora liberatrix intertempestates,
(1) Ood. 14632, fol. 30a.
— 05 —
« illuminatio obscurorum, baculum debilium, relugium in (( tempore tentationis, mediciiia in tempore infirmitatis, (( clypeus auxilii in proelio (1), sagitta acuta adversus (( inimicos. » Et alibi (2) :
r . ^ , r . r
.U^lI^ 971.J^0 «.tt^.2^0 . Im.^^ ^^^i^ {.▲.aJ _^ 9(31L^i:^^0
AA)i.AA.* . ^^^^o,M^ ]g!:^z,h^^ iU>^?s )^C|.^9 l'*^l-^
•;• i.lA^^9 j.l.ft(n'|.l^ ]hsi.M,z
Id est : « Veluti hilaris flt facies orbis per radios solis, (( dissoluta aeris crassitudine, ita potens est vox orationis (( solvere et removere ab aniraa nebulas passionum et laeti- <i ficare irradiareque mentem gaudio et consolatione, per (( bonas cogitationes ; praesertim cura acceperit materiam « ex auxilio Scripturarum Sacrarum et vigiliae animi illu- « minatricis. »
Si enim alacriter proficere voluerit monachus in negotio perfectionis diu noctuque sacros codices pervolvere debet : ({ Nihil (enim) aptius est delere ab anima consuetudines « luxuriosas castigareque recordationes, quae accendunt « liamma-n perturbatricem in corpore, quam studiura et «c animi intentio in profundos sensus verborura Scripturae » . — Sunt verba nostri Auctoris (3) :
«^ il<*>^? V^^ a^.«LlLa!^ ^a^£^ llscn^ >0(.l^ A^':;;^
(I) VfCja. Codex fert menilose )r-i». adductrix. Vocem restitui ex graeco : cf.imz XuTOWTiC«); £V TToAsac.). 1^:2) Cod. U632, foJ. 35&. (3)Co<J. liGoo, fol. 3a.
— 96 —
)Aa.S(Ti.!:;»^ ^laXnLo jA^'.*].^ |.J9<naI:^L a£asA^!:^o . ).jL.aJ
tljal^aA Ala4*^29 l^a^^As) ^aI .• ).I^.^G_p jA^a.^
•:- isiLs^ )!^^A.S9 .07LA^2a£^9 jia^a^ 9AS9 j.^^.a.J
Lectio autem, ut proficua sit, non qualitercumque pera- genda est, sed sensum spiritualem sub cortice litterae abs- conditum sapiens asceta assequi et in animae suae utilitatem convertere conari debet (1) :
^^()«^s2 .0(n.A9 —▲£)^ \.2.S ).^i.^9 ^▲▲J ^Jk.Of.S
)A£909' )Al;L|.dk Ja^ — ajuLa^ ^.:s.iiJ v.a^^29 ^AA^AaA ^Lo .oai.A^20|.rD9 ^.«.^a) •:- |^A(n.J i^JI? j.^;ai:sQ£) Aa)9 >0|.Lo In^l^l 2a.liD^s:> o^nJA^^ _a9<3iA1£ ).^a.nA4 o'oio . j.'la^A.s Al^^ )9 99 A*).!^!^) .▲▲^j.^ ll^^A^
)f!o Aa).L3.x.m^9 ).^Ji.£! •> Ul^.aJ j..A*2a.a.!^ ll^^h Jio.£if.^ \LA,jk ^ijs ]<n.A,o >aj4AjL^ (ti.£^^ ^) ).r^Vo9 jlla^.A.a.s )Isams )Ax^^ )A^I^ if^l^ikl^ ^2 01.* 9 001 ).^A|..D ^.^^0 ^ltf oil^ufc) 2a^ >0g.^ '^s •:• ij^} ^atl^A^9
i.^lA.29 )A^^ *|.:^^^9 \:^ ).^09 ^i^ )Al^ OLS l^^Jo
•:• (nAwL^^^A^ )..sAJ io(TL!^a^A ).1^09 )}-Ajft slo
Id est : « Distingue scopum figurarum (2) in quasoccur- « ris legendo scripturas ut profunde penetrans anima tua « attingat sublimes sensus in scriptis virorum illumina-
(1) Cod. 14633, fol. ob.
(2) Codex habet |^).^?> puto legendum |3r^? .
— 97 —
« toruin reconditos. — Qui in sua agendi ratione a gratia
<( deducuntur ad illuminationem, quasi per radium quem-
« piam spiritualem perspiciunt semper, qui radius pervadit
« et spoliat coram intellectu loquutionem ab involucro
« verborum, ut raens penetret explanationem spiritua-
« lem. — Hominis qui litteraliter sententias legit altissi-
M mas corobscuratur et privaturillavirtute quae dat ei sua-
« vem gustum per intellectus qui animam stupefaciunt. —
« Omnia ad affine suum tendere solent : et anima, in qua
« est pars spiritus, ubi audit verbum in quo absconditur
« virtus spiritualis vehementer inflammatur ejus inter-
« pretatione (1). »
Hujus assiduae scripturarum lectionis subsidio indiget homo usque dum ipse Spiritus Sanctus, per rairabiles suas operationes, in anima perfecta eam supplere dignetur (2):
. OLA^;^ \a£;^aJ j^A^^ lj9(na^ ^j^io^s^ ^a^lso ) Jo^Aa1^9 i^/^a^ .aj) ^fM} ^0109 U*]k^^<n ^^ alAlao}.A9
. )].J*J (5l,A.£i.l^ ]L^.i^M9 JAl^.^ )Ajft90) —^9 \jdOpA<n\0
^^a^q..Il^ waj499 : j.1^ \.a.S|.^ {] \.MOh^ )?o.^) \ij>.M ^:^ (n^a^ 1.^1.0^0 Ij^.^j.^ ^j^ XliZo^ Ij^tna^ )w^j*I^9 <^ai
\.^ U*099 ^LkMf ^9 l^ : ^0019 )9(Tl^a^ (.▲^S . \aC\Q^
. (1) Quid sint isti « eximii sensus «, « intellectus profundi » « scopus absconditus >», Scripturarum ? Nihii aliud utique ac mystica seu allegorica interpretatio cui noster Isaacus, scholae alexandrinae sub influxu, et Origenis vestigia praemens, multum velpotiusnimium concedit.Reiexemplo esse potest sermo XXIX, De dominica et sabhato^ quem hac potissimum de causa, ex inte- gro ad tinem Dissertationis edidi. (Append. num. III). (2) Cod. 1-4632, fol. 256.
— 98 —
. U099 IJ^^a^ i.A^2 ^▲I^A^AliO ^AJk,h )^ai*,.£9 j^aliaJ
•:> i^^9 )2aAL^lao |.a2 |.1a„^9'A^ ))a!:^9 )i.A|^J\^
Id est : « Quousque recipiat homo Paracletum libris (( scriptiseget, utper exempla recordationes egregias susci- « piat in corde suo et constanter ex meditatione earum (( renovet incitamenta ad virtutem et ad cavendum a viis « duris quas peccator in seipso videt, quia nondum possidet « Spiritus virtutem quae depellit errorem aufferentem ab « homine utiies recordationes et adducentem frigiditatem « per mentis dissipationem. Ubi autem virtus Spiritus « supervenit et solvit potentias cognoscitivas animae reli- « giosae, tunc pro lege scripturae infiguntur in corde sug- « gestiones spirituales quas ipse Spiritus cor occulto docet, « quin indigeat auxilio materiae sensibilis, per medium « sensuum.
Hanc tamen divinam operationem non experietur horao nisi postquain se integre ab omni externae et internae pra- vitatis labe mundaverit (1) :
.{iJi.^^ ll^iMa^ (Tili^s rr7>c^ i^) ^A^i^ak _^ 9a^*^s a!^ il^s^ l^olo jA^lic^p j.ij.k) i.J?<3ia:^ _Lo Oi^? UiJi.Ao
)J9 (1:^^ I..I.S \.A.^.OO f'*^A ^t-^^^^ ^ji^O \.£Aa.^
<- ljJi.;Q£i )r^^ 13
(l) Cod. iiG35, fol. 17^^.
— 99 —
Id est : « Donec enim raoriatur homo exterior a rebus
« saeculi, non solum a peccato sed et ab omni actione
« carnali, et homo interior a recordationibus, usque dum
« vasa turpitudinis et motus naturae debilitentur et mori-
« antur in carne paullatim per laborem, et non (amplius)
« praevaleat in corde dulcedo peccati, dulcedo Spiritus Dei
« non operatur in homine. »
Hac itaque duplici operatione corporis et animae homo non solum a defectibus raundatur sed etiam virtutes acqui- rit quae decent bonum monachum cujus imaginem elegan- ter describit Isaacus in haec verba (1) :
— a^aJ) 0001 ^sia^n^ .091^2 ^r^? U^'^^'^^ ^^ ^-^?! ^^ 'ai^AScU ll^LoaaZA . «*0ia^'^'(n7 l^aA^ls.^ (TL^as£?)9 )i:.sa.A. . oi2a^i.£Q^9 )2oAjAa*£} . )Aa.iA'|.4kAk) —^9 ffiJaxl^Lklar^ . n^o.p )^al^,^laL£ * ^r^ ^^? ^^^r^^A.s* ^nJaxmr^is \ZQ'pA,^Ci . ^9iaA. '99 )2a£a£..^^o . il^J^] {..oAa^ . )AAi.£9 V^^\ ^r^ )t"^^ "^^^ ^^? <^'^o.M'f.M il^ . c\2y.Mj ^^ . )A£) .-1^9 mZajLS^ ^^ . (nAL^9 ^^c^al^l ^^
^910 Aa) )i.AAA^ ^A|.A .OTlJ^O N ).1^9a£9 (71^0.^^^.^
]'f^'i"^ .aJ(n.l;2k l^Ai..oo l^o^^o il^Adi* IIm ^a^tv^ cn^2.'^^f.A )} ^k) . (n.xi:iJ ZqH^^ )2al^) ^-^ . ).1j*o'^o AAli.-^^ ^▲JI^? (ti J,Of.^^w] i3o . 1^-1a-1a A.a.£)9
(1) Cod. 14632, fol. 34«.
— 100 —
— -Ldo . (nJas.5 i2oj.ASQSo i^cja^l rr-.^o • cis^aLo? . )^a^w£)^ <nZQ.XA.^] ^-'^0 . l^Xlls ^r-^? A^DOi.1^ (nJ.Of.^:s] 13 ~^o • ^fa^] ^-^? (n,xj30i.^o (n4^).l£? ^t^*^ „^0 • (nZQ.lp^jk.:D.'^^ Isih ln.^Q.^ x^^ ' ^^^V )-^^^? j.^'.^^ ^'^? si2aa^m.j* f^-^o i.Jalfflls? OLl.m^a^ (71.^9(710 ]Al^^) (siLa^p^—^^o . i.laa^S >A.rD^^? ).£l.DaI^O oi£0.i.£? )^a^A^£ i^ ^r^ i^?oA^^o .)i.Ai.^ ]h^] onr^? . >a^A)o ^!^? ll^^) ^^a^D — -^o.^sia^)? )^asi.j*^o »^0 (n^aiS.als? )2oi.A0i1 ^.^ >0|.^ \.o ^-^ ^.^^^40 <- ]L^'iOf.^ ).LiO,.^o ^Aa^I^^o] ^-^ )2al^A ^^? oiJaawLSO^ Ur^''*-*? U^rx )r^&'^ )Aaim£? Uo^oiir)? ^a) ^aj) ^b^oi 91 2ai:iAi.joo .jL^bk!:^^ ^-.^? I^t"^^'^ ) JoAjb^ "^^ ^^90127?
♦ ^qJ) llalo U^k)) i.Ji.J ^.klTLi:? .X)?lo . )ai!k ^a^?
Id est : « Glorificatio Ecclesiae Christi vita est monas- « tica. Quam ob rem decet monachum : ut ex omni parte « reluceant ejus virtutes per modestiam membrorum, per « vitae paupertatem, per eminentiam supra res visibiles, « per sedulam abnegationem, per contemptum carnis per- « fectum, per defatigationem in labore jejunii, per conti- « nuum silentium, per compositionem sensuum, per custo- « diam visus, per libertatem ab omni creatura, per brevi- « tatem sermonis, per continentiam ab ira , per simpli- "ir^^i^atem judicii ; ut notum sit quod superat hanc vitam — «^?^^^Wtam et dissipatam quaeritque veram ac spiritualem.
BT. MIOHAEL'8 GMILLEQE
— 101 —
(( ex interna conversatione, ex ignorantia rerum huraana- ({ rum, ex solutione a societate et conjunctione (1) homi- « nura, ex solitudine loci suae habitationis, ex prohibitione (( sui doraicilii, ex paupertate et contemptu rerum, ex fuga a hominum, ex constantia in oratione, ex despectu et aver- (( sione ab honoribus, ex indifferentia erga hanc vitam (( temporalem, ex altissima patientia, ex fortitudine in (( tentationibus, ex libertate ab auditione et indagatione (( rerum mundanarura, ex perpetua sollicitudine ac medita- (( tione verae patriae ; ut dignoscatur ex tristitia vultus et (( pallore faciei (2), explanctu continuoper diemnoctemque, « et quam maxime ex custodia castitatis et continentia (' a gula (3), a minirais usque ad majora. Hae sunt quasi « per compendium descriptae virtutes praeclarae raonachi (( quae testantur perfectam ejus mortem a saeculo et acces- (( sum ad Deum. Decet itaque monachum in illis perpetuo « raeditari easque acquirere. »
§IV.
DE OPERATIONE SPIRITUALI.
Duplicem operationemcorporiset animae sequitur operaiio spiritus. Quid hac voce intelligendum sibi serael definit Isaacus (4) :
(1) Forma 2>.^li.£ij* in lexicis desideratur.
(2) ]zasj-i4ifi : pallor seu potius ille color ex adustione genera- tus. Graecus vertit spptKvwucVov, decrepitus. — Vox |Zaij»»4^ frustra in lexicis quaereres, nisi sit mendum pro |Za.i5i-»i:^
(3) Uaii».», Graec. : /««y^ptf^apyia.— ForsanmeUusessetclaudere periodum post hoc verbum ; uterque 'codex Lond. nostram intcr- punctionem cxhibet.
{\) Ad. msc. 14632, fol. 65a.
— 102 —
U^ol^ al^ikA^ l^i'|.^9 Uosi^ {.^; ]2sLSi\^ ^AaAs9 \^A^2« ila^a^.9 (nJa^Al^ -^] ^^r^n . ^osil^alx))
« Operatio spiritualis est actio sine sensibus ; et haec est quae describitur a Patribus : ut scilicet, quando mentes sanc- torum assequutae sunt contemplationem suae substantiae, e medio tollatur crassitudo corporis ac proinde visio fiat spi- ritualis ».
Si tamen inter se conferantur varii sermones quibus loquitur auctor noster de operatione hac spirituali facile patet ipsum plures gradus seu plures operationes di^versas sub ista communiori appellatione designasse recitatamque definitionem nonnisi perfectiori convenire. Quae autem ad operationem spiritus refert Isaacus in duplicem classem distribuere possumus, quae nempe spectant ad contemplatio- nem et quae ad revelationem.
Contemplatio est duplex : una quae est in meditatione re- rumdivinarum exconsiderationetemporaHum in quibusrelu- cent divinae perfectiones : altera sublimior (Uoj.- j-a^ |.-io]zJ quae fit per Spiritus Sancti dona et illustrationes quibus manifestantur et revelantur animae res divinae coeles- tiaque mysteria: « Duos enim habemus oculos animae, ut ({ aiunt Patres, sicut duos oculos corporis. Uno intuemur (( gloriae Dei occulta in creaturis, alio contemplamur glo- « riam naturae ejus sanctissimae » (1).
Huic verae contemplationi respondet scientia vera
Revelatio (|ju!i^), juxta Auctorem nostrum, est « silen- tium mentis » quo non intelligendus est status animae mere
(1) Lege textum integrum in sermone XLVI edito ad finem Dissertationis (^Append. num. I). — Vides nostrum Auctorem apprime distinxisse quod recentiores nominibuscontemplationis
— 103 -
passivus, sed potius omues effectus supernaturales qui singulare et speciale Dei donum praeexigunt ; et ad sextu- plicem speciem eos revocat Isaacus (1) :
]A^ i^r^? UAa '■^-^N^ t-^-^ i.^]^U>
: Uli*-^^ U'Sa^ i.a2 ]A!:^^9o : Ul'Ai-S'-i ^oy^o^ yZf^ U^}-^ U-a^-a^^-aaO : ]^a^AJ9 laLSi.^is 1^29] 90 Uv^r^? Trr^ .qJsio . Lla^^^^ ^a] ]^.a,90 : Ul^sAmLo
Id est : « Sex autem modos revelationum indicat Scrip- « tura ; primus fit per sensum, secundus per visum men- « talem, tertius per raptum intellectus, quartus per « donura prophetiae, quintus per modum alicujus intelligi-
acquisitae et infusae designant : « Praenotandum est, ait Bene- dictus XIV {De serv. Dei beatif. et canon. lib. III. cap. 26), dupli- cem a mysticis speciem contemplationis assignari, acquisitam
videlicet et infusam Definitur contemplatio infusa et supernatu-
ralis, seu potius describitur sequentibus verbis : simplex intellec- tualis intuitus cum sapida diiectione divinorum aliquorum reve- latorum procedens a Deo speciali modo applicante inteilectum ad intuendum et voluntatem ad intelligendum ea revelata, et concurrente ad eos actus per dona Spiritus Sancti, Intellectum et Sapientiam, cum magna illustratione intellectus «. — Aliquando etiam loco denominationum acquisitae et infusae dicunt activam et passivam, vel propria industria habitam etex gratia habitam, vel naturalem et supernaturalem. — *♦ Illa longa et difllcilis, ait card. Bona, {Via cornp. in Deum^ cap. X), baec faciiis, prompta, suavis. Illa ratiocinativa dicitur, ista experimenta)is. Qui primam ha])ent optime de ea ejusque regnlisdiscurrunt, experientia desti- tuti ; qui secundam, minus periti in sermone sunt sed in usu et experientia excellentissimi ^^. — Quod contigit nostro Isaaco. (l)Cod. 11055, fol. m.
— 104 —
« bilis, sextus veluti per somnium. Et illae quae fiunt p»-i « sensus in duas species dividuntur : in revelationes quj -^ « per elementa et in revelationes quae sine materia fiunt.
Singulas species non definit Auctor sed explicat mente;/» suam allatis exemplis (1).
Eum autem prosequi per omnes hujusmodi distinction( longius esset et a nostro proposito alienum.
EPILOGUS.
Re quidem vera ut perfectior evadat nostra expositi theologici systematis Ninivitae adhuc nobis exponend fuissent praecipua quae habet de virtutibus unicuique gra dui propriis (2) et de vitiis defectibusque a monacho maxim alienis (3) ; de notis quibus homo verum sui statum spiritua lem agnoscit; de tentationumspeciebus, causisetutilitate ; d fructibus quos in anima contemplatio producit : illuminatic nem, pacem, gaudium ceteraque hujusmodi; de signis quibu
(1) Exempla quae affert Auctor sunt : primi generis (per eh menta) visiones rerum absconditarum aut remotarum, miracul et prodigia « quae, ait, quotidie accidunt in hoc universo » ; alte rius speciei (sineelementis) sunt apparitio virorum Abrahae (Gen XIX, 1 sqq) et scalae Jacobo (ibid. XXVII, 12), fulgorqui prostravi Paulum in via (Act. IX, 3). Secundi generis sunt visiones Cherubi&i et Seraphim (Is. VI, 2), rotarum et animalium Ezechielis (I, 4), bestiarum Petri (Act. XI, 11) ; tertii autera, raptus Pauli ad ter- tium coelum (II Cor. XII, 2) ; quarti vero, propheiia Balaam(Num. XXII) innumeraequeprophetarum praedictiones. Quintum modum probat ex verbis S. Pauli ad Colos. (1,9); sextum denique expli- cat per somnia Abimelech (Gen. XX), Pharaonis (ibid. XLI), Nabuchodonozor (Dan. II, IV), Josephi (Gen. XXXVII). In hisce vero, fateor, non semper sibi constat Isaacus.
(2) Jam aliquid innui supra, ubi de gradibus scientiae loquutus sum. Praeclaras etiam habet exhortationes de humilitate et de misericordia seu eleemosyna, quas libenter hic retulissem si typo- graphi diligentia permisisset.
(3) Inter aulem monachorum defectus nullus est quem vehe- mentius perstringat ac zelotypiam de qua fere in singulis sermo- nibus aliquid habet.
— 105 -—
horao scit se ea dignum fore, quorum praecipuum ac fere unice certum in abundantia lacrymarum ponit Auctor ; de causis cur perfecta contemplatio huic datur,illi autem etiam sanctiori denegatur, inter quas primum obtinet locum sapientissima Dei providentia cujus oeconomia altis et raenti imperviis dirigitur rationibus. Sed ut quae jam de hisce rebus exscribere coeperam typis exprimerentur temporis angustia non permisit.
Quae vero diximus abunde sufficiunt ut quisque schema quoddam ejus doctrinae asceticae ideamque ipsius scripto- rum habeat. Hoc systema certe, in omnibus non est perfec- tum , plus tamen quam expectari posset a viro hujus aetatis, et si nec semper logicus in divisionibus nec clarus in expositione Auctor videatur et revera non sit, facile ei condonabit qui, praeter rationes a nobis supra indicatas, animadvertet plerosque auctores, qui plura post saecala scripserunt et maximo pretio habentur, haud raro nec magis logice nec clarius loquutos esse (1). Hoc utique sibi merito vindicare potest Isaacus Ninivita quod primus inter Syros theologiam asceticam non tantum empirico modo sed systematice, theoreticis rationibus cum factis quotidianae experientiae collatis, proponere conatus sit ; et inde fit ut ipsius opera etsi, ut jam monui, pro praxi hodiedum non tantae sint utilitatis tamen ad historiam asceticae theologiae plurimum conferre possunt hacque de causa, quae lucem adspiciant, haud indigna reputari debent.
(1) Vide, exempli gratia, quae disserunt de gradibus contempla- tionis. Gerson enumerat tres gradus {Myst. theol. spec, consid. 35) ; Richardus a S. Vict. quatuor (De quatuor grad. violent. charit.) ; Phiiippus a ss. Trinit. sex {Sum. theol. myst. part. 3) ; S. Bonaven- tura, si ipsius sit opus, septem {de septem grad. contempl.) ac totidem S. Theresia (Chdteau int^rieur^ capp. 1-5) ; S. Franciscus Sales. octo (J)e amore Dei, Lib. VI-VII) ; Scaramelli duodecim (Diret.mist. tr. 3) ; Alvarezquindecim {Degrad. contempl. Lib. V) ; J. Lopez Ezquerra decem et septem (Lucerna mystica, lib. V) ; et alii aliter. Quid mirum si aliquando Isaacus noster obscurus estl
— 106 —
Huic autem nostrae elucubrationis posteriori parti finem imponere liceat hac oratione Isaaci, quae in officio litur- gico Jacobitarum recitatur quamque describo ex codice Parisiensi sub num. 16 notato (1).
iM,^f.^^ ^l^ ^^▲)o )A^^M^ ^1aA^:>o) Aj) . jnnmn ^) ^|.^a£) ^A^|jo >oa£J Ui*i^9? ]2^Q.MSiy ia^^ ^a^mlio (1 i^liAjL ^^▲c U^^? )(ni^ . )^^ jiLft^l^^S)? (n2aluL^^.^£d9 otn . ^aa^ )i.^a^)o(n)9 ^Jawk) Aj) . ci^ ^s . (.^-.l^aAO .^^As _*Ij^wl 00(710 ^siAa U^r-'^ o^ ca^soi w^soJ IJo . ^A^Mi.A9 .C(n^aAO^£^ a^l^j) a^enoo . I^^m i^tn i^Q.£iliO ^fto a^A^)» ^]^ ^(n^Am.Q^ )Aa90^o i^i^a^ ^^o . .aj) Aao^) f^l)'? \h<si^Si ^^a^
*> ^aLo) • U^^r^ ^oi.!^® ^as)3o
O/a/io Mar Isaaci :
(( Christe qui mortuus es pro nobis in amore tuo, fac me (( mori peccato et exue me homine veteri ut, in renova- (( tione vitae, ascendam coram te omni tempore quasi in (( saeculo novo. Deus, quem coelum et coeli coelorum non (( continent, tu me fac dignum fieri habitaculum amoris « tui, cujus per sensationem rapti fuerunt sancti et postea (( festinarunt post te, et perpetuo tecum conjuncti sunt in (( ebrietate tuae charitatis, nec iterum reverterunt retror- « sum ex quo biberunt ex hoc dulci fonte, sed quia (( sitiverunt amorem tuum admiratione raysteriorum ine- <i briasti eos, tibi gloria lausque sit et Patri tuo et Spiritui (( tuo Sancto. Amen. »
(1) Fol. H5. ~ Est autem tertia in codice. Duae praecedentes sunt quarum Bickell germanicam translationem deciit in saepius laudata Einleintung .
APPENDIX. ISAACI NINIVITAE
SERMONES TRES
QUOS E CODICIBUS MUSAEI BRITANNICI DESCRIPSIT,
LATINITATE DONAVIT,
NOTIS THEOLOGJCIS PHILOLOGICISQUE INSTRUXIT
ET, COLLATIONE AD GRAECAM YERSIONEM FACTA,
NUNC PRIMUM PUBLICI JURIS FACIT
DISSERTATIONIS AUCTOR.
K' lalxJ) wD^mA) ^i.^9^jAAs .^ ]^L^ )|L^!^
(Mus. Brit. add, msc. 14633, f^ 86^) )^.^9 l.li:^9 >0|.l^ 001 .* Il'))) 1^9^ ^n^i^A) )^allMiA(n
ljl£Q£ )W"^ )^al^A9l 091 f£> CJ31 . — jL^^Alae^ )^aA^^
^A^^)9 ^a) . ^lllxi )^21^^J Ul^ ^.«^9^ .• iJo<n9 Ui::^
)A4^^ ^91 |.S ^01 a^O . )t>^9 1.1^^ »*J9J ^a| . )^<7LS)
(n.Mao.jk, ^aAffiab^ ^^'*1-^ ^^0x12^ )|iMS % )|.^ ^a;» )^]-m^ 0|Aa!;^9^o . <nA;^a^o fli^AJkO . ^r^ia^ il^afi^ )9u^9 ).S99A^ (n2cLlf.s>^ ^^▲A|.d _;i09 . ^a^^? IAaLsoA!^ ^dkso '. ^alD llMo'i lLa^.AL ^.^) no giS (tiso * .^a^ ).s^9 ^a9 ^A^I .* |.AAfMO n.lAS9 )ljftr:ajk^ . ^^^1*^ V** ^A^ )^all)aA<n9 j.;^* . ).l^o'9 )l9) Jo^ ^^^^? \f^
Sermones tres e libro Mar Isaaci Ninivitae.
I.
Sermones proficui resqne utiles quae omnla sapientta spi- rituali sunt repieta (1).
(Codii. Lond. add. 14655 f" SQb et 14G52 f^ 68a ; codd. Vat. 124 {" 182a et 12^3 fo 64a ; edit. graec. Lips. pag. 415 ; Migne, Patr. Gr. tom. LXXXVI, col. 874 .)
Fides est ostiura arcanorum. Quod sunt oculi corporis rebus sensibilibus, illud idem est fides thesauris absconditis oculis mentis Duos oculos spirituales possidemus, ut aiunt Patres, sicut duos oculos corporis. Et non est quidem idem usus adspectus in utroque : unoenim eorum videmusabscon- ditam gloriam Dei quae in naturis (crt^atis) latet, ejus virtu- tera, sapientiam dispensationemque aeternam super nos quae ex intellecta e^u^ gubernatione a nobis apprehenditur ; et etiam hoc oculo (videmus) ordines spirituales conservos nostros. Altero autem videmus gloriam naturae ipsius sanc- tae. Quando autem vult Deus nos introducere ad mysteria spiritualia mare fidei aperit in mente nostra.
(1) In graeco tituius est : Aoyoi avTtXfTTTtzot xai vTioQi^jetq wcps- ).iuoi TreTrXyjpwusvai irjq aocptac zov TivzvixaTOz' kolI Trepi p.eTavoia;.
— 4* — : {.▲lllriL Asaa^) l2a;Qa^ • l^orij.^ \.:L \2Q.£Xjk4
>0|.^ 091 . Iol!^ .^9 ^^9^9 If^:^^ (31*^^1 \Zz.i:JkA2
^lAjamJ |^a:Q.AAr2 : (rvJaiStn? ^liiiiaJ lAA^n^nSVir:; \«a^ ^aA£9 coi : i.kLi*99 llu9^ olaAa) \Zo.i:i^2 . nlsajL
l^aiSLAi^o ^▲£9?|.^o . loAs A^^kLo ^a) . a^^ ^001^9 ||.!:^aA^ . IA^IaJ^ l^aajk^ )Ja;::iA2 «*?i >a919 . ^^.^ ovaAa) ^9 )A^9 .* )A^4*90 )^al!^(n ^^ i:a^s ^!^
).k)0 )AdklM09 «r^^ l^r^ ^:^^ )r^r^? • l^^^^ ii^i:^'^ i^oaM (AaAa) ^i.^ . ).a£Oio ^ XdsLA, •. ^^A^ ^^.^9 )j.Aa^9 \sk4,] . \s^Q.i .ocn.^s9 Iffl^^f^ cns Aa)9 . 1»*^!^ .^ >a^i^? 9AS0 . jLlAa£) 13? )^rAA£7 ^fl?9^^) ^fl^a^a^ . 2].jft }l U'*>^ : r^)o )oai )^1d . ^-^? I^m ^A )p^ . ^a^27 U jLAJr^)? l^l^ V:^o . A::^^ )3 ).J?)o >o?) V^^^"!^) \^A 1^91 ^ . *^^(na^jft^^ Isi^ •^•«^•^? : )oil^? isaj4 a^ooi I.Xm tt^^) • )»r^^1? qilaLa^^ . \Zo^M fsusi A^»p )] «rsoJo : >o?) \..aJ 9il^? c;(n
Cod. 14632 : 1. Omit. — 2. lai^? — 3. Peschittha habet : ^^P
OL^
— 5* —
Gratia quam maxima poewitentia data est horainibus (1). Poenitentia est regeneratio secunda ex Deo. Cujus in baptismo accepimus arrhabonem, hujus in poenitentia acci- pimus donum (2). Poenitentia est janua misericordiarum, quae est aperta omni quaerenti eam. Per hanc januam ingredimur ad misericordias divinas : sine autem ingressu isto impossibile est invenire misericordiam, guia omnes ptccaverunt, juxta verbum Scripturae (3), et justificantur per gratiam graiis ; ipsa poenitentia est gratia secunda. Generatur quidem in corde ex fide et timore. Timor autem est baculum paternum quod nos ducit usque ad Eden spiri- tuale. Quandoveroiiluc pervenimus,relinquitnos et discedit. Eden est amor divinus in quo est paradisus omnium bono- rum ; ubi Beatus Paulus pastus est alimentis supernaturali- bus, et cum gustasset ex arbore vitae quae illic est exclamabat et dicebat : oculus non mdit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quid praeparavit Deus diligentihis se (4). Hac arbore privatus est Adam per consilium diaboli. Arbor vitae est ipse amor Dei a quo excidit Adam et amplius non occurrit ei gaudium
(1) Ad litter. Gratia super gratia. Ne credas hoc siuniticare gratiam poenitentiae baptismi gratiaeadditara fuisse. Sensusest; poenitentia est maxima gratia. Hunc sensum probat usus biblicus Eccli. XXVI, 19 legitur in Vulgata : Gratia super gratia mulier
sancta et pudorata, ubi LXX graec habent : Xapi; £7rt '/jxpitl ywjY] cd<5yvvvriooLy quod syrus interpres reddidit : Vl Uaru.^
jZiriA^ .Usus praepositionisV:^ ad indicandum superlativum non est insolitum apud nostrum Auctorem, sermone seq. reperics In-A.^ Vik \si..%.^ tenebrae super tenebrasj id est : tenebrae qicam maximae.
(2) Ila graec. qui veriit loaajk, yaL0if3\j.a..
(3) Rom. III, 23, 25.
(4) I Cor. II, 9.
— 6* —
.^) ^a^a) . '^|a£i..^A^o jocn «.^^^ |.sas9 l^U^ ll| Vas,.:;* t^^iifcsl iA^ojj i.ia«»l ^*}.^^i^ U<n.^ l^a^
. {.Aa^ ^AMaA.^) U>0|.^ . 0il^) jA^aa^s ^^31 a^
^^£^^5] Isas Aih^iaoo ^^l^L^^ loas? ooi i.:i.9|.o
: ^nJL!^ ^1a^o?A^ ^|.^!^aso. l^aJU? I*^)] ^): ^a?^o
\.A9 lio . %^^h t-l^U 1A:^0|.oo . ^??)J ^) i^o
13? ^Xa.:&9^A^o . .Ia^Ii^sI U^Iaajw ).lA4ftb;k . loaj* ^jkaj^)?
^:^ AjiJ? 001 ^(noA^) U^la^ ).La.jft^ . )^o)] {3?o ).^^^
.UU^? \^r^^so ^^001 Uoi . >a.^^^ U^ .-SflrtAO U^^a*-
13 ]oa\o . i^^l^AS \.£) U<«'^^^ ^s.jk] {.Aa^!;^? U*)
: )^-^ U^ ^^ Vs)? >Q^ ^^ ^A^Acn ^^ i^a^l^
Uai»!:^ ^;;^ Vs)? ^ia^ .oa.^ . >a^^!i. >a^^ 13 \^Q.^
^H^a.a2^^ i.j::iAA22^ loa^»? ^^ . "^aj^A a^o^n? : l^ajft?
^1mo.a 531.2PO . "^s V^9 )ai-^ ^aioA*)^ LCi^Lm^
: ^zlsD ]3V^ ^^ U^ «^-^f^ Ja^ a^ooi IsiZM : i-^)?
Cod. 14632 : 4. )ooi v-s^4i.s^ — 5. oUio "'^asl.J P?! perperam, ut viclelur. — 6. — i.»* ^i^b^kS — 7. ^l.»» ^^'1 ? ^l sic nullibi fit con- tractio pronominis -!*• cum participio. Hanc diversilatem scripturae amplius non adnotabimus. — 8. ,~i-^ ^-l-*^ r^^)? — 9 ^l.*4a.4.] — 10. QJoi — 11. I i«> aVi^?
sed in terra spiiiarum operabatur et adligebatur. Qui clia- ritate divina spoliati sunt,etiarasi justitiam operentur, man- ducantadhuc in opere suo panem sudoris quem caput generis nostri jussus est manducare. Donec inveniamus charitatem, in terra spinarum operatnur et inter spinas seminamus et metimus, etiam justitiam seminantes, et in omni momento ab eis pungimur, et quantunjcumque justificemur tamen in sudore vultus nostri vivimus.
Ubi autem invenimus charitatem panem coelestem man- ducamus et nutrimur (1) sine labore et sine defatigatione. Panis coelestis est ille qvi descendii de coelo et dat mtam viundo (2). Hic est cibus angelorum. Qui charitatem invenit Christum manducat in omni moniento et fit immortalis ex inde : qui manducat ex hoc pane mortem non gustahit in aeternu77i (3). Beatus qui manducat panem charitatis qui est ip?e Jesus. Qui charitate nutritur, nutritur Christo qui est Deus super omnia (4). Testatus est Johannes qui dixit : Charitas est Deus (5). Itaque vitam ex Deo
(1) Gr. vertit ^a>j8iZ^.Lo, bdvvaixov^eQoL, confortamur.
(2) Joh. VI, 33.
(3) Joh. VI, 58. Peschittha habet : Uj vivet in aeternum.
(4) Rom. IX, 5.
(5) I Joh. IV, 8. Peschittha : \^qlm. |(n^? "M^
~ 8* —
. )A2Aa.as I^A-^?1 ^Ai^sas^A^ 9)) Uai:s : Un Ia^si ^l^? i^x!;^^^ .ii^ ^9oA^] (3iS9 ^'31 . ]Jaa^^ 0*001 IsiOM M \J^ ^A^2o >Q^ ^a^s]^ . qi^aa^.Sno ^a^iJ^ : Aa|iJ]9) ^ad.sff . isiQ.M A P) ^▲Ls)) aJiI^ . ^!^a9 ^an^^9 )9oA£ )i.kiM aJoi : ^▲J|J i.£09A^ IaAa^o i.!^£).k) Aso9 )iOa.M 001 .)i.!Ai* l^m ^^ ^Ajfe]^ «^aol^ ^oiaoa.^ . 1^2 ^.s^ 01 a^ ]pMisc a^^o lli^o : a.s.l£2]o l^^^l (n.lU> a^A^^^ aJsi a^.^^,9^)o )i:AAl;;^o : jL^X* 00010 aX]o : )A^.oo^9 ]Aa«'9oI^ 00010 )oi^^so •. \f.£^ms 09A!^o llam^o : ] Jalam^^
^ a^aM^)o l.^al.9010 .• U^^^«*
jiAA 001 • I0Q.M ^olk )AL^9 ^:^ |.^^o ^s,^ «.aJI )] llstr )9a.9i.as .• jiZ^fAA^ IfiQA^iua^o ^^ A^o >a^£79 Ur^ Ui^ ^l . |Ai^ui»?j *^til3 oil Ajj (n^ ^-^f^^ )2ari-.-^?
^A|,£i^ 9VS) )9(n .• ).^a4lkA^9 ii.a^ ]90L!i x^^t^ 13 ) A^m9)
. Ut-£9 llo^o ^.i.ba.A.;A:^ .• )oi.!^ 2al iJoi l^!^:;^? I^a!;;^ i.Aa^o .• oi!^A9 jiJi.^,.!^ ^A9 ) A!^9 •. ).a!^ oiaAa) )^aia* J . ]^0k£i^Z9 U^^jLs )A^9 ^!^ |.£>Ja^ . )..»oi:L l^ilsa^
Cod. 14632 : 12. ^.AVim^fi.V - 15. |iiiu 01.^:^
— 9* —
haurit qui charitate vivit in hoc mundo. llle aerem resur- rectionis hic respirat quo delectantur justi in resurrectione. Charitas est regnum illud in quo promisit Dominus Apos- tolis eos mystice comesuros : manducabiiis et hihetis super mensamregnimei (1). Quid manducabunt nisi charitatem ? Potis est charitas absque cibo et potu satiare hominem. Hoc est mnum laetificans cor hominis (2). Beatus qui bibit hoc vinum : illud biberunt luxuriosi et casti facti sunt ; pecca- tores et obliti sunt viarum offensionum ; ebriosi et facti sunt jejunatores ; divites et concupierunt paupertatem ; pauperes et ditati sunt spe ; debiles et facti sunt robusti ; idiotae et evaserunt sapientes.
Sicuti impossibile est transfretare mare magnum sine cercuro seu navi (3) : ita nemo transit absque timore ad amorem. Mare putridum positum inter nos et paradisum spiritualem in poenitentiae navi transimus, cui adsit guber- naculum timoris. Nisi enim gubernaculum timoris regat
(1) Luc. XXII, 30.
(2) Ps. CIV, 15.
(3) Jia^o ?9a*jjD reddidit Graecus unico vocabulo nloiov quod potius ad )^X referendum videtur, omissa voce )9Q«£riO . Extat
tamen graece xepxoypo? (alias xiitvpoc), Herod. VII, 99, etc. unde latinum verbum cercurus. Hanc vocem immerito derivare volunt aliqui (Aristoph. Schol. ad Pac. 142 ; Suidas,Zea7. sub v. Nai^ioupyjs etposteum plures alii) a Corcyra (xspjtupa) insula; nec meliori jure putat Forcellini (Lexic. tot. lat.) eam conflatam esse a xepxo? et owpa : quasi utrinque in caudam desineret. — Cercurum esse genus navis a Cypris inventum,ait Plinius (VII, 57,17). Navis iila erat praegrandis (Nonius, 13, 4), aperta et veliendis oneribus comparata (Liv. 33, 19). Arabibus 5. Ji J^ est species navis onerariae longae
aut magnae et aiiquando immensae molis (Freyt. Lex. et Dozy, supp. II, p. 335). — Sclioeffer (de militia nav. III, 2) putat hanc navem remis anteriori parte tantum munitam fuisse, ad modum illius navigii cujus flgura depingitur in quodam numismate (apud Pauvin. de lud.circ. II, 11). — Cf. etiam Daremberg et Sagiio, hict. des antiq. gr. et rom. sub h. v.
2*
— 10* —
.« Ia^ 2q!^ ^SiiC l^a^ ^^1^9 ^9 i^ . I^oaaAs
. l^!^^ ^^ \(n^9, )^9}i^ ^|.2i:io . ^9o) i^ViS^o
l^fiQi^ <n^9 . |L^9a£9 1^090 )|^o is] ^oioAa)9 Iaa)1
«^'^^^A^) . fsinoM^o (JiA^Mf\ )ajbJ ^!^o iJ|i4fto)o
(Add. msc. 14632, f* 71«.)
ViJ V^ ^^9i)Ad0ia^ ^^ a^? ijSL^ i^o^ A^ ^a^A^ il^Ails^ ^s] o^? InA^s jLa^adM i&.a^o : jLa^fi
ioisl l^ ' aloi^al^^ftlA? )A:^|^b^ l^? IjJ^d
•:« t^aninV? ^.^I^ALo? Ifil^. i.Aii.£) ^al louk? <n^ari.*^? U^^ai ., UaJ; >0|^ Ua.fc£aJ? Ua?oi : ILa^] )^aA^ Voaa^)
v^ U^^r; \)) ^^)? UJa.^9? Uo^
navira poenitentiae in qua transfretamus mare hnjus mundi ad Deum, immergemur in pelago tbetido. Poenitentia est navis, timor autem nauta ejus, charitas vero portus divinus. Timor nos ascendere navim poenitentiae transireque mare putridum saeculi facit et ad(iucit ad portum divinum qui est charitas : ubi spectant omnes qui laborant et affligun- tur in poenitentia. Quando autem pervenimus ad charita- tera, ad Deum pervenimus. Absoluta est via nostra et tran- simus ad insulam quae est ultra mundum : ubi est Pater et Filius et Spiritus Sanctus : cui gloria et imperium : nos autem dignos faciat sui timoris et amoris. Amen.
II. Oonsilia utilitate plena (1).
(Codd. Lond. 14632, f»71aet 14633, f«» 886 ; codd.Vat. 124, f<> 1846 et 125, fo676 ; edit. graec. Lips. pag. 419 ; Migne, Patr. gr. tom. LXXVI, coL 878).
Non est motus (2) bonus nisi ex dono quod desursum cadit in cor : nec est cogitatio mala nisi per raodura ten- tationis accedat animae.
Homo qui pervenit ad cognitionem infirmitatis suae per- venit ad terminum humilitatis.
Ductor gratiae Dei ad hominem (est) cor occupatum in perpetua gratiarum