• ^Vf^
<v .
' J ^
\,r\..
i i\
^^iy
This book belongs to
THE LIBRARY
of VICTORIA UNIVERSITY
Toronto 5, Canada
FRAGMENTA
POETARUM ROMANORUM
COLLEGIT ET EMENDAVIT
AEMILIUS BAEHRENS
LIPSIAE
IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI
MDCCCLXXXVI
lipsiab: ttpis b. g. teijbneei
u"
%v
EDITOmS PRAEFATIO.
Ciim uiri quidam amici identidem admonerent ut Poetis Latinis Minoribus adderem uolumen, in quo quae Scaligeri Pithoei Burmanni Wernsdorfii collectio- nibus continerentur fragmenta poetarum latinorum commode conlecta meaque opera emendata extarent, eo equidem lubentius illis morem gerendum putaui, quo maiorem inde a multis annis his quoque Dau- niae Camenae reliquiis pretiosissimis inpenderam ope- ram. quamquam ultra uiros illos progrediendum nec (ut lii fecerant) maiora quaedam fragmenta forte for- tuna electa, sed certo cum consilio omnia quotquot extant in unum esse congreganda statim mihi appa- ruit. quam tamen rem quod exceptione non carere uolui, prudentes spero conprobabunt. praeter inscrip- tiones igitur (de quibus cf. PLM I praef. p. VI) scae- nicae poeseos reliquias in Ottonis Ribbeckii libris notissimis obuias non minus secludendas putaui quam eas, quae ex saturis Menippeis aetatem tulerunt, quae praesertim in Petronii Buecheleriani editione mi- nore facile unicuique pateant. et siquis utriusque ge- neris indolem naturamque secum perpenderit, quod ita rem gesserim non inprobabit. qua oneris parte nou parua iam liberam editionem sic institui, ut ubicum- que quam maxime consulerem breuitati^ quatenus sal- ua id perspicuitate lectorumque commodo fieri licuit. itaque omisi adferre de singulis poetis testimonia,
1*
4 PRAEFATIO.
quippe quae facile harum rerum studiosi petere pos- sint ex Teuffelii HLR (quamquam nonnullis testimo- niis exscribendis maiorem abhinc curam inpensum iri optare licet; usus sum autem editione tertia). nec in auctorum lemmatis adponendis quidquam antiquius habui quam ut abundantiam omnem reci- derem. nec minus superfiua uitare studui in adno- tandis codicum scripturis; in quibus hic illic omisi quae nullius omnino essent pretii, id ante omnia effecturus ut quidnam in singulorum fontium arche- typis antiquitus fuerit traditum appareat, sed neg- legens haud raro testes secundarios mediique aeui corruptelas manifestas. eodemque delectu usus sum in conmemorandis doctorum coniecturis, ut remotis scilicet prauis falsisque adscriberem quaecumque men- tione essent dignae; et lege dudum sancita ubique eorum qui primi publici iuris fecerunt nomina sola posui*). ad ipsos autem fontes quod attinet, usus sum, ut qui fragmenta conligunt eduntque et faciuut et facere sane debent, copiis ab optimo quoque edi- tore congestis; gratoque animo Henrici Keilii Gram- maticis Latinis, Martini Hertzii Prisciano Gellioque, Thilonis Seruio, multorum aliorum recensionibus uti- lissimis me debere apparatum criticum profiteor. et utinam in omnibus scriptoribus latinis, quorum est aliqua in his rebus utilitas, idem liceret praedicare! et in Nonio quidem Gerlachii et Quicheratii editionibus ita sum usus, ut codicis egregii Harleiani conlatio- nem ab Onionsio editam et ea quae ex Guelferbytano et Leidensi priore alii protulerunt religiose in usum
*) a qua norma in Lucilio ita recessi, ut, ubicumque LMuellerus et Lachmannus eandem protulissent emendatio- nem, huius ponerem nomen. nam Muellerum, qui ipse testatur [praef. p. XXYIIl] se identidem inspexisse Lachmanni exem- plar Lucilianum , tot Lachmanni emendationes tamquam suas protulisse miraremur stuperemusque, nisi illum ahena pro suis uenditare satis constaret.
PEAEFATIO. 5
uocarem; nam sufficere plane ad crisin Nonianam tres illos libros multo usu didici. in aliis quoque scrip- toribus uellem adfuissent editiones pleniore codicum notitia innixae, ut in Persii scholiis (nec in Macrobio Eyssenbardtii opera quamquam laudabalis aut lanii copias aut ampliores perquisitiones reddidit inutiles). denique quorundam auctorum editiones quas uocare consueuimus criticas adhuc cum magno borum stu- diorum incommodo desiderari, non ego primus dolui. in Donato Terentiano ex Parisino et Oxoniensi non- nulla suppeditauit CDziatzko (Leidensem Voss. L. Q. 24 ipse inspexi); in Lactantio copias humanissime de- prompsit SBrandtius Heidelbergensis, qui et de codi- cum pretio nos edocuit; nec non in Suetonio et scholiis Statianis succurrerunt GBeckerus Bonnensis et PhKohl- mannus Emdensis, in Augustino AGoldbacherus.
In re orthographica uariorum temporum rationem habui, sed ut in nonnullis rebus codices sequerer duces et ex. gr. in Lucilio modo aspiratas ch tli ph ponerem modo simplices: aequabilitatem quandam in his rebus adpetere nolui, ne priscas ubique repo- nendo formas nimius essem in mutando. Nonium autem quod nonnulli nuperrime censuerunt uetustam orthographiam sedulo seruasse, falsissimum omnino est; qua de re alibi, si oiferetur occasio, plura.
Indicem omnium doctorum, qui singulorum poe- tarum laciniis congerendis inlustrandis emendandis ante me operam nauabant, accurate contextum hic subicere, eo magis superuacaneum censemus, quod fa- cile quibus lubido est et ex apparatu nostro critico et ex aliis operibus haud paucis de ea re possunt edoceri. sed ne sua dote haec praefatio careret, pla- cuit ex ingenti materia, quam pertractata haec frag- menta nobis suggesserunt, eligere disceptationem cer- tae cuiusdam quaestionis, ex qua rationes nostras in priscae latinitatis monumentis tractandis initas licet cognoscere.
PRAEFATIO.
ANALECTA AD VERSUM SATURNIUM SPECTANTIA.
Sensim ac pedetemptim in litteris nostris certos progressus et incrementa fieri, cum in aliis quae- stionibus licet obseruare, tum in difficillima illa, quae in explorando uersu Saturnio uersatur. nam postquam COMuellerus primus paululum lucis his tenebris afi^udit (in editione Festi p. 397), FRitsche- lius accuratioris indagationis fundamentum solidissi- mum iecit, lapidum titulos, quos ut tuto liceret ar- cessere ipse industria sua ac diligentia effecit, initium atque caput seuerae disquisitionis esse debere in omne aeuom sanciens (neque hoc fundamentum eripuit in- prudens LMuelleri impugnatio). sed, quod ad naturam metri illius attinet, Ritschelius, quamuis ultra COMuel- lerum procedens (cf. opusc. IV p. 83), tamen multa reliquit accuratius subtiliusque exploranda. cuius cen- sor FBuechelerus (in Fleckeiseni ann. 1863 p. 328 sqq.) haud pauca de caesura et thesium suppressione rectius nos edocuit. nec ASpengelius (Philologi uol. XXIII p. 81 sqq.) sine fructu in eadem materia studia posuit; et in una certe re ThKorschii disquisitio utilis fuit. iam post LHaueti librum diligentissimum Me saturnio Latinorum uersu' (Parisiis 1880) qui hanc quaestio- nem sibi tractandam sumpsit LMuellerus (^der satur- nische Vers' Lipsiae 1885) nil nisi misellam exhibuit compilationem , qua ex eis, quae etiam post uiros illos relicta erant dubia atque obscura, nihil est ad liquidum perductum*). iuuat autem iam ad ex-
*) non tam nude id quod uerum est pronuntiassem uer- bis, nisi inuidiae liuorisque stimulis exagitatus pessime LMuel- lerus nuper etiam in nos pus atque uenenum suum efflasset conuiciis eis, quae ridemus contemnimusque quaeque in ipsum illum Burmannum rediuiuum multo maiore cum iure quis regerat (cf. acta Berol. Thilolog. Wochensclirift' inscripta a. 1885 p. 1066). ceterum quam malus sit metricus Muellerus, aliquando manifestum reddemus, cum a grauioribus otium
PRAEFATIO. 7
pedienda quae restant nec exigua sane nec pauca ita transire, ut in memoriam reuocem et aureum Rit- schelii dictum (opusc. IV p. 160: Mafs man zuerst aus der Ueberlieferung Gesetz und Regel zu er- mitteln, nach den ermittelten Normen aber dann die Ueberlieferung, wo sie getruebt erscheint, zu reinigeu sucbt') et illud, historici more modoque progredien- dum esse etiam philologo ac metrico.
Antiquissimum metri Saturnii monumentum om- nes sciunt esse carmen fratrum Arualium, quod etsi formis interdum nouiciis descriptum (et sat constat in his rebus minus accuratos fuisse qui priscorum temporum leges formulasque repetebant) tamen in omnibus canam prae se fert uetustatem*). in quo mul- torum iam animum aduertit quod et initium et finis ex ^hemistichio' constat (u. 1 e nos Lases iuudte et u. 5 e nos Marmdr iuudto)] sed id quod hinc neces- sario consequitur nemo adhuc conclusit. nam cum et hoc plane sit inauditum, preces sollemnes a uer- sibus dimidiatis coepisse et desiisse in eosdem, neque cogitare liceat auctore Spengelio de 'clausulis can- tici' (quippe naturalis haec poesis, ut sic dixerim, longe distat ab artificiosa illa aeui posterioris), eo deducimur ut in hoc uersiculo ^ j. ^j j. ^ j. ^ primariam metri nostri speciem agnoscamus. qui uersiculus bre- uis ut bene se habet in simplici deorum inuocatione, ita non potuit non offendere languore quodam atque mollitie forte robustumque priscorum hominum genus, cum temporum cultusque progressu ex simplici in- uocatione nascerentur longiores preces laudationesque, in quibus ille ocara atCxov repeteretur. itaque ut hexametrum statuunt ortum esse ex duorum metro-
nancti omnem poetarum Latinomim rem metricam peculiari tractabimus enchiridio.
*) de interpretatione et emendatione quae dicenda habeo alias promam.
8 PRAEFATIO.
rum breuiorum copulatione, sic uersum quem uulgo uocamus Saturnium procreatum existimo ex duplicata illa specie primaria. quae duplicatio ita usu uenit, ut ad efficiendum rhythmum continuum una thesis omitteretur siue in fine prioris uersiculi siue in initio alterius. et hinc duplex incisionis genus est uersui Satumio :
\J JL \j J. ^ jL I KJ J. ^ ± \j J. <j
et porro
■Zi ± \j J. <j J "Zt I J \j J. 'D J. 'D .
quarum incisionum duarum (nec enim aliud caesurae genus in Saturnio) prior praeualet primis temporibus, ut in carmine fr. Arualium u. 2 — 4:
ne ueruey Mdrmar, sins \ incurrere inpesoris. sakir fuj fere Mdrs: \ limen sdli, sta herher. semunis dlterni \ e dduocd sic conctos.
et sic in inscriptione A. Atilii Calatini (cons. a. 258 et 254 a. Chr.):
hunc unum plurimae | consentiunt gentes populi primdrium \ fuisse uirum ndtum.*)
*) ita enim scripsi. legimus Cic. Cat. m. 17, 61 quanta (fuit auctoritas) in A. Atilio Cdlatino! in quem illud elogium: ^hunc — uirum\ notum est totum carmen incisum in sepulcro. iure igitur grauis, cuius de laudibus omnium esset fama con- sentiens. ita codd. PEL^ {est itiotum L^) et Vv (Hermes XX p. 338), notum totum c. est I notum totum est c. BRS, pes- sime autem in uulgata lectione omitti illud totum, iure monuit Fleckeisenus (misc. crit. 57); sed notum ipsum uix in hac qui- dem sententiae parte recte se habet; quota enim lectorum pars elogium illud cognouerat? male inde ab editione principe uerba elogii finiuerunt in illo uirum secundum Cic. de fin. II 35, 116, ubi sane ea ita finiuntur et finiri potuere. sed si mecum no- tum ipsi reddideris elogio, quomodo plurimae gentes sic iudi- care potuerint manifestum fit (recte glossator in V notum ex- plicat per cognitum; cf. et Tac. Agric. 5 noscere prouinciam, nosci exercitui) ] et iure iam pergit Cicero : est totum c. i. i. s.: tanta erat uiri auctoritas, ut publice ei poneretur hoc elogium. — de uirum cf. infra.
PRAEFATIO. 9
sed cito altera incisio magis increbruit, ut iam uaria- tur inter utramque in titulo Scipionis CIL I 32*), postquam cultior huius poeseos forma opera Liuii Anclronici extitit; quae res tam tacito sensu rhythmi quam exemplo senarii iambici a Liuio litteris latinis donati effecta est. quamquam numquam plane eua- nuit prior caesura; ut habet adhuc titulus M. Caicilii (a. a. Chr. 130) u. 2 Jiospes, gratum (e)st, quom apiid \ meas restitisti seedes'^ ita enim est incidendum, quo- niam a meas noua incipit linea (nam cum recorda- tione pristinae copulationis in hoc titulo singuli uer- sus bipartito sunt scripti). facili autem degressione hic adnotabo, falsissime se habere nuperrimum in- uentum, quo in priore incisione aiunt non posse ter- tiam thesin ex longa syllaba constare aut dissolui; quod ut c. fr. Aru. u. 2 et 4 refutant, ita alia ex- empla non ita pauca. unde ex. gr. in uersu Naeuii a Varrone YII 34 tradito at quae prius pariet lucu- stam lucam houem (ita enim Flor.) secure emendatio ita derigitur, ut illa prius pa/riet et lucusta Lucam (de forma lucusta cf. Schwabius in Fleckeis. ann. 1872 p. 415) adlitteratione iuncta non diuellantur, hoc est atque priiis pariet \ houem luciista Liicam. in quibus quam egregie extollatur paruitas locustae eo ipso, quod iuter houem et Lucam est posita, ultro apparet. — neque ex. gr. in Varronis fragm. 3, 4 offenden- dum est.
Antequam priorem Saturnii partem relinquimus, admonendum est, non adesse causam sat iustam, cur in ea thesin supprimi posse statuatur. nam ex titulo- rum exemplis, postquam alia iam rectius sunt expli- cata, unum restat Scip. IV 2 aetate quom parua posi- det Jioc saxsum. ubi tamen agnosco perfectum etiam
*) antiquissimum Scipionum titulum CIL I 30 iuniorem esse, ut intellexerunt Ritschelius opusc. IV 222 et Buechele- rus, ex incisionis genere plane stabilitur.
10 PRAEFATiO.
a sententia melius posideit. sic etiam ibidem u. qiioiei uita defecit, non lionos^ honore (ubi quod expli- cant honorem, sane non satis facit, sed de corruptela male cogitatur) ego honore explico honorei, ut adsit lusus: non defuit ei ad honorem consequendum cupi- ditas honoris (cf. Naegelsbachii stil. lat. p. 58' sq.), sed uitae spatium iustum. et saepius sic e pro ei praesertim in Scip. II (cf. infra). unde sic scanden- dum aetdte qudm parud \ posideit hdc sdxsum. et in monumentis litterariis unicus Naeuii uersus magmim stuprum populo fieri per gentes facillime potest sanari. ceterum obseruationis nostrae ratio in propatulo est posita. cum enim antiquissimo tempore post tertiam arsin incidere solerent, satis esse libertatis putabant unam thesin in fine prioris partis suppressam; qui usus etiam tum perdurauit, cum altera incisio prae- ualuit.
Ad alteram uersus Satumii partem peruenimus. in qua notum est thesin eam, quae est totius uersus sexta, interdum supprimi, maximeque (id quod scite obseruauit Buechelerus) in confinio duarum aut uo- cum {Sdmnid cepit) aut syllabarum in uocabulis plus quam bisyllabis (crehro cdndemnes, Madrco Caidlio, uic- tdriSy grdtiddhdtur). quamquam par est semper hanc suppressionem duram esse uisam; et sine dubio in ea statuenda nimii sunt nostri saeculi docti; multaque huc pertinentia infra aliter a nobis explicabuntur. — quod LMuellerus (p. 50) obseruat, cum post caesuram nouus rhythmus trochaicus adsit, primam in hac altera parte thesin plerumque breuem esse, hoc neque fal- sum est neque uerum, cum praesertim de rhythmo trochaico non possit esse sermo. postquam enim in priore parte illa inter accentum metricum et gram- maticum discordia infra disceptanda regula est facta, sua sponte blandiebatur auribus ea in altera parte ratio, qua discordia illa tolleretur. unde quarti pedis arsin cum quinto pede in unicam uocem coniunge-
1
li- I
PRAEFATIO. 11
bant; quam in rem uoces creticae ob harum in lin- gua latina copiam ultro se offerebant (Scipio, Sdmnio, gloridm). lioc iam a Korscbio animaduersum non ex discordia illa explicatur (Muellerus p. 57), siquidem in Sdmnid adest accentuatio a uulgari non nimis re- cedens, sed ex naturali quodam studio dissoluendi sensim in parte posteriore repugnantiam illam prio- ris propriam. et in uniuersum quidem raro alterum hemistichium seruat recedentem a uulgari accentum (ut res uold profdri)-^ nec tamen titulus tantum Mum- mianus eo tempore, quo usus arsque saturnios con- dendi iam non uigebat, confectus grauius discrepat u. 2 Bomdm redieit tritimphans, sed inueniuntur etiam alia exempla. ibi quoque, ubi non adest uox cretica (cuius rei multa inueniuntur exempla praesertim in priore genere incisionis), quinta thesis longa esse et arsis insequens dissolui potest: Aleria(m)que urhe^m) piignad, aide(m) meretod udtam, fdrtis uir (neque enim s abicitur, ut infra uidebimus), crehro cdndemnes^ mdgni- que Atldntes, ddprimils Patrdclus, praedlcit cdstus (et hic in thesis suppressione uides iterum discordiam illam nasci).
Ad grauiora nos conuertamus, hiatum et synaloe- phen. et in incisione quidem semper locum habere hiatum, dudum est obseruatum; neque difficile hoc nunc explicatur ex ipsa origine uersus nostri. quod ad cetera, in thesi debet uocalium elisio fieri. nam quae hanc regulam deserere uidentur exempla, infra explicabuntur (ut tit. Sor. 2 udto hdc soluto). con- sulto autem locutus sum de uocalium synaloephe; quod ad m attinet, nouam eamque fructuosissimam mihi uideor fecisse obseruationem. iam alii suspica- bantur posse uocabula in m exeuntia non coalescere cum eis quae a uocali inciperent; ulterius progressus ego hoc pronuntio, m nunquam in saturniis elidi (nam illa fitumst, postquamst non repugnare regulae quis nescit?). sic enim non solum nonnulli uersus, in qui-
12 PRAEFATIO.
bus antea pessime prioris partis thesis tertia suppressa uidebatur, iam recte profluunt, ut Naeuii ihi fords cum aiiro et Liuii aut in Pyhim aduenienSj sed etiam multae mutationes fiunt superuacaneae : apiid Nym- phdm Atldntis, uirginem ordret, partim errdnty post- qudm auem aspexit, dmbonlm uxdres, dptumum appel- latj Troidm urhem liquisset. quibus locis syllaba in m exiens arseos ui infra disceptanda longa fit. hinc apparet in titulo Caicilii u. 3 qu^m apud esse ana- paestum; Scip. II 2 duondro dptumd hiatum in tbesi eo quod duonorom genuinum abbreuiauit lapicida ex- plicari*); Scip. III 1 (qui uersus postea additus est) neglecto eo quod in margine est additum quei scan- dendum esse apice(m) insigne Djdlis (de synizesi cf. infra). hinc quoque et fragmenta ante desperata, ut Naeuii 35 (ubi falsissime Valerio Manii praenomen fuisse sumit LMuellerus auctore Merula: cf. Pauly, encycl. real. VI 2336), sine difficultate iam legun- tur"^*) et falsitatis redarguuntur coniecturae doctorum
*) lapicida, non tituli aucfcor, in eo quoque peccauit, quod ibid. 3 dedit Luciom Scipione, filios Barbati^ ubi emendo filiom (non auctore Haueto filio). — in Liuii uersu igitur de- mum tflixi cor frixit prae pauore LMuellerus cor ante demum traiecit pessime, siquidem igitur demum necessario cohaeret (ut apud Plautum) nec iam 'hiatus' est offensioni (de gram- maticorum lectione demus cf. notam sq.). ceterum scio in ti- tuli Osci (Fabretti 2873; cf. Buechelerus m. Rh. 30 p. 442) Saturniis uoculam in m desinentem coalescere cum sequenti; sed nihil hoc ad latinorum saturniorum usum antiquitus san- citum; qua de re alias phira.
**) data occasione moneo, falsissime LMuellerum (praef. Enni p. XLIV sqq.) ingentem in carminibus Satumiis grassa- tam esse interpolationem mente sibi finxisse. nam omnes hexa- metri similesque uersus inde facti simplicissimis remediis pos- sunt sanari et maiorem partem medio demum aeuo sunt orti. in Liuii uersu in nota superiore tractato ex Paulo p. 70 disci- mus grammaticos demum remouisse et reposuisse demus; nam esse hanc grammaticorum fictionem 'hiatum' delentium, primo apparet optutu, siquidem denius forma reiectanea et ridicula est. sed in textum has interpoiationes raras omnino non in-
PRAEFATIO. 13
recentium haud paucae (ueluti Ennii fragm. 99 male Naeuio dederunt saturnium restituentes) et uersum a Mario Victorino adlatum cimi uictor Lemno classem Doricam aj^ulisset ficticium esse certo apparet. cete- rum ut lioc obiter addam, neque scaenici etsi suae aetatis consuetudini cedentes omnes omnino uoces in m finientes synaloephen pati uoluerunt (qua de re alibi) neque uero is qui in hac re scaenicorum usum amplexus est Ennius, qui habet pauca elisionis omis- sae exempla; et huius socius est ipse adhuc Lucilius. neque longe quaerenda est huius in m elidenda abs- tinentiae uatibus Fauniis placitae explicatio. cur postea quoque in uersu ex. gr. multum {e)st, sed mid- t(imi) ille, cur serua (e)st ea facta, sed seru(a) ea facta pronuntiabant? primitus nimirum uocabulorum in fine mutilationes prohibebat syllabarum finalium grauitas; quae, ubi primum illud est (es) usu tam detritum con- sueuit cum uoce antecedenti coalescere, adeo adhuc praeualuit, ut potius in est (es) per apocopen e abiceretur (cf. et ex. gr. comitium a comire, pro quo postea coire) ; quod usu semel receptum semper retentum est. sed mutatis paulatim temporibus cum syllabae finales in dies magis eleuarentur, detruncationi iam non tam firmae obices erant structae. quam rationem quae tum saeculo a. Chr. n. tertio excolebatur poesis scae- nica, utpote uitae cottidianae usum ubique respiciens, non potuit non facere suam. sed tum quoque ei, qui simul saturnios confecere (Liuius et Naeuius), non recessere a consuetudine in hoc uersu antiquitus sancita. non potuere quidem uates Faunii carere uocalium elisione, quippe quarum concursus ingra-
uectas esse, inde quod Seruius Liuii uersum praebens exbibet demum uidemus. talia sine dubio in commentariis , quales erant Comelii et Vergilii (Varro VII 39), proponebant gram- matici. et omnes difficultates, quae posteriorum temporum doctis obortae sunt in hoc metro, ex rei prosodiacae diuersi- tate profluxerunt.
14 PRAEFATIO.
tus esset auribus. sed uel in tliesi, ubi synaloephe legitima est facta, quam lenes raraeque olim fuerint elisiones ex titulis uidemus. et hac synaloephes ut- pote et prisco aeuo inusitatioris et magis uulgarem sermonem referentis (cf. infra) taedio fugaque hoc in- tellegitur, quod sub certa condicione hiare uocabula maluerunt uates Faunii. uide modo tit. Soran. 1 dspere afleicta, Liuii aureo eclutro, aiit ibi ommentanSy atque escds hahedmus, topper citi ad aedis, funerd Ulixes^ Naevii in templd Anchisa, ambae abeuntes, midti alii (alei?) e Troiaj ilicd exihant, primd incedit Cereris, om- rdriae omistae, mdgnique Atldntes. uoluerunt in his docti nonnulli formas priscas restituere (ueluti nomi- natiuos citis, ambas, multis ectr.); sed ut possunt for- mis traditis usi esse Liuius Naeuiusque atque adeo cum delectu cascas illas spreuisse uidentur*), ita mi- nime his emplastris sanare licet locos omnes, quorum praeterea numerus ipse a tali coepto debet deterrere. spreto autem Ciceronis (or. 45, 152) testimonio ob certas causas inualido hiatus a poetis saturniis ad- missi explicationem satis probabilem adferre posse mihi uideor. dudum animaduersum est, saepe in uersu nostro breuem syllabam finalem produci ui arseos. nam etsi detrahimus ea quae olim longa fuerunt na- turaliter (ut nomin. forma, de qua re cf. Fleckeisenus misc. crit. p. 12 sqq., porro fuU, censet, macerat, cen- sor, patre ordine ectr., ut et pro deinde olim deendo loquebantur), tamen restant plurima huius explicatio- nis expertia, ut illud Naeuii siib umlm iudicium, tit. Mumm. qudd in bello ud(ue)rat, aduerbium facile^ im-
*) nam etsi in Scipionum elogiis multa reperiuntur casca, haec facile inde, quod in hoc genere praeualebant formulae antiquitus traditae, suum habent intellectum. at Liuius contra Naeuiusque simul erant grammatici magistrique, qui ex uiuae linguae fonte perenni haurientes suae aetatis sermonem ut re- spiciebant ita excolebant. ferimus apud eos ex. gr. genet. sing. Monetas, sed respuimus datiu. sing. jpopuloi.
PRAEFATIO. 15
peratiuus insece, uocatiuus filie, neutra omnid funerd pectord, porro simtil, Eunciis, Futiiis et prae ceteris uoculae cum que compositae atqiie deque inque nam- qu£ neque tuque^). nihil hic iuuant pauca exempla ex sortibus et comicis a Buechelero adlata (de decl. lat. p. 19^), quippe in quibus exemplo uatum satur- niorum in arsi breues producantur. immo ex ipsa indole buius metri res illa explicanda. quod cum ascendat, neutiquam caueri potuit ne accentus metri- cus et grammaticus inter se discordarent (e nos La- ses iuuate)'^ quae discordia eo minus ingrata erat, quo magis effecit ut carmen discemeretur a sermone uul- gari atque cottidiano. et inde a primis initiis adeo propria buius uersus repugnantia ictuum putabatur, ut siue hac legitimo ornatu carere carmen uideretur. neque dubitari potest, quin de industria discordiam illam quaesiuerint uates Faunii. multi (ex. gr. Cors- senus de pronunt. II^ p. 955) contulere Scip. II 4 consol censor aidilis, ubi ponendo aidilis censor consol facillime posset seruari ut iustus ordo magistratuum ita naturalis accentus. ceterum caue putes, semper sic coepisse uersus Saturnios (siue duobus uocabulis ui' rum mihi siue uno recdnciliet): legem quandam stabi- lem certamque ipsa quae sic exoriebatur iteratio omni uarietate carens exclusit: de regula quadam solum- modo loqui licet. sed hoc studium in accentus diuer- sitate positum ipsum eo deduxit, ut syllabae hoc modo sermoni cottidiano exemptae eadem arsi etiam supra priorem statum breuitatis tamquam extollerentur : de- sertus cum consilio accentus grammaticus ic- tum metricum reddidit productionis in arsi
*) hinc nonnuUa rectius possunt constitui. in Liuii uersu uulgo scandunt ihidemque uir summus ddprimus Patrodus et in priore parte thesin esse suppressam putant. sed in ibidem mediam corripi, non concoquo, siquidem Naeuius alibi ibidem habet (ut plerumque Piautus quoque). unde iustus fit uersua legendo ihidemqiie uir simmus.
16 PRAEFATIO.
porroque etiam liiatus parentem. nam illa semel admissa ultro huc quoque delapsi sunt uates sa- turnii, ut arsi attribuerent uim uocales coalescentes distinendi. sub Jiac condicione iam minus ingratus erat concursus, siquidem uocalis altera elata sat iusto interuallo ab altera depressa uidebatur distare. neque hercle offenderemur in bac re, nisi nobis idem acci- deret atque Romanis tempore Ciceronis Horatiique: scilicet abiecta aurium consuetudine difficile est redire ad tempora prisca rerumque initia et animo persequi poeseos per singulos gradus adolescentis bistoriam tenebris obrutam. toto ut aiunt caelo inter se diuer- sum est carmen saturnium et scaenicum: illud refu- giebat, hoc studiose imitabatur cottidianum loquendi genus, a quo fere abhorret hiatus et illa per arsin productio quodque contra amat syllabarum finalium inminutionem omnem: mirabimurne prosodiam scae- nicam longe alias normas secutam esse quam quas obseruabant uates Faunii in carminibus suis epicis? hi non solum (ut ad propositum redeamus) litterae m plenam uim semper dederunt, sed etiam s finalem numquam, quantum quidem hodie scire licet*), ab- iecerunt. porro ut ultimae aetatis poetae, ita uates Faunii h pro consona habebant; unde Liuius qiiae haec daps est, Naeuius siluicolae homines, tit. Soran. uoto hoc solutOy cuius rei uestigia semper omni tem- pore liberae reip. manserunt, ut in Ritschelii PLME tab. 96 E quisque huic tumulo posuit ardente(jn) lucer- nam non corrigendum est quisquis, sed sine synaloephe quisque huic pronuntiandum; cf. et uersus in Caesa-
*) nam unico qui repugnare uidetur loco Scip. III 4 qui-\ bus sei in longa Ucuiset tibe utier uita lapicidae habetur errorj dudum animaduersus , cui mederi studuit Fleckeisenus scri- bendo utier tibe. sed meam secutus rationem sic potius cor- rigo quibus sei in longa tibe \ licuiset utjer uCta (de utjer cf. infra). — neque uero quod Varro in suis saturniis nouicia artoj factis s interdum neglexit, contra me adferetur.
PRAEFATIO. 17
rem (Suet. d. lul. 51) effutuisti, hic simpsisti. et ut nouissimi temporis poetae Africani qu pro duplici con- sona interdum habebant, sic et poetae saturnii: itd- que postquamst orclio, celsosque ocris arudquej pidchrdque ex ailro texta (nec intellego cur LMuellerus de r. m. p. 314 binc in uoce liquidus, quacum cf. llquor et Izquor, ancipitem primam syllabam explicari neget). per se autem apparet, arcendas esse a uersu saturnio licen- tias scaenicorum, ueluti pyrrhichium queant aut cor- reptam in Calypsonem (sic ut in i^Jse) secundam aut plautino more apud Naeuium pronuntiatum mini(s)trato- res. contra ipso usu atque consuetudine in uersibus saturniis quam maxime reguante euenit, ut syllabae haud paucae a scaenicis correptae pristinam illic reti- nerent longitudinem. constat ex dialectis Italicis (cf. Buecheleri lex. Ital. p. XXX), .in uir antiquitus i lon- gam fuisse (ueir): legimus elog. Calatini fuisse uirum notum sicque Scip. II 2 fuise uiro(m) ndtom (sic enim suppleo), apud Naeuium strenui uiri et fortissimds ui- ros: nonne temeritatis uix ignoscendae dices esse, si hodie critici nostri pergunt remouere id quod apud Ouidium non extat uir? at qui historicum se esse in his quoque rebus probe callet, si c. fr. Aru. 3 inuenit satur fu fere Mdrs, ex pristino ferus (cf. ^tjq, q)7]Q) natum esse uulgare ferus discet; in dicto rustico terrd pestem teneto, sdlus hic maneto idem agnoscet priscum salus (unde Sdlustius: Fleckeis. ann. 1883 p. 779) nec malas temptabit coniecturas (ueluti hic saliis: in sa- lutis uocabulo praeponendo uis inest). in hac parte multa inueniuntur inuenienturque , si noui lapides in dias luminis oras prouenient, quae a doctrina uol- gari longe recedunt. uetustissimam mensuram Her- coles duo simul testes euincunt, tit. Soran. domi(ni) daniint Hercolei et tit. Mumm. 4 hanc aedem et signu{m) HerciUis uictdris (in quo uersu in alia scansione om- nes regulae adhuc erutae euertuntur): retinebat hoc usus uersuum saturniorum etiam tum, cum longe alia
Fragmenta poetarxjm eomanoritm. 2
18 PRAEFATIO.
sjllabas efferendi ratio iam inualuerat. tenebricosus est titulus Scip. II, pessime ille leuissimeque a LMuel- lero tractatus. supra nonnulla iam attigi; u. 6 ita lego dedet Tempestate{i)bus aede(m) meretod uotam: ut u. 4 fuet pro fueit et u. 5 Jiec pro heic, ita tempestate- hus pro -eihus ponitur, in quo forma prisca tertii ca- sus adest postea ipsa e media post accentus muta- tionem abolita. in Scip. I 3 quoius formd uirtiltei \ parisiima fuit non licet ullo modo parisuma metiri pro parisuma'^ quo uetito iusta uersus scansio clau- dicat. sed cum adiectiui par comparatiuus et super- latiuus sit inauditus, aliam lectionem circumspiciendi ius nanciscimur. sic uoculam dispesco: uirtutei \ pdri sum(m)a fuit (h. e., ita ut uirtus non esset inferior maxima fuit): a longa, postea in casibus obliquis uo- cis par quae euanuit, hic seruata est integra.
Restat ut uerba faciam de synizesi, quam saepe uates Faunii adhibebaut, cum in illis eius, eo, eorum, meas similibusque , tum in eo quod u et i uocales faciebant consonas, qualia sunt tva, dvellum^ dvonus. apud Liuium in uerbis fdiam Calypsonem (ubi scaeni- cam in altera uoce pronuntiationem exclusam uidi- mus) recte sic tantum scanditur filjam Cdlypsonem (a radice xaX-)] nec minus in uerbis quae haec daps est, qui fe'stus \ dies more ex comicis (nam hi synizesin ipsorum rationibus congruentem adsumpserunt) noto djes est necessarium. in Naeuiano sacra in mensd pendtjum \ drdine ponuntur sic superflua euadit con- iectura penatum\ in illo Sicilienses paciscit euitatur tribrachys pronuntiando Siciljenses (ut in eodem frag- mento codd. innuunt ipsi Lidatjus)^ in uerbis rem hostium concinnat duplici nomine (et ob m et ob h, in quibus synaloephe non fiat) necesse est efferre hostjum. de djalis et idjer iam supra dixi; et si ex coniectura restituemus Amuljus , hoc et similia iam l sine offensione erunt. — denique num muta cum li- | quida breues syllabas possit producere quaerendum
PRAEFATIO. 19
est. nec potest praefracte negari, si non priscos, at Liuium tamen et Naeuium artis graecanicae bene gnaros hac productione quamquam parce (ut fit in initio) esse usos. non premo, in Naeuiano Idcnmis cim multis sic non statuendam esse theseos suppres- sionem; maioris est momenti, quod in Liui uersu Patroclus potest seruari prae nimis prisco illo Fatri- coles nec mutatione indiget Naeuianum insuldm inte- gram (ubi perinepte LMuellerus addit oram, cuius mentio post insulam totam peruersissima est).
De poeseos Saturniae reliquiis nonnulla adiecturus praemitto me non stare ab eorum parte, qui carminis uocabulo unam solamque orationem uinctam indicari putant, totoque ut aiunt caelo distare ab eis qui non solum quaslibet precationes ad deos factas, sed etiam legum formulas, si dis placet, numeris adstrictas fuisse sibi persuadent innumeris. quae quaestio, quoniam huius praefatiouis fines angustos excedit, alio tempore a me tractabitur accurate nouisque argumentis, qui- bas omnes dubitationes exemptum iri spero. hoc nunc dico, non fuisse Romanis antiquitus aliud ullum metrum quam saturnium eis quas exposui legibus paulatim excultum. quas leges quod ex titulis satur- nios prae se ferentibus et Andronici Naeuique reli- quiis erui, conprobabunt docti; ad has autem resti- tuenda sunt cetera quae extant huius metri monumenta apud Liuium historicum aliosque (peccauit ex. gr. Hauetus eo, quod his ad ipsas illas leges explorandas utebatur). quamquam cauendum est, ne horum mo- numentorum numerum inminuamus ipsi leuitate ac temeritate iudicandi, ut fecit nuperrime LMuellerus. mitto eum subridicule de cantilena illa nutricia statuentem (Mus. Rhen. 24 p. 619); maioris multo est momenti uidere, quo ille modo grauissima Liuii documenta suspecta reddere studeat (de u. sat.
20 PRAEFATIO.
p. 90 sqq.); apparet Muellerum rei criticae difficulta- tibus haud sane paruis inparem abiecisse quae ex- pedire nequiit. titulum tabulae a. L. Aemilio Regillo a. a. Chr. 179 templo larium permarinorum affixae, quem Liuius XL 52 nobis conseruauit, a librario co- dicis Maguntini deperditi pessime esse habitum trans- positionibus, cum per se manifestum est tum confir- matur testimonio Caesii Bassi hinc unum uersum adferentis: turbis secundum artis regulas remotis (in qua re Hauetus bene nonnuUa uidit) uerba ipsa sponte facillimeque numerum saturnium recipiunt ad leges nostras (cf. u, 2 inter , u. 7 ea et u. 11 eius et rei monosyllaba-, nam synaloephen paulo frequentius ad- hibitam explicat tituli tempus, quo poesis scaenica iam floruit). nimirum Liuium, ubi historiis suis pri- sca monumenta uersibus conscripta inseruit, seruasse metrum nec nisi formas uetustas uetustamque ortho- graphiam paululum inmutasse (ut omnes posteriores fecere), hinc apertissime elucet. — idemque conprobat Ti. Sempronii Gracchi tabula (Liu. XLI 28). — paulo difficilior est locus Liuii VI 29, quocum cohaeret Festus p. 363. miro enim fato accidit, ut et hic cor- ruptus uel potius interpolatus sit (et inculcatum est illud dies totidem^ postquam post in ^w sollemni uitio abiit) et Liuius abruperit titulum, quia nimirum, cum uellet integrum apponere, subito de corona agi in- uenit, cuius loco ipse alium fontem secutus signum deuectum posuisset (explicationem a Zoellero libri 'Latium und Rom' p. 335 propositam inprobo). — neque quin quae Liuius V 15 seruauit metrum sa- turnium referant dubitari potest, dubitari potest de fide historiae ipsius teste Cicerone (de diu. I 44, 100) ex ^annalibus' sumptae. et hercle si quid sibi uelint uersus isti consideraraus, propter ipsam quae commen- datur instaurationem sacrorum ApoUinarium aucto- ribus II (X, XV) uiris et excogitatam esse rem et in uersus coniectam intellegimus anno fere a. Chr. 213.
PRAEFATIO. 21
quo anno qui conquirebantur libri uaticini (cf. Liu. XXV 1) multa quae Apollinis cultum commendarent continuere ficta cum certo consilio ab illius sacerdo- tibus. qui libri postea incendio periere (cf. infra), sed unicum quod de Veis et lacu Albano agebat carmen in annales relatum aetatem tulit. et ipsa ars huius carminis maximeque alterum caesurae genus longe praeualens docet uersus illos tum factos esse tempore Andronici Naeuiique. — peruenimus hinc ad uaticinia Marciana, quae eo quo dixi a. 213 protracta a prae- toribus et pro genuinis habita una cum libris Sibyl- linis in templo louis Capitolini adseruabantur (cf, Marquardti antiq. Rom. VI 3 p. 340). ubi a. a. Chr. 83 ea incendio hausta esse par est. notum autem est templo a. a. Chr. 78 instaurato magnam in conqui- rendis undique oraculis Sibyllinis operam inpensam esse (Lactant. I 6, 11 et 14); et quamquam de car- minibus Marcianis idem non traditur, tamen non du- bito quin eis quoque recuperandis tum studuerint. iam uaticinia illa Marciana a Liuio XXV 12 seruata cum metri sermonisque poetici uestigia praeferant ubique, docti aut auersis Musis saturnios aut praeeuntibus Scaligero et Lambino (ad Hor. epist. II 1, 16) aliis- que hexametros restituerunt. quamquam undenam hexametricae artis scientia Marciis longe ante a. 213 uiuentibus contigerit, nemo dum explanauit. sed de hexametris ipsis nemo prudens dubitabit; restat ut aperiam, circa a. 76 hos hexametros esse factos. quae Liuius de eis inuentis magnoque cum labore lectis narrat, non mentita putauerim, sed ad genuinos libros referenda; ipsa carmina cum uellet ille inserere operi suo, sumpsit ea quae supposita esse nesciit. anno nimirum 76 facile de clade Cannensi praedici potuit; anno 76 conueniunt sermonis quoque proprietates: u. 1 Troiugena et u. 2 alienigma siue potius Argini- gena (quae LMuellerus de u. sat. p. 90 pro archais- mis, si dis placet, habet)^ ut apud Catullum primum
22 PRAEFATIO.
nunc inueniuntur, ad nouae poeseos initia, quae erant tempore Sullano, nos relegant; et Laeuii et Furii Antiatis aequalem iuniorem decet quaesita uersuum doctrina. bausit autem falsarius, quod ad res atti- net, ex annalium scriptoribus, ubi quid carmina ge- nuina continuissent in uniuersum erat expositum; post a. 76 noua oracula Sibyllina una cum Marcianis edita esse sane probabile est. Horatius certe quod com- memorauit annosa uolumina uatum, sale et inrisione non carere puto: perspexit subtilissimus ille littera- rum Romanarum existimator, anno 213 hexametros nondum factos esse. — uixerat autem Marcius uates longe ante a. 213 (Liu. XXV 12 illustris fuerat). hoc unicum de eo certo constat. nam oracula tam adscripta num eius fuerint, incertum suapte natura est; quamquam hoc probabile est, omnia de illius diuinationibus a posterioribus (ut a Cicerone) narrata redire ad uaticinia a. 213 circumlata. quae tamen quod Marcio potuerint adscribi, certam necesse est iiabuerit causam; uatesque sine dubio erat Marcius, sed non tam fata canens quam praecepta componens. qua de re quae Isidorus tradit (VI 8, 12), eo minus obnoxia sunt dubitationi quo magis conroborantur fragmentis a Festo seruatis. uir nobilis erat Marcius (Cic. de diu. I 40, 89, qui nescio quo iure de Mar- ciis fratribus loquitur), ut omnino tum nobiles soli aliquatenus erant litteris imbuti; id quod exemplum Appii Claudii Caeci confirmat, cuius carmini Pytha- goreo mire conuenit cum Marcii praeceptis; utriusque poema saturniis scriptum esse consentaneum est. et si quaerimus quo tandem pacto illis temporibus, qui- bus a Musis auersi erant omnino Romani, uiri ali- quot nobiles studio poeseos incubuerint, in promptu est responsio. nondum nimirum Romae extiterat qui unde pueri instruerentur dedisset (ut postea fecit An- dronicus); sed ipsis patribus familiarum docendi mate- jia anquirenda erat. qui sine dubio grati erant paucis
PRAEFATIO. 23
illis, qui tam studiis quam itineribus factis ampliore paulum scientia instructi suggererent talem materiam. — et hanc sententiarum praeceptorumque moralium in scholis usum tum temporis adamatum ostendit etiam narratio apud Gellium IV 5 obuia. quidquid enim de annalibus maximis, ex quibus petita dicitur a Gellio, statuimus, tam res quam narratio ipsa ficta esse nullo modo potest. recte quidem Beckerus (an- tiq. Rom. I p. 10) ante bellum Punicum primum rem locum habuisse conlegit; sed tempore illo qui potuerit a pueris senarius cantari non explicauit HPeterus (Hist. Rom. rell. I p. XIV); multo minus OSeeckius, qui more hodie adamato*) fictam esse rem inexplicatam clamauit (libri Mie Kalendertafel der Pontifices' p. 84). recte intellexit Gellius uersum malum consilium con- suUori pessimum est ex Hesiodi uerbis notis esse trans- latum (et hinc ex fabula quadam postea illum ad- sumptum esse inprobabile omnino est). nullius est momenti, quod idem tum e re factus dicitur a Gellio,; talia adiciunt facile qui narrant. sed cantauere pueri uersum nimirum in schola cognitum; et uides ei a praecepto morali conuenire cum Appii Claudii et Marcii sententiis. hinc saturnio metro eum composi- tum, sed postea ab eis qui rem propagauere in sena- rii speciem transformatum esse facile suspiceris (ut hoc adiciam, fictus si esset uersus, non potuisset non adsumi metrum dactjlicum). nimirum hic accidit quod tam saepe in rebus ad historiam Romanam pertinen- tibus obseruare licet: pro suo captu non intellecta
*) dum baec scribo, in manus uenit Buecheleri dissertatio (mus. Rben. 41 p. 2), qui consultoris (= qui consilium dat) uocabulum neotericum esse adseuerans Seeckii in partes trans- iit. at quo uocabulo iam Sallustius priscarum dictionum ama- tor usus estj id nouicium esse quo tandem pacto euicturi su- mus? est nimirum baec quoque inprobanda plane et reicula sapientia, qua obliti tristem nostrae scientiae condicionem pauca quae possidemus nobis eripere student.
24 PRAEFATIO.
inmutabant haud raro, rarissime omnino noua finge- bant. — binc deducimur ad similis generis sententiam ab eodem Gellio (IV 9, 1) ex antiqiio carmine adla- tam hance religentem esse oportet, religiosus nefas. LMuellerus (de u. sat. p. 82) artis praeceptis se satis- facere putat scribendo (auctore Hertzio) oportet tete^ sed porroque religiosumst nefas: amat nimirum Muel- lerus peccare contra quartum decem praeceptorum philologicorum (cf. Ribbeckii uita Ritschelii II p. 450) ! artis autem erit, in talibus uersibus, de quorum metro nibil constat, ad sententiam tamquam normam deri- gere emendationem ^ deinde uidere quomodo uersus emendatus sit discribendus. absurdum est unum so- lumque nefas: non erant ueteres Romani tam non aequo lenique animo circa aliorum de rebus diuinis opiniones. in qua uoce potest latere aut ne fuas (quode cogitauit Fleckeisenus) aut ne seis. et hoc si recipimus^ euadit saturnius legibus a nobis constitu- tis respondens et pertinens ad sententiarum genus supra adumbratum.
Alia sunt carmina haud pauca, quae olim uer- sibus composita putant fuisse saturniis. tali Catonis ^carmen de moribus' specie fuisse Ritscbelius sibi per- suasit, de uariis metris post eum cogitauere. pauca de prisci Catonis ad filium libris scimus, quorum frag- menta omnia prosam prae se ferunt. sed si ipse se 'uatem' appellauit eiusque dicta audiunt ^oracula' (cf. FSchoellius mus. Rh. 33 p. 481), libris illis quasi quosdam uersus memoriales hic illic inspersos esse non abhorret a probabilitate. docui ante multos an- nos (mus. Rhen. 27 p. 223), Cassiodorium*) in pane- gyrico quodam tetigisse opus illud Catonis ueteris (nam de hoc solo cogitari potest) his uerbis quid
*) Cassiodorium esse auctorem postea didici; ceteram mei inmemor erat Usenerus (anecdoton Holderi, 1877), cum postea repeteret emendationes a me dudum 1. 1. propositas (p. 33).
I
PRAEFATIO. 25
Catonem repetam disciplinarum lihros morihiis trans- euntem? quibus recte perpensis dubium esse nequit^ quin Cassiodorius adludat non solum ad generalia in uariis disciplinis, sed etiam ad specialia in parte mor- ali praecepta, quae Cato in sua ipsius uita sit secu- tus fidelissime. et hinc sic statuo, illud de moribus carmen a Gellio (XI 2) laudatum non fuisse peculia- rem librum, sed partem quandam praeceptorum ad filium datorum; quae fuit Olabnii quoque opinio (die roem. Encycl. p. 271). nimirum conuenit uox 'car- men' eis quae modo de 'uate' Catone eiusque ^ora- culis' dixi. et plane eandem indolem prae se ferimt, quae ex lioc carmine de moribus adferuntur, hoc est (ut Fleckeiseni in Catonianae poesis reliquiis p. 14 uerba faciam mea) ^mixtum quoddam genus uersuum et pedestris orationis'. quamquam longe ultra Fleck- eisenum progressus fragmenta praeter unum omnia poetica forma carere puto: tam aperte pleraque petita sunt ex praefatione quadam, in qua historice magis disserebatur de pristini temporis laudibus. una tan- tum sententia uera adest in eis, quae ultimo loco profert Gellius; et bic sane aures facile numeros sen- tiunt. quamquam ad hos recuperandos credendum est Gellio se ex memoria adferre adserenti et liberius agendum. cum autem auribus genuinos aucuparer numeros, nescio quo modo anapaestos audire mihi uidebar bosce:
uita bumanast prope uti ferrum;
quod si exerces, usil teritiir,
si non, tamen exest rubigo;
item homo se exercendd teritur,
si non, at inertia, tdrpedo
plus deterit ei quam exercitio. miraberis atque stupebis Catonem illum priscum lu- dentem anapaestos. multa scilicet in tanta rerum nobis obscurarum copia accidunt mirabilia; sed pau- hilum certe rairari desines, si legeris apud Festum
26 PRAEFATIO.
p. 93 simt Jiahetur in antiquo carminef cum pater fiUo de agricultura praeciperet: liiberno puluere, uerno luto grandia farra, Camille, metes. in quibus id mirandum est, fuisse qui de saturniis cogitarent. quamquam LMuelleri (de u. sat. p. 84) sententia, adesse carmi- nis alicuius prisci paraphrasin pedestrem postea fac- tam, non magis est probanda quam id quod adicit, in fine tamen fortasse haberi tetrametrum dactylicum catalecticum. nam cum in initio aperte adsint ana- paesti, his neque finis repugnat. quibus agnitis facile est uidere in uoce uerno correcturam monachi, qui illud hiherno nescierit descendere a substantiuo Jiiber- num. iam si post luto addideris illud in praeceptis sol- lemne tu^ habes lenibus remediis restitutos anapae- stos optimos. sed illud restat ut disquiramus^ num saepius Romae patres ad filios dederint praecepta. increbuisse hunc morem ipsius Catonis exemplo, cogi- tari sane potest; sed hoc posito certum nomen addi- tum esse desideramus, cum sine hoc lectoribus sponte in memoriam sit reuocatus ipse ille Cato. quid uero, si nomen propterea omissum est^ quod fragmentum ex hoc scilicet sumptum esse ultro omnes intel- lexerunt ?
Denique, ut iam Accius, nec Varro dedignatus est interdum priscis numeris Fauniis uti^ quemad- modum in saturis Menippeis*), ita in epigramma- tis. loquar hic data occasione de tribus illis poe- matiis apud Gellium I 24 seruatis, quae me qui- dem semper mirantem habuere quam maxime. nam ut stuporem mouet Plautus hexametris modo inuen- tis sibi epitaphium ponens, in quod ei metrum consue- tum quodlubet adsumere fuerit expeditius^ ita res ipsae in epigrammatis expositae suspicionem firmant.
*) Eumenidum uersus primum iste qui meret \ sestertios uicenos, nisi potius est casu ortus meraque oratio pedestris, ostendit Yarronem iam non priscorum de m regulam secu- tum esse.
J
PRAEFATIO. 27
nec sine gaudio uidi, sic iam Olahnium (Hermae II p, 243) sensisse, cuius uerba adpono: solUen diese Maenner mit so Tdarer Wnerdignng ihrer Stelhing in der Litteratnrgeschichte den Tdeinm Epigrammenhrans! gedichtet haherij der in Form nnd Fassung den Ent- wicMiingsgang dieser Poesie so fein charaJcterisiert? neque tamen lalinius inquisiuit in auctorem. res est notissima, Yarronem in libris ^imaginum' ipsis iconi- bus subiecisse paucis uerbis narrationem eorum, quae quisque in uita praestiterit , una cum breui epigram- mate. supersunt de Homero et Demetrio Phalereo uersiculi disertis uerbis adscripti libris illis; ubi quod Homerus duobus senariis tractatur, mirifice conuenit cum illis de Plauto hexametris: uidemus Yarronem, prout animus cum maxime inpulit, delectu non facto metro modo hoc modo illo lusisse haec epigramma- tia. nam quod singula inter se differunt a uersuum numero: respectus spatii ab icone et uitae exposi- tione relicti erat habendus. itaque tria illa epigram- mata Varroni uindicamus nostro, ut puto, iure. re- manet tamen difficultas in eo quod Gellius de Plauto Naeuio Pacuuio poematia ex Yarronis lihro de poetis primo, contra de Homero epigramma ex lihro de ima- ginihus primo se petiisse dicit. quamquam possunt haec inter se conciliari uariis modis; omnes probabi- litatis numeros hoc mihi uidetur habere, Yarronem a repetitionibus suorum minime abhorrentem epigram- mata haud pauca ex hebdomadibus transsumpsisse in maius de poetis opus.
Finem faciam in Ennio. quem modorum Faunio- rum exactorem non omnino abhorruisse a condendis Saturniis, primo quidem optutu pauci mihi adfirmanti credent-, quos ut animum intendant rationibus hisce rogatos uelim. saturam fuisse Ennii Scipionem^ non fabulam praetextam, cum ob alias causas probabile est tura ob eam, quod Gellius loquitur de lihro, qui Scipio inscrihitur (lY 7)-, nam libri appellationem non
28 PRAEFATIO.
quadrare in praetextam certum est*). erat autem Scipio carmen polymetrum (habemus etiam nunc in fragmentis senarios, uersus quadratoSj hexametros); id quod plane confirmat Suetonii (p. 20 Reiff.) defi- nitionem hance olim carmen, quod ex uariis poematihus constabat, satura uocdbatur; guale scripserunt Faamius et Ennius ; in quibus neglegentes illud ^carmen' (quod uocabulum non innuit carminum uariorum collectio- nem) mittentesque saturae priscae historiam ipsi sibi docti peperere difficultates inutiliter. sed de satura Romana, in qua sunt nonnulla haud leuia adhuc tene- bris obruta, alias fortasse agemus; nunc adicio quod ad rem pertinet, uersus quosdam a Trebellio Pollione seruatos (Enni fr. 476) omnium facillime saturnio- rum speciem induere. et in fine carminis, ubi ipsum Scipionem est adlocutus, Ennium adhibuisse numeros eos, quibus tot illius maiores celebrati erant tam in elogiis quam in aliis carminibus, mihi quidem nec incredibile ullo modo neque uero ineptum uidetur; immo meliorem aptioremque huius saturae exitum uix possum mihi animo fingere. ultro autem apparet iam, non alibi quam in hoc fine locum habuisse illud Sci- pio inuicte, quod Cicero (or. 45, 152) ob hiatum ab Ennio admissum attulit: hoc hiatus genus, cuius si- mile uix quidquam in illius fragmentis inuenies, ex uersu Saturnio nanciscitur plenam ueramque excusa- tionem.
Scr. Groningae Batauorum m. Dec. a. MDCCCLXXXV.
n-\^ ■
*) sic etiam statuere CMFranckenum (Lucil. II p. 95) eo- dem usum argumento, postea non sine gaudio uidi.
NUMAE carmen saliare.
diuom parentem cante, diuom deo supplicate.
quome tonas, Leucesie,
prae ted tremonti quot [ ibet hemiinis, deui,
conctum mare.
CAEM. SAL. {cf. Teuffelius HLB § 64, Corssenus origg. 15, BergJcius op. I 477, Jordanus Krit. Beitr. 211, Hauetus de u. Sat. 243) 1 Varro de l. l. VII 27 ab eadem uoce 'canite', pro quo in Saliari uersu (lege carmiiie) scriptum 'cante' hoc uersu I 1 diuum hic et u. sg[. Flor. \ parentem scripsi {cf. Paul. 52 cui \^Iano] primo supplicabant ueluti parenti); empta Flor. em T^2i BergJcius ; loquitur haec praesul siue uates ad sollemnem hymnum canendum adhortans Salios \ 2 cf. infra fr. 10 | deo monosyJldbum \ supplicante Flor. {ex mala adsimilatione), corr. Grotefendius; supplice cante COMuellerus || 2 Terentius Scau- rus 28 K. aduerbium autem per 'q' debeat scribi, ut ^iuom legissem, quom fecissem', quoniam antiqui pro boc aduerbio 'quome' [sic scripsi: cuine BP cume uulgo qune Jordanus] di- cebant, ut Numa in Saliari carmine; uersus discripsi \ 1 quome scripsi: cuine codd. cume Putschius qune Jordanus \ tonas Duentzerus {de u. Sat. 36): ponas codd. \ leucesiae codd.; Leu- cetie Buentzerus {infra fr. 11) | 2 prae tet (ted) tremonti BergJcius cp. fr. 5 (10): praetexere monti codd. \ ibet cor- ruptum; libet Dausquius \ etinei de is B eunei de liis P, quod ita correxi ut pro etinei darem e^unei siue emunei, deinde exi- tus uocum traicerem emunis deei iamque hinc efficerem hemunis (= hemones, homines, oppos. semunis) et de(i)ui, et hoc quidem oh metrum \ 3 conctum (-tom) mare temptaui: cum tonarem codd. {cf. c. fr. Arual. conctos).
30 NUMAE
Ozeul, 0 domine, es omnium pater! Patiilci, Cloesi, es ianeils, ianes es\ duonils ceriis es oenus, promelios deuom recum. 5
Paulus p. 122: in carmine Saliari Cerus manus intellegitur ^creator bonus'. — Festus p. 146: ma- nuos [manues Paulus p. 147] in carminibus saliari- bus Aelius Stilo significare ait ^bonos'.
Festus p. 205: (i) praeceptat in Saliari carmine est ^saepe praecipit'.
(2) pa pro 'parte'; et po pro ^potissimum' positum est in Saliari carmine.
(3) promeneruat item pro ^monet'.
(4) praedotiont, praeoptant.
(5) prospices, prospice.
(e) pesnis, pennis, ut Casmenas dicebant pro Came- nis; et caesnas pro caenis.
3 Varro de l. 1. VII 26 in multis uerbis, in quo antiqui dicebant 's', postea dictum ^r', ut in carmine Saliorum sunt haec; meos uersus dedi \ 1 Ozeul BergJcius cp. Etruscorum Usil (= soT): cozeul Flor. (praecedit c) Cozeui Hauetus 0 Zeul Jordanus | 0 domine (0 dofe) es {uel 's) scripsi: odorieso (sc^) Flor. adosiose Berghius \ omia uo ad pergit Flor., Jioc est, omiari par, quod restitui (omnium bisyllabum) \ 2, 3 Patulci, Cloesi (= Clusi) es scripsi: patula coemisse Flor.; Patulcii nomen latere inteUexit iam BergJcius incredibilia proponens; Pa- tulcius Clusiuius Jordanus \ 3 ianeus Bergkius {cf. Paulus 103 igtneus, ianitor): lancus Flor., unde ianitos minus recte idem Berghius elicuit \ post ianes (cf. fragm. 12) addidi es | 4 Cerus es Corssenus: ceruses Flor. \ ounus siue oenus temptaui: dunus (dun;) Flor., qui deinde adicit ianusue uet, quod deleui uariam lectionem ex uetusto codice adscriptam ad u. 3 indicari sta- tuens I 5 promelios scripsi cf. fr. 5, (12): pomelios jP?or. ] deum siue de(i)uom scripsi: eum Flor.; recum recte intellegunt regum, ut sit sententia: maximus dominorum caelestium. \\ 5 (2) pa pro patre COMuellerus pa {==qua) pro qua parte BergJcius, qui et po pro quo potissimum {fortasse po pro potissum) | (4) recte COMueUerus praedopiont | (6) penis Fleckeis. thes. orth. p. 11.
CARMEN SALIARE. 31
(7) polteo pro ulteriore.
(s) polet, pollet, quia nondum geminabant antiqui
consonantis. (9) plisima, plurima.
(10) prae ted tremonti, praetremunt te.
(11) perfines, perfringas.
(12) promedion, praecipuum, praeter ceteros meri- tum. [aut pro medium, hoc est participat, aut pro indiuiso dicimus].
(13) priuicloes, priuis, id est singulis.
(14) petilam suram, siccam et substrictam uulgo interpretantur. Scaeuola ait ungulam albam equi ita dici.
(15) pilumnoe poploe in carmine Saliari Romani uelut pilis uti assueti; uel quia praecipue pel- lant hostis.
Feshis p. 210: pescia in saliari carmine Aelius 6 Stilo dici ait capitia ex pellibus agninis facta, quod Graeci pelles uocent pesce neutro genere pluraliter.
Pmilusp. 211: pennatas impennatasque agnas 7 in Saliari carmine spicas significat cum aristis et alias sine aristis. agnas <(Numa)> nouas uoluit intellegi.
Festus p. 325: qui deus in Saliaribus Saturnus 8 nominatur. — Faulus p. 323: Sateurnus Saturnus.
Yarro de l. l. V 110: insicia ab eo quod insecta 9
(10) sic COMuellerus: pretet tremonti praetemunt. pe eoclex ex Ursini apographo {frustra Jioc in duhitationem uocauit Jor- danus) \ (12) promedion scripsi: promerion uulgo. apparet in textu fuisse promedios, i. e. promelios (wi m prisca latinitate d et l saepe uariant), unde inepte accusatiuom finxit excerptor. quae secuntur , decet non temptare coniecturis, sed eicere \ (13) priuiclio es codex, corr. Ursinus \\ 7 pesnatas inpesnatasque acnas Bergkius probahiliter \ Numa addidi |j 8 et Festo et Paulo formam Saeturnus restituit Bitschelius-, Satearnus apud Festum COMuelJerus.
32 NUMAE
caro, ut in carmine Saliorum est, quod in extis dici- tur nunc prosectum.
10 Macrob. I 9j 14: Saliorum quoque antiquissimis carminibus deorum deus canitur [lanus.'\ — ihid, 15: in sacris quoque inuocamus lanum Geminum, la- num Patrem, lanum lunonium, lanum Consiuium, la- num Quirinum^ lanum Patulcium et Clusiuium [c/! et loh. Lyd. de niens. IV 1: IlatovXxLOv xal KIov6lov, Ouid. fast. I 1291.
11 Macrohius I 15, 14: cum louem accipiamus lucis auctorem, unde et Lucetium Salii in carminibus canunt.
12 Tertullianus apol. 10: Italiam, in qua Saturnus — exceptus ab lano uel lane, ut Salii uolunt.
IS Velius Longus p. 51j 6 K. de Z littera: uidetur nec aliena latino sermoni fuisse, cum inueniatur in car- mine Saliari.
14: Varro de l. l. VII 26 [post fragm. 3 et uacuom in codice spatium]: fedesum, federum, plusima, plu- rima, meliosem, meliorem, asenam, arenam, iani- tos, ianitor.
15 Festus p. 141: Cloatius <et Aelius) etiam in libris sacrorum molucrum esse aiunt ligneum quoddam quadratum, ubi immolatur. idem Aelius in explana- tione carminum Saliarium eodem nomine appellari ait quod sub mola supponatur; Aurelius Opilius appel- lat, ubi molatur.
16 glossaria uetusta [glossae nom. ed. GLoewius p. 137] : capides, uasa fictilia Saliorum.
1
14 dnhitari potest, num contineat Saliorum uocdbula || 15 et 16 dubium manet, num uocabula expUcata in ipsis lecta fuerint carminibus.
CARMEN SALIARE. 33
Pauliis p. 3: axamenta dicebantur carmina Salia- 17 ria, quae a Saliis sacerdotibus canebantur in uniuer- sos semones [ita Harttmgius: bomines codd.] compo- sita. nam in deos singulos uersus facti a nominibus eorum appellabantur, ut lanuli, lunonii, Mineruii.
Varro de l. l. VI 45 : itaque Salii quod cantant 18 Mamuri Veturi, significant ueterem memoriam. — Patdus p. 131: probatum opus e&t maxime Mamuri Yeturi; qui praemii loco petiit^ ut suum nomen inter carmina Salii canerent [cf, et Ouid. fast. III 259, 383; Plut. Numa 13].
Varro de l. l. IX 61: uidemus — Luciam Vola-19 miniam Saliorum carminibus appellari.
Alii uersus sacrorum.
flamen^ sume samentum! 1
^ j. <j j. adesto, 2
Tiberme, cum tuis ilndis.
18 et 19 quomodo sint accipienda, docet Marquardtus ant. Bom. VI 3, p. 420 alia quoque exempla adferens || cetenim ut certum est maxime apud Festum latitare uerborum ex Saliorum carminibus petitorum explicationes haud paucas, ita quae huc referas dubites', cf. tamen:
Festus p. 290: soniuio significat in carmine (sequitur Ja- cuna, Paulus p. 291 soniuio sonanti).
Festus p. 360: tame in carmine positum est pro tam,
Festus p. 190: ob uos sacro in quibusdam precationibus est pro 'uos obsecro', ut sub uos placo pro X^^^) supplico' {idem p. 309).
UERS. SACR. 1 Fronto 67 JSf. (de Anagniae sacris anti- quis loquens) deinde in porta cum exiimus, ibi scriptum erat bifariam sic ; uersum discripsi {de samento cf. Buechelerus m. Bh. 37 , 516) II 2 Seru. ad Aen. VIII 72 sic enim {Tiberinus) inuocatur in precibus; itidem his reliquiis adieci discriptum
Fragmenta poetarum romanoetjm. 3
34 VARIORUM.
POPULARIS incantatio.
terra pestem teneto, | salus hic maneto.
NUTRICUM cantnena. lalla lalla lalla! | i, ailt dormi aut lacta.
T. QUINCTII tabula.
1 Lmius VI 29 ad a. a. Chr. 380: T. Quinctius^ semel acie uictor, binis castris hostium, nouem oppi- dis ui captis, Praeneste in deditionem accepto, Romam reuertit triumphansque signum Praeneste deuectum
(tuis monosyll); fortasse ad has 'preces^ referendum, quod habet Seru. ad Aen. VIII 63 (Tiberinus) in sacris etiam 'Serra' dice- batur et ad VIII 31 nam in sacris 'Tiberinus' uocatur.
POPTJL. INCANT. Varro r. r. I 2, 27 ex Sasernae libro: cum homini pedes dolere coepissent, qui tui meminisset, <^te^ ei mederi posse. ego tui memini, medere meis pedibus, ^ter- ra . . . maneto in meis pedibus' ; boc ter nouiens cantare iu- bet, terram tangere, despuere, ieiunum cantare. reciso aperto glossemate in meis pedibus saturnium recte agnouerunt, quam- quam duhito fere , an non praecedentia quoque uerba sic sint constituenda: ego tui memini, | medere <(tu)> meis pedibus. de salus (male Korschius hic salus) cf. supra p. 17.
NUTR. CANT. schol. ad Persii 3, 16 quae (nutrices) infan- tibus, ut dormiant, solent dicere saepe | lalla tertium om. Pra- gensis \ i scripsi: «i- Monac. 14482 i. Prag. {utrumque = id est) I aut prius. om. Prag.
QTJINCTII TAB. conciliare studui duorum testium diuersi- tatem supra p. 20; tabulam genuinam restitui posse puto ifa {ad u. 1 cf. Bitschelius op. IV p. 304):
louis pater atque diui j omnes hoc dederunt, ut Quinctius dictator | post nouem sub&,ctas urb^s etiam Praeneste | matrem decumam caperet. cuius rei ergo trientem | tertiiim pondo coronam aiiream | loui domim dat merito.
VERSUS. 35
louis imperatoris in Capitolium tulit. dedicatum est inter cellam louis ac Mineruae, tabulaque sub eo fixa, monumentum rerum gestarum, his ferme incisa litte- ris fuit: luppiter atque diui omnes hoc dede- runt, ut T. Quinctius dictator oppida nouem caperet.
Festus p. 363: trientem tertium pondo coro- 2 nam auream dedisse se loui donum scripsit T. Quinctius dictator, cum post [per codd., correxi] nouem [dies totidem] urbes et decimam Prae- neste cepisset. id significare ait Cincius in Mysta- gogicon 1. II duas libras pondo et trientem.
INCERTI uaticinium.
Romane, aquam Albanam | caue lacu teneri, caue in mare manare | flumine sinas suo! emissa agros rigabis, | dissipatam riuis exstingues: tum tu insiste | audax hostium
muris ! memdr, quam per tot annos | obsides urbem, ex ea tibi his fatis | nunc datam uictoriam, duello perfecto donum | portato amplum uictor ad mea templa sacraque | patria, qudrum
cura est omissa, ut adsolet, | enddstaurata facito.
INC. VAT. Liuius Y IQ, 8 ad a. a. Chr. 397: cum legati ab Delphis uenemiit, sortem oraculi adferentes congruentem responso captiui uatis (cf. ibid. c. 15); Liuii fere Andronici Naeuiique tempore uaticinium fcctum esse statui supra ^. 21 | 1 contineri uulgo , correxi | 2 suo flumine sinas uulgo , traieci (s. fl. siris GHermannus) \ 3 emissam per agros uulgo, inmufaui \ dissipatamque uulgo, correxi \ 4 hostium bisylJabum \ 6 his quae nunc panduntur fatis uictoriam datam uulgo, recidi super- flua (uictoriam cum synizesi trisyUabum) \ 7 bello uulgo \ don. ampl. uictor ad mea templa portato uulgo traieci \ 8 sacraque; cf.suprap. 17 | quorum omissa cura est wwZ^fO, traieci \ 9 instau- rata ut adsolet facito uulgo, correxi.
3*
36 SENTENTIAE.
APPII CLAUDII sententiae.
u z vj ^ w qui, animi | compotem esse, ne quid fraudis pariat | ferdcia stuprique.
amicum cum uides, 1 obliscere miserias commentus; si est inimicus, | nec libens aeque.
est ilnus quisque faber | ipse suae fortiinae.
MARCII VATIS praecepta.
1 postremus dicas, primus | taceas j. ^j j. ^
2 ne ninculus mederi | queat ^ j. ^ ± ^
3 quamuis mouetis odium, | duonum ne negumate.
INCERTI sententiae. 1 religentem esse oportet, | religidsus ne seis.
APPIUS {cf. Teuffelii HLE § 90, 5) || 1 Festus 317 stu- prum pro turpitudine — in Appi sententis \ exple fere <(est iu- dicis ae^qui | 2 fraudis stuprique ferocia pariat cod., traieci \\ 2 Prisc. I 384 jff. de participiis passiuis deponentium agens Appius Caecus — '^commentus' asaocpLafisvog | 1 obliscere FlecTceisenus : obliuiscere codd. \ 2 commentus; .si est inimicus scripsi: inimicus si es (sies H) commentus codd. || 3 auctor epistulae ad Caesarem de rep. I 1, 2 uerum esse, quod in car- minibus Appius ait, fabrum esse suae quemque fortunae; unde uersiculum uel supra positum (svae) uel alium fingas.
MARCIVS (Teuffelius HLB § 66, 1 ; nos supra p. 22) || 1 Isi- dor. VI, 8, 12 apud Latinos Marcius uates primus praecepta composuit; ex quibus est illud 1| 2 Paulus 176 ningulus, nullus. Marcius uates {ap. Festum 177 nomen et ne excidit) \ ningulus Paulus II 3 Festus 165 negumate in carmine Cn. Marcii uatis significat negate , cum ait ] mouetis odium scripsi: mouentium cod. (monentium Corssenus, nouentium Buechelerus) \ ne addi- di II supposita a. 76 carmina Marcii uide infra.
INCEETVS {cf. supra p. 24) || 1 Gellius IV 9, 1 ex antiquo carmine | de m non elisa p. 12 j ne seis scripsi: nefas codd.
LIVIUS ANDRONICUS. 37
est pessimitm malum | consilium consultori. 2
A. ATILII CALATINI elogmm.
hunc unum plurimae 1 consentiunt gentes, populi primarium | fuisse uirum notum.
LIVIUS ANDRONICUS.
I. Odisia.
uirum mihi, Camena, | msece uersutum.
pater noster, Saturni | filie, rex simme.
mea puer, quid uerbi | ex tuo ore supera fugit?
2 GelUus IV 5, 5 in Etruscos aruspices uersus hic scite factus cantatusque esse a pueris urbe tota fertur — uidetur autem uersus hic de graeco illo Hesiodi uersu {opp. et dier. 266) expressus; Varro de r. r. III 2, 1', de reficto a me saturnio cf. suprap. 23 ] est peBsimum {sic Varro: p. e. Gell.) in fi,ne testes, in initium traieci.
GALAT. Cic. Cat. m. 17, 61 quanta {auctoritas fuit) in A. Atilio Calatino! in quem illud elogium — est totum car- men incisum in sepulcro. idem de fin. II 35, 116 non elogia monumentorum id significant? uelut lioc ad portam. saturnios agnouit Bitschelius op. IV 220, initium adferri FlecJceisenus misc. crit. 57 1 1 hunc unum Maduigius: unicum dodd. Gat. uno eum de fin. \ 2 uirum {supra p. 17) notum scripsi: in uirum desinit Cic. de fin. , uirum notum est totum (totum est sim.) codd. Gat. uirum'. notum est uulgo', cf. supra p. 8.
LIV. ANDE. 1 Gell. XVIII 9, 5 ego arbitror et a M. Catone 'insecenda' et a Q. Ennio ^nsece' scriptum sine u littera . offendi . . librum . . Liuii Andronici, qui inscriptus est odyssea, in quo erat uersus primus cum hoc uerbo sine u littera. Hom. Od. I 1 II 2 Prisc. l SOb H 0 fiHe et o fili. Liuius Androni- cus in odis(s)ia (odyssia). Hom. Od. I 45, 85, urule addidi rex summe || 3 Frisc. I 230 sq^. H. puer pueri , cuius femininum puera dicebant antiquissimi . . . Liuius in odi(s)sia (odyssia)..
38 LIVIUS ANDRONICUS.
4 ^ j. neque enim te oblitus, | Lertie, sum, noster.
5 argenteo poliibro, ] aureo ecliitro.
6 tuque mihi narrato | omnia disertim.
7 quae haec daps est? qui festus | dies ^ j. ^ ^ o
8 u ^ u matrem procitum | pMrimi uenerunt.
9 aut m Pylum adueniens | aut ibi ommentans.
10 y:j.)dj.^j.^\j.'-^ tumque remos iussit religare strdppis.
11 ibidemque uir summus | adprimus Patroclus.
12 quando dies adueniet, | quem profata Morta est.
Charis. 84 K puer et in feminino sexu antiqui dicebant . . ut in Odyssia uetere, quod est antiquissimum carmen . . . ubi ta~ men Varro cum ^a' 'puera' putat dictum, sed Aelius Stilo . . et Asinius contra. JEZom. Od. I 64 | puer Char.: puera Prisc. \ supera fagit FlecJceisenus: supra fugit (fuit) codd. Prisc. audio Char. II 4 Po-isc. 1 301 H. de uocatiuo in e agens: Liuius An- dronicus in Odi(s)sia. Hom. Od. I 65; cohaeret cum priore | enim plurimi codd. : tamen (men a m. 2 punctatum) R | Lertie sum scripsi: sum l(a)erti(a)e codd. Prisc; cf. Fleckeis. ann. 1866 p. 8 II 6 Non. 544 polybrum . . nos trullum uocamus. Liuius. Hom. Od. I 136 sg. ] polybro codd. \ eclutro ego (eglutro, h. e. iyilovtQ(p COMuellerus ad Fest. 396): et glutro codd. \\ 6 Non. 509 disertim . . plane, palam . . Liuius. Hom. Od. I 169 | tu- quae GH m. 1 L || 7 Prisc. I 321 H. de daps nominatiuo ra- riore Liuius Andronicus in I odissiae. Hom. Od. I 225 \ in haec consona h, i in dies || 8 Paulus 225 procitum, cum prima syllaba corripitur , significat petitum. Liuius. Hom. Od. 1 248 1 matrem meam Hauetus \\ 9 Fest. 190 ommentans Liuius in Odyssea quom ait . . significat obmanens, sed ea significa- tione, qua saepe fieri dicitur; id enim est mantare. Hom. Od. II 317 I aut add. Guentherus \ aduenies cod., corr. Scaliger \\ 10 Isidor. or. XIX 4, 19 struppi uincula . . . quibus remi ad scalmos alligantur. Hom. Od. II 422 , XV 287 || 11 Gell. VI 7, 11 adprimum autem longe primum Liuius in odissia dicit. Hom. Od. III 110 I Patricoles Bergldus opusc. I 221, sed cf. suprap. 19 II 12 Gell. III 16, 11 Caesellius Vindex . . tria, in-
LIVIUS ANDRONICUS. 39
atque escas habeamus | nisus mentiouem. 18
partim errant, nequemont | Graeciam redire. 14
sancta puer Saturni^ | mdximd regma. 15
apud nimpliam Atlantis | filiam Calipsonem. 16
igitur demum Ulixi | frixit prae paudre 17 cor et geniL
celsos ocris aruaque | Neptuni et mare magnum. 18
utriim genua amploctens | uirginem oraret. 19
ibi manens sedetO; | donicum uidebis 20 me carpentd uebentem | en domum uenisse.
quit, nomii]a Parcarum sunt 'Nona, Decuma, Morta% et uer- sum hunc Liuii, antiquissimi poetae, ponit ex 'OdvGGsva . . . Mortam quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram de- beret. Hom. Od. II 99, III 237 sq., alibi \ mortua V || 13 Prisc. I 198 H. de genetiuo femininorum in as agens: Liuius in odi(s)- sia. Hom. Od. IV 213 | habeamus GHermannus: babemus codd. iunus mentionem habemus) | rusus uel iterum addidi \\ 14 Festus 162 nequinont pro nequeunt, ut solinunt ferinunt pro solent feriunt dicebant antiqui. Liuius in odissia. Hom. Od. IV 495 1 errantes Bitsclielius\ at cf. supra p. 12 | nequei- nont ego (nequinunt Scaliger); neque nunc cod. \\ 15 Frisc. I 232 H. (hic et haec puer dixisse priscos) Liuius in odi(s)- sia. Hom. Od. IV 513 | maxima scripsi: filia codd., quod ex illius puer glossa prouenisse uidit FlecJceisenus misc. crit. 13 II 16 Frisc. I 210 H Calypsonem . . Liuius. Hom. Od. IV 557, V 14, XVIII 143 [ nympham athlantis plurimi codd. (Telamonis Buechelerus) , qui inter calipsonem et calypsonem fluctiiant; cf. suprap. 18 || 17 Seruius Ban. ad Aen. I 92 et fri- gus pro timore ponitur. Liuius in odissia. Hom. Od. V 297 | cor frixit (fixit Cassel.) prae pauore codd., traieci cor et ex Homero et genu addidi; cf. supra p. 12 || 18 Festus 181 ocrem antiqui, . . ut apud Liuium. Hom. Od. V 411 sq. a Scaligero comp. I Neptuni scripsi: putria cod.', aruaque cf. supra p. 17 jj 19 Biomed. 384 K. amplector ueteres inmutauerunt amploctor crebro dictitantes, ut Liuius in odyssea. Hom. Od. VI 142 [ amploctens b: amplectens AM ampl=ctens B || 20 Charis. 197 /i". donicura pro donec; ita Liuius. Hom. Od, VI 295 sq. \ 2 ue-
40 LIVIUS ANDRONICUS.
21 simill ac dacrimas de dre | noeged detersit.
22 namque nuUum plus cdrpics \ macerat humanum quamde mare saeuom: uires | cui sunt magnae,
topper confrmgent inportunae | iindae j. ^ j. d .
23 uenit Mercurius cumque eo | filiiis Latdnas
24 nexabant multa inter se | flexu ndddrum dubid.
25 nam diuina Monetas | filia ddcuit.
26 ^^uj.'oj.^\.LKjji\j infer
an superus tibi fert dius | funera, Ulixes?
27 topper facit bomdnes, | lit prius fuerunt.
hentem en scripsi PlecJceis. ann. 1884 p. 836 : uehementem cod, uehentem Fdbricius in GHermannus (parentis in fine add. mtscTielius) II 21 Festus 174 noegeum quidam amiculi genus praetextum purpura, quidam candidum ac perlucidum . . ut Liuius ait in odyssia . . . id est candido. Hom. Od. VIII 88 (II 114 sq_.) I lacrimas cod., corr. COMuellerus secundum Fest. 68 dacrimas pro lacrimas Liuius saepe posuit || 22 Festus 352 topper . . cito, sic in Odyssia \sic Scaliger: in eodem cod.']. Hom. Od. VIII 138 sg. | 1 neilum Scaliger {sed nuUum = nil) | plus corpus scripsi: peius cod. {quo seruato in fine homonem Ursinus). \ saeuum cod. \ 2 uires Augustinus: uir et cod. \ unde cod. II 23 Frisc. I 198 {cf. fr. 13) in eodem {scil. Liuio). Hom. Od. VIII 322 sq. 1 uenit add. Bartschius || 24 Prisc. I 538 H. nexo, nexis uel nexas, nexui . . Liuius {Diomed. 369 hinc inter- polatiis), idem 469 nexo quoque nexas uel nexis, ut Probo pla- cet, nexui. Vergilius tamen . . Liuius uero in odissia. Hom. Od. VIII 378 sq. \ nexebant codicum pars maior l. posteriore, cum illud uero male intellegeretur \ nodum diibio BuecheJerus, qui et plexu coni. jl 25 Prisc. I 198 H. {cf. fr. 13) ibidem. Hom. Od. VIII 480 sqq. \ diuina minor, diua maior pars codd. \ filiam codd., corr. Scal.; malim n. filia M. diua uates docuit j| 26 Prisc. I 96 H. super superus . . Liuius in odissia. Hom. Od. X 64 I infer scripsi: inferus codd. \ dius (deuos, deiuos) ego: deus codd. || 27 Festus 352 topper . . in antiquissimis scrip-
LIVIUS ANDRONICUS. 41
topper citi ad auris [ uenimus Circae; 28
simul aduenit, seruae \ pdrtant ad nauis edulia alma, uma | isdem inferinuntur.
V ^ u z parcentes | praemodiim kj j. ^ 29
v^^u^wzw|zusic quoque fitum est. ^
^s^j.uj.^\j. affatim edi, ^l
bibi, lusi.
quom rem eam audiui, | hau paucus gauisi. ^2
Kjj.\jj.^j.^\j\jj. uecorde ^^
et malefica uacerra \ j. ^ j ^ j. ^
uestis pulla purpurea | ampla j. ^ j. d . 34
dusmo m loco. 35
tis celeriter ac mature. in oclyssia uetere. Hom, Od. X 395 1 homines cod., corr. COMuellerus \ utrius cod., corr. JDuentzerus \ fuerint cod., corr. Bueclielerus || 28 Fcstus 352 {cf. fr. 27). Ho7n. Od. XII 17 sqq. \ citis Buechel., at cf. supra p. 14 | auris scripsi: aedis cod. \ Circai conectum \ 2 aduenit uel aduortit {scil. Oirce) scripsi: duona, cod. \ sema.e scripsi: eovum cod. coram COMuellerus \ 3 edulia alma scripsi: millia alia coc?. | uina scri- psi: in cod. \ inserinuntur cod., correxi \\ 29 Gell. VI 7, 12 idem Liuius in odyssia 'praemodum' dicit quasi admodum . . quod significat 'supra modum'. Hom. Od. XII 321 uel 328 | praed- modum R postmodum P || 30 Non. 475 fite imperatiuo modo . . Liuius odyssia. Hoin. Od. XIII 40 | fit codd., sic GHerman- nus II 31 Paulus 11 affatim . . abundanter . Liuius. huc rettu- lit Scal. cp. Hom. Od. XV 373 || 32 Prisc. I 482 H. uetustissi- mi . . gauisi pro gauisus sum . , Liuius in odissia. Hom. Od. XVI 92 I quom rem eam scripsi: quoniam codd. | bau paucus = ^dXa) scripsi: paucis codd. {quorum unus audiuit) H 33 Festus 375 uacerra . . . uecors et uesanus teste Liuio, qui dicit. Hom. Od. II 243 Scaliger, XVII 248 Hermannus cp. \ uecorde uulgo: . . corde codex \ uacerra Scaliger: uecordia cod. \\ 34 Non. 368, 25 pullum, non album . . Titus Liuius. nostro dedit Hertzius cp. Hom. Od. XIX 225 || 35 Paulus 67 d. i. 1. apud Liuium significat dumosum locum {cf. Placid. 32 D.). Hom. Od. XIX 439 I dusmoso uulgo.
42 LIVIUS ANDRONICUS.
86 cum socios nostros Ciclops | iinpiiis mandisset.
37 inque manum suremit | hastam j. ^ j. o
38 u^^xu-iu|zuj:at celeris hasta uolans perrilmpit | pectora ferro.
39 carnis uinumque, quod | libabant, anclabatur.
40 deque manibiis dextrabus \ j. <j jl '^ j. ^ .
II. Hymni.
41 puerarum manibus cdnfectum pillcherrime.
42 Serukis ad Aen. IV 87: Liuius autem Androi cus refert, eos [Afros siue Carthaginienses] de Roma- nis saepe triumpbasse suasque porticus Romanis spo- liis adornasse,
III. Dubia. 48 iam in altum expulsa lintre.
36 Prisc. I 419 H. mando . . iDerfectum . . mandui . . man- didi . . Liuius tamen in odissia. Hom. Od. XX 19 sq. | man- disset impius ciclops (cycl. multi, cecl. [= Coecl. ?] unus) codd., traieci | 37 Paulus 299 suremit sumpsit ^i. m. s. h.' {cf. Fest. 298). Liuio attribuit Buechelerus. Hom. Od. XXI 433 | manum Festus: manus Paulus || 38 Prisc. I 334 sq. H. hic et haec celer uel celeris . . Liuius in Odissia. Hom. Od. XXII 91 sq., 266 s^., 294 sq. \ Sidpaucicodd. \ celeris Hermannus: celer codd.\ asta ^^('''^ci codd. |j 39 Prisc. I 208 H nominatiuum ^haec carnis' . . Liuius Andronicus in odissia. Hom. Od. XXIII 304 sq. | lib.] an iubebant.^ libebat LMuellerus \ anculabatur Hauetus aliter scandem || 40 Non. 493, 19 dextrabus pro dexteris. Li- uius [Laberius codd.] ia odyssia. Hom. Od. XXIV 534.
II. Hymni (cf. testim. Teuffelii HLB. § 94, 7) || 41 Prisc. I 234 H. {cf. fr. 15) idem alibi. quod cum non facile ad Odis- siam referre liceat {cp. Hom. Od. VII 234 sq.), in hymno hunc senarium potius putauerim locum hahuisse quam in fabuJa
CN. NAEVIdS. 43
l
Paulus p. 70: demum, quod significat post, apud 44 Liuium Memus' legitur.
<u±^j.uj.^Kj erant et equorum 45
inaiirata tapeta.
CN. NAEVIUS.
I. BellTim Poenicum. liber i.
Nouem louis concordes | filiae sorores. 1
Gell, XVII 21, 45: eodemque anno [ah u. c. 519] 2 Cn. Naeuius poeta fabulas apud populum dedit, quem M. Varro in libro de poetis primo stipendia fecisse ait bello Poenico primo, idque ipsum Naeuium dicere in eo carmine quod de eodem bello scripsit.
postquam auem aspexit i m templo Anchisa, 3 sacra in mensa penatium | ordine ponuntur; in auream molabat | uictimam pillcbram.
42 hue rettuli fragmentum adhuc incognitum || 43 Prisc. I 151 II. linter . . . femininum est. Liuius in VI [VII pauci']. referunt ad Hom. Od. XII 401 1| 44 formam demus ad gram- maticos hiatum sublaturos {ut in fr. 17) redire monui supra p. 12 II 45 gramm. lat. K. IV 542 de tapeta neutro: item apud Liuium [sic L : Lucilii suh nomine adfertur ihid. 129 sg;.] ; cum uerhis illis MHertzius FlecJceis. ann. 1862 p. 709 coniunxit quae Nonius 194, 20 adfert Liuius lib. VIIII auratae uaginae, au- rata baltea illis erant; sed res incerta. cf. et Lueani fr. 12.
I. BELL, POEN. {cf testim. in Teuffelii HLM § 95). J| 1 exemplum Saturnii adferunt Caes. Bass. 2 66 K. (apud Naeuium poetam . . alio loco), uhi nauem codd., et Mar. Vict. 139 K. (apud Naeuuium), uhi codd. nouei moues || 2 lihro I adscr. Spangenbergius \\ 3 Prohus ad Verg. ecl. 6, 31 Anchisen augu- rii ac per hoc diuini quiddam habuisse . . Naeuius belli Punici libro tertio sic ] 1 auem codd. {etiam Paris.) : aues Keilius \ An- chises Vatic. \ 2 penatum Buechelerus ; sed cf. supra p. 18 \ S in auream molabat Hauetus (cf. supra p. 33 not.: immolabat (imol. Par.) aMr esim codd. ; conieci auratam immol. (suprap. 12).
44 CN. NAEVIUS.
4 ^z^zwzu| amborum uxores
noctu Troiade exibant | capitibus opertis, flentes ambae, abeiintes | lacrimis cum milltis.
5 eonlm sectam sequilntur | multi mortales
* * * * multi alii e Troia | strenui uiri
* * * * urbi foras cum aiiro | illic exibant.
6 Paulusp. 20 M.: Aenesi dicti sunt comites Aeneae.
7 ferunt pulcliras crateras, | aureas lepistas.
8 anclabres.
9 supparum.
10 pulcbraque ex auro texta \ uestemque citrosam.
4 Seruius Dan. ad Aen. III 10 Naeuius inducit uxores Ae- neae et Anchisae cum lacrimis Ilium relinquentes his uerbis j 2 Troiad Vossius | 3 ambas Bitschelius sine causa | lacrimis ciim alii {supra p. 19) || 5 Seruius Dan. ad Aen. II 797 Nae- uius belli Punici primo de Anchisa et Aenea fugientibus haec ait 'e. s. s. m. m.', ecce hoc est ^inuenio admirans numerum; '"m. a. e. T. s. u.', ecce hi sunt 'animis parati'; 'u. f. c. a. i. e.', ecce 'et opibus instructi' 1 2 uiri; cf.suprap. 17 (ibid.p.,12- de cum) | 3 urbi (= urbe) scripsi: ubi cod. ibi Hauetus \ illic (= eo tempore) cod.: illuc Masuicius ilico LMuellerus \\ 6 ret- tulit Bueehelerus ad Naeuium || 7 Caes. Bass. et Mar. Viet. {cf. fr. 1) et Mar. Plot. 531 K. apud nos Naeuius sic 'f. p. c' . . totus uersus sic j pulc(h)ros Caes. Bass. codd. \ pateras {mg. f. crateras A) Caes. Bass. codd. crateras Plotii Cusanus, crefer- ras ceteri \ aereas Caes. Bass. codd. , aureasque Mar. Vict. codd. II 8 Philoxenus 198 {cf. et 171) angla, oysg, tQdn^^aL xql- yoavoL., ag N£§los, corr. in anclabres: TQciTt. COMuellerus ad Festum 11; huc rettuli \\ 9 Festus 310 supp., puniceum uesti- mentum ita uocat Naeuius de bello punico; huc {ut et 7 et 10) rettulit LMuellerus || 10 Isidor. XIX 22 citrosa quasi con- crispa ad similitudinem citri. Naeuius {cf. Paulus 42); Ma- crob. III 19 , 5 Naeuius poeta in bello Punico ait citrosam uestem ; cf. et glossogr. Vatic. s. u. citr. \ puram glossogr. \ texta
I
CN. NAEVIUS. 45
Seruius ad Aen. I 170: jiouam tamen rem Nae- 11 uius bello Punico dicit, unam nauem habuisse Aeneam, quam Mercurius fecerit.
senex fretiis pietati | adlociitus siimmi 12
deum regis fratrem, | Neptunum regnatorem marum.
Macrdbius VI <5, 31: in principio Aeneidos tem- 13 pestas describitur et Venus apud louem queritur . . . hic locus totus sumptus a Naeuio est ex primo libro belli Punici. illic enim aeque Venus Troianis tem- pestate laborantibus cum loue queritur et secuntur uerba louis filiam consolantis spe futurorum.
patrem suiim supremum | optumiim appellat. 14
summe deiim regnator, | quianam genus ursisti? 15
Seruius Ban. ad Aen. I 198 — 207: et totus hic 16 locus de Naeui P [Naeuio codeXj corrext] belli Punici libro translatus est.
Paulus p. 20 M.: Aenariam appellauere locum, 17 ubi Aeneas classem a Troia ueniens appulit.
Seruius Dan. ad Aen. IX 712: Prochyta . . . hanc 18 Naeuius in primo belli Punici de cognata Aeneae no- men accepisse dicit.
addidi (pulchraque: cf. supra p. 17) |1 11 Prisc. I 361 sq. H. marum pro marium apud Naeuium in carmine belli Punici. huc rettulit Schuettius | 1 pietati plures codd. : pietate nonnulli codd. {^ietsiiei Vahlenus) \ deum codd. ante adlocutus {sdl.pauci), quod ut ex sequentibus repetitum metroque repugnans deleui \ suauiore rhythmo Nept. fratrem LMuellerus \\ 14 Varro VII 51 Naeuius . . supremum a superrimo dictum. huc rettulit Kluss- mannus 1| 15 Festus 257 quoniam pro quare et cur positum est apud Naeuium in carmine P. b. ; huc rettulit LMuellerus \ ge • nus isti cod., correxi (genuisti Scaliger, me genuisti Hauetus) j 16 huc rettuli: post tempestatem suos adlocutus est Aeneas \\ 17 Naeuio dedit Buechelerus.
46 CN. NAEVIUS.
19 Lactantius inst. diu. I 6: quartam [Sihyllam] Cim- meriam in Italia, quam Naeuius in libris belli Punici . . nominat. — cf. et incerti orig. g. B. 10.
20 inerant signa expressa, | quo modd Titanes bicorpores Gigantes | magnique Atlantes, Runcus atque Porporeus | filii Terras,
21 ei uenit in mentem | hominum fortunas
22 iamque eius mentem fortuna | fecerat quietem.
23 siluicolae homines mites \ bellique inertes.
LIBER II.
24 blande et docte percdntat, | Aenea quo pacto Troiam urbem liquisset.
19 libro I adscr. Spangenhergius ; fortasse ante 18 ponen- dum: cf. orig. g. Bom. 10 || 20 Prisc. I 198 H de femininorum in as genetiuo: Naeuius in carmine belli Punici I, et sic idem 217 ('Titanus' pro ^Titan') adfert u. 1 et 2; templum Gumanum uidetur describi \ 1 expressa signa Spengelius | 2 athlantes (ad- lantes) plerique codd. his (Telamones Buechelerus) | 3 rhumcus uel rumchus aliquot codd. \ Porporeus FlecJceisenus ann. 1866 p. 11: porpureus uel purporeus (purpureus) codd. \\ 21 Prisc. 1 198 H. {post fr. 20) in eodem | euenit (ei om.) duo libri | mente plerique lihri {non R) | furtunas duo codd. || 22 Prisc. I 242 H, etiam simplex (quies) in usu inuenitur trium generum. Nae- uius in carmine b. P. I [sic pars codd., pars IIJ. fortunam a Sihylla patefactam intellege | furtuna duo codd. \\ 23 Macroh. VI 5 , 9 siluicolae Fauni. Naeuius b. P. libro primo | mi- tes {uel segnes) addidi', de h consona cf. supra p. 16 || 24 Non. 474 , 6 perconta . . Naeuius b. P. lib. II et 335 , 2 liquerit significat et reliquerit. Naeuius b. P. lib. II. lihro I adscrihi uoluit Merula non recte | 1 Aenea Fleckeisenus misc. crit. 21 {cf. Quint. 1 5, 61, Charis. 66, 17 K.): aenas uel ensis priore loco, altero (a)ennius (aen == aeneidos) codd. Aenes Buechele- rus I liquisset Merula: reliquisset codd. l. posteriore, priore li- querit {ex Accii loco). ^ percontat scil. hospes latinus.
CN. NAEVIUS. 47
hisque susiim ad caelum | sustulit suas rex 25
amhds laetus Amulius^ ] gratulabat diuis.
Seniius ad Aen. I 273: Naeuius et Ennius Ae- 26 neae ex filia nepotem Romulum conditorem urbis tradunt,
Varro V 43: Auentinum aliquot de causis dicunt; 27 Naeuius ab auibus^ quod eo se ab Tiberi ferrent aues.
Varro V 53: quartae regionis Palatium . . . a pe- 28 core dictum putant quidam; itaque Naeuius Balatium appellat.
quam liquidum amnem 29
is res diuas edicit, | praedicit castus. 30
prima incedit Cereris | Proserpna pouer. 31
deinde pollens sagittis ] inclutus arquitenens, 32 sanctus loue prognatus, 1 Piltius Apdllo.
25 Non. 116, 30 gratulari, gratias agere . . Naeiiius b. P. lib. II hisque . .; ita scripsi: Itl isque codd. III manusque Me- rula I rex Stephanus: res codd. || 2 ambas {cf. Enni ann. 339) laetus addidi \ AmuUus codd. , corr. Bentinus {cf. de synizesi supra p. 18) | gratulabatur codd. , corr. Hauetus (gratulatur Hermannus) || 26—28 lihro II adscripsi \ 29 Festus 293 subli- cium pontem . . . <(quidam, quod sub eo> aqua liquens <^labe- retur, sublicium dicunt^, in qua opinio<(ne fuit • . •]> et memi- nit <. . . . Naeuius)>, qui ait in belli <Punici libro . . . .> || 30 Non. 197, 15 castitas . . . masculini. Naeuius carmine P. b. (ll\ is>. liaec a codd. omissa addidi H 31 Frisc. I 232 H. bic et haec puer . . Naeuius in II b. P. (VI in suis codd. inuenisse se innuit Scriuerius) \ incedet duo codd. \ ceteris R [ proserpina puer (puer pros. unus) codd., quod correxi || 32 Macroh. VI 5, 8 hoc epitheto (arquit.) usus est Naeuius b. P. libro II | 1 fortasse deendo est Naeui \ 2 aB^nctvLS loue Buechelerus: sanctus- que Delphis codd. sanctus (uulgo) Deli Fleckcisenus \ Pythius codd.^ formam priscam restituit VaJile^ius cp. Placid. 74, 14 D.
48 CN. NAEVIUS.
LIBER III.
33 Seruius ad Aen. IV 9 Anna soror : cuius filiae f ue- rint Anna et Dido, Naeuius dixit.
34 scopas atque uerbenas | sagmina sumpserunt.
35 ^j j. 'o ^ ^ j. \ Marcus Valerius consul partem exerciti ] in expeditidnem ducit.
LIBER IV.
36 conferre * que aut * | ratem aeratam, qui per liquidilm mare eunt fugantes | atque sectantes
37 Kjj.Kjsuj.^\j.u transit Melitam exercitiis Romanus, | insulam integram
urit populatur uastat, | rem hostium concmnat.
38 sin lUos deserant | fortissimos uiros, magnum stuprum populo | sic fieri per gentis.
39 seseque uei perire | mauolunt ibidem
quam cum stupro redire | ad suos populares.
33 huc rettuli, in initio huius lihri, a quo coeptum est hel- lum narrari^ de Carthagine praemonitum, fuisse putans \\ 34 Paulus 320 sagmina dicebant herbas uerbenas . . Naeuius {cf. COMuelleri acln. ad Fest.3^1). huc rettulit Merula{ad lY?) j sco- pas Scaliger : scapas et scapos et scabos codd. || 35 Charis. 128 K. exerciti Gn, Naeuius b. P. libro III [sic Vahlenus: I cod.-^ an pro I m. ualerius legendum est IIII ualerius.^] | 1 Manius Me- rula falso {supra p. 12) |1 36 Varro VII 23 ut Naeuius quom ait . . ''ratis' dicta nauis longa propter remos. huc rettuUt COMuellerus \ 1 conferreque aut Flor. conferre queant cod. Tur- nehi; fortasse quod queant | qui = qua \ per liquidum Sca- liger: perit . quidum {sic) Flor. \ mare sudantes eunt atque se- dantes Flor., correxi || 37 Non. 90, 27 concinnare, conficere uel colligere. Naeuius b. Poenici lib. IIII | 2 Eomanus exercitus codd., traieci | ad integram cf. supra p. 19; intemerat Hauetus \ 3 hostium hisyllahe {l. l. p. 18) || 38 et 39. Festus 317 stuprum pro turpitudine . . Naeuius . . . (39) item (38); cf. et Gr. l. K.
CN. NAEVIUS. 49
uixdilm praetor adueneit, | auspicat auspicium 40 prosprilm.
simiil atrdcia dtra \ prosicarent exta 41
ministratdres.
^±^jiKj±^\j. eam carnem 42
uictoribus danunt.
Kjj.^s^s^\u. uicissatim 4B
uolui uictdriam.
LIBER VI.
se primum decimum annum | ilicd sedere. ' 44
censet ed uenturum | dbuiam Poenum. 4.5
superbiter contemtim cdnterit legidnes. 4^
V 591 ut Naeuins (38, 2) | 38, 1 uirorum Scaliger; at cf. supra p. 17 \ 2 sic addidi (populo om. Gr. L. II., uhi et gen- tes); populoi LMuellerus | 39, 1 seseq; uei scripsi: seseque i cod. I 2 strupro cod. \\ 40 Non. 468, 27 auspicaui pro auspicatus sum . . Naeuius b. Poen. lib. IIII 1 uixdum scripsi : uirum codd. uerum lun. \ aduenit {-neit ego) Merula: adueniet codd. \ 2 pro- sperum codd., corr. Spengelius {delet Merula) \\ 41 Non. 76, 5 atrox, crudum. Naeuius b. Poen. lib. IIII [sic Bamb. cum aliis: III GHL] | 1 atra addidi \ prosicarent scripsi (-cerent Mercerus) : proicerent codd. porricerent lunius maJe \ exta H m. 1 : extra m. 2 cum ceteris \\ 42 Non. 97, 18 danunt, dant. Nae- uius b. Poen. lib. IIII || 43 Non. 183, 15 uicissatim, per uices. Naeuius b. Pun. lib. IIII || 44 Non. 325, 5 ilico, in eo loco. Kaeuius b. Poen. lib. VI [GL, H m. 2: III H m. 1; fortasse IV] j se primum scripsi: septimum codd. ut Hauetus, iam LMuell. in initio addunt \ decimum tribrachys: supra p. 12 j illico L I sedere ego: sedent codd. sederent Hauetus sedentes LMuellerus \\ 45 Non. 267, 18 censere . . arbitrari. Naeuius Poen. b. lib. VI | censent H m. 2, m G n suprascripta || 46 Non. 515, 10 superbiter . . Naeuius b. Poen. lib. VI et 515, 33 contemtim, contemnenter. Naeuius b. Poen. lib. VI | super- uiter GL, H ??i. 2 bis \ contentim GHL priore loco. Fragmexta poetaeum roman-oeum. 4
50 CN. NAEVIUS.
LIBER VII.
47 conuenit regnum simul | atque ut locos haberent.
48 id qudque paciscunt, urbis | moenia sint tuta a uictorum furdre-^ | cdntra quae Lutatius recdnciliat captiuos, | plurimos idem Sicilienses paciscit | obsides ut reddant.
INCERTAE SEDIS FRAGMENTA.
49 topper saeui capesset | flammam Yolcani.
60 ditem domiim decoremque | magnamque uexarant.
61 honerariae honustae | stabant in flustris.
52 plerique omnes subigilntur | sub unum iudicium.
47 Non. 211, 3 loca . . neutri . . masculini . . Naeuius b. Pun. lib. VII [sic Merula: VI codd.] | ut locos scripsi: locos ut (non L) codd. sic hexametrum efficientes \ haberet Merula \\ 48 Non. 474, 16 paciscunt. Naeuius b. Poen. lib. VII | 1 pa- ciscunt urbis {scil. Carthaginis) scripsi: paciscuntur codd. \ tuta — contra addidi (Jacunam iam suspicatus est Hauetus) \ Luta- tius scripsi {supra p. 18) : lutatium (luct. H) codd. Lutati Haue- tus I 3 reconciliant codd., corr. Hauetus \ correxi interpunctio- wem II 49 Festus 352 topper . . cito; sic [C]Naeui<^us carmine b. Punici . .: topper saeui)^ capesset ectr. sic duce Haueto sup- pleui; topper nauis JBuechelerus \\ 50 Prisc. I 234 K. decor, decoris paenultima correpta apud uetustissimos , quando pro decorus accipitur. Naeuius in carmine b. P. . . aliter enim iambus stare non potest (glossogr. Vat. s. u.: unde Naeuius) | magnamque (s^cDHrb : magna quae R magnam BG, que supra- scriptum in LK) et ditem in codd. transposita; traieci \ uexa- rant H ex corr.., plures Krehlii: uexerant ipse Prisc, duxerat glossogr. \\ 51 Isidor. de n. r. 44 flustrum motus maris sine tempestate fluctuantis, uelut N. in bello Poenico (c/*. Paulus 89) I oner. on. Bamb. alter | in; fort. endo || 52 Bonat. in Ter. Andr. 1 1, 28 plerique omnes uQxai6[i6q est . . N. in bello Punico | plerique codd. dett. : plerumque Paris. \ subigunt codd. dett. \ unum Paris. : suum codd. dett. ; fort. unum sub {sed cf. supra p. 14).
O 2. \J ±
CN. NAEVIUS. 51
quod brilti | nec satis sardare
queilnt.
fames acer augescit | hostibus ^ j. ^ 64
Gellius V 12, 7: Lucetium autem louem Cn. Nae- 55 uius in libris belli Poenici appellat.
simul alius aliunde ] riimitant inter se. 66
magni metus tumultus | pectora possideit. 67
runa 68
Samnite 59
n. Saturarum siue ludorum libri II.
quianam Saturniilm | }iuc tu populilm pepulisti? 60
cum tii pollens sagittis | arquitenens Deana. 01
atque prius pariet | bouem lucusta Liicam. 62
53 Festus 322 <(sardare^ intellegere . . . Nae^uius belli Pu<mci libro.. quo>d; cf. Paiilus 323; Varro VII 108 apud Naeuium . . in bello Punico 'nec satis sarrare' isic) ab serare dictum, id est aperire || 54 Frisc. I 153 et 230 H. de acer fe- minino Naeuius i. c. b. P. ij 56 Paulus 271 rumitant, rumige- rantur. Naeuius {cf. Fest. 270) j alis Bothius \ se uulgo: sese PauU codd. \\ 57 Non. 214, 9 metus . . Naeuius. bello Pun. adscr. Klussmannus \ metus uulgo : intus (uitus L 7)i. 1) codd. | possidet codd., -dit L m. 1 , -deit ego \\ 58 Festus 262 runa ge- nus teli . . . Naeui<(us)>. hello Pun. adscr. Vahlenus || 59 Prisc. I 249 H. buius (Samnis) neutrum Naeuius 'S.' protulit in car- mine b. P.
II. SATTJRAE. 60 Festus 257 quianam quare et cur . . . apud . . Naeuium . . in satyra | huc tu addidi || 61 Macroh. VI 5, 8 {cf. fr. 32) idem alibi, h. e., non in bello Poenico, sed me iudice in satura \ arq. sag. poll. codd., traieci \ Deana FlecJc- eisenus: dea codd. \\ 62 Varro VII 39 apud Naeuium . . Luca bos elephas. saturis adscripsi \ at quae Flor.; an at quei.^ | lucustam lucam bouem Flor., traieci (locusta uulgo) supra p. 9.
4*
52 INCERTI.
63 fato Metelli Romae | consules fiunt
64 libera lingua loquemur liidis Liberalibus.
65 cedo qui uestram rem publicam tantam
amisistis tam cito? proueniebant oratores noui, stulti adulescentuli.
66 neminem uidi, qui numero sciret quod sciri
est opus.
INCERTI carmen Priami.
ueterem, Casmenae, cascam | rem uolo profari et Priamum.
INCERTI.
occursatrix artificum, | perdita spinturnix.
63 Ps.-Ascon. in Cic. Verr. 140 Or. dictum facete et con- tumeliose in Metellos antiquum Naeuii est \ fiunt consules codd., traiecit LBIuellerus \\ 64 Paulus 116 Liberalia Liberi festa . . Naeuius. saturis adscripsi || 65 Gic. Cato m. 7 , 20 'cedo — cito' sic enim percontantur ueteres in Naeui poetae ludorum posteriori libro, respondentur et alia et hoc in pri- mis: prou. ectr.; saturis adscripsi \ 1 cedo rem p. qui uestram t. amistis Koechly trochaeos dimetiens. rem uestram publi- cam Itibbeckius , qui inter 1 et 2 quaedam posse interposita fuisse adnotat \ 2 noui et Paris., Erfurt. (nouei Bihl.) || 66 Festus 170 numero . . apud Naeuium . . i. e. nimium sciret; saturis adscripsi \ quod Scaliger: quique cod. \ sciri scripsi: scit id cod. scito Scaliger |) aliaquae BibhecJci comici et tragici praebent incertae sedis fragmenta huc trahere periculosum dubiumque est.
CARM. PRIAMI. Varro VII 28 in carmine Priami quod est — cascum significat uetus | 1 ueterem Merula: ueteres Flor. inepto Musarum attributo {cf. Ennii ann. 247 prisci casci populi) I Casmenas Flor., corr. Scdliger \ cascam rem, sic Flor. \ 2 primum Flor., corr. Scaliger.
INCERTI. Festus 331, 33 spinturnix est auis genus tur- pis figurae: occ. cctr.;- saturnium discripsi.
INCERTL METELLT. 53
INCERTI earmen Nelei.
>uj.'uj.\jj.\jj.'u saucia 1
puer [filia] Salmoni sum manu matris fera.
foede stupreque castigor cotidie. 2
topper fortunae commutantur hominibus. B
et numquam numero matri faciemus uolup. 4
strigoves exerciti 5
sed iam se caelo cedens Aurora obstinet 6
suiim patrem.
METELLI.
malilm dabunt Metelli | Naeuio poetae.
CABM. NELEI. titulo ipso incUcante non fdbida, sed nar- ratio fuitf in qua primum iambi sunt adsumpti || 1 Charis. 84 K. puer et in feminino sexu — ut in Odyssia uetere {Li- uii fr. 3) — et in Nelei carmine aeque prisco [sic Keilius: eaque prisco cod.] \ 2 puera Varro ap. Char. ] filia ut glossam inclusi, quae expulerit additum a me Salmoni | sum manu scripsi: sumam; (= sumamus) cod. in fine lineae, unde ex. gr. lacu- nam expleui \\ 2 Festus 317 stuprum pro turpitudine — in Nelei carmine {Paul. 316 in carmine) | stupraeque cod. Festi \ cott. uel quott. codd. Pauli \\ 3 Festus 352 topper — cito, sic in Nelei carmine || 4 Festus 170 numero — item in Nelei — id est, numquam nimium faciemus; in quihus post Nelei addo carmine: et (en umquam Fleckeisenus in Mitschelii op. II 451 contra explicationem grammatici) \ uolup Ursinus: uolui cod. j| 5 Festus 314 strigores in Ne<^lei carmine pro st^rigosis posi- tum <[inuenitur, i. e. densa)>rum uirium ha . . . (hominibus Ursinus) \ strigones Turnebus \\ 6 Festus 197 obstinet — osten- dit, ut in ueteribus carminibus. huc rettuli \ de caelo Scali- ger, sed pro caelo secedens recte accipiunt.
MET. 1 Caes. Bassus 266 K. optimus {Saturnius) est quem Metelli proposuerunt de Naeuio aliquotiens ab eo uersu laces- siti {cf €t Mar. Vict. 139 K, Mar. Plot. 531 K, Atil Fort.
54 TABULAE TRIUMPHATORIAE.
2 oblicuo leiuet, qui 1 illuclit inuidenduin.
TABULAE TRIUMPHATORIAE.
L. AEMILI M. F. COS.
Ductu auspicio imperio | felicitateque eius inter Ephesum, Samum | Chiumque inspec-
tante ipso AntiochO; exercitu omni, | equitatu elephantisque, classis regis Antiochi^ | antea secilnda, uicta fusa fugata [ totaqae contiisa est; 5
ibique naues longae | omnibus cum sociis
294 K., Ter. Maur. 2517, Ps.-Ascon. in Verr. l 10, 29) | da- bunt malura Ter. Maur., Atil., Ps.-Ascon. \\ 2 Varro d. l. l. yi 80 uideo a ui . . hinc . . antiquom [ita scripsi: atticum cod.] illud: Saturnium a me restitutum in FlecTceiseni ann. 1884 p, 837 huc ex incerta coniectura rettuli \ oblicuo leiuet scripsi l. l.: obliuio lauet Flor. j illudit {uel inridet) scripsi: incidit Flor. TAB. TRIUMPH. 1 (cf. supra p. 20) Liuius XL, 52, 4 ad a. a. CJir. n. 179 idem dedicauit aedem Larium permarinum in Campo. uouerat eam annis undecim ante L, Aemilius Re- gillus nauali praelio aduersus praefectos regis Antiochi. supra ualuas templi tabula cum titulo boc fixa est. — m. 9 sic ad- fert Caesius Bassus 265 K. de saturniis agens: apud nostros in tabulis antiquis, quas triumphaturi duces in Capitolio figebant uictoriaeque suae titulum saturniis uersibus prosequebantur, talia repperi exempla . ex Regilli tabula: d. m, d, r. s. | Liuii textus ualde confusus; inscriptionem corruptam L, Aemilio M. Aemilii filio (cos aherrauit in u. 2 ante ipso) praecedunt uu. 9 et 10, quos traiecit titulum restituens Hauetus \ 1 ausp. imp. felicitate ductuque eius Liuii 3Ioguntinus, quod secundum 3Iummii titulum corrigentem Hauetum ita sum secutus, ut que retinerem cum felicitate iungens \ 2 Samum Chiumque Sigonius: camachumque Mog. | cos ante ipso Mog. \ uersus ipse discripsi j 4 antea secunda scripsi: antea sic Mog. antea inuicta Weissen- bornius ante Asiae litus Hauetus sine necessitate multa trans- ponens \ 5 uicta fusa contusa fiigataque est Mog., quod cor- rexi 1 6 ibique eo die naues Mog., eieci glossam j cum omni- bus sociis Mog., traieci.'
TABULAE TRIUMPHATORIAE. 55
captae duae C|uadraginta. | ea pugna pugnata rex 'Antioclius regnumque | fiindittis iiaciUant. duelld magnd dirimendo, \ regibus subigendis, 10 capiit patrandae pacis | haec pugna exim fuuit. eius rei ergo aedem laribus | permarinis uouit.
TI. SEMPRONI GRACCHI COS.
Imperio auspicioque eius \ legio exercitiisque populi Romani totam \ Sardiniam subegit. in ea prouincia | sunt hostium caesa aut capta supra octogmta milia, | opsidesque ahdiicti. 5 red felicissume gesta | atque liberatis sociiSy in uectigalis | aliis restitutis, exercititm integrum \ saluomque atque incdlumem plenissimilm praedai | secum deportauit. iterum triilmplians endo | urbem Rdmam rediit. 10 cuius rei ergd hanc tabulam | ddnum dat Indni.
7 XLII Sigonius {Liu. XXXYII 30, 7): LXII Mog. \ lege dvae ei ea, I 8 snppJeui; dlii alia \ 9, 10 duello magno regibus dirimendo caput subigendis p. p. h. p. e. Mog., uerum ordinem indicat Caesius | caput i. e. initiim] causa Drdkentorchius \ exin (exim) fuuit siue fuit scripsi: exeunti Mog., quod turbis factis necessario euasit \\ 11 fortasse cuius {et eius et rei mono- syllahum) || 2 Liuius XLI 28, 8 ad a. a. Chr. 174: eodem anno tabula in aede Matris Matutae cum indice hoc posita est | in inscriptione , quam agnouit UitscheUus {op. IV 200), consulis eod. Vindob. \ 1 eius (ei') addidi (Eius imp. Ritsch.) \ 2 totam et 4 sunt addidi (hostjum et milja lege) \ 4 suppl. Hauetus cp. Liu. 1. 1. 17, 3 I 5 red uel re idem: rep. Vindob. \ felicissume Walchius: felicissimume Vind. j adque Vind. \ 6 sociis add. Sigonius \ in uectigalis aliis scripsi: uectigalibus Vind. \ 7 integrum add. Hauetus {cf. Naeui fr. 37, 2) | saluomc Vind., mide que deleto, metro integro {supra p.. 12), saluom potest restitui ciim uulgata \ 8 praidai scripsi: praeda Vind. \ secum deportauit scripsi {cp. Liu. l. l. 17, 3 ipsique decedenti de prouincia exercitum se- cum deportare liceret): domum reportauit Vind.; sed scaenico- rum res metrica a saturniis aliena \ 9 endo ego: in Vind. \ re- dit Vind.j corr. uulgo \ 10 c. r. Jegas ut prioris carminis u.ll \ donum loui dedit Vind., correxi; praesens fere sollemne est in formula donum dat.
56 INCERTORUM VERSICULI.
3 Ex Acilii Glabrionis tabula.
fundit fugat prosternit | maximas legiones
4 summas opes qui regam | regias refregit.
5 magnum numerum triiimpliat | hostibus deuictis.
INCERTOEUM uersiculi.
1 nil cum fidibus graculost, nihil cum amara-
cind sui.
2 ibi pastores liidos faciunt coriis consualia.
3 Cdnsus consilid, Mars duello, Lar est compitd
potens.
4 rex erit qui recte faciet; qui non faciet,
ndn erit.
5 habeat scabiem, quisquis ad me uenerit nouis-
simus.
3 Caesius Bassus 265 K. in Acilii Gl. tabula {cf. Liu. XL 34, 4 sciq. 1| 4 Atil. Fortunat. 293 K. maxime tamen trium- phaturi in Capitolio tabulas huius modi uersibus incidebant: summas eqs.; cf. et Diomed. 512 K. || 5 Censorin. 71 H.
INC. UERS. 1 GelUus praef. 19 uetus adagium est. for- tasse ex Naeuii ludis \ nil LMuellerus d. r. m. 64: nihil (ni- chil) codd. I graculos P, graeculos E, corr. Hertzius \\ 2 Varro ap. Non. 21 pelles bubulas oleo perfusas percurrebant ibique cernuabant; a quo ille uersus uetus est in carminibus | sibi H jj 3 Tert. de spect. 11 ara Conso . . cum inscriptione eius- modi I lares coillo potentes cod.y correxi (compito Heinsius) \\ 4 ForpJi. ad Hor. epist. I 1, 62 contra pueri lusu cantare solent II 5 Porph. ad Hor. epist. II 3, 417 hoc ex lusu puero- rum sustulit, qui ludentes solent dicere | q. a. m. n. u. h. sc. codex, corr. LMuellerus in FlecJceis. ann. 1864, 484.
M. PORCIUS CATO. 57
M. PORCII CATONIS carmen de moribus.
auaritiam omnia nitia liabere putabant: sumptuo- 1 sus, cupidus, elegans, ambitiosus, inuidus qui habe- batur, is audiebat 'auarus'.
uestiri in foro honeste mos erat, domi quod satis 2 erat. — equos carius quam coquos emebant. — poe- ticae artis bonos non erat: si quis in ea re hidebat aut sese ad conuiuia adplicabat, ^crassator' uocabatur.
nam uita humana prope uti ferrum est. si exer- 3 ceas, conteritur; si non exerceas, tamen rubigo inter- ficit. item homines exercendo uidemus conteri; si nihil exerceas, inertia atque torpedo plus detrimenti facit quam exercitio.
CATONIS c. de mor. Jiic deesse nolui, quamquam ex parte tantum uersihus conscriptum fuisse puto {supra p. 25) || 1 GeU. XI 2, 2 in libro Catonis, qui inscriptus est carmen de mori- bus; ex quo libro uerba haec sunt — ex quibus uerbis appa- ret 'elegantem' dictum antiquitus . . qui nimis lecto amoeno- que cultu uictuque esset (iV"6w. 465, 18 elegantes . . carmine de moribus: auaritiam . . uitiosus) | auaritiam Non.: auaritia Gell. codd. \ putant Non. \ pro cupidus IFGronouius cuppes coni., sed intellege hominem Veneri deditum \ ambitio- sus {uel nouauoce diuitiosus) scripsi: uitiosus Gell., Non., quod nequit libidinosum prisco aeuo designare {et cf. cupidus), uino- sus Meursius luxuriosus IFGronouius \ inuidus idem: inritus Gell. codd. \ qui uulgo: que codd. \ audiebat auarus scripsi: laudabatur Gell. codd. auarus laudabatur LMuellerus {sed testem laudare, sim., hinc aliena) || 2 Gell. l. 1. ex eodem libro Catonis haec etiam sparsim et intercise commeminimus | lude- bat scripsi: studebat codd. (ei re stud. Muellerus) \ crassator plurimi codd., grassator unus || 3 Gell. J. l. illa quoque ex eo- dem libro praeclarae ueritatis sententia est {transsumpsit lihere Gudlt. Burlaeus); studui hanc sententiam in metrum redigere supra p. 25 1 robigo unus codex | se=exercendo unus codex in exercendo alter.
58 Q. ENNIUS.
4 emas non quod opus est, sed quod necesse est; quod non opus est, asse carum est.
INCERTI ad fllmm praecepta.
1 hiberno puluere, uere luto
tu grandia farra^ camille, metes.
Q. ENNIUS. I. annales. liber i.
1 Musae, quae pedibus magnum pulsatis Olimpum.
2 Varro r. r. I 1, 4: et quoniam, ut aiunt^ dei fa- cientes adiuuant^ prius inuocabo eos, nec ut Homerus et Ennius, Musas^ sed XII deos consentis.
3 Propertius III 2^ 1 sqc[.: uisus eram molli recu- bans Heliconis in umbra, Bellorophontei qua fiuit
4 Seneca epist. 94, 27 quae praecipiuntur , per se multum habent ponderis, utique si aut carmini intexta sunt aut prosa oratione in sententiam coartata, sicut illa Catoniana; haec ad priora carmini intexta specta7'e puto, quae mox sequuntur (tem- pori parce. te nosce), ad prosam; et certe in dltero colo repo- nendo assi anapaestum facile nancisceris; alia apertissime prosa scripta et ad alias praeceptorum partes spectantia nolui hic ponere; cf. lordani edit. 77 sqq.
INCERTI ad f. pr. i^mus Catonis esse uideri supra dixi p. 26 I Paulus 93 flaminius camillus . . omnes pueros ab anti- quis camillos appellatos, sicut habetur in antiquo carmine, cum pater filio de agricultura praeciperet; Macrob. Y 20, 18 in libro . . uetustissimorum carminum, qui ante omnia quae a Latinis scripta sunt conpositus ferebatur, inuenitur hoc rusti- cum uetus canticum; anapaestos discripsi Macrohio exagge- ranti {ex Fesio hausit sine dubio) nihil tribuens \ 1 uere scripsi : uereno Par. Macr. m. 1, uerno Macr. ceteri cum Paulo \ 2 tu addidi
Q. ENNIUS. 1 Varro de l. l. VII 20 Enni , Seruius ad Aen. XI 660 pulsant. Ennius {ubi Musae A: ad Musas cett.,
I. ANNALES. 59
humor equi, reges^ Alba, tuos et regum facta tuo- rum, tantum operis^ neruis hiscere posse meis^ parua- que iam magnis admoram fontibus ora, unde pater sitiens Ennius ante bibit et cecinit Curios fratres et Horatia pila regiaque Aemilia uecta tropaea rate uic- tricesque moras Fabii pugnamque sinistram Cannen- sem et uersos ad pia uota deos Hannibalemque lares Romana sede fugantes, anseris et tutum uoce fuisse louem. — Persius prol. 1 sqq.: nec fonte labra pro- lui caballino nec in bicipiti somniasse Parnaso memini, ut repente sic poeta prodirem, uhi scJioliasta: tangit Ennium, qui dicit se uidisse somniando in Parnaso Homerum sibi dicentem, quod eius anima in suo esset corpore. — Fronto p. 11 N.: transeo nunc ad Q. En- nium nostrum, quem tu ais ex somno et somnio in- itium uersibus [initiu usib; scripsi: initium sibi cod.l fecisse. — Cicero Sonin. Scip. 1: fit enim ut cogita- tiones sermonesque nostri pariant aliquid in somno tale, quale de Homero scribit Ennius-, de quo uide- licet saepissime uigilans solebat cogitare et loqui.
_ wu _ somno leni placidoque reuinctus. ^
_ ^^ _ v^^ uisus Homerus adesse poeta. S
Lucretius I 116: ignoratur enim quae sit na- 6 tura animai, nata sit, an contra nascentibus insinuetur, et simul intereat nobiscum morte dirempta, an tenebras orci uisat uastasque lacunas, an pecudes alias diuinitus insinuet se, Ennius ut noster cecinit, qui primus amoeno de- tulit ex Helicone perenni laude coronam, per gentis latas [ita scripsi Fleckeis. ann. 1881 p. 407 : Italas codd.'\ bominum quae clara clueret; etsi praeterea tamen
pedibus om. A, Olypu A Olipi RH) || 4 Fronto 74 N. ut poeta ait — ex armalibus sumptum || 5 Cic. Acad. pr. II 16, 51 at cnm somniauit (Ennius), narrauit {cf. et ibid. II 27, 88).
60 Q. ENNIUS.
esse Acherusia templa Ennius aeternis exponit uersibus idem, quo neque permanent animae ne- que corpora nostra, sed quaedam simulacra modis pallentia miris: unde sibi exortam sem- per florentis Homeri commemorat speciem lacrimas effundere salsas coepisse et rerum naturam expandere dictis. — cf. Seruius acl Aen. VII 804: Ennius et Lucretius florens dicunt omne quod nitidum est et ad Aen. II 173: hoc autem {sal- siis) Ennius de lacrimis [lamis codd., corr. Spangen- hergius].
7 o pietas animi!
8 oua parire solet genlis pinnis condecoratum, non animam; post inde uenit diuinitus pullis ipsa anima.
9 _w^_uv^_u^_uw terraque corpus,
quae dedit, ipsa capit neque dispendi facit hilum.
[0 _^w_v^^_ memini me fiere pauom.
7 Cic. Acad. pr. II 27, 88 nisi uero Ennium non puta- mus ita totum illud audiuisse . . . (si modo id somniauit), ut si uigilans audiret; Donat. ad Ter. Eun. III 5 , 12 o festus dies hominis: pro 'homo festi diei'. sic dicitur etiam scelus homo. Ennius ] animi] amice edd. priscae Don. \\ 8 Varro de l. l. V 59 oua — animam, ut ait Ennius; et: post — anima; Diomed. 383 K. parire, ut apud Ennium: o. p. s. Prisc. I 401 et 500 et 540 H. ob idem parire u. 1 adfert] ad annales fragm. recte rettulerunt Krahnerus et BergTcius \ 1 parere Flor. Varr. | solent codd. Diom. \ pennis Flor. Varr. et multi Prisc. codd. \\ 9 Varro de l. l. V 60 recte igitur — Ennius terram corpns quae dederit (deperit Flor.) ipsam capere neque dispendi fa- cere hilum; idem IX 54 in 'nihiF uocabulum recto casu appa- ret in hoc 'quae — hilum', quod ualet nec dispendii facit quidquam {ubi ira pro ipsa et caput Flor.):, idem V 111 hila ab hilo dicta, quod ait Ennius: n. d. f h. | ten-aque ex primo loco restituit Bergkius \\ 10 Charis. 98 K. pauos Ennius; Donat. ad Ter. Andr; II 5, 18 memini uidere pro uidisse. Ennius {sic et in Phorm. I 2 , 24) .et in Adelph. I 2, 26 fieret producta
I. ANNALES. 61
Porphyrio ad Hor. epist. II 1, 50 (quo promissall cadant et somuia Pythogarea): Enuius in principio annalium suorum somnio se scripsit admonitum, quod secundum Pytbagorae dogma anima Homeri in suum corpus uenisset. — cf. et scJiol. ad Statii Theh. III 485.
Seruius ad Aen. VII 691 (at Messapus equom 12 domitor, Neptunia proles): ab lioc Ennius dicit se originem ducere^ unde nunc et cantantes inducit eius socios et eos comparat cycnis.
— \j\j^^.j^\j^ — \j^-.-oKj latos 13
per populos os atque poemata nostra cluebunt clara.
>^ U _ U vj
est operae, cognoscite, ciues. 14
cum ueter occubuit Priamus sub Marte Pelasgo. 15
prima syllaba. Ennius; Tert. d. an. 33 pauum se memi- nit Homerus Ennio somniante {ibid. 34, idem de resurr. I 1; cf. Acron ad Uor. od. I 28, 10) | meminit me cod. Charisii., cum deberet suppungi t; me minime Paris.,Don. ad Andr. (memini me ibi ceteri) memini uel minime {om. me) Don. Ox. cet. II. I fiere Ilbergius: fieri cod. Char. quam (quem) fieri Don. ad Andr. Par. Oxon. fieri ceit. II. \ pauum cod. Char., Paris. JDon. ad Andr., ubi pauidum Oxon. , qui ad Phorm. pauum {similia codd. Don. ad Ad.) |1 13 Probus 231 K. de neutrorum a breui Ennius in primo ann. [sic Ilbergius: primo nam cod.] \ p ante populos add. Ilbergius \ os atque scripsi: res atque cod. terrasque Ilbergius \ cluebant cod., corr. Dousa I clara a Probo scil. omissum hic addidi duce Ilbergio {cf. Lucr. in fr. 6) |J 14 Persius 6, 9 Lunai portum, est operae, cogn. ciues: cor iubet lioc Enni, postquam destertuit esse Maeonides Quintus pauone ex Pythagoreo. quae uerba cum aperte ad praefationis fineni spectent^ sed inepte statuatur ipsum Lunae portum ab Ennio, qui in Parnaso somniasse se finxit, commendatum ciuibus esse, sic mihi persuadeo, ea tantum quae dedi uerba sumpsisse Persium ex Ennio, qui Bomanos ut histo- riam suam nouo 7nodo enarratam cognoscere uellent adhortatus sit I cognoscere Montep. 125 1| 15 Prisc. l 91 H ueterrimus quasi a ueter positiuo. Ennius (hinc AJdhehn. in Mai auct. class. V 577).
62 Q. ENNIUS.
16 Assaraco natus Capis optimus, isque pium ex se Anchisam generat.
17 doctusque Anchisa, Yenus quem pulcherrima dia diuom fata docet, diuinum ut pectus haberet.
18 cum superum lumen nox intempesta teneret,
19 transnauit cita per teneras caliginis auras.
20 constitit inde loci propter sos dia dearum.
21 _vju_u'^_uu_^'w'_ face uero, quod tecum precibus pater orat
"U — <J 'U
22 est locus, Hesperiam quam mortales perhibebant.
23 quos homines quondam Laurentis terra recepit.
24 quam prisci casci populi tenuere Latini.
16 Philarg. ad Georg. III 35 Assaracus auus Ancliisae. Ennius. lihro I adscr. Columna \ Ancliisen codd., corr. FlecTc- eisenus misc. crit. 21 || 17 Prolus ad Verg. ecl. 6, 31 poeta Ennius Anchisen augurii ac per hoc diuini quiddam habuisse praesumit sic; schol. Veron. ad Aen. II 687 peritum multa- rum disciplinarum Anchisen fuisse . . . (periit Ennii nomen) qui ita de eo ait {Mai auct. class. VII 386) j 1 doctus Anchisa schol. Ver. doctusque Anchisesque Prohus (doctusque Anchises auct. class.), corr. FlecJceisenus \ pulcherrima diu fata docet schol. Ver. pulchra dearum fari donauit Prohus, correxi (u. 1 diuum Maius dium Fleckeis., u. 2 fata docet fari Bernaysius) \ 2 d. p. habere {om. ut) Probus \\ 18 Macr. VI 1, 14 Ennius in I 1 tenebat Neapol. \\ 19 Philarg. ad Georg. IV 9 nare pro uo- lare ait Ennius in primo H 20 Festus 301 sos pro eos . . ut Ennius li I | dea diarum cod., corr. Augustinus || 21 Festus 198 orare . . pro agere . . Ennius in primo | face Columna: facere cod. I te cum cod., corr. Merula || 22 Macr. VI 1, 11 Ennius in I II 23 Prisc. I 338 H. Laurentis etiam pro Laurens dice- bant. Ennius in annalibus [ann. Hb. I.^]; lihro I adscr. Me- rula II 24 Varro VII 28 cascum uetus esse significat Ennius^ quom ait {cf. Cic. Tusc. I 12, 27) | tenuere Columna: ge- nuere Flor.
I. ANNALES. 63
-«u^v^-vw-vju-u*^- Saturno, 25
quem Caelus genuit.
u w _ v^ u
late Saturnia tellus.
Seniius ad Aen. I 273 : Naeuius et Ennius Aeneae 27 ex filia nepotem Romulum conditorem urbis tradunt. — idem ad Aen. VI 77: secundum Ennium (Romu- lus) referetur inter deos cum Aenea. dicit namque Iliam fuisse filiam Aeneae.
ut cita cum tremulis anus attulit artubus lumen, 28 talia tum memorat lacrumanS; exterrita somno: 'Euridica prognata, pater quam noster amauit, uires uitaque corpus meum nunc deserit omne. 5 nam me uisus homo pulcher per amoena salicta et ripas raptare locosque nouos; ita sola postilla, germana soror^ errare uidebar tardaque uestigare et quaerere te neque posse corde capessere: semita nulla uiam stabilibat.
10 exim compellare pater me uoce uidetur
bis uerbis: 'o gnata, tibi sunt ante ferundae aerumnae, post ex fluuio fortuna resistet.' baec ecfatus pater, germana, repente recessit nec sese dedit in conspectum corde cupitus,
15 quamquam multa manus ad caeli caerula templa
25 Non. 197, 9 caelum — masculino — Ennius — idem; Charis. 72 K. ut Ennius (Saturno om.) \\ 26 Varro V 42 hunc {Capitolinum) antea montem Saturnium appellatum prodide- runt, et ab eo late Saturniam (-nam Flor.) terram, ut etiam Ennius appellat || 28 Cic. de diu. I 20, 40 narrat enim et apud Ennium Vestalis illa 1 1 ut cita scripsi: etcita V m. 1 AB ex- cita V w. 2 H eccita Klotzius \ 2 commemorat uulgo \ lacri- mans codd. \ 3 eurydica codd. praeter H | 4 uita meum corpus (m. c. in ras.) nunc B uitamque corpus nostrum nunc H | 8 te neque] utique H ] 10 exin A wi. 2 HV | 11 o gnata excerpta Pithoei: cognata AB cognita HV | ferundae Dauisius: gerendae codd. an terendae.^ | 13, 12 ponunt codd., transpos. JDauisiu^ \ 14 efatus AV m. 1 eflfatus V w. 2 (pater effatus in ras. B) fa-
64 Q. ENNIUS.
tendebam lacrumans et blanda uoce uocabam. uix aegro tum corde meo me somnus reliquit'.
29 Ouidius trist II 259: sumpserit annales (nihil est hirsutius illis) : facta sit unde parens Ilia nempe leget.
30 te uenerata precor, Yenus, te, genetrix patris
nostri , ut me de caelo uisas rogitata parumper.
31 Ilia, dia nepos, quas erumnas tetulisti.
32 _^^_u^_u^ cetera quos peperisti ne cures.
33 Porphyrio ad Hor. od. 12, 17 : Ilia auctore Ennio in amnem Tiberim iussu Amulii regis Albanorum prae- cipitata Anieni [antea enim anieni coc?.] matrimonio iuncta est. atqui hic (Horatius) loquitur, quasi Tiberi potius nupserit. — Seruius ad Aen. I 273: nati sunt Remus et Romus, quos cum matre Amulius praecipi- tari iussit in Tiberim. tum, ut quidam dicunt, Iliam sibi Anien fecit uxorem, ut alii (inter quos Hora- tius) Tiberis.
34 teque, pater Tiberine, tuo cum flumine sancto.
35 haec ecfatus; ibique latrones dicta facessunt.
tus H I et germana H j 16 lacrimaus H | 17 tum] cum BH; mdlim usque a. dum 1| 30 Non. 378, 16 parumper, cito et uelo- citer. E. ann. lib. I | uenerata scripsi: saneneta codd. Jiunc aancta Columna \ te Vdhlenus: et codd. \ rogitata Hauptius: cognata codd. il 31 Charis. 90 K. nepos nepotis, et aduocant E., quod dixerit ita {Gr. L. K. IV 563); Non. 215, 8 nepos dici et femina potest Ennio auctore; Fest. 286 cum ait E, 'I. d. n.'; libro I adscr. Columna | da JVon. GL de (dea m. 2) H | neptis Non. L | erumnas, sic ubique codd. \ ne tulisti Non. codd. || 32 Seruius ad Aen. IX 653 cetera, id est in ceterum. est autem Ennia- num II 34 3Iacr. Yl 1, 12 Ennius in I | flumines Paris. \\ 35 Non. 306, 23 facessere est facere. Ennius ann. lib. I | et fatus ibique (fatu sibique Bern.) codd., ecfatus ubi ScaJiger.
I
I. ANNALES. 65
^ ^u - ^^ ^ ^ at Ilia reddita nupta. 36
_ w w destituunt campos riuoque remanant. 37
postquam consistit fluuius, qui est omnibus 33
princeps, qui sunt Italia.
_ ^u _ w^ _ lupus femina feta repente. 39
Vety. Aen. VIII 630: fecerat et uiridi fetam Ma- 40 uortis in antro procubuisse lupam: geminos huic ubera circum ludere pendentis pueros et lambere matrem inpauidos; illam tereti ceruice reflexa mulcere alter- nos et corpora fingere lingua; ad qiiae Seruius: sane totus bic locus Ennianus est.
fici dulciferae, lactantes ubere toto. 41
indotuetur ubi lupus femina, despicit omnis 42
nec campos celeri passu permensa parumper conicit in siluam sese.
36 Seru. ad Aen. III 333 reddita more ueteri pro data . . Ennius in analibus [ann. lib. I .?]; hic posuit Merula \ ad illa cod., ut Ilia Commelinus \ nupta scripsi: nuptam cod. nuptum uulgo II 37 Festus 282 remanant, repetunt [reptent cod.] Ennius 1. I j destituunt (scil aquae Tiheris) Scaliger : desunt cod. \ cam- pos riuoque (= et alueo) scripsi: riuos camposque cod. (et sic Paulus) I remanant lemma Festi: remant cod., et sic Paulus in lemm. et textu \\ 38 Fronto 160 N. Tiberis — Ennius | consistit lac. Becherus: const . . ti cod. hahere uidetur \ qui omnium cod.; sed recte huc accersiuit Spangenhergius Cic. Or. 48, 161 ita enim loquebamur ^qui est omnibu princeps', non 'omni- bus' I qui sunt Italia scripsi: qui sub ciuilia cod. Front. qui sub caeruleo Ilhergius || 39 Seru. ad Aen. II 355 apud ueteres lupus promiscuum erat, ut Ennius (feta P: facta C); Festus 286 Ennius quoque — '"lupa feta'; cf. et Quintil. I 6, 12; huc ret- tulit Columna \\ 41 Charis. 128 K. fici Ennius; sunt qui ex Capro 98 K. lactentes ficus hic quoque lactentes scrihant \\ 42 Non. 378, 18 parumper, cito et uelociter . . Ennius ann. lib. I . . idem in eodem } ubi Columna : ibi codd. \ despicit scripsi cp.
FaAGMENTA POETARUM ROMAXORXJM. 5
66 Q. ENNIUS.
43 de origine gentis Bomanae 20: (Faustulus pueros) sustulit nutriendosque Accae Larentiae uxori suae dedit, ut scribunt Ennius lib. I et Caesar II.
44 _^^_w^_^^_ pars ludicre saxa iactant, inter se licitantur.
45 occiduntur ubi, potitur ratus Romulus praedam.
46 olli respondit rex Albai Longai.
47 qui caelum uersat stellis fulgentibus aptum.
48 _u^-.^^_ cenacula maxima caeli.
49 Seruius ad Aen. X 5 considunt tectis bipatenti- bus: physice dixit. nam caelum patet ab ortu ad occasum. est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur.
50 caelicolae, mea membra suis quos nostra potestas officiis diuisa facit.
Dion. Hal. I 79: conspicit codd. inepta cum tautologia (om- nia Lachm. ad Lucr. I 1108) | 2 nec campos scripsi eodem auctore: in campo codd. hinc campum Columna hinc campos Ubergius \ permensa Columna: praemens codd. \ parumper non recte sunt interpretati || 43 nolui plura ex lioc fonte adscrihere, cum ultima tantum ex Ennio petita esse appareat \\ 44 Non. 134, 13 licitari, congredi, pugnare . Ennius; libr. I adscr. Spangen- bergius:, uersus distinxit Vahlenus \\ 45 Festus 274 pro firmo, certo ponitur ratus et ratum; Ennius; huc rettuUt Columna \\ 46 Atil. Fortun. 284 K. minimus (hex.) habet XII {syJl), ut Ennianus; Donat. 396 K. diaeresis . . ut (Pompeius 297) ; huc rett. Columna \\ 47 Macr. VI 1, 9 Ennius in I || 48 Tertullian. adu. Vdlent. 7 Ennins . . 'c. m. c' simpliciter pronuntiauit de elati situs nomine uel quia louem illic epulantem legerat apud Homerum; schol. Veron. ad Aen. X 1 Ennius non tantum do- mum, sed etiam cenaculam caeli; hic posuit Spangenbergius || 49 huc retulit Spangenbergius ; huc fortasse spectant uerba apud Cic. de or. III 47, 182 aliae (altae) sunt geminae, quibus, quae JBerglcius op. I 264 no7i male ad Ennium retulit {huius somnio in Parnasi tribuens) correxitque antae (= portae) s. g. q. || 50 Seru. ad Aen. IV 638 hinc et louis oratio; uerba a Krahnero
I. ANNALES. 67
respondit luno Saturnia^ sancta dearum. 51
0 genitor noster Saturnie, maxime diuom. 52
Seruius ad Aen. I 20: in Ennio inducitur luppiter 53 promittens Romanis excidium Cartliaginis.
unus erit, quem tu tolles in caerula caeli 54
templa.
cum cura magna curantes, tum cupientes 55
regni dant operam simul auspicio augurioque. in monte ecce Falatino de uertice summo Jiinc Remus auspicio se deuouet atque secundam 5 solus auem seruat; at Romulus pulcher in alto quaerit Auentino praepes genus altiuolantum. omnibus cura uiris, uter esset induperator: certabant, urbem Romam Remoramne uocarent. exspectant ueluti, consul cum mittere signum 10 uolt, omnes auidi spectantes carceris oras,
male Sorano attributa dedi Ennio et quidem Jiuic louis in deo- rum concilio orationi {huc spectat Lucil. lih. I in parodia) \ caelicola et ofitiis F ] suis scripsi: dei codd. \ diuersa L || 51 Seru. ad Aen. lY 576 secundum Ennium dixit; ut soloecismi exemplum hahent Donat. 394 K., Pompeius 291 K.., Plotius Sac. 450 K. {ap. hunc pulchra); Ub.Iadscr. Merula \\ 52 Prisc. II 205 H. {de uocatiuo in ie) ut — ; JEnnio Columna, lih. I Spangenbergius dederunt \ saturne ROD | diuum codd. \\ 53 huc rett. LMuellerus || 54 Varro VII 6 incipiam hinc; Ouid. Met. XIV 812 tu mihi concilio quondam praesente deorum . . ^unus — caeli' dixisti {fast. II 487); Ennii lih. I adscr. Columna ;i 65 Cic. de diu. I 48, 107 itaque Eomulus augur, ut apud En- nium est, cum fratre item augure | 1 curantes (certantes cod. Ciofani) magna cum curatum (-tim H) cupientes codd., correxi (cum, tum cohaerent); concupientes uulgo | 3, 4 in monte Re- mus codd., lacunam ah aliis alihi agnitam expleui (hinc Remus uulgo) I deuoueratque V deuoueratquae AH [ 5 autem AHV | 6 praepes scripsi: seruat codd. laeuum LMueUerus \ alteuolantum codd. 1 8, 7 ponunt codd., traieci \ 7 omnis V m. 2 | 8 remoram
neque H rem amne B | 9 committere &. et 7n. 2 B {ex quom
mittere?) | 10 uult BH j spectantes scripsi: spectant ad codd. j
5*
68 Q- ENNIUS.
quam mox emittat pictis e faucibus currus: sic exspectabat populus atque ora tenebat, rebus utri magni uictoria sit data regni. interea sola currus recessit in infera Noctis,
15 exin candida se radiis dedit acta foras lux, et simul ex alto longe pulclierruma praepes multa uolauit auis; simul aureus exoritur sol, cedunt de caelo ter quatuor corpora sancta auium, praepetibus sese pulcrisque locis dant, * * *
20 conspicit inde sibi data Romulus esse priora, auspicio regni stabilita scamna solumque.
55* Sendiis ad Aen. III 46: Romulus captato augu- rio hastam de Auentino monte in Palatinum iecit, quae fixa fronduit et arborem fecit.
56 ast hic, quem nunc tu tam toruiter increpuisti.
57 luppiter, ut muro fretus magis quamde manu sa!
11 quam Erlangensis: qua codd. {cf. Festus 261 quam mox significat quam cito) | 12 ore timebat (-bant H) codd., corr. deteriores \ 13 ante rebus {post uulgo) interpunxit Peerlkam- pius Verg. 11 p. 341 | 14 acta WakefieJdus: icta codd. \ 15 sola currus (c'ru8) scripsi Fleckeis. ann. 1884^. 838: sol albus codd. \ noctis uulgo {quod pro nominatiuo habet Linkerus Fleck. ann. 1864 p. 715 post albus comma ponens, male ohu. sq., ubi sol de- mum legitimus est) \ 17 multa scripsi: laeua codd. e glossa u. prioris \ et simul AH et V m. 1; mutaui interpu/nctionem \ 18 quatuor uel quattuor codd. quattor Eitschelius {lege quatvor, ut 19 avjum) | 19 cf. Gellius VII 6, 9 locos porro praepetes et augures appellant et Ennius in annalium primodixit 'p. s. p. 1. d.', iibi que codd. Gell. om. \ post 19 haud pauca periere: in eam partem, ubi Bomulus erat positus, uolauisse aues XII (con- templatur ubi . ., uitii causa aperta) et simul de Remi signis exponendum erat | 20 prioraB: propriam AHV propritim LMuel- lerus II 65* adscripsi, quia hanc narrationem ad Ennium redire certum uidetur || 56 Non. 516, 10 toruiter . . Ennius lib. I [sic Scaliger: lupi codd.'] | astic codd., corr. Scaliger \ torbiter codd. i; .57 Festus 261 quamde. pro quam . . tum Ennius [tamen huius
I. ANNALES. 69
astu, non ui sum summani seruare decet rem. 68
nec pol homo quisquam faciet inpune animatus 59 lioc nec tu; nam mi calido dabis sanguine poenas.
uirgine nam sibi quisque domi Romanus hauet sa. 60
nam ui depugnare sues stolidi solida suent. 61
aeternum teritote diem concorditer ambo. 62
accipe daque fidem foedusque feri bene firmum. 63
resque ea mi, fidei, regno uobisque^ Quiritis, 64 se fortunatim, feliciter ac bene uortat.
0 Tite tute Tati tibi tanta tiranne tulisti. 66
cod.] in primo \ fretu'8 Vahlenus ' quam de cod. ' manu sa (=sua) scripsi: manus cod. manus ui Ursinns \\ 58 Festus 298 sum pro eum usus est Ennius lib. I | at tu non ut cod.^ corr. Vahle- nus I summa cod., corr. TJrsinus || 59 Macr. VI 1, 15 Ennius in I I 1 nec Neapdl.: non Paris. \ 2 nec (n) scripsi: nisi (== n) codd. neque Merula \ uerla nam — poenas hahet Seruius ad Aen. IX 420 (Ennius in primo), uii mihi . . dabis cod. : mi . . das Macr. 11 60 Festus 325 sas Vfirrius putat significare eas teste Ennio, qui dicit in 1. I . ., cum 'suas' magis significare uidea- tur {Paul. 324 sas, suas. Ennius) | uirgine . . hauet sa scripsi comm. Cat. ^.18: uirgines . . habet sas cod. {Festo reddas sa . . ea . . sua) H 61 Fest. 317 stolidus, stultus. Ennins 1. I | solida suent scripsi: solidi sunt cod. soliti sunt Scaliger perfecto in sententia generaU intoJerahiJi j| 62 Gharis. 196 K. concorditer Ennius ann. lib. I | alternum Columna; sed uaJet aet. ^perpe- tuum' \ alterno {sciJ. sermoyie) WakefieJdus \ seritote cod., cor- rexi 1 altemos . . dies MeruJa \\ 63 Macr. VI 1, 13 Ennius in I i bene fidus BergMus \\ 64 Nonius 112, 1 fortunatim, prospere. Ennius ann. lib. I j 1 ea mihi reliquae fidei codd., correxi {cf. interpr. ad Cic. p. Mur. 1 , 1) ; quod mihi meaeque (reique Rothius) fide et {ita Grauertus) VahJenus \\ 65 Prisc. I 501 H. de tute agens Ennius {idem II 492); Pompeins 303 K. uersus est Ennianus; expJan. in Don. 565 K. eiusdem Enni uersus est; Isid. or. I 35 apud Ennium; sine huius nomine adferunt auct. ad Her. IV 12, 18, Charis. 282 K, Don. 398 K, Pomp. 287, PJot. Sac. 454, Mart. Cap. VI 514 | nuJJius momenti Jec- tiones adferre taedet; tiranne inter et tyranne uariant codd.
70 Q. ENNIUS.
66 Seruins ad Georg, II 384: Romulus cuin aedificas- set templum loui Feretrio, pelles unctas strauit et sic ludos edidit, ut caestibus dimicarent et cursu con- tenderent, quam rem Ennius in annalibus testatur.
67 Varro de l. l. V 55: ager Romanus primum diui- sus in partis tris, a quo tribus appellata Titiensium, Ramnium^ Lucerum: nominati, ut ait Emiius, Titien- ses ab T. Tatio^ Ramneses ab Romulo, Luceres, ut lu- nius, ab Lucumone.
68 Faidus p. 35: bellicrepam saltationem dicebant, quando cum armis saltabant, quod a Romulo insti- tutum est, ne simile pateretur quod fecerat ipse^ cum a ludis Sabinorum uirgines rapuit.
69 Romulus in caelo cum dis genitalibus aeuom degit.
70 _ v^w _ v^^ Nerienem Mauortis et Herem.
71 teque, Quirine pater, ueneror, Hora^ teque,
Quirini.
72 Festus p. 242^: <p>es dicitur de ruit
<(Ennius> 1. I an<(nalium> mu.
LIBER II.
73 pectora dulce tenet desiderium, simul inter
sese sic memorant: ^o Romule, Romule die,
68 ad Enniiim rett. GOMuellerus || 69 Seru. ad Aen. VI 763 Ennius; Cic. Tusc. I 12, 28 'R. i, c. c. d. agit aeuum', ut famae adsentiens dixit Ennius; l. II adscr. Columna | diis codd. Cic. Seru. ex parte (cf. Bentl. ad Hor. c. s. 16) \ aeuum codd. II 70 Gell. XIII 23, 18 Ennius in primo annali 1 Herem Meursius {cf. Paulus 100 Herem Marteam): erdem V herclem ceteri || 71 Non. 120, 1 Hora, iuuentutis dea. Ennius ann. lib. I I teque add. Columna \ Hora teque scripsi: Horamque codd. \ quirint L || 73 Cic. de rep. I 41, 64 iusto quidem rege cum est populus orbatus, ^p. d. t. d.', sicut ait Ennius post optimi
I. ANNALES. 71
qualem te patriae custodem di genuerunt! 0 pater, o genitor, o sanguen dis oriundum, 5 tu produxisti nos intra luminis oras'.
et simul effugit, speres ita funditus nostras 74
et qui se sperat Romae regnare quadratae? 75
haec inter se totum annum crehro tuditantes. 70
olli respondit suauis sonus Egeriai. 77
Varro de l. l. V 74: arae Sabinam linguam olent, 78 quae Tati regis uoto sunt Romae dedicatae; nam ut annales dicunt, uouit Opi, Florae, Vedioui Saturno- que, Soli, Lunae, Volcano et Summano itemque La- rundaC; Termino, Quirino, Vortumno, Laribus, Dianae Lucinaeque.
regis obitum, ^simul etc. (unde hausit Lactant. I 15 inde a o Romule); Prisc. I 250 H de sanguen agens idem it. II annali: *"o gen. 0 s. d. o.', uti Columna in I in peruetusto exemplari reperisse se testatur \ 1 dulce scripsi: diu cod. Cic. m. 1 (dia m. 2) dura Steinackerus fida Krarupius | 2 die] dii R m. 1 diem H Lact. \ 3 dii cod. Cic. (i prior foo't. expuncta), Lact. | 4: et 6 transponit Lact. \ 4 o genitor] o {eras. in R) patriae PVR 0 genitor patriae H Lact. \ sanguis Lact. P m. rec. san- guine H {similia in R corr.) \ dis cod. Cic, R Prisc. m. 1, Lact. RV: diis ceteri |] 74 Fest. 338 speres antiqui pluraliter . . ut Ennius lib. II I 75 Fest. 258 quadrata Roma . . . eius Ennius meminit cum ait \ qui COMuellerus , se sperat Salmasius: quis est erat cod. (ecquis Merula) qui sextus erat Hertzius || 76 Fest. 352 tuditantes, tundentes <(negotium, id est> agentes . . En^nius 1. II I uerba lacunosa uarie suppleta sic resarciui, ut religioni esset litteras eoctantes attrectare {ex. gr. Scaliger tota ui tudi- tantes) |1 77 Varro VII 42 apud Ennium . . olli ualet dictum illi; lih. II adscr. Merula \ Egeriai Victorius: egria. I. Flor. \\ 78 recte Ennio dedit Hauptius opusc. III 355 in dissolutis poe- tae uerhis recolligendis uanus (Vedioui COMuellerus: uedioioui Flor.); hic, uhi de sacris Bomanorum ordine egit poeta, ego posui.
72 Q. ENNIUS.
79 luno Vesta Minerua Ceres Diana Venus Mars Mercurius louis Neptunus Volcanus Apollo
80 mensas constituit idemque ancilia his sex^ libaque, fictores, Argeos et tutulatos.
81 Varro de l. l VII 45: eundem Pompilium ait (Enniiis) fecisse flamines, qui quom omnes sint a sin- gulis deis cognominati^ in quibusdam apparent etyma, ut quor sit Martialis et Quirinalis.
82 ac Volturnalem, Palatualem, Furinalem, Floralem, Falacrem et Pomonalem hic facit idem.
83 siquid me obtigerit humanitus, ut teneatis
84 Metteio Fufeteio.
85 _ ww _ quianam legiones caedimus ferro?
79 Apul. de deo Socr. 2 illi duodecim numeroso situ no- minum in duo uersus ab Ennio coartati; Mart. Capella I 42 distichnm complectitur Ennianum; hic posui \ 1 Ceresqne et 2 luppiter codd. Capellae; Vulcanus amborum codd. || 80 Varro VII 43 apud Ennium: mensas ectr. ancilia dicta ab ambecisu. . 'libaque' ectr., liba quod libandi causa fiunt eqs-^ Festus 355 tutulum . . Ennius {u. 2); cf. et Paul. 354 || 1 menses Corsse- nus de pronunt. I 523 probahiliter | dberrauit scriba ad alterum ancilia Varronis'^ primus Scaliger, bis sex Corssenus addidere \ 2 saliba quae Flor. {praecedit incisa) [ Argaeos e (ceteris in- terceptis) cod. Festi |j 82 Varro post fragm. 81 sunt in quibus {flaminum cognominibus) latent origines, ut, in his qui sunt uersibus, plerique; uersus Ennianos agnouit COMuellerus \ 1 ac ex. gr. addidi \ lege Palatvalem | furinalem {sic Flor.) cum i breui \ 2 floralem qui Flor. (-lemque COMueUerus)\ deleui qui I fecit hic idem Flor., correxi \\ 83 Festus 161 me pro mihi dicebant antiqui, utEnnius cum ait 1. II | me obtigerit scripsi: mutierit cod. me fuerit uulgo || 84 Quintil. I 5, 12 at in eius- dem uitii (barbarismi) geminatione M. F. dicens Ennius poe- tico iure defenditur | etieo fufetioeo Bern. etieo fufecio eo Bamb., qui m. 2 mettioeo et furetioeo, quod et Ambros. prae- bet (oeo, et, ret, eo in ras.)] corr. Fr. Schoellius mus. Mhen. 40 _p. 321 simul doctorum commentationes indicans \\ 85 Seru. ad Aen. X 6 quianam, cur, quare. Ennianus sermo est. lib. II adscr.
I. ANNALES. 73
quamde tuas omnes legiones ac popularis. 86
adnuuit sese mecum decernere ferro. 87
qui ferro minitere atque in te ningulus — — 88
hic occasus datust; at Horatius inclutus saltu 89
ingeus cura mis cum concordibus aequiperare. 90
ferro se caedi quam dictis his toleraret. 91
tractatus per aequora campi. 02
_ oi vj _ Vo» v^
uolturus in spineto obitum mandebat homonem: 93 heu^ quam crudeli condebat membra sepulcro!
Verg. Aen. II 486 sqq. : at domus interior gemitu 94 miseroque tumultu miscetur penitusque • cauae plan-
Merula \\ 86 Fest. 281 quamde pro quam . . idem {Ennius) in secundo | quande tuas Ursinus: quan dit uas cod. \\ 87 P7'isc. 1 504 H. annuo, annti. Ennius in II [ adnuit uel annuit codd.'^ hic et alias formas Ennii sine duhio proprias -vi restitui jl 88 Fest. 177 ningulus, nullus, ut Ennius 1. II | inte ningulus me- deri queat cod.., conflatis Ennianis cum Marcianis, ut docuit ex Paulo 176 Augustinus \\ 89 Fest. 178 occasus — Ennius pro occasione est usns in lib. II ] datus est cod. , corr. Dacerius | oratius cod. \ astu pro saltu JDacerius || 90 Prisc. II 3 H. ego, mei uel mis . . Ennius in II ] cura mihi Scaliger (mihist Vahle- nus) cum uno cod. deteriore cum delens (cum cordibus cum dlio cod. det. Fruterius)\ mihi mis ex illis corruptum uidetur \\ 91 Fest. 356 tolerare, patienter ferre . Ennius 1. II | caede cod., corr. Ursinus \\ 92 Gram. Lat. K. IV 651 tractare saepe tra- liere — Ennius; lih. II adscr. Columna \\ 93 Prisc. I 206 H. homo, homonis . Ennius — nam et uultur et uulturus et uul- turius dicitur (Jiinc schol. ad Stat. Theb. III 508 Bamb.)-, Cha- ris. 147 K. uolturus Ennius {u. 1); Seruius ad Aen. VI 595 Ennius (w. 1); hic inseruit Merula | uulturus cod. Char., ceteri {nisi quod uulturis Prisc. BHA, schol. Stat. et Seru. RM, uultu Seru. F uulturius Seru. S) | spineto Char. cod.: siluis Prisc. codd., schol. Stat., Seru. AGM, campo (-os) Seruii reliqui spinis Kochius 1 obitum scripsi: supinum Char. cod., Seru. CFH, mi- serum ceteri cum Prisc, schol. Stat. \ hominem cod. Char. \ 2 hei schol. Stat. \ sepulchro partim codd. Prisc.
74 Q. ENNIUS.
goribus aedes femineis ululant^ ferit aurea sidera cla- mor. tum pauidae tectis matres ingentibus errant amplexaeque tenent postes atque oscula figunt; ubi Ser'uius ad 486: de Albano excidio translatus est locus (cf. idem ad II 313: plerumque ad tubam euertuntur ciuitates, sicut Albam Tullus Hostilius iussit euerti).
05 at tuba terribili sonitu taratantara dixit.
96 flentes plorantes lacrimantes optestantes.
97 maerentes flentes lacrimantes ac miserantes.
98 isque dies^ postquam Ancus Marcius regna
recepit.
99 _ ^v^ _ apud emporium in campo positum ostium pro moene
100 _ ^^ et Tiberis flumen uomit in mare salsum.
101 Ostia munita est; idem locus nauibus pulcris munda facit nautisque mari quaesentibus uitam.
95 Prisc. I 450 H. Ennius; Seru. ad Aen. IX 501 hetni- stichium Ennii; ex ndbili Albae deletae narratione petitum puto \\ 96 auct. ad Her. IV 12, 18 compositio . . conseruabitur . . si non utemur continenter similiter cadentibus uerbis, hoc modo; Ennio adscr. Merula, ego huic loco || 97 Diomed. 447 K. ho- moeoptoton .. ut Ennius; sine nomine adferunt Charis. 282 K., Don. 398 K., expl. in Don. 565 K., Pomp. 304 K.-, huic loco adscripsi \ merentes otnnes \ ac mis. Char., Dioni.: commis. ceteri || 98 Seruius ad Aen. III 333 de re abundanti Ennius . . alibi; hic posuit Ilbergius \ post aut marcus quam r. recoepit F, corr. Ilbergius || 99 Fest. 145 moene singulariter dixit Ennius; hic posui:, cf. supra, ubi cur falsus sit COMuellerus Naevius reponensdocui, p.lS \ suppleas eat illic | ^ositnm addidi \ ostium (bisyll.) scripsi: hostium cod. \\ 100 Macr. VI 4, 3 nam Ennius dixit; lib. II adscr. Merula, cum fr. 99 coniungo \ Tyberis P || 101 Fest. 258 quaesere ponitur ab antiquis pro quaerere, ut est apud Ennium 1. II; idem 142 Ennius: idem ectr. \ 1 locus scripsi: loco 142, Ipca 258 cod. \ pulchris 258, celsis 142 cod. | 2 facie atque etiam aere, cet. om., 142 cod.
I. ANNALES. 75
idem campus habet textrinum nauibus longis. 102
_uu_^vj_w^ ponti caerula prata. 103
at sese, sum quae dederat in luminis oras. 104
LIBER III.
postquam lumina sis oculis bonus Ancus reliquit, 105 Tarquinio dedit imperium simul et sola regni.
olim de caelo laeuom dedit inclitus signum. 106
et densis aquila pinnis obnixa uolabat 107 uentO; quem perhibent graium genus aera lingua.
circum sos quae sunt magnae gentes opulentae. 108
hac noctu filo pendebit Etruria tota. 109
postquam defessi sunt stantes spargere sese 110 hastis ansatis; concurrunt undique telis.
exin Tarquinium bona femina lauit et unxit. 111
102 Seru. ad Aen. XI 326 Ennius; Mc posui; huc uidetur spectare Cic. or. 47, 157 isdem campus habet, inquit Ennius (item Seruii cod.) \\ 103 Fest. 286 in loco lacunoso Ennius . . et 1. II ( ponti Scaliger: i cod. || 104 Fest. 298 sum pro eum usus est Ennius . . 1. II | ad Dacerius \ dederit uel ast e se sum (mus. Hhen. 16, 575) Vahlenus \\ 105 Fest. 301 sos . . pro suos . . Eunius; lib. 111 adscr. Columna \ 1 reliquid cod. (b. A. r. om. codd. PauU 300) || 106 Non. 51, 14 leuum . . Ennius ann. lib. III I olli Mercerus \ leuum Konius \ inclytus codd. \\ 107 Probus ad Verg. ecl. 6, 31 Ennii . . de annalium tertio | 1 pinnis Egnatius: primis Vat. pennis Par. || 108 Fest. 301 sos pro eos . . Ennius . . I. III || 109 Macr. I 4, 18 {de noctu fe- minino) in tertio clarius idem {Ennius) dixit || 110 Macr. VI 1, 16 Ennius in III | stantes Scriuerius: stant et codd. stare et Vahlenus || 111 Seru. ad Aen. VI 219 uersus Ennii, qui ait; Bon. ad Ter. Hec. I 2, 60 testis Ennius | exin Tarquinum edd. uet. et 0x071. Don.', Tarquinii corpus Seruius (Tarcuini corpus Pinzgerus).
76 Q. ENNIUS.
112 prodinunt famuli; tum candida lumina lucent.
IIB caelum suspexit stellis fulgentibus aptum.
114 inde sibi memorat, unum superesse laborem.
LIBER IV.
115 Romani scalis summa nituntur opum ui.
116 _uw_uu_uu Volsculus perdidit Anxur
117 - noneis lunis soli luna obstitit et nox.
LIBER V.
118 ciues Romani tunc facti sunt Campani.
119 cum nihil borridius umquam lex ulla iuberet.
120 inicit inritatus; tenet occasus, iuuat res.
112 Fest. 229 prodinunt {Paul 228 pr., prodeunt), ut Ennius ann. 1. III ] prodinunt, famuli tum Columna {cf. Bergkius op. I 313) II 113 Macr. VI 1, 9 Ennius — in III {haec et u. ipsum om. P) | suspexit Vahlenus: prospexit codd. \\ 114 Gell. I 22, 16 in tertio Enni annalium | super esse ut pronuntietur suadet Gellius || 115 Macr. VI 1, 17 Ennius in quarto (q. om. P. spatio uacuo) \ Romanis P || 116 Paul. 22 Anxur uocabatur, quae nunc Terracina dicitur, Vulscae gentis, sicut ait Ennius; lib. IV adscr. Merula | Vulsculus codd. [| 117 Cic. de rep. I 16, 25 solem lunae oppositu solere deficere — ne nostrum quidem Ennium fugit, qui ut scribit anno [qui VP scr, annali, anno ?] quinquagesimo CCC fere post Romam conditam ectr; huc rett. Spangenbergius | non. (=nonus) iunis cod.; nonis uulgo, lunonis (= -niis) Hullemannus \\ 118 ut hexametri exemplum adf. Cen- sorin. 68, 10 Zf.; Ennio Columna, Jib. V Merula adscr. || 119 Oros. III 9, 5 anno autem post hunc (= 409 ab u. c.) . . uirgo uestalis . . uiuaque obruta in campo, qui nunc scele- ratus uocatur; ad quae in cod. Sangall. 621 EJcJcehartus ad- scripsit Ennius ectr; hic posuit LMuellerus || 120 Fest. 178 occasus . . Enniu? pro occasione est usus . . in 1. V | fort. tenet et iuuat traicienda.
L ANNALES. 77
bellum aequis manibus nox intempesta diremit. 121 cogebant hostis lacrimantes, ut misererent. 122
ansatas mittunt de turribus. 123
quod per amoenam urbem leni fiuit agmine flumen. 124
LIBER VI.
quis potis ingentis oras euoluere belli? 125
Cic. orat 48, 160: Burrum semper Ennius, num- 128 quam Pyrrbum — ipsius antiqui declarant libri.
_^u_uw_vj^_ contra carinantes 129
uerba .... atque obscena profatus.
nauus repertus homo, Graio patre, Graius domo IBO
rex,
nomine Burrus ; louis memorant a stirpe supremo. 131
121 Acro ad Hor. epist. II 2, 97 Romani quondam pngna- uerunt cum hostibus Samnitibus usque ad noctem; unde et Ennius; lib. V adscr. Vahlemis \\ 122 Prisc. I 428 H. misereo . . Ennius in V annalium | hostis DH: hostes BGKLB 1| 123 Non. 556, 25 ansatae, iaculamenta cum ansis. Ennius lib. V | hastas add. Columna |1 124 Macr. VI 4, 4 agmen pro actu . . Ennius enim in quinto ait || 125 Quint. VI 3, 84 uersus . . de libro Enni annali sexto, Macr. VI 1, 18 Ennius in VI, Diom. 385 K. potis est pro potest, ut apud . . Ennium, Seru. adAen. IX 526 Enni- anum j qui Seru. \ ingentes P Macr. \ causas Quint. | orase uoluere B orare uoluere A oras euolare M Biom. || 129 Seru. ad Aen. VIII 361 carinare est obtrectare. Ennius (c/. Paulus 47) | 2 aeque pro atque Castricoinius apud Merulam; mdlui lacunae signa ponere \\ 130 Fest. 169 nauus, celer ac strenuus . . Ennius \. VI j domo Fruterius (mus. Bhen. 33, 244), Berglcius: bomo cod. \\ 131 Non. 226, 30 stirpem . . masculino. Ennius ann. lib. VI [sic Merula: V codd.]] Fest. 313 sti<|^rpe masculino gene)yre .. <^Ennius I . . .^; priori fr. iunxit Scaliger \ nomine Fest.: ho- mines codd. JNow. | Pyrr(h)us codd. Non., Pyrrh cod. Festi, in quo louis memorant haustum est \ louis scripsi: uti codd. Non. I styrpe codd. Non.
78 Q. ENNIUS.
132 aio te, Aeacida, E.omanos uincere posse.
133 _ wu _ uu _ stolidum genus Aeacidarum: bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes.
134 intus in occulto mussabant.
135 palatur, pecudes quatit: omnes arma requirunt.
136 proletarius publicitus scuteisque feroque ornatur ferro, muros urbemque forumque excubiis curant.
137 _w^_uu_ww_ tetros elephantos.
138 it nigrum campis agmen.
132 Cic. de diu. II 56, 116 num minus ille potuit de Croeso quam de Pyrrho fingere Ennius? quis est enim qui credat ApoUinis ex oraculo Pyrrho esse responsum; cf. et Min. Felix 26, Aur. Vict. de u. inl. 35, Amm. Marc. XXIII 5, August. de c. dei III 17, porro Quintil VII 9, 7, Charis. 271 K., Diom. 460 K., Prisc. II 234 H., Isid. or. 1 33, Porph. ad JSor. ep. II 3, 403, Don. 369 K., Prol. 221 K, Vel Long. 55 K-, lib. VI adscr. Merula | eacida hic illic codd., ut inutilia mittam {Augustin.: dico te, Pjrrhe, uincere posse Romanos) || 133 Cic. de diu. II 56, 116 ut apud Ennium est; huc rett. Merula | sa- pientiloquentes ANauckius \\ 134 Fest. 298 Ennius in sexto; Paulus 144 mussare, murmurare Ennius [ intus COMuellerus: ntus cod. Festi praecedente lacuna, om. Paulus | mussa cod. Festi \\ 135 Macr. VI, 1, 54 Ennius in VI | palatur (uel-tus) scripsi: balatum Neap. cum aliis balantum Paris. cum aliis \ fortasse pecudes^ue agit || 136 Gell. XVI 10 Ennii liber ex annalibus, in eo libro uersus hi fuerunt; Non. 155, 21 proletarii . . Ennius annali; lib. VI adscr. Vahlenus | 1 proletariut codd. Non. ] iam post publ. nonnulli Gell. codd. \ scuteisque Grono- uius: sicuti isque (si uti isque, sicut iisque) codd. Gell. scuta- que codd. Non. \ ferique codd. Non. \ 2 ornatus codd. Non. ornantur Gifanius \ mur' QZ Gell | 3 excubis ZX w. 1 ON Gell. |j 137 Isid. X 270 tetrum ueteres pro fero, ut Ennius; lib. VI adscr. Merula \ tetros optimi codd.: tetrosque uulgo \ elefantos (-tes) codd. quidam \\ 138 Seru. ad Aen. IV 404 hemistichium Ennii; lib. VI adscr. Merula.
L ANNALES. 79
liaut animo superant atque aspera prima .... 139
incedunt arbusta per alta, securibus caedunt: 140
percellunt magnas quercus, exciditur ilex, fraxinus frangitur atque abies consternitur alta, pinus proceras peruortunt: omne sonabat arbustum fremitu siluai frondosai. 6
_w<^_^u_vju_uu_w^ antehac 141
qui inuicti fuuere uiri^ pater optume Olimpi, hos ego * in * pugna uici uictusque sum ab isdem.
id quod 'do, nolite morare, sed accipite — — 142
nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis: 143 nec cauponantes bellum, sed belligerantes ferro, non auro, uitam cernamus utrique! uosne uelit an me regnare era quidue ferat Fors, uirtute experiamur. et boc simul accipe dictum: 5
139 schol. Veron. ad Aen. V 473 Ennius in VI | haut scripsi: aut cod. ast Vahlenus \ animo Keilius: animos {uel -mas) cod. \ asp . . . rima cod., suppl. Keilius (asperrima MaiujS) | sequuntur Keilius supplet', sequentia autem <^nec^ fera belli spernunt ad schoUastam pertinere uidentur {pro nec Keiliano malim id est) || 140 Macr. VI 2, 27 Ennius in VI | 2 percellant Neap. 1 4 proceros Paris. \ peruortunt Neap.x peruertunt Pam. ]| 141 Oros. IV 1, 14 Pyrrhus atrocitatem cladis . . dis suis ho- minibusque testatus est adfigens titulum in templo Tarentini louis, in quo liaec scripsit; ad Ennium rett. Lautius | qui antehac codd., traieci {maioris dedicationis particulam ostendit Ulud in quo) ] faere codd., corr. Lautius \ optime Olympi codd. j 3 in corruptum', et ego in Pithoeus', hos ego bis ego conieci ratus errasse Orosium et Pyrrhum tum dedicasse, cum post se- cumdam pugnam Tarento in Siciliam aiiret, {ut fragm. melius post 149 ponatur) \ hisdem codd. aliquot || 142 Biomed. 400 K. moro . . Ennius annali VP: id; sic Stowasser stud. Vind. IV 134: Ennius an aliquid codd. \ quod do nolite idem: quod dono illi codd. I suppleas ex. gr. a me (ite Stowasser) \\ 143 Cic. de off. I 12, 38 Pyrrhi quidem de captiuis reddendis illa praeclara sententia est; Seru. ad Aen. XII 709 Ennium secutus est, qui ait . . et idem {u. 3) | 1 pretium] aurum Bamh. m. 1 \ 2 nec] non Palat. \ 4 fors] sors Bern. 104 | 6 quorum Bern. 104
80 Q- ENNIUS.
quorum uirtuti belli fortuna pepercit; eorundem libertati me parcere certum est. dono ducite doque uolentibus cum magnis dis.
144 quo uobis mentes, rectae quae stare solebant antehac, dementes sese flexere uiade.
145 sed quid ego bic animo lamentor?
146 orator sine pace redit regique refert rem.
147 _ u^ _ w^ _ diui hoc audite parumper,
ut pro Romano populo praegnauiter armis certando prudens animam de corpore mitto.
148 indignas turres.
149 lumen scitus agaso.
150 uertitur interea caelum cum iugentibus signis.
{Ambr.^ Bamb. a. m. 2): quorumue codd. cet. | uirtuti Bern. 104, Ambr.{Bamb.m. 3):mYt\itecet.codd. \ 7 me libertati C06?(?., corr. Lachmannus \ 8 dono ducite tam inusitatum quam peruerse ad- hibita formula u. c. m. d. ; puto ducite doque (= et domum) uolate u. c. m. d. 11 144 Cic. Cato m. 6, 16 cum sententia senatus in- clinaret ad pacem cum Pyrrho foedusque faciendum, non dubi- tauit {Appius Claudius) dicere illa, quae uersibus persecutus est Ennius . . ceteraque grauissime; notum enim uobis carmen est I 2 dementi et se pauci codd. \ uiade scripsi cp. Naeui fr. 4, 2: uia codd. uiai Lambinus uietae Scaliger {Bernaysii uita 302) II 145 Bon. ad Ter. Phorm. V 4, 2 uenuste [uetuste ?] additum animo. Ennius in sexto [ sed et ego h. a. lamenter Oxon. II 146 Varro VII 41 apud Ennium . . orator dictus ab oratione || 147 Non. 150, 6 praegnauiter [Acid.: prognariter codd.], strenue fortiter et constanter . . Ennius ann. lib. VI [ 1 diui lunius: diu codd. \ boc] puto Orci j 2 prognariter codd., corr. Acidalius \ 3 anima codd. jj 148 Seru. ad ecl. 10, 10 Ennius ait . ., id est magnas; ad turres elephantis inpositas rettuli, quas et in secunda et in tertia pugna facibus obruerunt Bomani \\ 149 Fest. 330 de scitus agen'»* Ennius in 1. VI | media in cod. hausta (iumenta Ilbergius) jj 150 Macr. VI 1, 8 Ennius in libro VI.
I. ANNALES. 81
_^v_v^^_^^_ uiresque ualentes 151
coutundit crudelis iiiems.
tum lateralis dolor certissimus nuntius mortis. 152
tum cum corde suo diuom pater atque hominum rex 153 effatur.
quem nemo ferro potuit superare nec auro. 154
LIBER VII.
_uu_^o_^^_ scripsere alii rem 155
uorsubus^ quos olim Fauni uatesque canebant,
cum neque Musarum scopulos
. . nec dicti studiosus quisquam erat ante hunc. nos ausi reserare.
nec quisquam sophiam, sapientia quae perhibetur, 156 in somnis uidit prius quam sam discere coepit.
151 Prisc. I 518 H. idem in annalibus — hic produxit paenultinam {contud%t)\ huc traxi ad pestilentiam referens, de qua cf. Orosius IV 2, 2 | 2 contudit Prisc, qui sine duhio ex corruptis exemplaribus hausit; correxi (contuiudit LMuellerus)\ hiemps BD 1| 152 Max. Vict. 216 K. Ennius quoque ait 'uita illa dignus locoque' . . similiter LuciHus ait Hum — mortis'; Lucilii et Ennii nomina transposuit lac. Beckerus; huc tra^i \\ 153 Macr. VI 1, 10 Ennius in VI || 154 Cic. de rep. III 3, 6 ex qua uita {ciuili) sic summi uiri ornantur ut uel M.' Curius, quem etcr. ; Ennii lib. VI adscr. Spangenbergius || 155 Cic. Brut. 19, 76 et 18, 71 (= u. 1—4), ide^n orat. 47, 157 (= u. 1) et 51, 171 (= u. 2, 4 a. h., 5), Varro VII 36 (= u. 2), Cic. de diu. I 5, 114 (= w. 2), origo g. B. 4 (= u, 2), Quintil. IX 4, 115 (= 2 F. u. c); lib. VII adscr. Spangenbergius \ 2 uor- subus ego: uorsobus u£l uorsibus codd. opt. Bruti § 76 uersibus ceteri testes \ quo Flor. Varr. \ fauni et Flor. Varr., unde Faunei Vahlenus \ 3, 4 exhibui lacunosam codd. Bruti lectionem: scopulos quisquam superarat nec dicti st. erat ed. Victoriana a. 1536 uidgoque, male; maUm <(tendebat ad altos)> nec <(docti> dicti; BergJcius opusc. I 275 metasque (aut et claustra) tenerent nec doctis dictis proposuit \\ 156 Fest 325 sas . . eiusdem (Enni) 1. VII fatendum est eam significare, cum ait (Paid. 324) |
Fragmenta poetarum rojtaxobum. 6
82 Q. ENNIUS.
157 _wu_uu_^u_wu_ neque Naeui
opram me decet hanc carinantibus laedere cartis.
158 Prohus ad Verg. Georg. II 506: Tyron Sarram appellatam Homerus docet, quem etiam Ennius se- quitur auctorem, cum dicit Poenos Sarra oriundos.
159 _ ^^ _ u^ _ Poenos Didone oriundos.
160 Poeni sos soliti dis sacrificare puellos.
161 qualis consiliis quantumque potesset in armis.
162 _^v_v^v_uu_ tunicata iuuentus.
163 Appius indixit Karthaginiensibus bellum.
164 explorant Numidae: tostam quatit ungula terram.
sophiam Scaliger: philosophiam cod. Festi (Paul), in quo se- quitur glossema quae doctrina latina lingua <[nomen)> non habet | peribetur cod. || 157 Seru. ad Aen. VIII 361 carinare est obtrectare. Ennius — alibi ; lih. VII adscr. Spangenhergius | neque me codd., qiiod suppleui (nec me rem Ilhergius) \ laedere scripsi: edere codd. \\ cartis G: chartis cet. codd. \\ 158 huc traxi\\ 159 Prisc. 1 210 H. Ennius in VII [sic Merula: VIII codd.] \ penos (phenos) codd. multi || 160 Fest. 249 pueili . . a pueris . . Ennius ait {Paul. 248); Non. 158, 20 puellos, pueros. Ennius; lih. VII adscr. Merula \ Poeni suos {ego sos) soliti dis Vahlenus : Poeni (paeni cod. Festi) soliti suos (solitis uos cod. Festi) Festus Paulusque suos diuis (om. P. soliti) Nonius Poeni dis soliti sos Ilhergius \\ 161 Oros. IV 6, 21 Carthaginienses — Hamilcarem quendam cognomento Ehodanum — ad perscru- tandos Alexandri actus direxerunt; ad quae in rasura extant manu EJcJceharti adscripta Ennius etcr; huc rett. LMuellerus | qualis non sat certum Duemmlero uisum |1 162 Gell. VI 12 Ennius Carthaginiensium tunicatam iuuentutem non uidetur sine probro dixisse {Non. 536, 31); huc rett. Merula || 163 Cic. de inu. I 19, 27 historia est gesta res ab aetatis nostrae me- moria remota, quod genus; huc rett. Spangenhergius \ Carta- giniensibus VS || 164 Macr. VI 1, 22 Ennius in VII [sic Cupe- 7'us: VI codd.] I humid(a)e Paris., Neap., alii \ tostam Stowasser {l. ad fr. 142 l.): totam codd.
I. ANNALES. 83
mulserat huc nauis conpulsa fluctibus ponti. 165
et melior nauis quam quae stlataria portat. 166
V^VJ_UI^_>^U
tonsamque tenentes 1^>7
parerent, obseruarent^ portisculus signum cum dare coepisset.
poste recumbite uestraque pectora pellite tonsis. 168
pone ferunt, exim referunt ad pectora tonsas. 169
alter nare cupit^ alter pugnare paratust. 170
denique ui magna quadrupes eques atque 171
elepbanti proiciunt sese.
fortibus est fortuna uiris data. 172
non semper uostra euortit: nunc luppiter hac stat. 173
Poeni stipendia pendunt. 174
Vw» W _ U U
165 Prisc. I 486 H. mulgeo . . mulsi . . Ennius in Yll annalium j nauis scripsi: nauim GKL nauem ceteri (mulserat, i. e. ceperatj delectauerat , scil. Romanorum oculos mentesque) | conpulsa H: conpulsam (comp.) codd. plerique:, an conpulsa in ? I ponti (-tei) scripsi: pontus codd. \\ 166 scliol. VaUae ad luu. 7, 134 Ennius; huc traxit LMuellerus, qui haec melior coni. 11 167 Non. 151, 25 portisculus proprie est hortator remi- gum. Ennius lib. VII [sic Merula: VIII codd.] annalium | ton- samque Carrio: tusante codd. tonsam ante ScaUger \\ 168 Fest. 356 tonsam Ennius significat remum . . cum ait 1. VII [ pone Fruterius \\ 169 idem ibidem: item {Paul. 357) | ferunt scripsi: petunt cod. Festi, Pauliis \ exin Pauhis \\ 170 Fest. 166 nare ab naue ductum . . Ennius 1. VII | parat'. t cod. \\ 171 GeU. XVIII 5 quod Q. Ennius in septimo annali 'quadrupes eques' ac non 'quadrupes equus', ut legunt multi, scriptum reliquit, cf.%Asqq. (Non. 106, 31, Macr. VI 9, 10, Philarg. ad Georg. IIIfll6) |i 172 Macr, VI 1, 62 Ennius in VII || 173 3iacr. VI 1, 19 Ennius in VII I uestra (nostra umus) et euertit codd. (euortet Vahlenus) '| 174 Varro V 182 Ennius scribit; Jib. VII adscr. Merula.
6*
84 Q- ENNIUS.
175 _ ^v^ _ ^^ _ postquam discordia taetra Belli ferratos postes portasque refregit.
176 qua Galli furtim noctu summa arcis adorti moenia concubia uigilesque repente cruentant.
177 Illyrii restant sicis sibunisque fodentes.
178 _ uw _ legio redit ut rumore ruenti.
179 mox auferre domos populi rumore secundo.
180 Liuius inde redit magno mactatus triumpho.
181 deducunt habiles gladios filo gracilento.
182 dum censent terrere minis, hortantur ibei sos.
183 heUy quianam dictis nostra his sententia flexa est?
184 russescunt frundes.
175 Hor. sat. I 4, 60, uhi Porph. et Aero Ennii uerha esse testantur non minus quam Seru. ad Aen. YII 22 | tetra codd. ex parte \\ 176 Macr. I 4, 17 Ennius . . in annalium septimo || 177 Paulus 336 sybinam appellant IUyrii telum uenabuli simile. Ennius; lib. VII adscr. Merula | sybinisque codd., corr. Merula, q%ii et fodantes coni. || 178 Non. 385, 17 rumor, fauor . . Ennius ann. lib. VII | redit ut scripsi: redditu codd. (reddit ui Bern. 83) rediit VaJilenus \ ruenti; cf. fragm. sq. II 179 Non. l. l. x>ost pritis fragm. ruenti.' et: '"mox ectr.; sic scripsi: ruinas mox codd. {iungit utrumque fragm. Hugius sic: legio reducta ruina mox se auferre) |1 180 Seru. ad Aen. IX 641 mactus autem apud ueteres etiam ^mactatus' dicebatur, ut Ennius; lib. VII adscr. Merula \ magnum F, qui uerba praebet \\ 181 Non. 116, 3 gracilentum pro gracili . . Ennius lib. VII : radios Lipsius \\ 182 Fest. 301 sos pro eos . . Ennius . . 1. VII , ibi Lindemannus (ibei COMuellerus): be cod. ei Scdliger Ij 183 Fest. 257 quoniam pro quare et cur . . Ennium in 1. VII | heu add. AAugustinus \ nostra his scripsi: nostris cod. (dictis uostris Hugius \\ 184 Charis. 130 K. frus . . ab Ennio . . ann. libro VII . ., non frondes.
L ANNALES. 85
_uw_uu_wu- longique cupressi 185
stant rectis foliis et amaro corpore buxum.
sulpureas posuit spiramina Naris ad undas. 186
LIBER VIIL
_ uw _ ^^ si sunt praelia promulgata, 187
pellitur e medio sapientia, ui geritur res, spernitur orator bonus, liorridus miles amatur: haut doctis dictis certantes nunc maledicta miscent inter sese inimicitiam agitantes: 5
non ex iure manum consertum, sed magis ferro rem repetunt regnumque petunt, uadunt solida ui.
at non sic duplex wu _ wu _ fuit hostis 188
Aeacida Burrus.
185 Philarg. acl Georg. II 444 buxum lignum, non arbo- rem dixit^ quamuis Ennii exemplo et arborem potuerit dicere neutro genere, ille enim sic in septimo \ 2 sectis f. et amore Vatic. II 186 Prisc. I 223 H. Nar seruauit a productam etiam in obliquis. Ennius in VII annalium | sulphureas codd. (solph. G solphoreas L sulporeas, hu supra o, D) i| 187 GeU. XX 10, 1 ex Ennio . . ex octauo annali (= uu. 2 — 7); Cic. p. Mur. 14, 30 ut ait ingeniosus poeta (= 1, 2, 3, 6, 7 r. r.); idem ad fam. YII 13, 2 (= 6, 7 r. r.); Lactant. V 1 ut ait Ennius (= 2) j si sunt praelia promulgata temptaui: proeliis promul- gatis Cic. p. Mur. \ 2 pellitur Gell.y Lact.: tollitur honi codd. Cic. \ ui geritur res, spernitur Gell.: uidetur respernitur uel uide- tur resperni (sim.) codd. Cic. p. Mur. \ 4 haut codd. pauci Gell. : haud ceteri \ nunc maledicta scripsi: nec maledictis codd. Gell. sed maledictis Columna ' 5 inimicitias uulgo i 6 manum Cic. epist. Med.: manu codd. GelL, Cic. p. Mur. \ magis om. Cic. p. Mur. I ferro Cic. p. Mur., ad fam.: errore codd. Gell. \ 7 rei repetunt uel reipetunt codd. Gell. \ solita pauci codd. Gell. \\ 188 Oros. IV 14, 3 odio Romani nominis, quod patri Hamil- cari, cum esset nouem annos natus, fidelissime, alias infide- lissimus, ante aras iurauerat; ad quae (alias . .) in cod. SangalJ. adscripta siint de quo Ennius ectr \ duplex scripsi: dubius cod. I lacunam expleo dictis factis; cf. FlecTceis. ann. 1884 p. 839 I eacida phyrrus cod. (Aeacidas Zangemeisterus).
86 Q. ENNIUS.
189 hostem qui feriet, mihi erit Karthaginiensis, quisquis siet, cuiatis siet.
190 conque fricati oleo lentanti adque arma parati.
191 unus homo nobis cunctando restituit rem-, non enim rumores ponebat ante sahitem: ergo olimque magisque uiri nunc gloria claret.
192 _^w_uu_u^_ praecoca pugna est.
193 certare abnueo: metuo legionibus labem.
194 haece locutus uocat, quocum bene saepe libenter mensam sermonesque suos rerumque suarum materiem partit^ magnam cum lassus diei
189 Cic. p. Balb. 22, 51 neque enim ille summus poeta noster Hannibahs illam magis cohortationem quam communem imperatoriam uoluit esse; Ennii lib. VIII adscr. Merula \ mihi erit uulgo: erit, inquit, mihi Cic. | 2 siet prius Merula: erit codd. II 190 Seru. ad Aen. III 384 in annalibus legitur; Ennio CBarthi^is, pugnae ad Trehiam Bibbeckius dederunt \ confricati codd.., correxi \ lentati codd.., correxi \ paratique ad arma codd., correxi || 191 Cic. Cato m. 4, 10 hic {Q. Fabius) . . Hannibalem . . patientia sua molliebat; de quo praeclare Ennius (1 — 3); idem de off. I 24, 84 de quo Ennius (1—3); Macr. VI 1, 23 Ennius in XII [VII Salish^^ (1); Seru. ad Aen. VI 845 de quo ait Ennius (1); cf. Liu. XXX 26, Cic. ad Att. II 19, 2, alios; lib. VIII adscr. Merula \ 2 non enim {Jege eni)] noenum Laclim. ad Lucr. III 198 ] 3 oUmque scripsi: postque codd. plusque IBernaysius priusque Berghius; cf. Polyb. III 105, 8 xat TtQo tov ■Kccl vvv II 192 Non. 150, 16 praecox et praecoca, quod est inmatura. Ennius ann. hb. VIII | praecoca LMueUerus : praecox codd. \\ 193 Diomed. 382 K. abnueo , . Ennius octauo annalium || 194 Gell. XII 4, 1 descriptum definitumque est a Q. Ennio in annali VIII [ita Hugius: septimo codd.] graphice admodum sciteque sub historia Gemini Seruili, uiri nobilis, quo ingenio, qua comitate, qua modestia, qua fide, qua linguae parsimonia, qua loquendi oportunitate . . amicum esse con- ueniat hominis genere et fortuna superioris . . L. Aelium Stilonem dicere solitum ferunt, Q. Ennium de semet ipso haec scripsisse | 1 haec elocutus codd., corr. Stephanus \ quocum duo: quodcum ceteri .codd. \ 3 materiem partit scripsi:
I. ANNALES. 87
partein triuisset de summis rebus regundis consilio lato indu foro sanctoque senatu; 5
cui res audacter magnas paruasque iocumque eloqueretur et ut certo malaque et bona dictu euomeret^ si qui uellet, tutoque locaret; quocum multa uolutat grandia clamque palamque, prudenter qui dicta loquiue tacereue posset 10
ingenuos, cui nulla malum sententia suasset ut faceret facinus leuis aut malus; doctus, fidelis, suauis homo, facundus, suo contentus, beatus, scitus, secunda loquens in tempore, commodus,
uerbum paucum, multa tenens antiqua sepulta, uetustas 15 maiorum ueterum leges diuomque bominumque, quae faciunt mores ueteresque nouosque notantem: bunc inter pugnas compellat Seruilius sic.
_ wv^ multa dies in bello conficit unus, 196
et rursus multae fortunae forte recumbunt: haudquaquam quemquam semper fortuna secuta est.
comiter impartit (impertit, inpertit) codd. congeriem partit
Vahlenus \ 4 parte codd. pauci \ triuisset (tuisset) scripsi: fQisaet codd. sine sensu \ recundis et fecundis codd. pauci \ 6 lato, i. e. cum ferret consilium, post foro codd., traieci \ 7 ut certo (cto) scripsi: cuncta codd. \ malusque, sm. , codd. pauci \ 8 fortasse si quoi j 9 uolutat Bergkius: uoluptate Qx uoluptas TT uolup . . B uolup XOJIN om. Z uolup ac (et Hugius) Columna \ grandia scripsi: gaudia codd. \ 10 in codd. ante 18 extat, huc traieci j prudenter Vahlenus: prudentem codd. j ta- cereue B: tacereque {uel tacere) ceteri \ possit unus \ 11 in- genuus scripsi: ingenium codd. \ suasset Vahlenus: suadet codd. j 12 aut unus: haut et haud ceteri \ 15 paucum uulgo: paucorum codd. I 17, IQ ponunt codd., traieci \ 16 maiorum Vahlenus: mul- torum codd. \ diuumque codd. \ 17 quae faciut scripsi: quae facit et codd. quem facit et Gronouius quem fecit Vahlenus; an quod facit em (= eum) ? \ notantem scripsi: tenentem codd. \ 18 Seruilius sic compellat IDousa || 195 Macr. VI 2, 16 Ennius in VIII ] 2 forte] poste CFWMueUerus FlecJieif?. ann. 1866 p. 241 | 3 quemquam om. Paris., Neapoh, alii.
88 Q. ENNIUS.
196 consequitur: summo sonitu quatit ungula terram.
197 iamque fere puluis ad caelum uasta uegetur.
198 _^w_w^_u^_ stant puluere campi.
199 densantur campis horrentia tela uirorum.
200 pila retunduntur uenientibus obuia pilis.
201 hastati spargunt hastas, fit ferreus imber.
202 amplius exaugere obstipo lumine solis.
203 nunc liostis uino domiti somnoque sepulti.
204 ast occasus ubi tempusue audere repressit.
205 is pernas succidit iniqua superbia Poeni.
206 tibia mustarum pangit melos.
207 optima caelicolum, Saturnia, magna dearum.
208 Seruius ad Aen. I 281: bello Punico secundo, ut ait Ennius, placata luno coepit fauere Romanis.
196 Macr. VI 1, 22 Ennius — in VIII || 197 Non. 217, 10 puluis — feminini. Ennius lib. VIII ann. [ uegetur JBergkius: uidetur 'codd || 198 Porph. ad Hor. od. I 9, 1 Ennius; hic posuit MeruJa \\ 199 Prisc. I 480 H. denso. Ennius in VIII annalium || 200 cotnm. Bern. ad Lucani I 6 Enni uersus; huc rettuli II 201 Macr. VI 1, 52 Ennius in VIII || 202 Fest. 193 obstipum, oblicum Ennius . . 1. VIII 1 lumue cod., corr. AAugu- stinus ! fortasse sol it || 203 Macr. VI 1, 20 Ennius in VIII | liostis Neap.: hostes Paris. \\ 204 Fest. 178 occasus . . pro oc- casione . . Ennius . . in 1. VIII i ast Columna: aut cod. 1 205 Fest. 305 {Paul. 304) suppernati . . Ennius 1. . , . (Jac. in cod.) \ his Paulus | succ . . . poeni cod. Festi, suppl. ex Paulo \\ 206 schol. Bern. ad Georg. IV 72 Ennius in VIII ait | musta- rum scripsi: musarum codd. musaeum LMuellerus \\ 207 Prisc. II 192 H. Ennius; lib. VIII adscr. Merula \\ 208 uersum con- stituit llhergius Rom. luno c. pl. fauere.
1. ANNALES. 89
Quintus pater quartum fit consul. 209
_ww_w^_ de muris rem gerit Opscus. 210
ob Romam noctu legiones ducere coepit. 211
summus ibi capitur meddix, occiditur alter. 212
LIBER IX.
puluis fulua uolat. 213
_ w^ _ u uiri ualidis a uiribus luctant. 214
w praeda exercitus undat. 216
^^ U _ W U _ U '
sed quid ego haec memoro? Mictum factumque' 216
facit frux.
- <j^ - libertatemque ut perpetuassint, 217
ut quae maxime
209 Gell. X 1, 6 quarto locum . . quartum tempus . . Ennius {cf. Non. 435, 13); hic posuit Merula | quintum L Nonii II 210 Fest 198 Oscos . . Opscos antea dictos teste Ennio; hic pos. Merula |j 211 Paulus 179 ob . . pro ad, ut Ennius {Fest. p. 178 nil nisi Romam noc extat)\ cf. et Festus 190 et Paulus 147; hic pos. 3Ierula \\ 212 Paulus 123 meddix apud Oscos nomen magistratus est, Ennius; hic pos. Merula \ summus] unus Dacerius || 213 Non. 207, 10 puluis . . feminini; Ennius . . lib. VIIII | ante puluis e priore Ennii uersu iamque fere addunt codd., deleuit Hugius \\ 214 Non. 472, 7 luctant pro luctantur. Ennius lib. VIIII | uiri a (uaria Banib.) ual. uiribus codd.., corr. Hugius (uiri ual. cum uii-. Dousa) \\ 215 Seru. ad Gebrg. II 437 undantem, abundantem; Ennius lib. IX II 216 Prisc. I 278 H. idem in VIIII pro 'fnigi homo' 'frux' ponit, quod est adiectiuum | puto ^d. factum' peragit frux' 11 217 Non. 150, 30 perpetuassint (perpetuitas sit codd.)j <(faxint^ perpetua, aetema. Ennius ann. lib. IX ] perpetuas {sic H: perpetias L m. 1 perpetuitas ceteri) sintque maxime
90 Q. ENNIUS.
218 rastros dente acres capsit causa poliendi agri.
219 debil homo.
220 _ uw _ ^v^ _ liclinorum lumina bis sex.
221 Ciclopis uenter uelut olim turserat alte carnibus humanis distentus.
222 additur orator Cornelius suauiloquenti ore Cetegus Marcus conlega Tuditano,
Marci filius. .
. . . is dictust ollis popularibus olim,
qui tum uiuebant homines atque aeuom agitabant, 5 flos delibatus populi Suadaeque medulla.
223 mortalem summum fortuna repente recidit^ summotus regno famul ut iielut infumus esset.
codd.', perpetuassint uulgo, ut addidi (quae iam axim Berghius maxime deleto que uulgo) jj 218 Non. 66, 27 politiones agrorum cultus diligentes . . Enniua . . ann, lib. VIIII | ratros L rastaos H m. 1 \ dente acres scripsi: dentefabres codd. dentiferos Hugius II 219 Non. 95, 32 debil, debilis. Ennius lib. VIIII | debil Lipsius: debilo codd. \\ 220 Macr. VI 4. 17 Ennius in VIIII I lichq, Faris. lychn. alii \\ 221 Prisc. I 486 H. idem in VIIII I cyclopis fere codd. \ alti codd., corr. Dousa \\ 222 Cic. Brut. 15, 58 in nono, ut opinor, annali; cf. et ad u. 4 sqq. Gell. XII 2, 3 sqq.; Quintil. XI 3, 31 (II 15, 4), Cic. Cato m. 14, 50 | 2, 3 cethegus marcus studio conlegam (coUegam) filius codd.\ recte uulgo Tuditano conlega M. filius, sed transposuit conl. Tudit. BergJcius \ 4 dictust ollis Gronouius ap. Gell.: dictus tollis similiaue codd. Gell. dictus codd. Bruti\ ex Z et ^ ut unum uersum efficeret, Merula oUis in locum illius olim reposuit \ 5 (a)eu(u)m codd. \ agitabant Gell.: agebant codd. Bruti, fort. recte \ 6 populi suada (populis uada) codd. Gell. || 223 Non. 110, 7 famul, famulus. Ennius lib. IX | 1 summa L, B. m. 1 \ recidit scripsi: reddidit codd. \ 2 summot' scripsi: summo codd. \ uelut addidi cp. Lucr. III 1034 | infimus Lipsius {cf. Lucr.): optimus codd. ultimus NFaber.
I. ANNALES. 91
LIBER X.
insece^ Musa^ manu Romanorum induperator 224 quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.
Graecia Sulpicio sorti data, Gallia Cottae. 225
Leucatam campsant. 226
egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus. 227
ille uir liaud magna cum re, sed plenus fidei. 228
sollicitari te, Tite, sic noctesque diesque! 229
0 Tite, siquid ego adiuero curamue leuasso, 230 quae nunc te coquit et uersat in pectore fixa, ecquid erit praemi?
insignita fere tum milia militum octo 281 duxit delectos, bellum tolerare potentes.
regni uorsatum summam coiere columnam. 232
224 Gell. XVIII 9, 2 ab Ennio scriptum in his uersibus; hic posuit Merula || 225 Isidor. or. I 35, 3 zeugma . . ut; Ennio dedit LMuellerus || 226 Prisc. 1 541 H. campso campsas . . Ennius in X | Leucatan (e siq^ra alt. a) et leocaten et leucatem codd., corr. Vdhlenus \ camsant duo codd. || 227 Cic. de rep. I 18, 30 ab Ennio dictus est {idem Tusc. I 19, 18; cf. Varro de l. l. VII 46 et Pompon. de orig. iur. % 38); kic posuit Me- rula II 228, 229, 230 Cic. Cato m. 1, 1 uhi post 230 licet enim mibi uersibus eisdem adfari te, Attice, quibus adfatur Flami- ninum (228), quamquam certo scio non, ut Flamininum (229) | 230, 1 adiuero uulgo: adiuto plerique codd. adiuuero Lugd., Par. I leuasso] suprascr. uel leuauero Paris. \ 3 praemii codd. fere (precii uel praecii dett. quidam) \\ 231 Prisc. l 30 H. uetu- stissimi tamen non semper eam (m litteram) subtrahebant ; Ennius in X annalium | 1 insignata codd. nonnulli | 2 delectos plerique: dilectus nonnulli (dilectos unus ex corr.) \\ 232 Don. ad Ter. Phorm. II 1, 57 columen, culmen uel columna . . Ennius X | uersatum codd. \ coiere scripsi: uero codd. (uorsatam iam summouere col. Scaliger).
92 Q. ENNIUS.
- horitatur induperator.
w w _ u u
234 as.pectabat uirtutem legionis suai, expectans si mussaret, quae denique pausa pugnandi fieret aut duri meta laboris.
235 siquando ueluti uinclis uenatica uelox apta dolet, si forte feras ea nare sagaci sensit, uoce sua et nictit ululatque ibi acuta.
236 _ pinsunt terram genibus.
237 binc Nox processit stellis ardentibus apta.
238 _uu_uu_uu_wu_vjo' orsis
erubuit mulier ceu lacte et purpura mixta.
UU _ ^ \J _ \J KJ _ U '^
aegro corde, comis palmis late passis ^pater'
233 JDiomed. 382 K. horitur . . Ennius . . idem in decimo — quasi specie iteratiua | horitatur Ilbergius: horitur codd. \ 234 Philarg. ad Georg. IV 188 mussant . . murmurant. Ennius in X sic ait; Nestor Nouar. p. 68 ed. Venetae a. 1496 musso Ennius (1, 2 e. si m.) | suai BergMus: suae Nestor siue Vatic. \ 2 spectans Vatic. \ mussaret Bergkius: mussitarent Nestor dubi- taret Vatic. \ que Vatic. \ pausa Berghius: causa Vatic. \ 3 meta addidi (finis BergJcius) \ labores Vatic. || 235 Fest. 177 nictit canis in odorandis ferarum uestigiis leuiter ganniens, ut Ennius in 1. X {Paul. 176; AMai auct. class. VIIII 372 huc non per- tinet) I 1 ueluti siquando cod., corr. Fruterius (sicuti siquando Scdliger) \ uinculis uenatica ueneuo xapta cod.^ corr. Turnebus | dolet scripsi: solet cod. | feras add. COMuellerus I ea idem: ex cod. I 3 et in fine cod., post sua traieci \ nictit Paulus: nictu cod. Festi \ acute Scaliger || 236 Diomed. 373 K. de pinso agens Ennius decimo annalium || 237 Macr. VI 1, 9 Ennius — in X J nox uulgo \\ 238 No^i. 483, 2 lacte nominatiuo . . Ennins lib. X [sic Bamb.: XI ceteri] \ orsis erubuit mulier smpsi: es simulier erubuit codd. et simul erubuit (xulielmus \\ 239 Non. 370, 22 passum, extensum, patens — Ennius ann. lib. X — passis ait palmis, patentibus et extensis j passis 1. palmis codd., traieci (comis palmis asyndetice ex more prisco iuncta) \ in fine infit simileue addas.
I. ANNALES. 93
uerutus. 240
fiere. 241
acanthus. 242
LIBER XL
quippe solent reges omnes in rebus secundis. 243
contendunt Graios (Graecos memorare solent sos) 244
gua longos per
Hispane, non Romane memoretis loqui me.
alte aedes elata petrisque ingentibus tecta. 245
quae neque Dardaniis campis potuere perire 246
nec, cum capta, capi^ nec, cum combusta^ cremari.
tum clipei resonunt et ferri stridit acumen. 247
240 Fest. 375 ueruta pila . . Ennius 1. X (Jacuna in cod.); sed quod sequitur Lucr. IV 409 exemplum non de solis piJis agi docet \\ 241 Gramni. lat. K. V 645 Ennius tamen in X an- nalium ^fiere' dixit, non ^fieri' || 242 schol. Bern. ad Georg. II 119 Gnifo commentator annalium lib. X hanc arborem in insula Cercina regionis Africae esse dicit oportunam tincturae, quae in floris sui colorem lanam tinguat; unde uestis acanthia appellatur; cf. BuecJielerus mus. Bhen. 36 p. 334 |j 243 Fest. 267 quippe . . quidni . . Ennius 1. XI [sic Urs.: XL cod.] \ silent leges Fruterius || 244 Fest. 286 in Joco Jacunoso praeJ)ens: . . . . s appellat Enni . . . . os Grai memo .... gua longos per .... ispani non ro . . . . ; succurrit u. 1 Fest. 301 sos pro eos — Ennius 1. XI {uhi Graios Graecos cod.) et u. 3 CJiaris. 200 hispane Ennius annalium libro {excidit numerus); quem locum {ubi Hispane extat) ad Festi uersus rettuJit CoJumna; u. 2 expJendi conamina (falsi de lingua, longos per uersus ut si BergJcius) uana fuerunt et sunt || 245 Fest. 206 petrarum genera sunt duo, quorum alterum naturale saxum prominens in mare, cuius Ennius meminit L XI | alte aedes elata scripsi: alte delata codd. \ petrisque ScaJiger: ceterisque cod. 246 3Iacr. VI 1, 60 Ennius in XI [X in ras. Paris.], cum de Pergamis loqueretur |1 247 Prisc. I 445 H. sono . . sonis. Ennius in XI annalium; idem, p. 473 Ennius in XI annali 1 tunc codd.
94 Q. ENNIUS.
248 missaque per pectus dum transit striderat liasta.
249 _u^_uw_vj *malo cruce' fatur ^uti des, luppiter'
250 rimantur utrique.
LIBER XII.
251 pendent peniculamenta unum ad quemque pediclum.
252 omnis mortalis uictores cordibus imis laetantisj uino curatos, somnus repente
in campo passim mollissimus perculit acris.
LIBER XIII.
253 Hannibal audaci cum pectore de me horitatur, ne bellum faciam? quem credidit esse meum cor suasorem summum et studiosum robore belli.
254 isque Hellesponto pontem contendit in alto.
altero loco \ clepei bis pauci codd. \ resonant (-nunt unus) aes codd. priore loco, recte altero || 248 JPrisc. I 419 H. strido — stridi . . Ennius in annalium XI | messaque B. m. 1 \\ 249 Non. 195, 13 crux . . masculini Ennius ann. lib. XI || 250 Fest 277 in loco lacunoso de rimari agens: Ennius 1. XI ... . utrique {ex. gr. rimantur addidi) \\ 251 Non. 149, 32 peniculamentum . . pars uestis . . Ennius lib. XII annalium [XII K et L m. 1: XI ceteri; annalis codd.^y^ pediclum scripsi: pedum codd. (quod- que pedule Scaliger) \\ 252 Prisc. J IbS H. (acer et acris) Ennius . . in Xn, idem I p. 230 Ennius XII 1 omnes mortales codd. ex parte; mortalis sine dubio corruptimi; an turmalis.^ | imis codd. deteriores, Fruterius: uiuis codd. (huius loco priore RHG); an tutis ? I 2 laetantes codd. his, nisi quod l. pr. unus lactantis {alius lactantes) || 253 GeU. VI 2, 3 sc[C[. Ennius . . in XIII an- nali (Non. p. 195, 19 = 1, 2) | 1 Annibal Non. B. m. 1, L audaci cum (dum semel) Gell. codd.: laudacium codd. Non. me om. semel Gell. codd. \ hortatur Gell., Non., corr. BergJcius 3 robore uix sanum (roboris Bergkius non melius) ; puto sponte duelli H 254 Varro VII 21 ut Ennius ait; hic posuit Merula \ fortasse contexit.
I. ANNALES. 95
quo res sapsa loco sese ostentatque iubetque. 255 matronae moeros complent spectare fauentes. 256 _ ^ satin uates uerant aetate in agunda? 257
LIBER XIV.
uerrunt extemplo palmae mare marmore pulso: 258 caeruleum spumat sale conferta rate flauom.
labitur uncta carina, uolat super impetus undas. 259
cum procul aspiciunt hostes accedere uentis 260
nauibus ueliuolis.
litora lata sonunt. 261
nunc est ille dies, cum gloria maxima sese 262
nobis ostentat, si uiuimus siue morimur.
horrescit telis exercitus asper utrimque. 263
infit 'o ciues, quae me fortuna ferox hic 264
contudit indigne, bello confecit acerbo!'
255 Fest. 325 idem {Ennius) sapsam pro ipsa nec alia ponit in 1, XIIII {Paul. p. 324) | iubetque nu7n sanum ? fort. leuatque || 256 Seru. ad Georg. I 18 fauere . . uelle . . Ennius; Philarg. ad Georg. IV 230 {fauere) pro uelle apud eundem Ennium in XIII \ita uulgo: XVI Vatic.'] \ melos Phil. Vatic. || 257 Gell. XVIII 2 a Q. Ennio id uerbum {uerant) in XIII an- nalium j satin] sann unus cod. \\ 258 Gell. II 26, 21 ex annali XIV Ennii; Prisc. I 171 JS. lioc sale Ennius in XIV anna- lium (= 2) 1 1 palmae scripsi: placide codd. Gell. placidum Parrhasius | pulso {cf. u. 2) scripsi: flauo Gell. \ 2 sale Prisc: mare Gelh codd. \ flauom scripsi {cf. u. 1): pulsum codd. Prisc. et Gell. uitio uetusto; post quod Prisc. codd. glossam pro (per) mare addunt \\ 259 Macr. VI 1, 51 Ennius in XIV |1 260 Macr. VI 5, 10 Ennius in XIIII || 261 Prisc. I 474 H. {de sonere) idem in XIIII 1| 262 Prisc. I 501 H. (moriri) Ennius in XIIII annalium 1 ostentat dett.: ostendat codd. (ostendit L, R m. 2) \\ 263 Macr. VI 4, 6 Ennius in XIV |J 264 Prisc. I 518 H. {de contudi) Ennius in XIIII 1 1 ferox hic ego: fero sic codd. ferox
96 Q. ENNIUS.
265 omnes occisi obcensique in nocte serena.
266 rumpia.
LIBER XV.
267 arcus subspiciunt, mortalibus quae perhibentur.
268 malos diffindunt: fiunt tabulata falaeque.
269 Macrdbius VI 2, 32: item de Pandaro et Bitia aperientibus locus acceptus est ex libro quinto decimo Ennii^ qui inducit Histros duos in obsidione erupisse porta et stragem de obsidente hoste fecisse.
270 obcumbunt multi letum ferroque lapique aut intra muros aut extra praecipe casu.
LIBER XVI.
271 Plinius n. h. VII 28, 101: fortitudo in quo ma- xima extiterit inmensae quaestionis est, utique si poetica recipiatur fabulositas. Q. Ennius T. Aelium \ita BergJcius: T. Caecilium] Teucrum fratremque eius praecipue miratus propter eos sextum decimum adiecit annalem.
sic Columna ferocem Merula \ indigno codd.^ corr. Columna {cm indignum ?) \ aceruo codd. praeter L || 265 Fest. 201 ob . . pro ad . . Ennius 1. XIIII . . id est accensi || 266 Gell X 25, 4 •"r.', genus teli est Thracae nationis . . in Q. Enni annalium XIIII Jl 267 Prisc. 1 259 H. (arcus guartae decl.) Ennius in XV annali | subspiciunt Vahlenus: ubi aspiciunt codd. (ubi del. Hertzius aspicitur Columna) \ perbibetur pauci codd. (iris add. LMuellerus) \\ 268 Non. 114, 7 falae turres sunt ligneae. Ennius lib. XV I defindunt codd., corr. Merula \\ 269 JBergJcius suspicatur in sexto decimo, ipse tamen rectam inferpretationem indicans || 270 Prisc. I 281 H. (praecipis) Ennius in XV annali; idem 250 (lapis) eodem modo adfert u. 1 \1 obc. codd. pr. loco fere: occ. alt. loco codd. \ laetum uel loetum fere codd.
I. ANNALES. 97
Gellius XVII 21, 43: Q. Ennium poetam M. 272 Varro in primo de poetis libro scripsit . ., cum septi- mum et sexagesimum*annum haberet, XVI \ita scripsi: duodecimum codd.^ annalem scripsisse^ idque ipsum Ennium in eodem libro dicere.
hic, ut fortis equos, spatio qui saepe supremo 273 uicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit.
post aetate pigret scribendi ferre laborem. 274
postremei longinqua dies confecerit aetas. 275
quippe uetusta uirum non est satis bella moueri. 276
reges per regnum statuasque sepulcraque patrum 277 aedificant, nomen summa nituntur opum ui
Cicero de prou. cons. 9, 21'. an uero M. ille Lepi- 278 dus, qui bis consul et pontifex maximus fuit, non solum memoriae testimonio, sed etiam annalium litte- ris et summi poetae uoce laudatus est^ quod cum M. Fuluio conlega, quo die censor est factus, homine in- imicissimo, in campo statim rediit in gratiam, ut com- mune officium censurae communi animo ac uoluntate defenderent?
273 Cic. Cato m. 5, 14 sua enim uitia insipientes et suam culpam in senectutem conferunt, quod non faciebat . . Ennius — equi fortis et uictoris senectuti comparat suam ] hic (= ego)^ ut scripsi Fleckeis. ann. 1882 p. 402: sicut (sicuti) codd. \ equus codd. I Olympia pars codd. \ nunc] cf. comm. ad Catull. p. 124 || 274 Non. 219, 12 pigret, Ennius lib. XVI [ potestate L potes etate H m. 1 \ scribendi ferre scripsi: subferre G supferre H m. 1 sufferre ceteri \\ 275 Gell. IX 14, 5 Q. Ennius in XVI an- nali ^dies' scripsit pro *'diei' j postremei scripsi: postrema codd. postremae Columna postremo Bergkius \ confecerit uel quod fecerit codd. (confecerat dett.) || 276 Fest. 257 quippe . . Ennius . . 1. XVI !i 277 Macr. Yl 1, 17 Ennius . . in XVI | 1 patrum (prum) scripsi: quaeruut (qrunt) codd., nisi quod qux eni Neap. \ 2 aedi- ficant nomen uulgo^ correoci {fortasse in nouo uersu conseruare legebatur); aeuificant n. forma audacissima Vahlenus.
Fracjmexta poetarum romanokum. 7
98 Q- ENNIUS.
279 primus senex Bradyn in regimen bellique peritus.
280 montibus obstipis obstantibus, unde oritur nox.
281 Nox quando mediis signis praecincta uolabit.
282 _uu_^u_v^u_v^w interea fax
occidit oceanumque rubra tractim obruit aethra.
283* hic insidiantes uigilant, partim requiescunt, tecti, cum gladiis sub scutis, ore fauentes.
284 quos ubi rex Epulo spexit de cotibus celsis.
285 ex specula spectans.
286 intentu forti dextrum latus pertudit hasta.
287 _ u^ _ tamen induuolans secum abstulit hasta insigne.
288 undique conueniunt uelut imber tela tribuno: configuut parmam, tinnit hastilibus umbo
279 Fest. 278 regimen pro regimento . . Ennius 1, XVI I ita cod.', nec bradus Merula senex Bradylis reg. BergJcius || 280 Fest. 193 obstipum, obliquum. Ennius 1. XVI || 281 Fest. 258 <[quando temporis aduerbium,^ ut . . Ennius 1. XVI | nox uulgo I mediis] in bigis ? || 282 Macr. VI 4, 19 Ennius . . in XVI I obruit aumbra aera Neap. \\ 283 Philarg. ad Georg. IV 230 in XVI Ennius {cf. et Seru. ad Georg. I 18 in cod. Lenio- uic. Ennius : ore fauentes) | 1 puto passim | 2 cum addidi (pro- tecti Columna; cf. ex. gr. Aen. III 583) || 284 Fest. 330 spicit . . et spexit. Ennius 1. XVI | Epulo BergJcius {secundum Var- ronem, qui VI 82 ex Ennio neglegenter adfert <(q^uos Epulo postquam spexit): pulo uel sulo cod. Festi ita ut ante p (s) una littera legi nequeat \ contibus cod. Festi || 285 Placidus 39, 11 JDeuerl. ex sp. sp. , ex alto loco intendens; hemistichium apertum Ennio et huic loco uindicaui || 286 Prisc. I 518 H. (pertiidi) Ennius . . in XVI | intentu scripsi: ingenio codd. \ dextra codd., corr. Merula \\ 287 Macr. VI 1, 53 Ennius in XVI || 288 Macr. VI 3, 2 hunc locum {Hom. II. XVI 102 sqq.) Ennius in XVI [ita Bergkius: XII Par. XV alii] ad pugnam C. Aelii [ita Merula: Caelii codd.'] tribuni his uersibus transfert |
I. ANNALES. 99
aeratus, sonit aes galeae. sed nec pote quisquam undique nitendo corpus discerpere ferro; semper adundantes hastas frangitque quatitque. 5 totum sudor habet corpus multumque laborat, nec respirandi fit copia praepete ferro: Histri tela mauu iacientes sollicitabant.
tunc timido manat ex omni corpore sudor. 289
concidit, et sonitum simul insuper arma dedere. 290
- uu _ ^u _ prandere iubet horiturque. 291
spero, si speres quicquam prodesse potissunt. 292
non in sperando cupide rem prodere summam. 293
si luci, si nox, si mox, si iam data sit frux. 294
nauorum imperium seruare est induperantum. 295
aestatem autumnus sequitur, post acer hiems it. 296
qui clamos oppugnantis uagore uolanti. 297
3 aerato sonitu galeae codd., correxi \ 5 adund. Castricomius: abund. (habund. Neap.) codd. obund. Pontanus \ 7 ante prae- pete interpungunt , correxi \\ 289 Macr. VI 1, 50 Ennius in XVI I tum deteriores codd. H 290 Macr. VI 1, 24 Ennius in XVI I simul om. Faris. \ im (= em, eum) super Linkerus Fleckeis. ann. 1864 p. 719 || 291 Biomed. 382 K. hortatur . . ueteres . . horitur . . Ennius XVI annalium || 292 Fest. 333 speres antiqui pluraliter . . Ennius . . 1. XVI || 293 Fest. 229 prodit . . item perdit, ut Ennius 1. XVI | non in] non im Bergkius noenum Vahlenus; fort. non it || 294 Prisc. I 21 S H. (frux) Ennius in XVI annaH ] solis ante nox pauci codd. || 295 Fest. 166, 169 nauus . . Ennius . . I. XVI | insuperantum cod., corr. Scaliger \\ 296 Prisc. I 153 -H". acer . . acris . . Ennius in XVI; Seru. ad Aen. VI 685 de feminino . . acer numquam dicimus, licet Ennius dixerit {Gramrn. lat. K. IV p. 491 Ennius . . 'p. a. h.') j sequitur om. Seru. ] hiemps codd. ex parte \ it AGM Seruii: sit eeteri, om. Prisc (fit Fahricius) \\ 297 Fest. 375 uagorem pro uagitu Ennius li. XVI | clamos] ita cod. secundum Mommseni apographa.
7*
100 Q. ENNIUS.
298 eripuere patres pueris plorantibus offam. 298» hebem.
LIBER XVII.
299 noenu decet mussare bonos, qui facta labore nixi militiae monumenta sibi peperere.
300 it eques et plausu uaga concutit ungula terram.
301 tum caua sub montei late specus intus patebat.
302 tollitur in caelum clamor exortus utrimque.
803 _ uw _ dux ipse uias ^w _ ^^ _.
304 concurrunt ueluti uenti, cum spiritus austri
imbricitor aquiloque suo cum flamine contra indu mari magno fluctus extollere certant.
298 Plin. h. n. XVIII 8, 83 Ennius . . obsidionis famem exprimens offam eripuisse plorantibus patres liberis commemorat; uersum restituit et hic posuit de Nesactii oppugnatione cogitans Bergkius |1 298* Charis. 132 K. hebem . . Ennius XVI (liuius ueriis ipsis in codice interlapsis) , ubi Fi. Caper ^non ut ad- iunctiuo, sed appellatiuo est locutus' {quae num ad Ennii uerha spectent duhium est) \\ 299 Philarg. ad Georg. IV 188 mussant .. in tacendi significatione , ut apud Ennium in XVII; Paulus 144 mussare . . pro tacere . . Ennius: non decet m. bonos; unde noenu Vahlenus] non possunt mussare boni Philarg. \ factam labore enixi militiam Phil. Vatic, corr. Dousa I mon. sibi addidi 1| 300 Macr. VI 1, 22 Ennius . . in XVII I uaga scripsi: caua codd. \\ 301 Non. 222, 33 specus . . feminino Ennius ann. lib. XVII; Fest. 343 specus . . Ennius; Prisc. 1 260 H. Ennius in XVII aun. {Seru. ad Aen. VII 668) I tum caua Prisc: tum causa cod. Festi concaua codd. Noni 1 montis codd. Non. monte ceteri, corr. COMuellerus 1 late Prisc: latet codd. Non. alte cod. Fest. \ inius cod. Fest. | petebat Non. L, H m. ^ || 302 Macr. VI 1, 21 Eanius in XVII | clamos Lachm. \ utrisque codd., corr. Meriila \\ 303 Prisc I 199 H. Ennius in XVII annali || 304 Macr. VI 2, 28 Ennius in XVII I 3 indu Merula: inde codd.
I. ANNALES. 101
_^u_wu_u^_ neque corpora firma 305 longiscunt quicquam.
LIBER xvin.
sol aestate diem faciens longiscere longe. 306
degrumare forum. 307
^ ^^ - 'u^ ^ uKj _ ^u aere fulua. 308
INCERTAE SEDIS FRAGMENTA.
atque manu magna Romanos inpulit amnis. 309
contremuit templum magnum louis altitonantis. 310
uosque, Lares, tectum nostrum qui funditus 311
curant.
sed sola terrarum postquam permensa parumpe]^312
exin per terras postquam celerissimus rumor. 313
interea facit albus iubar Hyperionis cursum. 314
305 Non. 134, 19 longiscere, longum fieri [uel frangore addunt codd., quae ex uel facere medii aeui glossa corrupta inclusi]. Ennius lib. XYII | langiscunt Hugius; sed cf. quae dixi Woelfflini arch. II p. 474 |1 306 No^i. post fr. 305 idem XVIII; ita scripsi l. l.: idem: cum codd. \ sol aestate diem scripsi: sola est eadem codd. cum sol aestatem BergJcius \ facient L faciunt (e supra u) GH, correxi {item Bergkius) \\ 307 Non. 63, 8 . . gruma mensura quaedam . . agrimensorum . . Ennius lib. XYIII [gruma derigere] dixit | degrumare forum VahJenus: degrumari ferrum codd. \\ 308 Gell. XIII 21, 13 Ennius in annali XYIII ^a. f.' dixit_, non ^uluo' |1 309 schol Veron. ad Aen. Y 241 Ennius 1 si germanos scribas, possis hoc fr. ponere inter fr. 36 et 37 |1 310 Varro YII 7 caelum . . dictum templum sic; Ennio dedere editores H 311 Charis. 267 K. (soloecismus fit) per personas, ut; Ennio adscripsit AKochius \\ 312 Fest. 298» solum, terram. Ennius . . alibi [aliubi cod.] \ terrai Lamhinus \\ 313 Frisc. I 334 sq. H. celerissimus pro '"celerrimus' . . Ennius in annalibua 1 exit Merula 11 314 Prisc. I 170 Jff. iubar . .
102 Q. ENNIUS.
315 luppiter hic risit tempestatesque serenae riserunt omnes risu louis omnipotentis.
316 _. wu_^v^_uv^_ cum e carcere fusi
currus cum magno sonitu permittere certant.
317 cumque gubernator magna contorsit equom ui.
318 o multum ante alias infelix littera theta.
319 cum legionibus quom proficiscitur induperator.
320 iam cata signa fera e sonitum dare uoce parabant.
321 olli cernebant magnis de rebus agentis.
322 miscent foede flumina candida sanguine sparso.
323 hic pede pes premitur^ hic armis arma teruntur.
masculinum . . Ennius in annalibus | facit (= perficit) scripsi: fugit codd. II 315 Seru. ad Aen. 1 254 Ennius || 316 schol. Bern. ad Georg. I 512 carceribus, ianuis. Ennius ait | e Hagenus: a cod. [| 317 Charis. 272 K. {de metaphora) ut; Diom. 457 K., Quintil. VIII 6, 9, Plot. Sacerd. 466 K.; Ennio adscr. IMGesnerus \ cumque Diom., Char. exc. Lugd.: om. Quintil., Char. Neap., atque Plotius \ gubem. post ui Neap. Char. \ magno Diom. codd. \ equom ego: equo Diom. codd. equum Quint. equos ceteri \ ui om. Diom. codd. || 318 Isid. or. I 3, 8 et dicitur theta aTto xov Q-avccTov . . unde et habet per medium telum, id est mortis signum; de qua quidam; scholion codicis Admuntensis 472 in stud. Vindoh. II p. 305 si contigisset, ut aliquis eorum fuisset interemptus, apponebatur super nomen illius theta littera, quae mortem significat. habet enim haec quoddam iugulum, unde Ennius uersificator optimus || 319 Cassiodor. 207 K. {de cum et quum agens) ut apud Ennium j quom] quum Cassiod. | indup. uulgo: imp. codd. || 320 Varr. Yli 46 apud Ennium | fera e scripsi: ferae Flor. fere uulgo \\ 321 Seru. ad Aen. XII 709 Ennium secutus est qui ait | obli F I agentis (egentis, agentibus) codd. plerique, agentes unus || ,322 Diomed. 499 K. partipedes . . ut; LMuellerus adscr. Ennio \ foede M m. 2: fide codd. \ sparso] an suaso (= atro) ? \\ 323 auct. helli Hisp. 31 hic, ut ait Ennius, pes pede premitur, armis teruntur arma (hic alterum addidi; arma ter. Merula).
I
I. ANNALES. 103
impetus ut longe mediis regionibus restat. 324
decretum est stare et fossarei corpora telis. 325
_ u^ _ liic tum nostri cessere parumper. 326
cumque caput caderet, carmen tuba sola peregit 327 et pereunte uiro raucus sonus aere cucurrit.
oscitat in campis caput a ceruice reuolsum 328 semianimesque micant oculi lucemque requirunt.
exspoliantur eos et corpora nuda relinquont. 329
qui uicit, non est uictor, nisi uictus fatetur. 330
dum quidem unus homo Romanus toga superescit. 331
omnes corde patres praebent animoque benigno 332 circumfusum.
tunc coepit memorare simul mulsa et cata dicta. 333
324 Fest. 282, 285 restat pro distat . . Ennium ponere 1 ut scripsi: aut cod. haut uulgo \ legionibus Fruterius [j
325 Varro VII 100 apud Ennium . . a fodiendo 1 et fossarei a Varrone explicitum addidit Bergkius (fossari pro stare Columna) ||
326 auct. belli Hisp. 23 hic tum, ut ait Ennius, n. c. p. ||
327 Lactant. ad Stat. Theh. XI 56 Ennius | 2 raucus scripsi: raucum uulgo \\ 328 Seru. ad Aen. X 396 Ennii est, ut; fr. priori adiunxit MeruJa \ 1 reuulsum codd. || 329 Donatus 394 K. soloecismus . . sicut . . pro spoliant {cf. Gramm. lat. K. IV 564, V 291); Ennio adscr. Columna \ spoliantur uhique codd., corr. Columna \ relinquunt codd. \\ 330 Seru. ad Aen. XI 307 Ennius | uicit F: uincit GT | fateatur T || 331 Fest. 302 superescit . . supeverit. Ennius {corruptus Paul. 303) j| 332 Donat. ad Ter. Phorm. V 9, 39 'faxo tali eum mactatum' pro eo quod est <(mactabo)>; sic . . Ennius | patrem codd., cor- rexi; patri BergMus \ debent Oxon. (perhibent Ilhergius) \ 2 circumfusum uulgo: circumfuntui ed. Bom. et Spir., circum- fi . . . Lugd., circum suam Oxon. \\ 333 Varro VII 46 quod est . . accipienda acuta dicta; Ennio., qui praecedit, adscr. docti \ cepit memorari Flor., corr. Scaliger \ mulsa et addidi (stulta et BergTcius).
104 Q. ENNIUS.
334 dum clauum rectum teneam nauemque gubernem.
335 inde patefecit radiis rota candida caelum.
336 _uu_uu_uu_uu_u pilam uix
sol mediam conplere cohi torroribus coepit.
337 inde loci lituus sonitus effudit acutos.
338 succincti gladiis media regione cracentes.
339 rex ambas ultra fossam dein tollere coepit.
340 macliiua multa minax motatur maxima muris.
341 atque atque accedit muros Romana iuuentus.
342 aut super inrueret paries percussus trifaci.
334 Isid. or. XIX 2 clauus . . Ennius. Quintil. II 17, 24 notum illud: d. cl. r. t. | dum Quintil.: ut Isid. || 335 Isid. or. XVIII 36 quia {sol) uolubili ambitu rotat, sicut ait Ennius {cf. Seru. ad Aen. VI 748) | patefacit Guelf., Parisini || 336 Isid. de n. r. 12 cous est quo caelum continetur. unde Ennius | in initio terraeque suppleas \ pilam uix sol mediam Scaligeri {ad Fest. p. 39 M.) codex: uix soluni codd. BecJceri | compl. Bamb. 1, Scal. cod. \ cohi scripsi: cohum uulgo (chou Bamb. 1, cous Bamb. 2) | torroribus scripsi {cf. archiu. lexicogr. II p. 474) : terroribus uulgo \ coepit scripsi: caeli uulgo e glossa \\ 337 Paul. 116 lituus . . Ennius || 338 Paul. 53 cracentes, graciles. Ennius; Mai auct. class. VIII p. 151 cr., grac, exiles Ennius {ubi sunt multi gladii); cf. et Placid. 28, 9 crac, grac. exiles, tabidos |I 339 Plot. Sacerd. 468 K. synecdoche . . ut . . subauditur enim ^manus'; Ennio adscr. Lachm. ad Lucr. IV 619 I ambas edd. Vindob.: amus cod. \ dein toUere scripsi: retinere cod. protendere Lachm. || 340 Diomed. 447 K. parho- moeon .. ut; Ennio adscr. LMuelhrus \ minatur codd., quod ex mutatur siue motatur corruptum puto Ij 341 Gell. X 29, 1 ^atque' . . si gemina fiat, auget intenditque rem . . in Q. Enni annalibus, nisi memoria in hoc ueisu labor (/uwc iVow. 530, 3); quin lapsus sit memoria G., ne dubites \ atque alterum om. codd. Non., qui et accendit (ascendit edd. uet.) \\ 342 Paul. 367 trifax telum . . quod catapulta mittitur. Ennius | super inrueret temptaui: permaceret codd.
I. ANNALES. 105
quae ualide uenit intus falarica missa ^ 348
at Romanus homo, tamenetsi res bene gesta est, 3f4 corde suo trepidat.
audire est operae pretium, procedere recte 345
qui rem Romanam Latiumque altiscere uoltis.
et tum sicut equos, qui de praesepibus fartus 34^
uincla suis magnis animis abrumpit et inde fert sese campi per caerula laetaque prata celso pectore, saepe iubam quassat simul altam^ spiritus ex anima calida spumas agit albas. 5
quaerunt in scirpo, soliti quod dicere, nodum. 347
-vjv^-^w — v^^-^u — u^ monstra 348
si sibi lingua loqui speret atque ora decem sint, inmotum ferro cor si^ pectusque reuinctum.
labitur uncta carina per aequora cana celocis. 349
343 Non. 555, 15 falarica, telum maximum . . Ennius | ueniTiur' scripsi: ueniunt codd. \ fallarica H (q. ualido uenit contorta f. missu lunius). || 344 Cic. de or. III 42, 168 aut ex toto partem . . aut ex uno plures; JEnnio adscr. docti, cuius praecedant sequantu/rque uu. \ ut et tametsi Erlang. 2 || 345 Porph. ad Hor. sat. I 2, 37 abutitur Ennianis uersibus. ille enim ait; u. 2 adfert Varro ap. Non. 478, 17 | 2 altiscere scripsi {arcliiu. lexicogr. II 473): alciscere Non. codd. augescere Porph. I uultis codd. \\ 346 Macr. VI 3, 7 Ennius hinc {ex Uom. II. VI 506 sqq.) traxit | 1 equus codd. \ 2 suis] puto sibi | ani- mis om. Par. \ abrupit codd., corr. Merula || 347 Fest. 330 Ennius {Isid. XVII 9, 97) || 348 schol. Bern. ad Georg. II 43 Homericus sensus {II. II 488); sic etiam Ennius ''ora decem'; praebet fragm. Paris. 7960 | monstra scripsi: mon (a supra o) Par. j si addidi \ speret scripsi {cf. Cat. 84, 7): superet Par. \ atque Mommsenus: at Par. \ inmotum {scil. eius cui persuadetur) temptaui: in metrum Par. in me, tum Muellerus \ pecusque Par. II 349 Isid. XIX 1 celoces . . biremes uel triremes agiles et ad ministerium aptae, Ennius {Mai auct. cJass. VIII 174, uhi aequoraque alta celonis).
106 Q. ENNIUS.
350 ferme aderant ratibus repentibus aequore in alto.
351 nauibus explebant sese terrasque replebant.
352 tonsillas apiunt, configunt litus ad unceis.
353 multa foro ponit et agoea longa repletur.
354 tum tonuit laeuom bene tempestate serena.
355 _uvj_wo_ ab laeua rite probatum.
356 effudit uoces proprio cum pectore sancto.
357 _ w^ _ ^u _ diuomque hominumque pater rex.
358 _ v^^ _ wu _ patrem diuomque hominumque.
359 cum saeuo obsidio magnus Titanus premebat.
360 _ ^^ _ wu _ diuom domus altisonum cael.
361 _wv^_u^_^^_wu laetificum gau.
350 Varro VII 23; Ennio adscr. Ilbergius \ aeq. in a. rat. rep. codd., corr. idem || 351 Seru. ad Aen. VI 545 explebo esl minuam; nam ait Ennius || 352 Isid. or. XIX 2 tonsilla un- cinus . . ad quem in litore defixum funes nauium illigantur. de quo Ennius | tonsillas apiunt Guelf.: tonsillam sapiuni Parisini tonsillas rapiunt Frising. \ litus ad (= ad litus) uncis scripsi: litus aduncas (-cias Guelf.) codd. || 353 Isid. or. XIX 2 agea uiae suut uel loca in naui, per quae ad remiges hortator accedit; de qua Ennius (Mai auct. cJass. VIII 29) | ponit Co- lumna: punit Guelf. ponet Frising.^ alii (ponens auct. class.) \ et om. Guelf. \ agea Isid. codd. (ageaque auct. class.) || 354 Oic. de diu. II 39, 82 ad nostri augurii consuetudinem dixit Enniu8 {cf. Varro ap. Non. 408, 2) ] cum Vindoh. \ l(a)euum codd.
355 scliol. Bern. ad Georg. IV 7 laeua prospera . . ut Ennius ait
356 Seru. ad Georg 11 424 cum abundat. . Ennius || 357 Varro V 65 {Ennius) dicit || 358 Cic. de n. d. II 2, 4 ut idem Ennius j 359 Non. 216, 29 obsidio . . neutro — Ennius | saeuo luniust suo codd. I Titanus Merula: titanum codd. {unde conicias obs. manus Titanum cum saeua pr.) || 360 Auson. technop. 13, 17 unde Rudinus ait 1 diuum codd. 11 361 ibidem 3 Ennius ut me-
I. ANNALES. 107
_uv^_uw_v^u_^u endo suam do. 362
_u^_^v^_u^_^w namque suam do. 363
in do ibam. 364
aduersabantur semper ui, uostraque nolunt 365 uolta.
liaud temere est, quod tu tristi cum corde 366
gubernas.
_ wu _ wu hant irarum effunde quadrigas. 367
ausus es hoc ex ore tuo? 368
uocibus concide, i fac musset obrutus isteis. 369
illi (quod minimum est) neque, ut aiunt, mu 370
facere audent.
morat replet te 1. g. ; sic Vossianus , altera recensio h. u. post 19 ponens hahet praesumit {scil. Ennius) 1. g. |1 362 — 364 Auson. l. l. 18 quod adstruit (addidit, sc. Ennius) e. s. do; Charis. 278 K. syllaba, ut e. s. do, h. e. domum, ubi tamen exe. Lugdun. adferunt indo ibam pro in domum ibam (= 364); Diom. 441 syllaba, ut e. s. do, pro domum; Probus 263 K. namque suam do (= 363); Mar. Vict. 59 K. endo sua duo, i. e. in sua domo; Consent. 388 K. ut 'endo [tetendit cod.] suam do' ; in communi fonte plus quam unum exemplum (362) adlatum esse statui archiu. lexic. II 475 (| 365 Non. 230, 15 uultus . . neutro . . Ennius | auers. Fruterius (auorsabuntur Scaliger) \ uiuos uostraque codd., deleui uos dittographum (uos uostr. lunius nos nostr. Scaliger) \ nolunt addidi \ uulta codd. Ij
366 Seru. ad Aen. IX 329 temere . . sine causa. Ennius ||
367 idem ad Aen. XII 499 nam Ennius ait i. e. q., sic F (nam E, eff. ir. quadr. dixit ceteri \ haut post ait addidi || 368 Cic. ad Att. VI 2, 8 ut inquit Ennius || 369 Varro VII 101 apud Ennium . . mussare dictum, quod muti non amplius quam mu dicunt I i fac mus(s)et scripsi: facimus et Flor. face musset Turnebus {quod oh musset non dispJicere debuit COMuellero) \ obrutum {ex -tus, ut uid., corr.) Flor. isteis (illeis) addidi ex. gr. II 370 Varro post 369 a quo idem dicit ] illi scripsi: id Flor.
108 Q- ENNiUS
371 Marsa manus, Paeligna cohors, Yestina uiriim uis^ 37 1» nil metus ulla tenet, tutei uirtute quiescunt.
372 hos pestis necuit^ pars occidit illa duellis.
373 Brundisium pulcro praecinctum praepete portust.
374 capitibus nutantis pinos rectosque cupressos.
375 _wo'_w^_^w_uv^ populea frus.
376 uel tu dictator uel equorum equitumque magister esto uel consul.
377 fortis Romani sunt tam quam caelus profundus.
378 optima cum pulcris animis Romana iuuentus.
379 _^vj_(^»w'_wv^_v^'^_v^w unus
dum quit surum ferre tamen, defendere possunt.
(q. m. e. cf. Cat. 38, 4) | an nec ? \ MV Flor. || 371 Bonat. 398 K schesis onomaton . . ut, ad quae explan. p. 565 K. Enni uersus; sine nomine adf. Charis. 282, Diom. 446, Potnpeius 303 | peligna codd. | festina uhique codd., corr. JDousa \ rum uis Char. Neap. II 371* Non. 214, 10 metus . . •(feminini)> Ennius | nil (= neutiquam) scripsi: ni codd. (ne L m. 1) \ uUa] tilla (x | tennet L | tutei ego: rite codd. (riae L) freti Mercerus \\ 372 Prisc. I 470 H. (neco) Ennius || 373 Gell VII 6, 6 {praepes) Q. quoque Ennium . . qui in annalibus {ihid. IX 4, 1) | Braun- disium Vatic. \ portus. Et Vatic, corr. Vahlenus \\ 374 Gell.'^l\l 20, 13 Ennius . . 'rectos' dicere ^c' quam 'rectas' (c/. Non. 195, 24) I captibus Schneiderus^ et sic certe pronuntia \ nutanti- bus Non. codd. {Voss. Gell. m. 1) || 375 Auson. technop. 13, 19 de fronde loquens cur dicit {Ennius) \ frus T: fros V fruns C || 376 PauJ. 369 uel . . ut Ennius || 377 Non. 197, 9 caelum . . masculino . . Ennius; Charis. 72 K. ut Ennius | sunt (sr) tam quam scripsi: quamquam Char., Non. ex communi fonte cor- rupto 11 378 Don. ad Ter. Phorm. III 1, 1 Ennius | annis Oxon. \\ 379 Fest. 286 Ennius . . item . . suri sunt fustes; idem p. 298 surum dicebant . . <(Ennius)>; cf. Paul. 299 | unus Paul: unum Fest. 286 {p. 298 lac. in cod.) \ dum {uel si) quit scripsi: surum Paul. usurum Fest. 286 (^su^rus p. 298 | surus Fest. 286 | forte
•
I. ANNALES. 109
cum sese siccat somno Romana iuuentus. 380
pandite sultis genas et corde relinquite somnum. 381
et detondit agros laetos atque oppida cepit. 382
flamma loci postquam concussa est turbine saeuo. 383
cum magno strepitu Volcanum uentus uegebat. 384
inuictus cams atqiie sagax et waribus fretus 385
clamor ad caelum uoluendus per aethera uagit. 386
cum uillus quo iam semel est imbutus ueneno 387
siluarum saltus^ latebras lamasque lutosas. 388
septingenti sunt paulo plus aut minus anni, 389 augusto augurio postquam inclita condita Roma est.
moribus antiquis res stat Romana uirisque. 390
Faul. j possent Fest. 298, Faul. || 380 schol. ad Stat. Theb. VI 27 a pictoribus simulatur, ut liquidum somnum ex cornu super dor- mientes uideatur efFundere. sic Ennius | exiccat codd., correxi || 381 Fest. 343, sultis, si uoltis . . Ennius {Faul 342) ; Paul. 94 genas Ennius palpebras | suetigenias Fest., sulti genas Paul. 342 sulpi- genas idem p. 94 | cordis BergJcius \\ 382 Frisc. 1 482 H. detondeo, detondi . . Ennius in annalibus {cf. Hertzii adn.) \ detondit B m. 2: detotondit codd. || 383 schol. Vatic. ad Ter. Heaut. II 3, 4 loci parbelcon , . Ennius | concussa preturbine cod. (Hermae II p. 368); conclusast Faernus (e et p confusa) || 384 Fest. 163 metonymia . . ut Ennius \ uegerat cod. \\ 385 Fest. 321 <^sagacem> etiam canem <^dixit Ennius)>; Ennio dedit Dacerius, qui et suppleuit ipsum uersum (naribus Eibbechius) \\ 386 Varro VII 104 Enni . . ab aedo | clamos et per aera Lachmannus \\ 387 Fest. 376 <^uenenari)> dicebant antiqui, cuius color infi- ciendo mutatur, ut Ennius cum ait | cum illud cod. , correxi | imbuta cod. , corr. Vahlenus (conchyli ut quom lana semel i. u. est BergJcius) \\ 388 comm. Cruq. ad Hor. epist. I 13, 10 lamas, lacunas raaiores continentes aquam pluuiam . . Ennius {| 389 Varro de r. r. III 1, 2 nunc denique est ut dici possit, non cum Ennius scripsit {Sueton. Oct. 7) ] inclyta V || 390 Au- gustin. d. c. d. II 21 Ennii poetae uersu {VuJc. GalJic. uita
110 Q. ENNIUS.
391 qua murum fieri uoluit, urguemur in unum,
392 _ wu fortunasque suas coepere latrones inter se memorare.
393 _ wu _ dictis Romanis incutit iram.
393* _ uu _ wv^ _ nam me grauis impetus Orci perculit in latus.
394: incedit ueles uolgus sicilibus latis.
395 _w^_uu_^^ leuesque secuntur in hastis.
396 _vjv^_^w_uu_ runata recedit.
397 _ wu _ u^ _ spiras legionibus nexit
398 _ uw _ equitatus iit celerissimus - ^
399 _u^_uu_wu_ Romam ex aquilone Raeti destringunt.
4rOO _ww_uw_^^_ ratibusque fremebat
imber Neptuni.
Auid. Cassi 5, ubi restat BP^) || 391 Non. 418, 4 urguere est premere, cogere . . Varro antiquitatum uel rerum humanarum {Ennio adscr. Popma) \ urg(u)emur codd.: urguentur Popma |1 392 Non. 134, 29 latrocinari, militare mercede . . Ennius {cf. et Varro VII 52) | siias Mercerus: quas codd. aequas Fruterius | inter serare L || 393 Seru. ad Aen. I 69 Ennius | incutit Com- melinus: inculit Casselanus || 393* Seru. ad Aen. I 81 Ennius | perculit scripsi {cf. l. Verg.): percutit uulgo pertudit Vahlenu^ 11
394 Paul. 337 silices . . Ennius j uolgus scripsi: uulgo codd. ||
395 Seru. ad Aen. V 37 in hastis Ennius || 396 Paul. 263 runa genus teli . . Ennius . . id est pilata 1 fortasse manus r. r. |) 397 Fest. 330 Ennius . . hominum multidinem ita {spira) appellat, cum ait !| 398 Charis. 83 K. celerrimus . . nam quod Ennius ait . . barbarismus est | iit scripsi: ut cod. {male uulgo discribunt uerba) | celerrimus (ss supra rr) cod. \\ 399 Placid. 79, 3 D. in lemmate, metrum agnouit GLoewius, Ennio ad- seripsi \ retiae stringunt codd., corr. Loewius || 400 Seru. ad Aen. XI 299 antiqui aquae sonitus fremitus dicebant. Ennius {cf ad Georg. I 12).
<w/U _ O'
^^ — <J<J — u^
I. ANNALES. 111
trabes remis rostrata per altum. 401
fluctusque natantes. 402
omnes mortales sese laudarier optant. 403
_uw_^u_^w_uv^„ tibi uita 404 seu mors in mundo est.
nobis unde forent fructus uitaeque propagen. 405
contempsit fontes, quibus ex erugit aquae uis. 406
sicuti siquis ferat uas uini dimidiatum. 407
tanto sublatae sunt agmine tunc lapides - 408
perque fabam repunt et mollia crura reponunt. 409
tantidem quasi feta canes sine dentibus latrat. 410
^'^ — wu^^wu
qui fulmine claro 411
omnia per sonitus arcet terram mare caelum.
401 Varro VII 33 ut una canes, una <(trabes . . .^; ah- erratum a trabes ad trabes, unde cum nomine Ennii {cui dedit Columna) initium est haustum || 402 Seru. ad Aen. VI 705 En- nium . . secutus est, qui ait || 403 Augustin. de trin. 13, 6 quod uetus poeta dixit Ennius {cf. et epist. 231, 3, ubi laudari ex- optant edd.) \\ 404 Charis. 201 K. in mundo pro palam . . Ennius {discripsit GHermanus) \ fortasse <[si^ tibi || 405 Non. 64, 31 propages . . Ennius; idem p. 221, 5 propago . . neutri Ennius | nouis unde priore, boni secande (bonis unde K m. 3 O) altero l. codd., corr. lunius \ prapagen Columna: propaginem priore, propagimen (-gmen L m. 2 G-) altero l. codd.) \\ 406 Gramm. lat. K. V 621 eructo . . a uerbo erugo. Ennius {cf. iiid. 626) | exerugit {punctis supra ex) cod., sese erugit Vahlenus \\ 407 Gell. III 14, 5 Q. Ennium . . in annalibus dixisse . . di- midiatum . . in partis duas pares diuisum ] sicut Lachm. ad Lucr. 11 636 II 408 Non. 211, 8 lapides feminino genere . . apud Ennium | augmine Wakefieldus \ toto (an siipra pr. o) G | for- tasse s. sunt tunc 1. examine tanto || 409 Seru. ad Georg. III 76 Ennius de gruibus Ij 410 Varro VII 32 una canes. itaque Ennius scribit | tantundem CoJumna \ f§ta Flor. j| 411 Seru. ad Aen. I 31 Ennius: ^qui — arcet', i. e. continet; Probus ad ecl.
112 Q. ENNIUS.
412 Albani muris Albam Longam cinxerunt.
413 _ uu _ urbis magnas et imperiosas.
414 _ uu _ funduntque elatis naribus lucem.
415 corpore Tartariuo prognata Paluda uirago,
cui pater imber et ignis, spiritus et grauis terra.
416 _uu_uw_^w quaeque in corpore — _ caua caeruleo caelo cortina receptat.
417 _wu_u^_ rigido tum caerula suro.
418 inde Parum, circum quam caerula salsa wZulabant.
419 _Kj^-\j^-\j^-^Kj_Kj redimxni in patriam.
6, 31 et Lucretius . . et alio loco {scil. legitur^ nomine scriptoris
omisso): *"omnia caelum; coniunxit Bernaysius opusc. 11 69 |
personitans idem || 412 Mar. Victor. 101 K. uelut; dubitans Ennio (Jib. I ?) attribui || 413 Oic. de rep. I 2, 3 ut appellat Ennius (| 414 Seru. ad Aen. XII 115 ille (Ennius) enim ait; Mar. Victor. 28 K., ubi efflantque || 415 Probus ad ecl. 6, 31 lioc (spiritum) illud {aerem) et Ennius appellauit in annalibus (1, 2); Varro VII 37 (= 1) Tartarino a Tartaro . . Paluda a paludamentis {cf. Fest. 359) | 1 corpora tartareo — palude £robi codd. | 2 cui pater scripsi: cui par Probi codd. j| 416 Varro VII 48 apud Ennium . . caua cortina dicta, quod est inter terram et caelum ad similitudinem cortinae Apollinis | sic discripsi uerba {nulla in Flor. lacuna) \ caua Turnebus et Scaliger: causa Flor. \ caelo ex saelo uel faelo corr., ut uid., Flor. I cortina receptat Turnebus: orta nare ceptat Flor. {ad~ iunxit Jioc fr. priori Merula, quae caua corpore caerula c. r. COMuellerus) || 417, 418 Fest. 286 rigido <t. c. s. cum ait> Ennius iocatus uidetur . . . et alibi . . Parum insulam refert | supplementa in 417 Ursini, in 418 Ilbergii sunt \\ 419 Fest. 286 <[redinunt significat redeunt.> Ennius <(. . . red)>inunt in <pa- triam. item prodinunt, ferinunt pro prod<(eunt, feri<(unt>; supplementa sunt Ursini.
I. ANNALES. 113
ingenti uadit cursu, qua redditus termo est. 420 hortatore bono prius quam iam finibus termo. 421
iamque fere quatuor partum. 422
j - quo tam temere itis? 423
^ - quem non uirtutis egentem. 424
^u _ ^ furentibus uentis. 426
uestro sine momine, uenti. 426
^w _ qiio sospite liber. 427
_ uw _ vvu _ terrai frugiferai. 428
ipsius armentas ad eosdem 429
_^^_w^_uu_ Bruttace bilingui. 430
_u^_w^_uv^_ teloque trabali. 431
j - yj<u beia machaeras! 432
w u _ w u
^J^U — uu
ij '^ — Kj yj
\J \J — ^u
\J \J ^ 'UKJ
420, 421 Fest. 363 termonem Ennius . . quem nos nunc terminum, hoc modo . . et . . | 42 1 iam om. ex parte Mommseni apographa \\ 422 Charis. 141 K. partum . . Ennius | IIII cod. quat- tor Bitschelius {lege quatvor) 1 423 Seru. ad Aen. IX 329 temere . . subito. Ennius | quae post itis leguntur in codice citate catome- rariis ut glossam corruptam ciecit Hauptius || 424 Seru. ad Aen. XI 27 Eunii uersus est || 425 Seru. ad Aen. I 51 apud Ennium || 426 Mai o.uct. class. VJII 332 momen . . pro momento. unde Ennius || 427 Fest. 301 sospes . . Ennius ui<^detur seruatorem signi^ficare, cum dix<(it; q. s.> liber; suppleuit Ursinus |j 428 Charis. 19 K. Ennius in annalibus [ihid. 538); Plot. Sac. 449, fragm. Bobiense 555 K. || 429 Non. 190, 20 armenta . . feminino Ennius {cf. Paul. 4) j ad armentas codd.., sed ut in L lineolis adpositis inuersus sit ordo \ easdem Aldus \ ad ar- menta addunt codd.., del. Scaliger \\ 430 Porph. ad Hor. sat. I 10, 30 et Ennius et Lucilius . . dixerunt; Paul. 35 bilingues Bruttates [sic Monac^ Ennius dixit, quod Brutti et osce et graece loqui soliti sint || 431 Seo-u. ad Aen. XII 294 Ennius | trabalim cod. \\ 432 Seru. ad Aen. IX 37 est Ennianum, qui
Fragmenta poetabum eomanobum. 8
114 Q. ENNIUS.
433 _ uw _ uu _ succincti corda machaeris.
434 _ euax lituus.
435 uersat mucronem.
436 _ u^ _ uu _ saxo cere- comminuit -brum.
437 Massili- portabant iuuenes ad litora -tanas.
438 adgretus fari.
439 oratores doctiloqui uu _ u^ —
440 Fronto p. 66 N.: quippe qui Enni sententia ora- torem audacem esse debere censeam.
441 _ uu _ wu _ animus cum pectore latrat.
442 _v./u_uu_uu_ clamore bouantes
443 _ wu _ uu _ pausam fecere fremendi.
ait I eia pUrique^ macheras (-ra F) omnes codd. || 433 Seru. ad Aen. IX 675 Ennium secutus, qui ait | succin(c)ti corda codd. 'praeter F suaintus (= succintus) praebentem', quod cum corda in Seruii uerhis praecedat, rectum potest esse \ mac(h)eris (-ceriis F) codd. \\ 434 Charis. 240 K. euax . . Ennius annalium libro [liber ex. Cauch.'] \ euax om. Neap., qui ex Plauti uerbis praecedentibus aquast aspersa repetiuit, habent exc. Cauch. supra aquas istas pensa (r supra n) | lituus exc. Cauch. : latinis Neap. II 435 Seru. ad Aen. IX 744 est Ennianum || 436 Gramm. lat. K. IV 565 tmesis. Ennius {Seru. ad Aen. I 412, Fompeius 310 K, Bon. 401 K.) \\ 437 Don. l. l. et; Fomp. l l (fittmesis) si dicas hoc . . id est 'Massilitanas lagonas portabant iuuenes ad litora' {fortasse lagonas in fine u. prioris legebatur) ; Ennio adscr. Columna {obloquente Muellero de re