उषा प्रकाशन समिति ! प्रथम प्रकाशन

गांकींच्या गोष्टी

अनुवादिका :

अंबिका बेहेरे, बी.ए.

_ (७७८८७६

कलक 0 ७१८७६७०७१७ ०७0 0000000 ७ कार

१९२६

सोल एजंटस्‌ : बॉम्बे बुक डेपो, गिरगांव, मुंबई नं. ४.

प्थमादृत्त या _ [[र्केनशारु,

१०-५५“ 7“““_2““-22----:“7007070>“"2॥00000* 71 7170000

पहिल्या आवृत्तीच्या प्रकाशनाचे सवे हक्क 'उषा प्रकाशन समितीचे स्वाधीन आहेत.

प्रकाहक : राजाराम निळकंठ बढे यांनीं उषा प्रकाशन समिति करितां मोतीलाल कानजी बिल्डिंग, नौरोजी स्ट्रीट, ठाकुरद्वार, मुंबई येथें प्रतिद्ध केलें.

मुद्रकः डुंदरसव भास्करराव वैद्य यांनीं वैद्य ब्रदस छापखाना, मोतिलाल कानजी बिल्डिंग, नोरोजी स्ट्रीट, ठाकुरद्वार, मुंबई नं. २ येथें छापले.

क्झिम गॉकॉ

ह दान आदयाकळदा (ह ७ अन्या व्याळळामाजवदक ७ नकच्या

अल्प परिचय जन्म १८६८ मृत्यू १९३६

रु- १६ सन १९२६ रोजीं हा जगप्रसिद्ध वाड्य़य सेवक मरण पावला. ९७ जगप्रसिद्ध हें विशेषण आजवर अनेकांना लावलें गेळें असेल. पण तें ह्या क्रान्तिकारी कलावन्ता इतकें क्रचितच सार्थ झालें असेल. १९१७ च्या रशियन क्रांतीने-बोल्शेव्हिक क्रांतीने जगांतीळ कानाकोंपराही हादरला गेला. आजवरचे समाज नियंत्रणाचे सर्वे नियम आणि समाजांतील परस्पर संबंध आमूलाग्र उलथून पडले. ह्या अचाट घडामोडी बरोबर जीं कांहीं प्रभावी नांयें लोकांपुढे आली त्यांत लेनिन आणि गॉकीं विख्यात आहेत. लेनिन हा तर बोळून चाळून कांतीचा इंजिनियर. त्यानें समाजांतील बहु- जन समाजाला माणुसकीचे जिणें जगण्याकरितां स्वतःच्या पायावर उभें केलें आत्मविश्वासाच्या चेतन्ययुक्त जाणीवेनें नवीन समाज रचनेच्या विश्वाभित्री अचाट कायोला प्रव्रत्त आणि कार्यक्षम बनविले. तर गॉकीने आपल्या कलावती लेखणीने समाजांतील सांदी कोपर्‍्यांतून केर कचर्‍याप्रमाणें फेकले गेलेल्या अवहेलित समाज- थरांतील जातिवंत मानवतेचा जिवन्तपणा जागता बोलता केला. आणि म्हणूनच लेनिन इतकेंच गॉर्कीचे नांव साथतेनें जगजाहीर होऊन राहिलें आहे. गॉर्की याचें मूळ नांव अलेक्सि मॅक्झिमोव्हिफ पेश्‍्काक असें आहे. परंतु तो भॅक्झिम गॉर्की ह्या टोपण नांवानेंच सर्वांस माहीत आहे. गॉर्की ह्या रशियन शद्ाचा अर्थ * कटुता ? असा आहे. गॉर्कीला बाळपणा पासूनच जगांत विषम कडुतेचा अनुभव येऊं लागडा. ह्या स्वतःच्या कडवट अनुभवांचे सारभूत कलाचित्रण करावयाचें म्हणून म्हणा, अगर समाजांतील शिष्ट संकृतीच्या पांघरुणा- खालीं चाललेली मानवतेची दुर्दशा सलस्वरूपांत उभी करून ह्या शिष्ट संस्कर तीचे किळसवाणें हिडिस असें कडवें स्वरूप उघडे करून सर्व समाजरिष्टानां कडु ताडन करण्याचें काये अंगिकारलें म्हणून म्हणा, गॉर्की हें नांव सर्वतः

(२)

अन्वर्थक ठरतें. स्वानुभवाने शिष्ट संस्कृतींतील समाजर्जावनांतीळ हाल अपेष्टांचे कडवट सार गोर्कीनें आपल्या कलाकृतींतून ओतलें असलें तरी आपल्या 'संताळी' वाड्ययाप्रमाणें अगर प्रसिद्ध इटालियन कवी लिओपार्डीह्याच्याप्रमाणें गॉकींच्या समाजांतील कटु अनुभवांवर उभारलेल्या कलाकृतींतून जीवनांतील हाळ अपे- षांच्या भाराखालीं दडपून गेलेला उदासवाणा निराशावादाचा सूर मुळींच निघत नाहीं.

बालपण

गोकींचा जन्म १८६८ माचे १४ रोजीं निझनी नोव्ह ग्रोडा जवळ नाझदी खेड्यांत त्याच्या आजोळीं झाला. त्याचा बाप अस्राखान येथे एक सामान्य चांभार होता. वयाच्या पांच वर्षे पर्यंत गॉर्की अखाखान येथें बापाजवळ होता. तो पांच वर्षांचा असतांच बाप वारला आणि त्याच्या आईनें दुसरें लग्न केलें. पण . ती नंतर लवकरच मरण पावली आणि गॉर्का आजोळीं पांचव्या वर्षांच परत आला. पण आजोबाची स्थिती फारच हलाखीची असल्यानें ह्या पोरक्या पोराला वयाच्या सातव्या आठव्या वर्षांपासूनच स्वतःच्या पोटासाठी कामाला लागावें लागलें. गोकींनें आपल्या आत्मतृत्तांत आपल्या वृद्ध आजा आजी विषयीं आठवणी दिल्या आहित. दूरप्रांती पोटासाठी रखडत असतां त्याला एक विराम चिन्ह रहित पत्र मिळालें. त्यांत आर्जाच्या म्रत्यूची बातमी वाचून आपल्याला किती अपार दुःख झालें ह्याचा गॉकींनें उल्लेख केला आहे.

गोर्कीनें कामांला सुरवात केली ती आपल्या वडिलार्जित चांभाराच्या धंद्यांत. एका मोचीच्या दुकानांत त्याला आज्याने लावून दिला. पण तेथून हा पळाला, आणि पुढील १०॥११ वर्षे लाने अनेक निरनिराळें धंदे पाहिले. शिंप्याच्या दुकानांत जुने कपडे दुरुस्त करणारा, फेशवाला, भटारखान्यांतील छोकरा म्हणून, मूर्तीकाराच्या हाताखालीं मूर्ती रंगविणारा, मोची, मजूर, माळी, मोजणी खात्यांतील हमाल, सडका दुरुस्त करणारा, तमाशांत लावण्या म्हणणारा, वकिलाचा गुमास्ता अशीं निरनिराळीं कामें करावीं लागलीं. ह्या कामानामेत्त भटकण्याच्या काळांत त्यानें डॅन्यूब नदीच्या खोऱ्यापासून तों केॅकेशस पर्येतचा प्रदेश पा्यपिटीखालीं घातला आहे. ह्या भटक्या आयुष्यांत अनक हाल अपेष्टांतून गोर्कीला जावें लागलें. एकदां तर तो ह्या खडतर जीवनाला इतका वैतागून गेळा होता कीं स्वतःवर गोळी

(३) थाळून आत्महत्त्या करण्याचा त्यानें प्रयत्न केला. त्यावेळीं तो १९ वर्षांचा असावा. त्याचा हा प्रयत्न सफळ झाला नाहो आणि तो केवळ जखमी झाला. त्याला ह्या आपल्या पागलपणाबद्दल खूप शरम वाटल्याचें त्यानें लिहिलें आहे. ह्या प्रसंगीच्या आपल्या मनः स्थितीचें “मकर चुद्रा” (१८९२) ह्या गोष्टीत त्यानें चित्र रेखाटले आहे. हीच याची प्रसिद्ध झाळेळी पहिली गोष्ट,

17 0 ७:२७ वळ

ह्या पूर्वायुष्यांतील भटक्या जीवनांतील अनुभवांवरच गॉकीनें अनेक कथा रचिल्या. आणि त्यांचा पहिला संग्रह १८२९८ मध्ये प्रसिद्ध झाला. तो इतका लोकप्रिय ठरला कीं एक वर्षांत त्याच्या १ लाक्ष प्रति खपल्या. मराठींत अनुवादित केलेल्या ह्या संग्रहापैकी बहुतेक गोकीनें पूवीयुष्यांत लिहिलेल्या गोष्टींवरूनच घेतलेल्या आहेत. शिक्षण,

गॉकोंचें शिक्षण असें पद्धतशीर मुळींच झालेलें नाही. कोणत्याही शाळा कॅलिजांत तो गेलेला नाहीं. निसगे आणि समाजांतील जिवत टऱ्यांचा प्रत्यक्ष परिचय हींच त्याच्या शिक्षणाची साधनें. तो लिहावाचायाला शिकला तो देखील खाजगी सेह्याच्या मदतीनें व स्वतःच्या अनिवार्य उत्सुकतेने. व्होल्गा नदीवर बोटांवर नोकरीला असतानां त्याच्या बोटीवर एक त्याच्या सारखाच भटारश॑ होता. त्याला पुस्तकांचा आणि दाचनाचा खूप नाद. त्यानें क्रिल्येक फार चांगलीं पुस्तकें जमा केलीं होतीं. त्याच्या जवळ बसून त्यानें वाचलेली पुस्तके ऐकून गॉकांची ज्ञानपिपासा सोसावली. मित्राच्या सहाय्याने थोडेसें लिहितां वाचतां थरेऊं लाग- ल्यावर जास्त शिकण्याच्या प्रबळ इच्छेने त्यानें बोटीवरील नोकरी सोडून “ काझन “चा रस्ता धरला. “ काझन 'ला टॉलस्टायचें शिक्षण झालेले. तेव्हां त्याच्या प्रमाणेंच आपणही विद्वान व्हावें ही मनची आश्या. पण टॉॅलस्टाय होता उमरावाचा सुल्गा, तर गोर्की पडला भणंग. तो काझनमध्यें ज्या बाईकडे राहिला ती बाई त्याला ह्मणे “ अरे पोरा तुला बटाटे सोलतां आले ह्मणून विद्यापिठांत एुला मोफत का कोणी घेणार आहे ! ” शाळेंत शिरकाव होत नाहीं असें पाहि- ल्यावर त्यानें एका बिस्किटाच्या भट्टीत नोकरी धरली. येथें त्याला महिना तीन रुबलवर दिवसाचे १६ ते १८ तास राबावें लागे. पण त्याचा काटकपणा कांहीं ओऔर होता. इतके काबाडकष्ट करून देखील त्यानें आपल्या ज्ञानद्रद्धीचा प्रयत्न

(४) चाळू ठेवला. तळघरांतील कोंदट हृर्वेतील ह्या अधेऱ्या बिस्क्रिटांच्या कारखान्याचे, तेथाळ रसरसणाऱ्या भट्टीचे, आणि आपल्या क्रैदीवजा जीवनाचें गॉकींनें हृद्य- स्पर्शी चित्र आपल्या “ सव्वीस जणांची जीवनलता ” ह्या चटका लावणाऱ्या अमर नवलकृतींत उतरावेलें आहे. या कारखान्यांत काम करीत असतांच गॉर्कीचा क्रांतिकारक चळवळीशी संबंध आला. क्रांतिकारक चळवळीशी संबध

त्याच्यापेक्षां १२1१५ वर्षांनीं वडील असा त्याच भट्टांत काम करणारा रेमूस नांवाचा कामकरी क्रांतिकारी मंडळाच्या एका गटाचा मुख्य होता. त्याच्य़ा बरोबर गॉर्कींची क्रांतिकारी मंडळींशी पछान झाली. गॉकी ज्या बाईंच्या घरा रहात होता तेथून नजीकच एक जुनाट पडके भुयारासारखें घर होतें. “ बेवारशी कुत्र्यांचे निवासस्थान होतें तें ” असें गाकीं आपल्या “ आठवणींत ” ह्मणतो. ह्या स्मशानवत भयाण घरांत क्रांतिकारकांच्या संगर्तानें त्याच्या मनांत क्रांतीचे बीज रोवले आहे ( १८८४ ). गॉर्कीला विश्वविद्याल्यांत जातां आलें नाहीं खरें पण ह्या दिवसांत त्याला विशाल दुनियेच्या निरनिराळ्या प्रसंगांतून अनुभवानें जें बहुमोल सान झालें त्याचें गॉकींने “ माझे विश्वविद्यालळयीन जीवन ” ह्यांत बहारीनें वर्णन केलें आहे.

१८८९ च्या अखेरीस गौकींला संशयावरून ' सेमाल ? केसमध्ये पकडण्यांत आलें होतें. पण महिन्याभरांतच त्यांतून त्याची सुटका झाली. ह्यानंतर एका रेल्वे स्टेशनवर चौकीदार व तमाशाची गाणीं म्हणणारा म्हणून त्यानें कामें केलीं. ह्याच सुमारास झारच्या सेन्यांत शिरण्याचाही त्यानें निष्फळ प्रयत्न केला होता. अन्यायाची चीड

भटक्कतां भटकतां दक्षिण रारीयांत खेरसन खेड्यांत आला असतां त्यानें एका बाईला कांहीं अपराधाबद्दल शिक्षा म्हणून गांवकऱ्यांनीं गाडीला जुंपलेले पाहिलें. तें दारुण दृश्य पाहून गोकींला मनस्वी चीड आली. रागाच्या भरांत तो एकाकी त्या लोकांवर तुटून पडला. त्या लोकांनीं त्याला इतका पिटून काढला कों त्याची एक बरगडी जन्माची अधू झाली आणि त्यांतच त्याला क्षय झाला. मरेपावेतों त्याचे परिणाम त्याला भोगावे लागले. पण ह्यांत विद्षेष मजा अशी _ कीं गॉका मत्युराय्येवर पडला असतां खेरसन खेड्याची हाच पूर्वीची मंडळी

(७)

गोरकोच्या अंतिम भेटीसाठी आणि पूर्वीच्या दुष्ट कृतीबद्दल पश्चात्ताप व्यक्त करून वमा मागण्यासाठी [वेमानाने उडत आली होती. वरील पाशवी अत्याचाराचे वर्णन गाक[न आपल्या “ वेवडे ” ह्या कथेंत गुंफले आहे.

जुलूम जबरदस्तीबद्दल चाड गोकींला लहानपणापासूनच हांता. तो पाच सहा वषांचा असतांच त्याचा सावत्र बाप त्याच्या आईंच्या छतीवर बुटाऱच्या टाचा रावून तेला मारीत होता. ते टर्य पाहून बटु गोकांला इतका अनावर सताप आला का तो सुरा घेऊन त्याला मारायला धावला होता

लेखक म्हणून पुढें येतो

१८९१ सध्ये टिफलसमध्ये रेल्वे कारखान्यांत तो नोकरीला राहिला. ९२ मध्यें त्याची मकर चूदा? गोष्ट तेथीछ स्थानिक पत्रांत प्रातद्ध होऊन कादंबर्राकार 'करलेंको ह्याच त्याच्याकडे लक्ष वेधले. त्याच्याशीं गो्कीची ओळखण झाल्यानें गार्कीला फार फायदा झाला. ' करटेंको?नें लेखनांत त्याला फार प्रोत्साहन दिलें. करलेंकोच्या सूचनेवरून गॉकीने “ चेत्काश * म्हणजे “धान्यचोर नांवाची सुदर गोष्ट लिहिली. ती प्रसिद्ध झाल्याबरोबर गॉकॉींची एक दर्दी कलावन्त म्हणून एकदम ख्याती झाली ह्या गोष्टी नंतर गोकींच्या “ वर्थ ऑफ मेन ?' “ औटम नाइट ” “ रेफ्ट ? वगेरे गा एका मागून एक प्रसिद्ध झाल्या. १८९५-९६ च्या सुमारास लोक गॉर्कीला टालस्टायच्या बरोबरीचा लेखक समजू लागले

ह्याच सुमाराला गो्का एका एम्‌. ए. लानिन नांवाच्या वकिलाजवळ नोकरीस राहिला. गॉरकींच्या अंगचे कलागूण पाहून त्याचा गौकींवर लोभ जडला आच्या सहवासांत आणि मागदशेकत्वासुळें गोकींला नवीन तत्वदष्टी प्राप्त झाली त्यानं इंग्लरा आणि फ्रेंच साहित्यम्रेंथांचे, विशेषत शेक्‍्सिपिअरच्या ग्रंथांचे अगदीं कसोशीने वाचन केलें. स्मिथच्या उदार मतवादांतून माक्‍से एगल्सच्या तत्वय्न्थांशीं तो येऊन ठेपला आणि मार्किझझमच्या मतांकडे त्याचा कल होतांच साहजिकच त्याच्याकडे पोळिसची करडी नजर वळली. तरी पण १८९९ पर्यंत तो सोशल डेमोकेंटिक पक्षाला उघडपणे मिळाला नव्ह्ता

१८९८ मे मध्यें क्रांतिकारक लेख लिहिल्याबद्दल गोर्कीला दुसऱर्‍यानदां अटक झाली, पण जून १० ला त्यांतून त्याची सुटका झाली

(६)

प्रेमांत पडतो

इतर सवे जीवनक्रमाप्रमाणेंच गॉकींचा प्रेमानुभवही कंटकमयच आहे. भटक्या जीवनांतील नोकरी प्रसंगाने त्याची एका अस्मानी परीक्षीं गांठ पडली. एका ब्रद्ध परदेशी ऑफिसरची ती दुसऱ्या कीं तिसरेपणची बायको. गोकींपेक्षां ती वयाने निदान १०1१२ वर्षानी तरी मोठी असेल. पण तिचा बुद्धा नवरा इतका गबाळा होता कीं त्याच्या दाढीच्या झुबक्यांत नेहमीं खाळ्या अन्नाचे तुकडे लटकत असायचे. अशा त्या गंगाजमनी जोड्यांत गॉर्काचें परीवर प्रेम जडले. पण नोकर पडला तो तिचा. तेव्हां स्वतःशी चुळबुळ करीतच रहावें लागतं होतें त्याला. तरशांत एक दिवस आंघोळ केल्यानें त्याला सर्दी होऊन बराच ताप आला. त्यावेळीं तिनें जी त्याची काळजी घेतली त्यावरून गोकींला तिचेंही आपल्यावर प्रेम असल्याचें कळून चुकळें. “मीं तिच्या बाहुपाज्यांत बद्ध झालो होतों म्हणूनच ठोक झालें. नाहीं तर जीवनाचा संवे दुःखभार हलका झाल्यानें मीं एक- दम हवत उडून गंला असता ” असे गो्कोने आपल्या आनंदाचे वणन केळे आहे. पण ह्या प्रेम सुखाचा आस्वाद गॉकींला फार मिळाला नाहीं. आपल्या व्रद्ध अपांग नवऱ्याला सोडून ती गॉर्कीबरोबर जाण्याला तयार होईना. “ तूं धडधाकड आहेस माझा नवरा दुवळा, म्हणून तुझ्यापेक्षा त्यालाच माझी गरज आहे, ” असें म्हणन तिनं गोकांला वाटेला लावलें

यशागारव

१९०० च्या सुमारास वयाच्या अवघ्या तिशीं बत्तीशींत गोकीं पहिल्या प्रतीच्या ळेखकांत मोडू लागला होता. टालस्टाय, चेकाव्ह, लिओनेड अँन्ह्रेव्ह ह्या समकालीन विख्यात ठेखकांशीं त्याचा परिचय झाला होता. १९०१ मध्यें त्याची “फोमा गार्डीव्ह” कादंबरी प्रसिद्ध झाली. आणि पुढील वर्षांच (१९०२)

दी श्री आफ देम ” आणे “ आऊर कास्ट ” ह्या कादंबऱ्या प्रसिद्ध झाल्या गाकांची माक्‍संवादी दृष्टी आतां स्पष्टपणें पुढ॑ आली. १९०१ एरप्रोलमध्ये विद्या- थ्यांवर झालेल्या सरकारी दडपशाहीचा उघड निषेध केल्याबद्दह आणि कांति- - कारक कामासाठा युप्त छापखाना चालविण्याच्या आरोपावरून त्याला पुन्हां पकडण्यात आले. पण टालस्टाय वगेरेंच्या मध्यस्तीमुळें पुढं खटला झाला नाहीं वृ तो सुटला. १९०२ च्या एप्रीलमध्यें त्याचें पहिलें नाटक “ स्मग सिटिझन्सं ”

(७)

पीटर्स बर्ग ( लेनिनग्रॅंड )मध्यें स्टेजवर आलें. लागोपाठ डिसेंवरांत “ डोअर डेप्थस्‌ * हें एका विख्यात कंपनीने स्टेजवर आणलें. तें इतके लोकायरम झाडे को त्याच्या १ वर्षांच्या आंत १४ आवृत्त्या निघाल्या. व बर्लिनमध्ये हें नाटक लागा- पाठ ५०० रात्रीं लागलें. १९०२ मध्येंच त्याची “ सव्वीस जणांची जीवनळता ” प्रसिद्ध झाली. समाजांतील दुधेर देन्याच्या पायावर उभारलेली ही असर काव्य कृती आहे ” असा प्रिन्स मस्कींचा ह्या गाष्टींबद्दल अभिप्राय आहे.

गोकींचा यशोगोरवसारखा वाढतच होता. १९०३ मध्ये त्याला '* टॉपॉरिअळ अँकेडेमी आफ सायन्स ” ह्या संस्थेने आपला सन्मान्य सभासद निवडून त्याच्या कळागुणांचा मोठाच गोरव केला. पण गोर्कीच्या राजकीय चळवळीमुळे झारे त्याला सभासद करण्याचें नाकारळें. त्याचा निषेध करण्यासाठीं म्हणून बकाव्ह आणि करलेंक्रो यानीं आपल्या सभासदत्वाचे राजीनामे दिले. बोल्शेव्हिक गाकी

१९०३ पासूनच गॉर्की पक्का बोल्शेव्हिक बनू लागळा. ठलेनिनच्या लिखा- णाचा त्याच्यावर परिणाम होऊन तो त्याच्या पंथाचा अनुयायी बनला.

१९०५ मध्ये “ माजी माणसें ” हो उत्कृष्ट कृति त्याने प्रसिद्ध केलो. भांडबलळशाही समाजांतील विषमतेने स्पष्ट स्वरूप यांत सुंदरपणे विशद केलेलं आहे. ह्याच सुमारास “ समर हाऊस ड्रेलस ”” आणि “दी सॉंग ऑफ दा सन? हीं पांढरपेशा मेषपात्र दृत्तीर सणसणीत कोरडे ओढणारीं त्याचो दोन नाटकें बाहेर आलीं.

१९०५ सध्ये क्रांतीच्या उसळत्या लाटेत गॉकीने उडी घेतली. '' फादर गेपून “नें झारच्या राजवाड्यावर जी कामगारांची मोठी मिरवणूक नेला त्यांत गॉर्की एक पुढारी होता. कामगारांच्या अमानुष कत्तर्ळानंतर गाकाला पकडून तुरुंगांत टाकण्यांत आलें. तुरुंगांत असतांच त्याने आपलें “ चिल्डेन ऑफ दौ सन ” नाटक लिहिलें. युरोप अमेरिकेंत त्याच्या अटकेविरुद्द प्रचंड खळवळ उडाल्यानें झारनें त्याला दहा हजार रुबल्सच्या जामिनावर सोडलें. सुटल्य़ाबरोयर त्यानें “ नोव्हाया झिझना ” म्हणजे नवजीवन नांवाचें पत्र सुरू केळे. छनिन ह्या पत्राचा एक प्रमुख लेखक होता. १९०५ च्या डिसेंबर क्रांतीत तो. पुन्हां जातोनें लढला.

(८)

क्रांतिकारी म्हणून तो आतां जाहीर झाल्यानें त्याला रशियांत राहणें कठीण झालें. १९०६ मध्यें पीटतंबर्ग ( लेनिनग्रॅड ) मधीळ त्याच्या 'घ ववर छाया आल्यानंतर तो रशिया सोडून इंग्लंडच्य़ा मार्गाने अमेरिकेला गेला. मादाम आंद्रेब ही विख्यात नटी ह्यावेळीं त्याच्यावरोबर रहात होती. रशियन क्रांतिकारकांवर होणाऱ्या जुलमाविरुद्ध युरोप, इंग्लंड, अमेरिकेंत चळवळ करून रशियन कांति- कारांना सहानुभूति आणि मदत मिळविण्याची कारमागेरी गॉर्कींनें पत्करली होती. माक ट्वेन ह्या प्रख्यात अभेरिकन विनोदी लेखकाच्या पुरस्काराने अमेरिके गॉकॉंचा उतरल्याबरोबर फार मोठा गौरव झाला. पण त्याच्या बरोबरची स्री ही त्याची लझाची बायको नव्हे असें कळतांच सर्व सनातनी अमेरिकन त्याच्या विरुद्ध उठले. त्यामुळें रशियन क्रांतिकारकांना म्हणण्यासारखी मदत तो मिळवू शकला नाहीं. “ दी सिटी आफ दौ यलो डेव्हिळ ” नाटक लिहून त्यानें त्या अभेरिकन भोंदूंचा चांगडा समाचार घेतळा आहे. विश्वविख्यात “ आई * कादं- बरी गॉकॉने अनरिकेच्या मुक्ामांत लिहिलीं. ती पुढें १९०९ मध्यें प्रसिद्ध झाली. ह्या “ आई ? कादंबरीवरून तिच्या इतकी नितान्त सुंदर कलाकृति दृश्यपटांतील फोल्मच्या स्वरूपांत तयार झाली आहे.

अमेरिकेतून परत आल्यावर रशियांत जाणें शक्‍य नव्हते. त्यानें इटली जवळच्या काप्री बेटात आपलें निवास स्थान केलें आणि तेथें तरुगांना क्रांतिकारक बनविण्याचा अड्डा सुरू केला. अर्थात हेरांचा सारखा सुळसुळाट त्याच्या भोवती सुरू झाला. त्यांना अनुलक्षून'च त्यानें आपली “ हेर ” गोष्ट लिहिली (१९०६) ल॑ंडनमध्यें (१९०७) रशियन सोशल डेमोकेंटांची सभा झाली. तिला गॉकी हजर होता. तेथेंच त्याची लेनिनर्शी गांठ होऊन त्यांची मैत्री दढ झाली.

१९१३ मध्ये स्वदेशी परत येऊन पाटस बर्ग येथें त्यानें वर्तमानपत्र सुरू केलें. तितक्‍यांत लढाई सुरू होऊन त्यांत त्यानें युद्ध विरोधी चळवळींत पुढाकार घेतला. १९१३ ते १५ ह्या काळांत त्यानें आपल्या आठवणीचे तान भाग लिहिले. नव्या संस्कृतीचा भालाइत

१९१३ च्या बोल्शेव्हिक क्रांती नंतर गोकींकडे सहाजिकच नवीन उदयो- न्सुख कामकरी संस्कृतीचे पुढारीपण आलें. नवीन सामाजिक क्रांतीचा तो अधिकृत आणि सर्वेमान्य पुरस्क्ती बनला. नवीन सामाजिक घडामोडीचे, नवीन जन्माला

(९)

आलेल्या मानवाच्या अचांट कततेबगारीचे, नवोदित सामाजिक भावनेचे आणि विराट व्यवहार पराक्रमांचें करामने दाखवून देऊन त्याला वाड्ययांत चिरस्थायी करणें, नवीन संस्कृतींचें संव्धेन करणें हें महत्वाचें काम करण्यांत योकॉंचीं उरल्या आयुष्याची १५॥१६ वर्षे खची पडलीं आहेत. “ ऑन गाड फॉर दी सोव्हिएट ' युनियन ” म्हणजे “ सोव्हिएट संस्कृतीच्या बचावासाठी ” ही त्याची कांति नव्या संस्कृतीच्या पुरस्काराचें मूतींमंत प्रतीक आहे. हें नवीन संस्कृतीच्या पु र- स्कारसवधेनाचे काम इतकें भारी होतें कों ह्या अखेरच्या १५ वर्षांत ल्याला स्वतंत्रपणे ठेखन करण्याला फारशी फुरसद मिळालीच नाहीं म्हटलें तरी चालेल. स्वतः लेखन करण्याऐवजीं नवीन रोंशियन लेखकांना खरोखरीच “ लेखक बनवि- ण्याचे) काम गॉकींळा करावें लागलें आहे. नवीन सामाजिक संस्कृतीचे कलाजीव- नाचें, उदात्त मानवतेचें ममे शिकवून नवा लेक वर्ग तयार करण्याचें काम त्यानें केलें आहे. कांतीनंतर बदललेल्या परिस्थतींत पूर्वीप्रमाणे लेखनगिरीची मिरास पांढरपेशा सुशिक्षितांच्या हातीं राहिली नाहीं. बंधमुक्त राबणाऱ्या जनतेतून अनेक कलावन्त पुढें येऊं हागले. ह्या सवे होतकरू लेखकांची हस्त लिखितें तपासून _ त्यांतील कला तंत्र, संविधानाची सुतंगती लावणें, त्यांवरून वाकबगारीचा हात फिरविणे हें काम गॉकॉनें अखंड अविश्रांत मेहनर्तानें व क्रांतिकारक उत्साहाने केलें आहे. नव्या रशियन लेखकांना गॉर्कांने लेखक बनविले आहे. व जुन्याचे नव्यावरील हल्ले आपल्या कसलेल्या ढालीवर झेळून, निष्प्रभ करून, नव्या संस्क्र- तीची श्रेट्ता जगाला पटाविली आहे.

पण ह्या काळांत लानें खवतंत्र लेखन मुळींच केले नाहीं असें नाही. “ डेकेडन्स ” ह्या त्याच्या कृतींत भांडवलशाही कारखानदारीच्या उदयकालचें सुंदर चित्र आलेलें आहे. त्यानें आत्मवृत्तपर “ छ्लिम सॅमघिम ” चा जीवनब्ृत्तांत तीन भागांत प्रासिद्ध केला आहे. “ बायस्टडरड, * “ मेगनेट! व “ अदर फायरस? ही ती त्रयी होय. गॉर्की स्वतः “ अदर फायर्स ” ही कृती आपल्या सर्व कृतीत श्रेष्ठ मानतो.

नेवीन कला प्रकार सन १९२२ मध्यें कांहीं कॉळ प्रकती स्वासश्यासाठी' जमेनींत रांहिला हीतां. १९२९८ मध्यें रारीयांत परत आल्यानंतर सोव्हिट लेखकांचा संघ बनवून नवीन

(१०)

संस्कृतीचा आविष्कार करणारा नवा सामुदायिक कलाप्रकार म्हणजे अनेकांनी मिळून लेखनाचा प्रकार सुरू केला. “ व्हाइट सी कॅनॉल ” ही ती नवीन कलाकुृति होय. राशीयांत अस्तित्वांत येत असलेल्या नव्या समाजाच्या अनेक- विध घडामोडींचा-पराकमाचा संकलित इतिहास लिहिण्याची ही योजना असून “ व्हाइट सी कॅनाल ” हा लांतीळ फक्त एक भाग आहे.

२५ सप्टेंबर १९३२ रोजीं सवे सोव्हिएट रशियावर गॉरकांच्या लेखन व्यव- सायाला चाळीस वेषे झाल्याबद्दल मोठा सन्मानोत्सव झाला. गॉर्कींच्या जन्म स्थानाला व अनेक कारखान्याना गॉकचिं नांव ठेवण्यांत आलें. व सवे जगांतून त्याच्यावर अभिनदनांचा वर्षांव झाला. आज लेनिन इतकेंच गॉकॉर्चे नांव रशि्यांतीळ सवे आबालबृद्धांच्या प्रेम परिचयाचें होऊन राहिलें आहे. हा महान लेखक गेल्या जून १९३६ मध्यें मरण पावला. त्याच्या मरणानंतर जगभर साहित्यिकाकडून त्याचा स्मृतीदिन पाळण्यांत आला. गेल्या १६ आगस्ट १९३६ रोजीं हिंदुस्थानचा साहित्यिकानीं गॉकीं दिन पाळून आपला आदर व्यक्त केला आहे. ह्या महान कलावन्ताच्या कलाकर्तांचा अल्पपरिचय म्हणून हा कथा संम्रह अनुवाद रूपानें मराठी वाचकांना सादर करीत आहें.

$ 68 अंबिका नेहेरे कृष्णा बिल्डिंग नं. १, परेळ, मुंबई, ता. ७११1३६

गॉकांच्या गोष्टी

७5 त. ७७ ९८. त्या ८-७

अनुक्रमणिका.

विषय.

माझी माणसं

जिगर दोस्त 2 च्य हिखं मांजर व क मवाली मि क सव्वीस जीवांची जीवनलता ठा तिचा प्रियकर म >

प्रवासी र्र ऱ््ा पितापुत्र वन मटा गे

क

ष्ठ १--१०५ १०६ को १२३ १२४---१३० १२१---१४१ १४२---१५९ १६०-०१६६ १६७---१८२९ १८३--१९०

श माजी -माणसं _ अथवा मनुष्यत्वाला मुकलेले जीव.

जककी

मुख्य रस्त्याच्या दुतर्फा बेठया घरांची--झोंपड्यांचीच म्हणा ना-! रांगची रांग लागलेली होती. जागेच्या अभावी सर्व झोंपडच्या अगदीं खेटून होत्या. बरं ! त्या झोपड्या तरी व्यवस्थित का? छे! नांव कक्षाला ! भिंती कललेल्या, स्रिडक्यांची मोडतोड झालेली; पडझड झाल्यामुळें झांबळ्यानी सांधवलेलीं छपरे, व त्यांवर वाढलेळें दोवाळ-अशी घरांची एकंदर स्थिती होती, मधूनच एखाद दुसर दुमजली घर आपलें डोके वर काढतानां दिसे, परंतु त्यांच्या छपरांचीही दशा मोडकळीस आलेलटीच, छपरांच्या शांकारणीकरितां उपयोगांत आणलेल्या जुनाट झांबळ्या ब झाडांच्या डहाळया आणि पावसा- मुळें त्यांवर उगवलेले हिरवे शोबाळ हाच येथीळ बागबगीचा असावा असा शहरच्या बंगल्यांभाोवतीं फुळळेला बाग पहाण्याची संवय असलेल्या डोळ्यानां भास झाळा असता, कारण समाजांतील अगदीं निकृष्ट लोकांचे ठिकाण होते ते,

खिडक्यांनां लावलेली पत्र्यांचीं झांपडे, कित्येक वर्षात त्यांच्याकडे कोणी लक्ष न दिल्याचे सांगत हातीं. गंजलेल्या पत्र्यावर शेवाळामुळे एक तऱ्हेचा चिकट हिरवट रंग चढला होता. चंचचळ भित्र्या नजरेने आसपास पहात हळूच | डोकावणाऱ्या चोराप्रमाणें मूळ रंग क्वाचित कोठें तरी डोकावत होता, रस्त्याच्य़ा मधून'च मोठ्या पावसाने उकरलेल्या खडुत्यांतून वेडींबांकडीं वळण

२ गारकींच्या गोष्टी

हा“. व "४.४१*-/" ५१- “* 2५८५-४१ १४" व लल |.» >>“ € “ह

घेत ओहोळ बाहात होता. रस्त्याच्या आजूबाजूला ठिकठिकाणीं माडक्या तोडक्या विटादगडांचे ढिंगार पडलळ हाते. त्यांतून मधूनचच गवत उगव- छळ होते. वेळोवेळीं अनेक लोकांनीं या जागांवरून आपलो घरें बांधण्याच्या केलेल्या अयशस्वी प्रयत्नांची साक्ष ते देत होत. अनेकांनी प्रयत्न केल, परंतु कोणाचाच प्रयत्न सफळ झालला नव्हता. डोगरावरून येणाऱ्या पाण्याच्या ळोळ्याने ही. दगडाविटांची घरे तेव्हांच वाहून जात, डोगर- माथ्यावर मात्र मोठमोठ्या इमारती, राजेशाहा बंगळ, आणि बनश्रींचे वभव दाखविणारा बागवगीचा हाता, मधूनच मंदिरांचे कळस व चर्चवरील क्रॉस आकाशाशी स्पथी करतानां दृष्टीस पडत. आणि सूयप्रकाशांत तळपणारा त्यांचा सोनेरी मुळामा आकाशांतोळ सोनेरी ढगानां ळाजवीत असे. विषमतेचे आणस्वी हृदयस्पर्शी वश्य ते कोण'चं हवं

पावसाळ्यांत पठारावरील दाहस्ची सव घाण, तसच उन्हाळ्यांत तथाळ सर्वे धूळ आणि करकचरा ह्या गांबावव आणून आतला जात असे अश्शा-च एखाद्या उकिरड्याच्या ढिगाऱ्याबरोबर जणूं कोणी आडदांडपणान ह्या घरांना डोगरपठारावरून खालीं फेकून दिलं असावं असा भास हाइ.

अंधबट मोडकळीस आलेलीं, जमीनदोस्त होऊं घातलेली, मनुष्याचा आसरा म्हटली जाणारां हो घोर-ह्यानी टकडीपायश्याचा व उतरणी'चाही बराचसा भाग ब्यापळा हाता, ऊनपाऊस खात धुळींत पडलेल्या सडक्या जुनाट लांकडाप्रमाणे बुरसट रंग त्यांवर चचढला हाता.

मूर्तिमंत देन्य उभे असलेल्या ह्या रस्त्याच्या एका टोकाळा एक जुन युराणं दुमजली घर हात, इतर घरांच्या रांगंपासून जरा तुटक असल्यान इतर घरांनीं त्याला बाळीत टाकल्यासारखे बाटे. घर रस्त्याच्या शवटा तर्सच डोंगराच्या पायथ्याला लागून हात. व जरा प्रशस्तही असल्यानं ह्या घराळा ग्यांवानं वाळीत टाकलं, काँ डोंगरावरील शह्रानं पायाच्या ठोकरीसरशीं त्याला उडवून दिलं असा प्रश्न पडे, ह्या घरापासून 'पुढ॑

माजी-माणसं ३

अर्धा मेलपर्यत-नदीकिनाऱ्यापर्यंत दोतं पसरलेली होती. घर मोठे ब अतिशय जुनं, त्यामुळे इतर घरांपेक्षां ह्यावर एक तर्‍्हेन्ची जास्तच भकभकीत कळा आलली होती. घराच्या सर्व भिंती झुकलेल्या असून एकाही खिडकोला घड आकार राहिला नव्हता. खिडक्यांच्या-चुकून माकून टिकून राहिलेल्या तावदानांना सांचलेल्या पाण्याप्रमाणे घाणेरडा हिरवा रंग चढलेला होता,

दोन खिडक्यांमधील भिंत-जागजागीं चुना निखळून गेला असल्यानं चित्रविचित्र दिसे. चित्रकलेच्या सहाय्यानं भूतकालचचा इतिहासच येथे कोणी कोरला होता कीं काय कोण जाणे ! इजिप्त, बॅबिळोन, वगैरे देशांशी या गांवचा जुना संबंध होता असं सेद्ध करण्यासाठी एखाद्या इतिहास- संशोधकानं ह्या घरापाशी कित्येक वर्षे घालाविलीं असं कोणी सांगितलं असतं तरी त्यावर सहूज विश्वास बसला असता, घराचं छप्पर रस्त्याच्या बाजूला झुकले असून त्याची अवस्था जास्तच करुण होती. ते जवळ जवळ रस्त्याला टेंकलं दत. काळाचा दोबटचा हात केव्हां एकदा फिरतो ह्याची जणूं बाट पहाणार पिकलं पान झालं होतं ते, तें गळून रस्त्यावरच्या ढिगाऱ्यांत केवह्यां सामील होणार ह्याचा नेम उरला नव्हता. पण ह्या घराचं एक वैशिष्टय होतं. ते म्हणजे घरापुढील आवार. त्यामुळे घर पडलंचच तरी रस्त्यावरील रहृदारीला फारसा अडथळा येण्यासारखा नव्हता,

घरापुढचा दरबाजा सताड उघडा होता, त्याचं एक दार निखळून रस्यांत आडवं पडलं होतं. दाराच्या फळकुटांच्या फटीतून गवत बर आलेलं असून संबंधच आवारद्दी गवतानं आच्छादललं होतं. आवाराच्या एका टोकाला दूर अंतरावर टिनच्या पत्र्यांची एक ळहानशी गोठेवजा शेड असून तिच्यावर धुरकट रंग चढलेला होता. ह्या घराचा वब दोडचा मालक पेतूनकाफ हा एक व्यापारी होता. अर्थात असल्या भिकार जागेंत तो राहणे शक्यच नव्हते. सद्दाजिक घर उजाडच पडलं होतं. पण ह्या दोडळा मात्र

2 गाकींच्या गोष्टी

जअयळळ ना नाडा नील 0 टीडीटीट

न्य

एक भाडेकरू मिळाला असून तो तिचा उपयोग भाड्याच्या धमेशाळेसारखा करी. ह्या भाडेकरूचं नांब आरिस्टाइड फोमिच क्ाल्डा, हा एकेकाळी झारच्या घोडदळांत लहानसा अधिकारी होता. म्हणून लोक त्याला कॅप्टन म्हणूनच ओळखत.

ह्या धमंशाळेचची आंतळी जागा एखाद्या लांबळचक सोप्या प्रमाणे होती. आंत बहुतेक काळोखच होता. भिंतींतील चार खिडकोवजा भौके आणि झडपं मोडून पडलेल्या दरवाजाची चौकट ह्यांतून काय उजेड येईल तेबढा'च. तसं म्हटलं तर दरवाजा तसा बराच प्ररास्त होता. चुना निखळलेल्या त्या विटांच्या भिंतीवर धुराचा काळा रंग चढलेला होता. आढदयाच्या छता- बरही धुराच्या व्हार्निशचा हात दिळेळा होता जणूं.

शेडच्या मध्यमागीं एक मोठी आगटी असून सभोबार मिंतीला लागून मारलेल्या पलंगडीबजा लांकडी बांकांबरून जुन्यापुराण्या फटकुरांचीं गांठोडीं पसरलेली होतीं, धर्मशाळेत कायमचं बास्तब्य करणाऱ्या लोकांचा तो संसार होता. भिंती धुरानं काळवंडलेल्या, जमीन ओलानं दमट झालेली व पलंगड्यांचे लांकडी तक्ते लकतरांनीं झांकलेले-घामारने घामटलेळे-असा अत्यंत किळसवाणा देखाबा होता तो

मालकांचा-मुख्य भाडेकलूत्वा-म्हणजे आरिस्टाइडचचा बिछाना शेडच्या

मध्यभागीं आगटीनजीक असून त्याच्या पळंगडीच्या आजूबाजूंचीं बांकं ही मोठी मानाची जागा समजली जाई. त्याची कृपादृष्टी असलेल्यानां किंबा त्याच्या खास मित्रमंडळीलाच त्या जागांबरून झोपण्याचं भाग्य लाधे. रोडच्या वाहेर दरबाड्यापाशींच एक खुर्चीसारखी विटांची बैठक होती. आरिस्टाइडनें ती बनविण्यांत आपली सर्व कल्पकता ओतली होती. दिवसाचा बराचसा काळ ह्या खुचीवर बसूनच तो घालवीत असे. बाकी वेळांत तो शेजारच्या कलाळाच्या दुकानांत सांपडाबयाचा. कलालाचं नांव होतं जेगर बाविलाफ., गुच्त्याबरोबळ खाणावळीचाही थोडा धंदा चाले त्याचा. केप्टनसाहेब तेथेच जेवीत असत.

माजी-माणसं ७»

"7-५. ला. हशी"डी डि टीना हील जीनीला नीट प्या पडला लाल शीला पड प की र्यी) आयी क क्य ल्काान्क्काम्कक्क्कमकयान

आरिस्टाइडचा जीवनवृत्तांत मोठा रम्य होता, भाड्याने धर्मशाळा चाल- उसण्याची कल्पना डोक्यांत येण्यापूर्वी, नोकरचाकर पुरविण्याचा ठेका होता स्वारीचा. ठंकेदारीच्या पूर्वी छापखानावाळा आणि त्याच्याही पूर्वी म्हणजे व्ठढाइंबर जाण्यापूर्वा-त्याच्याच शब्दांत बोळावयाचे तर-त्याने बरेच चांगले ्हिवस पाहिले होते. तो एक रंगेळ कलावंत होता त्याकाळी.

आधींच देवीच्या वणांनीं चटईसारखा खडबडीत दितणारा चेहरा, त्यांत खारूसुळ आलेल्या फुगीरपणा'ची. भर पडलेली, बर मधूनम धून दिसणारे लताबूस तकतकात डाग, केसाळ भुरकी दाढी, रंद भरीब छाती. असा पन्ना- त्याचा ग्रह्स्थ होता तो, त्याचे डोळे मोठे ब घारे असून त्यांत निष्टुर हास्य चकाकत असं. त्याचा. आवाज गंभीर असून दांतांत नेहमी एक जर्मन पाइप वदाबलेली असे. तो रागाबला कीं त्याच्या त्या लाळ फेंदारलेल्या नाकपुड्या ज्जास्तच विस्तार पाबत, ओंठ थरथरत व त्यांमधून लांडग्याप्रमाणं पिंबळ्या वाताच्या दोन रांगा बाहेर येतांना दिसत. बांकदार पायांचा हा आजानुबाह गश्शपाइगडा नेहमी आपल्या फाटक्या लष्करी पोशाकांतच असे. जुनाट मळका ड्पोव्हरकोट, किटलेली ळाळ टोपी, आणि गुडच्यापर्यंत येणारे बूट हा कायम पा्याख होता त्याचा, सकाळच्या प्रहरी त्याच्या बागण्यांत दारूची मादकता स्माढळ, संध्याकाळी मात्र त्याच्यासारखा रंगेळ गमती प्राणी दुसरा नाहीं, झि रालेला असा तो कधींच नसावयाचा. त्यानें कितीही व्होडका ढोंसली तरी त्याच्या आनंदी वृत्तीबर यत्किचितही परिणाम व्हाबयाचा नाहीं त्याचा. *

कधी कधी संध्याकाळ तो आपल्या विटांच्या खुचीवर बसून काढी

ससड्या वेळी (त्याचं) मुख्य काम म्हणजे आलेल्या पाव्हण्यांची पूसतपास करणं दारुडा म्हणून किंवा इतर कांहींही कारणानं घरांतून काहून दिलेल्या खस्वाणसांचे निवासस्थान म्हणजे त्याची धर्मशाळा. असा एखादा दःखीकष्टी ज्जीब्न येतांना दिसला कीं ' कोणरे तूं £! ! असा आरिस्टाइडचा ठरलेला प्रश्न होता, त्या प्रश्ाचं उत्तर मिळालं तरी तो कोणी चोराचिळटा लफंग्या

> धे श्र 20 ० “>. ह ४०. 0-7 “2 “"शा आ शाशी क” ९४1४0 0-१ *-४८४१ ४ 0५ 7 “शज?” "४71-2-/> न र मी व्य

नाहीं ना ह्याची तो खात्री करून घेई. हडसून खडसून चोकशी करावयाचा असा त्याचा शिरस्ता होता. हे सर्वे झालं कीं मग भाड्याचा प्रन, र

:: ठीक आहे, पहिल्या रात्रीचे दोन कोपेक्र' एक आठवड्याच्चे दहा. महिन्याचे बीस पडतील. जा आपली जागा पाहून घे. पण दुसऱ्याची आधींच पकडलेली जागा घेऊं नकोस हो. येथे रहाणाऱ्या लोकांचा मोठा कटाक्ष आहे त्याबद्दल, ” |

:: वहा, जेबण वगेरे कांहीं मिळेळ का येथें ! तुमचंच होटल असतं तर बरं झालं असतं! ” नबखा मनुष्य एकादवेळ विचारा,

५ छु रे बाबा ! वसती आढं आणि खाली चार मिंतींचा आडोसा एवढेच माझं भांडबल, मीं फक्त भाड्यानं राहण्याची सोय ठेवली आहे. पण त्याच्याचबद्दल महिना पांच रूबलळ” द्याबे लागतात ना मळा त्या बदमाष जूडास पेतूनिकाफला. ” |

£: काय? पांच रूबळ महिन्यांचे? ”

“हां! हां! या एवढ्याशा टीचभर घरट्यासाठी पांच रूबळू बर कां ! ” ञरिस्टाइड अगदीं व्यापारी टेसांत सांगे, '' येथे राहणाऱ्या लोकांना रोज जेवण्याची संबय नाहीं. पण तुझे चालतच नसेल तर व्होडकाऱ्चं दुकान आहे समोर, पण मी म्हणतो तुझ्यासारख्याला हे चोचले हवेत कशाला रे ? शक्‍य तितक्‍या लबकर अगदीं टाकून दे ही दुष्ट संबय ! रोजच्या रोज जेबायला तूं मोठा उमराबच लागून गेळास कों नाहीं ! बेर उमराब राहूं द्या, पण तूं सभ्य ग्रह्स्थ किंवा मध्यमबर्गाय तरी आहेस! तूं स्वतःलाच कां नाहीं खात त्यापेक्षां ! ते जास्त चांगलं, ” |

आरिस्टाइडचं असं वक्तृत्व नेहमीच ऐकायला मिळे तेथल्या मंडळीला, बोलतांना आव तर आणी मोठा गंभीरतेचा. पण डोळ्यांत

णणणणाणणीणणणीणीणणी?णी'

1 कोपेक-तांञ्र्याचें रक्षियन नाणे. किमत समारे दोन पेसं 2 रबल-सोन्याचं रशियन नाण, किमत समार ३ रुपये,

मानी-माणस ७

हमस्त्रास चष्टचं हंसू असे त्याच्या. आणि आपल्या मंडळीची विचारपूसही तो मोठ्या प्रेमानं करी. त्यापुळे गांवांतील सगळ्या भणेगांचा मोठा दोस्त होता तो,

कधीं कधीं एखादा जुना रहिवासी आरिस्टाइडला भेटायळा येई, परंतु त्याचीं पूर्वीची लकतरं व निराश चेहरा ह्याऐबजीं जरा नीटनेटके कपडे ब हंसरं मुख असे त्याचं. ह्यामुळे त्याला ओळखणंही कठीण.

“: रामराम, कप्टन साहेब ! कसं काय चाललं आहे ? *

“: ठीक आहे. पण-कां--काय काम आहे आपलं १

:: मळा ओळखलं नाहीं £ ”

वाही बरवा 1

:: शल्या हिंबाळ्यांतली गोष्ट, पोलीसचा छापा आला होता. आणि तिघांना पकडून नेलं त्यांनीं येथून, आठवतं ! त्यावेळी मी नव्हतो. का इथें मद्नाभर £ ”?

“£ मल्या माणसा !' माझ्या ह्या छत्राखाली पोडीस नेहमींच येतात विसाञ्याला, ”

““ आणि शाबास खरी हं तुमची पण ! तुम्हीं कसं पण त्या पोलीस अधिकाऱ्याला खडसावलं १ कां ? कांहींच नाही आठवत ? ”

“ बरं पण जाऊं द्यात त्या जुन्या गोष्टी, आतां तुमचं काय काम करूं तें तर सांगा! ”

“६ तुमचे उपकार कस फेडावे म्हणून प्रश्न पडला आहे मला कष्टन- साहेब. इथे असतांना तुम्हीं किती पण माझ्यासाठीं---?”

“ दुसऱ्याचा उपकार काणी स्मरत असला तर जरूर उत्तेजन दिलं पाहिजे त्याला त्या कामीं. नाहीं का ? कारण क्वचितच भेटतात अशीं माणस॑ ! मला तुमचं नांव गांव भझाठवत नाहीं ह खरं, पण तुम्हाला खरोखर सज्जन

"७... १०0 ४५१८ ४ टोऱ

७८५ ७८०७ > न र अप. > "५५/५५/८४८८ ०१ ०.०९ ४५८... 2४/७-कीन्टी र

टं गोॉकीच्या गोष्टी

/ना ला

टलं पाहिजे, चला शेजारच्या दुकानांत जाऊं या, तुमचं भाग्य उदयाला ल॑ म्हणून जरा दोन ग्लास व्हाडका धेऊन आनंद करूं. ” : कमाल आहे बुव। ! अगदीं आहांत तसे गमती आहांत अजून, बदल म्हणून कसा तो नाहींच पुळी, ”

६ तुमच्यासारख्या दुदैवी लोकांत रहायचं, मग दुसरं काय करणार !” असं म्हणत दोघेही गुत्त्यांत जावयाचे. बहुधा हा जुना दोस्त मग झिंगतच परतायचा. दुसऱ्या दिवशीही फिरून खाण्यापिण्याचा रग उडायचाच, एखादे दिवशीं आपल्या जवळ'चा सर्व पेसा संपलेला त्या दोस्ताला आढळून येई.

: पाहिलंत कॅप्टन. मी फिरून आपला कफलळुक, तुमच्या भणंगाच्या पक्तांला आलां पुन्हां. काय बरं करावं आतां?

अभिमान बारण्यासारखी स्थिता नाही. खरी ! पण नदिबीं आल्यावर रडण्यांत तरी काय अर्थ १ शांतपणे परिस्थितीला तोंड दिलं पाहिज, गड्या नुसत्या पश्चात्तापाची हळहळ काय कामाची ? तत्वज्ञान आणि बुद्धिवाद आयुष्याची मजा घालवितात उगाच. तत्वज्ञान नाहीं तरी निरुप- योगी च. पण त्यांतही नशा पुरती उतरली देखील नाहीं तोंच स्मशान- वेराग्याचा आव आणणे हा अगदींच मूखपणा, दारूच्या मजलसीनंतरची उदासीनता झाडून टाकायला खरं म्हटलं तर व्होडकाचचा पेग 'चढवणं हाच उपाय. ते सोट्ून पश्चात्तापानं स्वतःची मनगटं चावीत बसण्यांत अर्थ काय ! उगाचच दांत मात्र पडायचे. आणि मग कोणी “ दांत पाडीन ? म्हणून आला तर त्याची मात्र नसती फजिती. हे बघ. हे घे वीस कोपक, आणि जा पाहूं प्रथम थोडी व्होडका, डाळ, रोटी वगरे घेऊन ये. आपलं पिणं संपलं कीं मग सवं गोष्टींचा नीट सावकाश विःचार करूं दोनतीन [दिवसांतर्‍च सवे परिस्थती उघड हाई. पहिले दिवशीं पान्हण्या- कडून जे कांही चारपांच रूबल कॅप्टनच्या .खिश्ांत गेळे असतील ते सर्व खर्चे झालेळे आढळत,

माजी -माणस प

क टीलाः4१०%१-१५1.१ ५ /१ 0-0. १ १ ८ ह..१ १... न्न जीभ ५ ५१-४५ ४१. व “12 2१४शाईश शालीनी - >“ “६८-2५ € जज नाव्न

हं. आतां आपण सीमा गांठळी खरी, आणि ज्याअर्थी आपण आपली मिळकत ताडींत ओतली त्याअर्थी आतां सज्जन बनायला कांहीं हरकत नाही, पाप केल्याशिवाय पश्चात्ताप नाहीं व पश्चात्ताप नाहीं त्याळा मोक्ष नाहीं.? असं बःचन आहे ना कांहींसं ! पहिली अट तर आपण पार पाडलीच, परतु पश्चात्ता- पानं कांहीं फायदा होईळसं नाहीं वाटत मला. तेव्हां एकदम मोक्षालाच हात घाळूं या. जमलं तर उद्यांपासून बंदरावर जाऊन कामाला लाग आणि स्वतःचा विश्वास नसला तर कंट्राकटरला सांग पेसे अडकवून ठेवायला. नाहातर माझ्याजवळ दे आणून, थोडेबषद्ठुत पेसे जमले म्हणजे प्रथम साघा- रण र्‍चांगळीशी तुमान घइन तुळा, जरा कामकऱ्यासारखे तरी नीट कपडे असले म्हणजे अजूनही कांहींतरी नशीब काढतां येईळ तुळा! कळलं का अकलेच्या कांद्या ! मग नीघ आतां येथन,” वरीलप्रमाणे उपदेशाचे चार शब्द सांगून काल्डा मित्राला कामाळा पाठवीत. काल्डाच्या व्याख्यानावर स्वतःशींच हंसत ब त्याची तारीफ करीत नवा पांथस्थ बोटीच्या धक्यावर कामाला जाई, क्वाल्डाच्या भाषणांतील खांर्‍चा- खाचा त्याला कळत नसत खऱ्या, परंतु डोळ्यांतील विनोदी चमक, आनंदी वृत्ताचा पडणारी छाप ब वळी अवेळीं होणारी मदत ह्यामुळे सर्वजण त्याला आपला मित्र समजत ब त्याप्रमाणे मानही देत. आणि क्वाल्डाच्या कडक शिस्तीखालीं एकदोन महिने राहिल्यावर अक्या मनुष्याजबळ खरोखरीच

४0 _ €”७

थाडाबहुत पसा जसं, पारोस्थांते जराशी सुधार

वळा, तुझी कोट पाटलोण झाली एकदांची, अर्धे काम झालं. हंसतोस काय १ फार महत्वाची बाब आहे ही बाबा, माझ्याजवळ जोपर्यंत चांगळे कपडे होते तोंपर्यंत सभ्यग्रहस्थ म्हणून शहरांत रहात अर्से, कपडे फाटू ळागलळे मात्र, माणु- सकोला पारखा होऊन येथें यावें लागलें, ते जाऊं द्या म्हणा, पण बाबारे, ह्या जगांत बाह्य देखाब्यावरून लोक परीक्षा करीत असतात. मग अंदरकी बात

१० गार्कीच्या गोष्टी

अ. व लि पक 2 “ह: टलनन>>>र्‍>--“-“-:->/-“-“:--»--/ ४-४ न्टस्--“ -”><५- डीडी“ “>> /-/-/€€८€-९ईॅटी-लटीशटी/

काहींका असेना, इतका मूखपणा भरळा आहे जगांत, बरं ! पण एक विडा तर ओढ. आणि इच्छा असली तर माझं अध कज फेडून आनदांनं चाळू ळाग, ' प्रयत्नाअंतीं परमेश्वर *, लक्षांत ठेव!” असं म्हणून आपल्या नवोत्साही मित्राहा बारकाईनें न्याहाळीत क्काल्डा निरोप देई,

“कूज किती आहे?” गोंधळून तो मनुष्य विचारी,

“* एक रूवळ सतरा कोपेक, ह्यापैकी पाहिजे तर रूबळ दे, नाहीं तर सतरा कोपेक् दे, आणि तुझ्याजवळ आ.तांपेक्षां ज्यास्त पेसे जमतील तेव्हां बाकीचे दे, मग ते श्रमानं मिळब नाहींतर चोरी करून, मी वाट पाहीन तोंपर्यंत,”

““ ह्याला म्हणतात अन्तःकरण ! खरंच तुमच्या सारखा चांगला मनुष्य मिळणं कठीण, तुमच्यावर असे कठोण दिवस यावे हा खरोखरीच नशिबाचा खेळ आहे. तुमच्या चालत्या काळांत तुमचा कॅप्टनचा रुबाब किती पण खुळून दिसला असेऊ.? गहिंवरून तो मनुष्य म्हणे.

मोठ्या अगडबंब्र शब्दांत बोलायचे ही कॅप्टनची माठो लकब.

“माझा रुबाब आणि योग्यता ह्याचा अर्थ काय बाबा ? काणार्‍ची योग्यता किती आहे ह्याचं कांहीं प्रमाण ठरळ॑ आहे कीं काय १ स्वतःची खरी योग्यता तरी कुणाला कळते £ कोणाच्या तरो जोखडाखाला आपली मान असावी अशीच सर्वांची वृत्ती, तसं पाहिलं तर हा जूडास पेतूनिकाफ. काळं पाणी हीच बस्याची योग्यता. पण पहा कसा मजेनं गाड्याघोडे उडवीत आहे तो. इथं आतां तो फॅक्टरी पण उघडणार आहे लवकरच. आमच्या मास्तरांना खरं म्हटलं तर सुशीळ बायको, अर्धा एक डन पारं अशी सुखाची स्थिती असायला हवा, पण त्या एवजी बाविलाफच्या ह्या गुच्यांत तर होऊनं लोळत पडाबयाचं त्यांच्या नशीवी आहे. आतां तुझंच पहा. तूं एखादा उमदा सेनिक आधिकारी व्हायळा हवं होतस. तुझ्यांत सहनशाक्ति आहे, अक्कळ आहे, शिस्त कळते, अगदीं फौजी गुण. पण एखादी बाळूची

माजी-माणस ११

ककी. ७शाही “ध्य 0४०0१४ 0४00 00७0४७ टीक ४८१५४ ४४-/शन्टटशी ली -0ऱटाडटना- नाना जानी 2 य क भत ना ल य अ च जज्े

किंबा हमाहाची नोकरी मिळविण्यासार्ठाो तूं जात आहेस, तव्हां जग हें असं आहे. जगाच्या व्यवहारांत आपण पत्त्याप्रमाणे पिसळे जातीं. करनवचितच आपल्या योग्यतेनुख्ष आपल्याला राहतां येतं. परतु चुकून कधीं तजी स्थिता लाभळीच तरी किती अल्पकाळ टिकते ती. लरेऱच डाव संपून फिरून पत्त्यांची पिसणी ठेवलेंलीच.

निरोपाची अशीं बोलणी बोलत कित्येक वेळां दोघे ,गुत्त्यांत जाऊन पाोहोंचत. झालं, पिण्याचा उजळणी व्हावयाची, आणि बिचारा पाव्हणा खिसा रिता करून मांकळा झाला कीं मग क्वाल्डाचा सख्रिसा खालीं व्हायचा. दोघेही जवळच्या पैशानी हात धूत अखेर !

अशा प्रकारचा तेथला व्यवहार असला तरी एकमेकांबद्दळ गैरसम- जुतीचे कळुषित बाताबरण नव्हते तेथे, क्काल्डाच्या बोलण्यांत आलेले शाळा- साध्तर असल्याच मित्रांपैकी होते. कितीदां तरी ह्यांनी तेथुन जायचं ठरविलं असेल. आतां पुढें नीट बागावया'चं असा दढनिश्वय करून त्यांनी कितीदां तरी पैसे जमविळे असतील. पण व्यर्थ, निरोप घ्यायची बेळ आली कीं गेलं, उपड्या घड्यावर पाणी, फिरून त्यांच्या पहिल्या कार्यक्रमाळा सुरवात व्हायची, बौद्धिकदृष्ट्या मास्तर ब कॅप्टन एकाच दजाचे होते. म्हणूनच कदाचित एकदां ह्या धर्मशाळेत शिरल्यावर बाहेर पडणें त्यांना अशक्य झालं असावं.

इतक्या सवे मंडळींत कॅप्टन फक्त मास्तराशी बाद करीत, आपला दृष्टीकोन मास्तरांना कळेळ एवढी त्यांची खात्री होती. ह्या एका गुणामुळे काल्डाळा मास्तरांबद्दह आदर ब आपलेपणा बाटे, त्यामुळे एखादी स्वतंत्र खोली घेऊन राहण्याच्या उद्देशानें मास्तर पेसे मिळवून जायळा निघत त्यावेळी ते असे कांहीं उदास, हृदयस्पशी भाषण करीत कीं बाहेर जाण्याऐवजी दोघेही सरळ गुत्याकडे बळत, आणि आपला पूर्वक्रम सुरू करीत. आपण काय करतो आहो-या'ची क्वाल्डाला बहुधा जाणीब असावी, आणि मास्त- रांना धमशाळा सोडून जाण्याची अतोनात इच्छा असून देखील त्यांचा बेत

१२ गाकींच्या गोष्टी

"टी ध्टीध्टीध*- धा न“: -“-“४/-“-”-८४->--५““ ५४ ८१ “ह दीन्ही, टा“.

नटी“ “>> >>>.“ >?--->४४-€->/ “डी: ५-५

कधीच पुरा झाला नाहीं एवढं मात्र खरं. बरं ह्यांत क्काल्डाळा तरी दोष कसा द्याबा ! चांगल्या घराण्यांत जन्म झालेला, उच्च शिक्षण मिळालेलं-त्यांच्या रोजच्या संभाषणांतही त्या शिक्षणाचे तेज झळकायचं-ग्रहद्दोच्या निर- नराळ्या फेऱ्यांतून जात असतांना उत्पन्न झाळेळी वादविबादाऱ्ची होस, तेव्हां आपल्या दोस्ताने समभावनेच्या मास्तरांनी-आपणापासून दूर जाऊं नये अशी त्यांची इच्छा असणं अगदीं मनुष्य स्वभावाला घरून नाहीं कां १ केव्हांही झालं तरी प्रथम आपण आपला विचार-सुख पाहतो. मास्तर एकेकाळी व्होल्गा प्रांतातील एका शहरी टेनिंगस्कूलबर शिक्षक होते. परंतु कांहीं भानगडीमुळें त्यांची तेथून हकाल्पट्टी झाली होती, नंतर त्यांनीं एके ठिकाणीं कारकूनी पत्करली, पण थोड्या दिवसांनीं तेथेही खो बसला. नंतर मास्तर एका खाजगी लायत्ररीचे लायब्रेरीयन झाले; दुसरेही पुष्कळ उद्योग केले अटनीचीही पराक्षा दिळी, पण कुठेंच जम बसेना, तेव्हां स्वारीने नशा करायळा सुरवात केली. त्यांतच कष्टनची भेट होऊन त्याच्याच धर्मशाळेत स्थायी झाळे, डोक्यावर टक्कल, लांब घरधरीत ब टोकदार नाक. दबळा लांबट चेहरा, जराशी दाढी वाढविलेली, चेहऱ्यावर हमेश अस्वस्थता. खोल गेढल उदास डोळे-मास्तरांना पाहिलं कौ कोणालाही त्यांच्याबद्दल कींबच बाटाव| असा एकंदर त्यांचा चहरा ब अंगलट होती. पोटाचं साधन--ताडी पिण्याचे म्हणा हबं तर-म्हणून वर्तमानपत्राच्या रिपोर्टर ते काम करीत, ह्या घंद्यांत वेळ प्रसंगीं त्यांना आठवड्याला पंधरा बीस रूबळ देखीळ मिळाय'चे. रक्कम क्काल्डाजवळ जमा करीत, मास्तरांनी म्हणावं “बस्स ! आतां शेवटचं. आणखी एक आठवडा कसून काम करणार, म्हणजे कपडे वगैर नीटनेटके करण्यापुरेसे पैसे मिळतील, “नी मग नमस्कार, अगदी कायमचा रामराम' बरं कां ! ” कारच छान विचार आहे. माझा अगदीं पूर्ण पाठिंबा, सबंध आठवड्यात एक ग्ळाससुद्धां देणार नाहीं. ?” कप्टननें अगदी निश्चयाने म्ह्णाबं

माजी-माणस १३

"0 ना ४2०१ व्ही, १ 2. राकब्टीव्ती अक्वा > “८४५८४ ४2-४५५४५८/५-//. ४4५४४१५ ४७१७४१४ ४७ ही ली ब्टीडीध्टीलही >“: ५6-५४ ४८-/-४५४-/५८”०-७-, -€ टी 2५०९०५१०२४

वाहवा ! मग तर फारच उत्तम, मी तर म्हणतो ग्लास काय पण एंक थेबसुद्धां मना केला पाहिजे तुम्ही.

मास्तरांच्या ह्या शब्दांत कमालीचे आजव भरलें असल्याचा कॅण्टनला भास होई. आणि ते आणखीच नि्धोराने म्हणत, “' ठीक आहे. तुम्हीं कितीही मागितली तरी मी एक थेंबसुद्धां व्होडका घेऊं देणार नाहीं तुम्हाला,

* बरं झालं ! सुटलो एकदाचा !” असा मास्तर एक सुस्कारा टाकीत ब आपल्या कामाला निघून जात. एकदोन दिवस कसेतरी जात. श्रमानं मास्तर अगदीं थकून जात, उमेद नाहिशी होई. घशाला कोरड पडे, मास्तर चोरय्या पण आझ्याळभूत नजरेने क्ाल्डाकडे पहात, आपल्या मित्राचं हृदय कधीं विरघळतं इकडे मास्तर डोळे लावून बसत, तर कॅप्टन अगदी करंडे कठोर स्वरूप धारण करी.

“दुबळा स्वमाव असणे कसं लांछनास्पद आहे, दारूपिण्यानं मनुष्य कसा पद्मू बनतो, ” वगेरे विषयांवर त्यांच व्याख्यान सुरू होई, क्लाल्डा स्वतःचा शब्द ब निश्चय उत्तम तऱ्हेने पार पाडीत. पण तेर्थे रहाणारे लोक कसले बस्ताद. कशावर म्हणून त्यांचा विश्वासच नाहीं ! कप्टन*चं प्रबचन चाळू झालं कीं एकमेकांकडे पाहून डोळे मिचकाबीत आपसांत म्हणत,

“ कां सांगितलं नव्हतं मी क्वाल्डा पक्का धृते आहे. आपल्यावर कसलाही ठपका व्यायला तयार नाहीं तो. पण तुम्हाला माझं म्हणणं पटेना, पण आतां पटलाका दाखला?” |

“ ब्राबॉोर, कांही झालं तरी तो शिपाइंगडी, माघार ध्यायची व्यवस्था केल्याशिवाय कांहीं हला चढवायचा नाही.”

एखाद्या कांपऱ्यांत मास्तर आपल्या सित्राला गांठीत. आपल्या सुक- छेल्या ओंठावरून जीभ फिस्वीत मास्तर क्ाल्डाच्या शर्टची बाही लहान मुला- प्रमाणे पकडून ठेवीत, त्यांच्या नजरेत इतकी करुणा सांठविलेलडी असे कीं त्याचं नीट बणनःच करतां येणं कठीण, पण मानवी हृदयाळा त्या नजरेने पाझर फुटळाच पाहिजे,

१४ गारकींच्या गोष्टी

"टा" ४४१४-४४ श५श-पशशी-प"कीली शधशअ"शपशीशाशाधडाशाशशीशाशीशी शी“ शशाशाशीशी शट टाटललाल टला तत नटी 2-८": €/../॥-४----"”7*'

“६ काय ? नाहीं राहवत १” कप्टन गंभीरपणे विचारीत, न बोलतां उत्तरादाखळ मास्तर फक्त मान हालवीत. डोक छातीवर कलबीत. ह्या वेळीं त्यांचं सबंध दुबळ शरीर कांपत असे.

६ आणखी एक दिवस कळ सोसा, कदाचित तसं केल्यानं स्वतःवर जय मिळवबालही.?”

मास्तरांची मान नकारार्थी हाले. त्यांनीं सोडलेला सुस्कारा त्यांची दुबेलता व्यक्त करी. त्या विषासाठीं आपल्या मित्राचं शरीर जळत असलेलं कॅप्टनळा कळे, खिद्यांतून पैसे बाहेर निघत.

“: नशीबाबरोबर कोणी बाद घातला आहे ?” स्वतःचं समाधाने ब समर्थन करीत क्वाल्डा मास्तरना पैसे. देत.

परंतु कधीं कधी सबंध आठवडा मास्तर स्वतःला आवरीत, अशा वेळीं ह्या दोन मित्रांची अखेरची भेट हृदयाळा हाल्वून सोडी, परंतु बहुधा अशा प्रसंगाची अखेर बाविलाफच्या गुच्यांत'च व्हाबया'ची.

मास्तर आपले पेसे ताडींतचच उधळीत असं नाहीं. अर्धे पेसे तरी स्वेड्यांतल्या मुळांवर खऱ्चे होत, गरीबींत मुलांची रेळचेळ नेहमींच आढळून येते, तीच गत ह्या खेड्याची, उघडी, नागडी, मातीनं माखलेली, भुकेनं कावलेलीं, अह्या मुळांचा रस्त्यावर दिवसरात्र गोंगाट चालायचा, कवि मुलांना फुलांची उपमा देतात, ती जर खरी असली तर ह्य़ा मुलांना अकालीं गळलेलीं फुलं म्हणावं लागलं असतं. नापीक जमिनीवर लागवड झाल्याचा परिणाम असेळ कदाचित हा.

हया सवे मुलांना गाळा करून नदीकिनारी सहळ करावयास अगर वनभोजनाला जायचं हा मास्तरांचा दुसरा एक व्यवसाय होता, अश्या प्रसंगीं पावरोटी, अंडीं, भाजी, फळं, आक्रोड, बदाम, पिस्ते, बरैरे बिकत घेण्यांत बराचसा पेसा खच होई. व असे प्रसंगही कांही

माजी-माणसं १८

विरळा नव्हते, खाण्यापिण्याची चंगळ असल्यावर मुलांचा उत्साह काय विचारावा, चट्टामडा झाल्यावर मुळांच्या हंसण्या खिदळण्यानं तेथीळ बातावरण दुमदुमून जायचे. दारुवाज म्हणून नांबाजलेली ती किडकिडीत उंच व्यक्तिही ह्यावेळी लहान होत असे. आपल्या बरोबर कोणी मोठं माणूस आहे हृत्याची मुलांना आढवणही राहत नसे. अगदीं सहज नुसते ' फिलीप? म्हणून मास्तरांना मुलं संबोधीत. सव साधारणपणे मोठ्यांच्या बांटणीला येणार “ काका ? हे उपपदसुद्धां कधीं मुलांनी बापरल नाहीं, त्याच्या पाठीवर चढायचे, टक्कल पडलेल्या डोक्यावर 'चापट्या द्यायच्या, त्यांच नाक ओढायचे, हृ मुलांचे आवडते खळ, मास्तरानांही त्यांत मजा वाटायऱची, त्यांनीं कधीं तक्रार केली नाहीं कीं, कर्धी मुलांना दाटलं नाहीं. ते बोळत फास्च थोडं, ब तेही अगदी दवत, हलक्या आवाजांत. आपल्या शब्दाने तीं मुले बिघडतील, दुखावतील अशीच जणू मास्तरांना भीति बाटे. खेळगडी किंबा खेळणं बनून मास्तर मुलांच्या संगतींत तासचे तास घालवीत. त्यांच्या उत्साही चहूऱ्यावर मास्तरांची खिन्न दृष्टी खिळे, मास्तर आपल्याच विचारांत गुंगत ब त्या विचारांच्या भरांतच पायांना गती मिळून भटकत भटकत नकळत नेहमींच्या सराबानं नेमक गुत्त्यांत यत. विचारांच्या अति- रेकानं डोकं भमणाणलं असल्यानं अगदी शुद्ध जाईपर्यंत व्होडका झोंकीत. >< >< >< ><

जवळच्या शहरांतून रिपोटरचे काम संपवून परत येतांना मास्तर बहुतेक दररोज न विसरतां एखादं वर्तमानपत्र विकत आणीत. वर्तमानपत्र येतांच धर्मशाळेतीलच नव्हे तर, आसपासचीही मंडळी तेथें जमत. मास्तर येतांना दिसले कीं पुर. सर्वाना लगेच वर्दी पोहोचत अस, कोणी तरं झालेले, कोणाच्या डोळ्यांवर झांपड, तर कोणी दारुचा विटाळ माननारे, अशी मंडळींत बहुविधता असली तरी गलिच्छता व दुःख सर्वच्या सारखच बांट्याळा आलल दिसत हाते. वडिलार्जित संपत्तीच होती ती त्या खड्या'ची जणू.

१६ गोकीच्या गोष्टी

सर्वोच्या आधीं यायचा अलक्सी सेक्झिमोविच सिम्ट्याफ, एखादया पिंयाप्रमा्णे बाटोळी हाती स्वारी, एकेकाळी जंगळ सव्हेअर होता ता. पण आतां आगगपेट्या, विड्या, लिंबू, शाई, बुटपालिश वगेख्ची पाटी घेऊन हिंडत असे, एक जुना कोंट, कोणी तरी दिलेली फाटकी हट, ह्या त्याचा पोशाख, ती हृट इतकी मोठी होती कीं त्याचे सबंध कपाळ झांकलं जाई लाळ शेडा असलेलं त्यांचे तें आखुड नाक, जाड ओढ, उभ्या जगावर गेरविश्वास दविणारे डोळे, साटींच्या घरांत अतूनही हाडापेरानं मजवूत व शरीराप्रमा्णेच भसाडा आवाज, अशी मूर्ती होती ती. त्याचं टोपण नांच "कूबर? म्हणजे “भोंबरा?, त्याच्या एकंदर गरगरीत वाटोळ्या स्वरूपाटा

५. "१,

टोपण नांब साजूनच दिसे,

मास्तरांची चाहुल लागतांच पुढें येणारी दुसरी व्यास म्हणजे ल्युका अन्टोनिविच मार्टिनाफ, ऊफ कोनेत्झ. ढोक वष्टुथा ह्या दुसर्‍या नांवाशेच त्याला ओळखीत. पूर्वी कानेत्झ जेळ इन्स्पेक्टर दाता. परंतु सध्यां त्याचा धंदा म्हणजे “तीन पानांचा खळ? किंबा असलीच कांदीतरी जाची हातचलाखी, अर्थात पोलीसना कोनत्झच्या बुद्धिकोशल्याऱयी कदर नव्दती, ही गोष्ट निराळी ! मास्तरांचे नांव नित्रतांच ही काळी, सुतक्‍्या नहऱ्याची मूर्ती चूपचाप आपला कोपरा सोडून पुढें यायची व मास्तराच्या जबळच गवतावर बेढक मारायची, त्याच्या शरिरावर नेहमीं माराचे वळ असत. काळ- भोर डोळे नेहमी पाण्यानं भरळेळे असायचे. स्वारीची पहिली नजर अवक व्होडकावर जायची; व उगाच विचास्ल्यासारखे करून सरळ बाटलीला ट्वात जावयाचा त्याचा.

तिसरी प्रमुख न्याक्ते म्हणजे पाव्हेळ सोनत्सेफ. तिशीच्या वयातच ह्याला क्षयाने पछाडले होते, एकदां मारामारीत डावी बरगडी निखळली होती, त्याच्या पिवळ्या तरतरीत चेहऱ्यावर अनेकदा लबाडीसे निदर्शक असें दुष्ट हंसू, उमटे, त्यामुळें चेहऱ्यांळा एक प्रकारची मुरड पड, ओऔओठामधून काळे

माजी-माणस १७

किडलेले दांत स्पष्ट दिसत, तर, त्या हाडकुळ्या खांद्याबरची लकतारे खुंटीबर टांगल्याप्रमाणे भासत. केरसुण्या व एका विराष्ट गवताचे स्वतः तयार केलेले अश विकून तो स्वतःचा निर्वाह करी. कपडे साफ करण्याकडे ह्या ब्रशांचा चांगळा उपयोग होत अस, लोकांनीं त्याचं नांब ठेवलं होतं “' स्क्रॅप.? ह्याखेरीज दुसरी महत्वाची क्याक्ति म्हणजे “एकाक्ष”. ह्याचं नांव किसोलीकॉफ, हा अगदींच हाडकुळा व भरपूर'उंच होता.ह्या माणसाचा आगा- पिछा कोणालाच माहीत नव्हता. ह्याच्यावर चोरीचा आरोप असून त्यासाठीं ह्याने तीनदां तुरंगाची हवा खाल्ली होती. त्याचा चेहरा नेहमीं भयभीत असे; इतकेंच नव्हे तर, त्याचे ते मोठाले गोळ डोळेही भित्रे, कावरेबाबरे असत. एकाक्षाचा जिबलग मित्र “'तारास” हा एकदां चचमध्ये पाद्री होता. परंतु दारुपार्यी त्याळा त्या नोकरीबरून डच्चू मिळाला होता. तारास जरा ठेंगु ब ल्ट्ट परंतु चांगला मजबूत असून आजकालच्या पद्धतीप्रमाणे त्यानें डोक्यावर केंस राखलेले होते. ह्यांच शिक्षण मिशनरी शाळेंत झालें होते. चांगला दर्दी नाचणारा म्हणून त्याची ख्याती होती. पण सृत्यकलेपेक्षां ब्दोडकाबर ह्यत मारण्यांतःच त्याचा हातखंडा हाता एवढें खर, तारास आणि किसेलनि- काफ ह्यांची फारच गट्टी होती. “एकाक्ष? 'तारासः पेक्षां जवळजवळ दीड- पट उंच हांता. म्हणून लोकांनीं हया जोडीला “' शहाणा ब दीडशहाणा ” अशी नांवें दिलीं होतीं. ह्या जोडीचा उद्योग म्हणजे नदीवर लांकडे कांप- ण्याचा. फुरसुतीच्या वळों “' शहाणे ” आपल्या स्वतःच्या म्हणून बऱ्याचशा गोष्टी आपल्या मित्राळा ब दुसऱ्या मंडळींना ऐकवीत असत. ह्या गोष्टी बहुधा राजेरजवाडे, सनानी, साधुसंत बंगरेंबर रचलेल्या असून कथानक इतक अश्छाळ ब अभद्र असायचं कीं ह्या दारुड्या मंडळीळाही त्यानी किळस यायऱची. परंतु “शहाणे” मात्र ह्या अरछील जुन्या पुराण्या व अभ्दुत- रम्य गोष्टो अगदो शान्तपर्णे सांगे. त्यावेळीं त्याचे डोळे आनंदाने मिटलेले असत, “'शहाण्याची कल्पना शाक्ति कांहीं ओर होती. नवीन नबीन विषयांवर 4

१८ गारकींच्या गोष्टी

तो दिवसमर बोलला तरी कर्धा एका वाक्याचाीही पुनराव्रातते व्हावया'ची नाहीं त्याच्या हातून, आपल्या अभ्दुत कल्पनाशक्तीच्या जोरावर दगडालाही जीवकळा आणण्याची शाक्ते होती त्याच्यांत. तो असा चंगीभंगी झाला म्हणून, नाहींतर जगांतीळ एक असामान्य प्रतिभाशाली कबी व्हावयाचा तो.

ह्या मंडळारीबवाय आणखी एक वित्र तरुण येथें होता. प्रथम एक दिवसासाठी म्हणून हा तरुण येथ आला, परंतु गंमत अशी की फिरून परत जायचं नांब कांहीं काढलं नवहते त्यानं. दिवसा सर्वोप्रमाणं हाही आपल्या कामावर जाई. पण संध्याकाळ होतांच धर्मशाळेतील लोकांत मिस- ळून जाई. कॅप्टन त्याला “ घूमकेतू ” म्हणत, प्रथम ह्या धूमकेतूकडे कोणी लक्ष दिल नाहीं. परतु एक दिवस कप्टननीं त्याचा हजरी घेतलीच अखेर.

____* ए पोऱ्या ! कोणरे तूं £ आणि काय करतोस इकडे १ ” _ “ मी होय ? आहे आपला एक भटक्या. भटकतो असाच इकडे तिकडे, ” मुलाने घिटाईरने उत्तर दिले

कॅप्टन त्याच्याकडे पहातच राहिले, लांब ठेवलेले केंस, थत्रकडा व . अजागळ चेहरा, चपटें नाक, असं ध्यान होतं ते. अंगांत एक निळा कोट असून डोक्यावर टोपी किंबा पायांत बूऱही नव्हता.

“ घडा आहेस झालं, येथे कशाला आलास ? तुझं इथे कांहीं काम नाहीं. तूं व्होडका पितोस ! नाहीं ! तर जा. ह्या दोन्ही कळा शिकून जरा मदद बन, आणि मग ये परत येथें पाहिजे तर,

तरुण इंसला. “ ते नाहीं व्हायच. मी येथेच रहाणार, ”

का???

“ त्याचे असं आहे--

“ घूमकेतु आहेस खरा. ” कप्टन उदारले, .

“ ज्ञात नाही काय ? थांबा मी ह्याचे दांतच पाडतो. ” मार्टि- नाफ म्हणाला,

“ःक्कां म्हणून १ १2

माज्ञी-माणस १९

7 1 ८.१४ ४20 -१ाशा ल 2 ना शी“. शा- *१/५८८/ 7 / “१-४ ॥१ टाशाटीनीरा/ “नटी: '71/7":2"/*:2/*/"/"/'/*४ ४"४"८१*४ “१ 0.१५ ४१. हा»

१ स्फ़ां म्हणून म्हणजे-- *€ रोक आहे, मी पण एक दगड घेऊन तुमचं टाळकं शेकून काढलं तर ८? लरूण्णाने अगर्दी संथपणे प्रतुत्तर दिलं, स्वा सिंनाफने त्याला झोडपूनच काढलं असतं खरं म्हटलं तर. पण काल्डा स्स पडले,

“ ज्ञाऊं द्या झालं, सोडा त्याला. आपल्या सारखाच तोही एक भाई आहे, सेब्ह्यां तुझा, तसाच आपला सर्वाचा तो आप्तच नव्हे का एकप्रकारे ! कारण नखलां तुला जसे त्याचे दांत पाडावेसे वाटतात, तसेच उगाच आपलं त्याहाडा झमय्पल्या मंडळींत राहावसं वाटतं, सर्वच वेड्यांचा बाजार, आप- णही दिचचसासागून दिवस घालवीत आहो. पण आपल्या आयुष्यांत तरी कांही सस्थे आहे का ! आपंण जगतो खरे; परंतु ' कशासाठी! म्हणान प्रश्न केला तर स्उत्तर देतां थेत नाही. खरं ना ! तसंच त्याचं, इच्छाच आहे तर राहाना खबार्‍पडा येथें.” त्या तरुणाच्या वतीने आरिस्टाइड क्लाल्डानीं मार्टि- नाफची खरससजूत काढली

लेव्ही खरंच ! तरी पण कोवळ्या तरुणा, तूं आमची संगत सोडा- वीस हे खरं 1!” ब्रा दृष्टीने त्याला आपाद मस्तक न्याहाळीत मास्तरांनी आपले मत जाईर केल .. लरूप्णानं काहींच उत्तर दिलं नाहीं, किंबा तेथून तो हाळलाही नाही, ऊस्सेनेर सर्वोनाच त्याची संवय झाली. कोणी त्याच्याकडे लक्ष दिलं नाही फारस. परंतु तो मात्र प्रत्येक गोष्ट बारकाईने पाही, प्रत्येक शब्द कान टवकारून प्णेच्कत असे, चो सर्व मंडळी क्काल्डाच्या घर्मशाळेत राहणारी हाती, पर्यायाने त्याचे ते शारीर संरदूकच होते जणूं. थट्टेनं तो त्यांना “माजी माणसं ”

२० गारकींच्या गोष्टी

वर नटी शशरर शी **** २१५५" ५274 / >" 7४7५ शा *** ॥४०/॥५५४ ११-०१” “५. | रोजीटो प्न *शानी

असेच ग्हणत असे, ह्या मंडळी दिवबाय आणखीही पांच सहा भणंग तथील कायम रहिवाशी झाले हाते. ते जरा खेडबळ असून क्ाल्डाच्या खास मंडळी प्रमाणे त्यांचें पूव युप्य मोठे रांगेन नव्हतं खरं, परतु देवाचे टक्केटोणपे त्यांनींही कांही कमी खाले होते अशांतळा भाग नाही. बाकीच्यांच्या मानाने ते खडवळसे दिसत खरे, पण त्यांची स्थिति इतरांप्रमाणे अघोगतीलाही पाहो- चली नव्हती. अद्यापही त्यांच्यांत धमक होती. शहरी बळणा'चा सामान्य मनुष्य घरंदाज शेतकऱ्यापेक्षां श्रेष्ठ ठरत असेल कदाचित. परतु व्यसनी शहर- बासी मात्र खेडबळापेक्षांही फारच अधोगतीला गेलेला आढळेल, क्लाल्डाच्या घर्मशाळेतील सुशिक्षत दारुडे आणि खेडवळ दारुडे ह्यांच्या बाबतींत तरी हा नियम अक्षरशः लागूं पडे. |

ह्या शेतकऱ्यांत चटकन नजरेत भरणारी व्याक्त म्हणजे 'तिआपा.! हा कमालीचा उंच ब रोड असून डोकें नेहमी कललेळे, छातीला लागलेले असे. त्यामुळे त्याची सावली नेहमीं एखाद्या आंकड्याप्रमाणे दिसत अस.

त्याचा सबंध चेहरा दिसणं कठीण होतं, पण ते गरुडासारखे बांक- दार नाक, पुढें झुकलेला खाळचा ओंठ व जाड भुवया त्याच्या चेहऱ्याला उढाब आणीत. क्काल्डाचा हा पहिला भाडेकरी, ह्यानं बराचसा पैसा आपल्या हरिराबरील लकतरांत लपवून ठेवला आहे अश्ीी एक दाट अफवा होती. आणि त्यासाठींच दोन वर्षापूर्वी त्याचा खून पडणार हाता. कोणीतरी त्याच्या मानेवर सुरा खुपसळा देखील,

पण तिआपाचे नशीब जोरावर म्हणूनच तो बांचळा. परंतु मान मात्र कायमची वांकडा झाली. त्याचं डोकं छातीवर टेकलं जाई ह्याचं कारणही इंच होते. परंतु कोणीं पैश्शाची गोष्ट काढलीं तर---

' छे हा ! कुळा पेसा घेऊन बसला आहांत. येणार कुठून पेसा अडका!

कुणीतरी गमतीनं सुरा खुपसला झालं,” असें तिआपार्ये ठरीव उत्तर आल्याशिवाय रहात नसे,

माजी-माणसं रश

नीज - "..... धरली ७८00 ४७४० १७ ४८९४५४८ ४१४२४४ ७0४५४४ शीक ४४५९ >“ ८४८ ४८/६५/४४७४ ४७४ ५०१ 0७१ ४७ की१ळ00७ 0 ७४७ ४७ धल ५०८४० आही 09200 १०४ ९ ९ “ली की ४७९ ४५. ४०८१५० शी न्हीब्शी“ ५५/७४/१४७० ९ ४६४ 20-20 6 0 > २४ ७0 ६“

ह्या नंतर त्याने रस्त्यावरच्या चिंध्या व हाडं गोळा करावयास सुरवात केली. कारण मान आयतीच जमिनीकडे सुकलेली असे. काठी बठेला ही त्याच्या धंद्याची प्रमुख साधने, तीं घरीं विसरून तो कधीं चुकून बाहेर गेला तर त्याच्याकडे पहाण्यांत मोठी मोजन्च होती, झकलेली मान ब लटपटणारे पाय, ह्यामुळे एखाद्या आपल्याच विचारांत गर्के असलेल्या माणसाप्रमाणे दिस तो, आणि त्याचं तें ध्यान पाहिलं कीं,

“: हृ पहा जूडास पेतूनिकाफचे पापी मन. कोठेतरी लपण्यासाठी जागा शोधीत आहे. कसे मैकड ध्यान आहे खरें ना ! !! असं त्याच्याकडे बोट दाखबीत कॅप्टन थड्टने म्हणत.

तिआपाचा आवाज म्हणजे इतका कर्कश ब भसाडा होता कीं तो काय बोलतो ते कळणे मोठें मुष्कील होते, त्यांत त्याची चूक होती असं नाहीं. परंतु टबाळखोरांना काय ! त्यामुळे तिआपा फारच कमी बोले, दिवसे दिवस एकलकोंडा बनत चालला होता तो. कोणी नवीन मनुष्य धर्मशाळेत आला कीं तिआपार्‍चा पारा वर चढलाच, त्याची घालमेल सुरूं होई. आपल्या कठोर उपहासाने ता नवागताला नकोसा जीव करी. आपल्यांतील एखाद्या दाणगटाला त्याच्यावर पाठवायासही तो कमी करीत नसे. रात्रीं खून पाडण्यान्यी धमको द्यावयालाहीा त्याची तयारी होती. बिचारा नवागत शेतकरी घाबरून जीवाच्या आशेनं जो पळून जायचा तो पुन्हां येतोय कशाला

इकडे तिआपाचा राग शान्त झाला कीं, आपले फाटके कपडे शिवीत किंबा आपल्या इतकंच घाणेरडं झालेलं फाटकं तुटक बायबल उचळून ता जो एखाद्या काोँपऱ्यांत जाऊन बसायचा तो मास्तर परत आले कीं वर्तमानपत्र ऐकण्यासाठी आपला कोपरा सोडून पुढे येई. मास्तरांचे वाचन चाललें असतां त्याने कधीं प्र्न विचारले नाहीं कौ, टीका केली नाहीं, मास्तरांचे बा'चन संपेपर्यंत तो एखाद्या दगडासारखा नित्वळ बसे, वाचन संपले कीं मात्र एक दीर्घ सुस्कारा सोडीत मास्तरांच्या हातून वर्तमानपत्र घेण्यासाठी त्याचा द्दात पुढे सरसावं,

ररे गोकोच्या गोष्टी

“"**४* /१५१/५४१-/१४०४१७0०१५९४/0/ 0१५" ">>. “८ /€ 7 /“ 2...“ “ >. हट /०५ हनक ह 26७० हळ . क कळे , हुन ०-&0 &७, कटी,

££ इकडे करा पाहूं पत्र. ” “६ कशाला!” “ शा तर, कदाचित आमच्याब्रहळ कांही बातमी असायची. ?' £ कोणाबद्दल ? 7 ६६ आपल्या खेड्याबद्दळ, सवांनी हंसून त्याची टर करावी. परंतु त्याला त्याचे कांहीं नाही. पत्र हातीं पडतांच अगदी बारकाईनं सवे बातम्या वाची. गारांचा वर्षाव अतिवृष्टि, आग वगेरेमुळे ठिकठिकाणीं झालेली शेतांची नासाडी, लहान मुळांसकट विहीरींत जीव देणारी बाई, अश्या तऱ्हेच्या विविध बातम्यांबर त्याचा सर्वोत ज्यास्त मर असे. त्याच्या बातम्यांबवरून गरीबांचं जीवन किती कष्टदायी,. कठीण रूक्ष असतं. ह्याची चांगली कल्पना येई, आपल्या एकसुरी आवाजांत तिआपा सर्व बातम्या वाचून दाखवी; ब एक दुःखाचा सुस्कारा टाकी, रबीबारी तिआपा कधींच आपल्या कामाळा गेला नाहीं. दिवसभर आपलं बायबल वाचीत बसे. ब वाचतां वाचतां मधूनच हळहळे किंवा निराशयुक्त शहद उच्चारी, त्याच्या ब्रायब्रलला कोणी हात ळाबळा किंवा वाचतांना मधेच कांही. अडथळा आणला कीं झालं ! त्या माणसाची शांभर वर्षे मरलीच म्हणून समजावं, ओहो !' बाचनाचा काय पण आव ! कांहीं अर्थ तरी कळतो कां ! उगाच कशाला ! ठेवा झालं बाजूळा. कोणी हंसणार नाहीं. मीं हमी भरतो. मग तर झालें, ” आरिस्टाईंडनें त्याला चिडवार्वे, “£ आणि तुम्ही ! तुम्हांला कितपत कळतं हो ! “मला कळत नाहीं, कबुळ. पण मो वाचण्यांत ढोंगीपणा करीत नाहीं. “ तुम्ही वाचत नसाल, पण मी वाचतो ना! ” - “ मूखपणा म्हणतात तो ह्यालाच, डोक्यांत उबा असणं वाइट खरं पण डोक्यांत बिचार असणं त्याहीपेक्षा खराब, अशानं लवकर मरशील की !

प्राजी-माणसं २३

“ चाळेलळ. असे काय फार दिवस काढायचेत आतां ? ” तिआपा शांतपणे त्तर दट

“ कायरे कुठें वाचायला शिकलास? ” मास्तरनी एक दिवस चारले,

(शा

“८ जलमन्ये ” तिआपानं एका शब्दांत सांगितलं,

“ काय त जलमध्ये होतास ? ”

:: होय ९ ५८ कशासाठी ? ?

१ 3-2)

कारण-र्‍चूक्र कला होती मीं एक. तेथेच, मळा हे ब्रायबल ळालं. एका बाईनं दिलय हे. खरंच तुरुंग किती चांगला तुम्हाला हीत नाही. 6: ळे शक्‍यच नाही ! तुरुंगांत काय चांगलं असणार? ” “ कां बर १ तथे वाचायला शिकवितात तं मीं दिकलॉच कीं नाहीं 1 बर, एक पुस्तक दिलं होतं शिकायला अगदीं फुकट बरं काँ ? ? मास्तर तथे यण्यापू्वांच तिआपाचं बिऱ्हाड त्या धर्मशाळेत आलेलं न. तिआपानं बराच वळ मास्तराकडे टक लावली होती. मास्तराचं ॥षण तो अगदीं लक्षपूवक एक. एक दिवस त्यानंही संभाषणांत ग घतला. £ तुम्हा. तर विद्रान दिसता. मग तम्ही बायबल बानवळ न्ल्ऱ्च १ १) ६ हो, १ “ तुम्हाला आठवत £ ? “6 लान आठवतं कां बर?

ळी

२४ . गार्कोच्या गोष्टी “ त्यांतील * आमळेकाइट ? लोकांचा उल्लेख आहे लक्षांत ! ट्ट हा, *: त्याचं काय झाल पुढे £ ” “ तु सर्व मेले, नाहीसे झाले, ” “ सर्व? अगदीं एकुण एक १ “ आणि फिल्िस्टाईन लोक? ” ८६ तं सुद्धां. ११ “६ ते सुध्दां नाश पावले ? सर्व जात ? ” “ हो, ती सुध्दां सबंध जातऱचीजात ल्याला गोली, * “ ह्याचा अर्थ आपणही नार्हासें होणार असाच घ्यायचा का??? “ वेळ आली कीं होणारच * मास्तरांनी अगदी निर्विकार सरळ उत्तर दिलें, भावनांचा त्यांत पूर्ण अभाव होता, ' बरं मग इखाइलच्या कोणत्या जातात आपण मोडतो ! ?? मास्तरांना नवळ वाटलें ते बराच वेळ तिआपाकडे पहात होत. नंतर त्यानी सुमेरी, सिथीअन, हूण, स्लाव्ह वररची माहिती सांगावयास सुरवात केली, तिआपा नेहमीपेक्षा ज्यास्तच एका बाजूला झुकळा. बावरटेल्या नजरेनं तो मास्तराकडे पाहूं लागला. “ नाही, झूट. कांहींतरीच सांगतां आहांत. ” मास्तरांचे भाषण संपल्याबरोबर त्याने फुत्कार सोडला, “ मी खोटं सांगतो ? कशावरून ? ?' मास्तर आश्चर्याने उद्गारले, तुम्हीं जीं नांवे घेतलीं त्यांचा बायबलांत निर्देश सुद्दा नाही. तिआपा उठून बाहेर जात म्हणाला. त्याळा भ्यकर राग आलेला होता. मास्तरांवर तर लाखोली चालली होती त्याम्ची,

जीजटीडाटीटीशीडीटिटाटाटाशिटीडशाट-ाीन्न्ा-लीड ना “शा:

292

माजी-माणस २८

ही 7 /१/.५ ५. > > 0.२५. ही 2५.७५. .> अट आ ह शि कह (१ य अर्क शच हज कय > प आह न्यान

1 वड लागल्य तुळा तिआपा, ” मास्तर त्याच्याकड पहात म्हणाले,

तापाचा राग अनावर झाला, तो अगदीं फणफणत*च परत फिरला.

इश्वरापासून आदाम झाला, आदामपासून 'ज्यू ' झाळे आणि आम्ही सब ह्या ज्यू ' लोकांचे वंशज आहोत. ” मास्तरांच्या समार हातवारे करीत तिआपा ओरडला,

“६ बरं मग १ ”

इखाइल्पासून तातर झाले, पग इखाईंल ज्यूपासूनच झाला. ”

हॉय कां £”

नाहा तर काय खाटं £ पहा. फिरून वाचा बायबल एकदां म्हणजे कळल. ”

कळून काय करायचं १”

“कांहीं नाहीं, पण तुम्ही खोटं कां म्हणून सांगतां? *

मास्तरांना गाधळलेल्या स्थितींत सोडून तिआपा निघून गेळा. तीन वार [दवस दोघांचा अबोला होता. राग जरा ओरसरण्याचा अवबकादा, 1तआपा फिरून मास्तरांशीं वाद करायला तयारर्‍व

तुम्हा ववद्वान म्हणवितां. मग आपण कोण आहो हे तरी माहीत असायला पाहिजे निदान तुम्हाला,”

आपण स्लाव्ह आहा स्लाव्ह, तिआपा,” मास्तरनीं तत्काळ उत्तर दिले. ब ते तिआपाच्या उत्तराची बाट पहात राहिले. त्यांना तिआपानये म्हणणे समजावून ध्यायचें होतें.

“हे पहा, बायबलाच्या आधारावर बोला, त्यांत तुम्ही म्हणतां तसली कांहींसुद्धां नांवे नाहींत. मग सांगा आम्ही बाविलोनियन आहा कीं इडोमाइट£ ”

मास्तरांनी बायबलवर चर्चा सुरू केळी, तिआपाने बराच वेळ शान्तपणे एकून घेतळें, पण त्याच्याने फार कांहीं राहवेना, त्यानें मास्तरांना थांबविलेंच्च अखेर,

२६ गॉर्कोच्या गोष्टी

शा डाटा“ -/-"५."-0५%०"-/"->-/५१-/४-"-४-"€"-€ /-”€' "१ “-४५८/"-” €* "८ क '-८१-४४१ 0१-१४. ४५४१ की

»7/*.//”५/५0/0/1.20:2५/ “0 ९१५१-१०" ४१ "४ €/टीडी2*-१-”श*१ञ" री

“: अहो ! पुरे करा तुमचा दाहाणपणा ! म्हणजे काय, परमश्वराच्या राज्यांत आम्हां रशियनांना स्थानच नाहीं असं म्हणणे को काय तुमचे ! देवाघरी आमची ओळखही नाहीं असाच तुमच्या म्हणण्याचा आशय कीं नाहीं ? बायंबलांत सांगितलेल्या सर्व लोकांची देवाला प्रत्यक्ष ओळख आहे समजलां, * विस्तव आणि तरवार? घेऊन स्वतःच्या हातानें त्यानें त्यांना शासन केलें आहे; त्यांचीं खेडीं व शहरें उध्वस्त केली आहेत. तरी पण त्यांच्यावर परमश्वरा'चें खरे प्रेम होते. म्हणूनच त्यांना सन्मार्ग दाखविण्यासाठी त्यानं आपले दूत आणि साधुसंत ह्यांना धाडले आहे. देवाने ज्यू आणि तातंर लोकांना देशोधाडिला हांकून दिले खरे, तरीपण त्यांचा समूळ नाश होऊं दिला नाहीं. त्यांचाही त्यांन संभाळ केळा आहे. मग आमच्ाचच तेबढा त्याला कां विसर पडला ? आम्हाला कोणीच कसा मार्गदर्शक घाडला नाहीं !”

“६ तंच तर गूढ पडलंय मला. ” मास्तर जरा उत्तेजनाच्या स्वरांत म्हणाळे, तिआपाचे म्हणणें तरी काय ते त्यांच्या नीटसे लक्षांतचच येईना.

त्या म्हाताऱ्या दोतकऱ्याने मास्तरांच्या खांद्यावर दोन्ही हात ठवले. व हळूच त्याला पुढें मार्गे हळवीत कांहींशा हटाळणीच्या स्वरांत आपल्या घोगऱ्या आवाजांत तो म्हणाला,

“ मग ह प्रथमच कां नाहीं सांगितळं १? आपण सर्वज्ञ आहो. अशी नसती ऐट हवी होता कश्याळा ? तुमचं बोलणं ऐकून कमालीची च्विळस येते. माझ्या हृदयाला घरं पडतात अगदीं. तुम्ही ऱचूप बसळां तर फार उपकार होतीळ बघा, आपल्यांत साधुसंत, धर्मगुरू कां नाहींत, आणि जीझसच्या अवतारकाळीं आम्ही कुठं होतो हे सुद्वां तुम्हाला माहीत नाहीं आणि खोटं बोलण्याला तरी कांहीं सुमार !”

सबंध समाज कर्धा नाहिसा होतो वाटते £ सबंध राशेयन राष्टरच्या राष्ट कृसे नाहिसे होईल ; सत्र झुट आहे अगदीं, दाक्य नाहीं नाहिसे होणे

माजी-माणस २७ बायबलांत कुठें तरा त्यांचा उल्लेख खास असला पाहिजे, पण कोणत्या नांबाने तो उल्लेख आहे तें मळा माहीत नाहीं म्हणून. हः ! म्हणे देश समाज नष्ट झाले ! देश म्हणजे काव ते तरी समजतं ? केवढा प्रचंड असतो देश ! कितीतरी लाखो खेडीं असतात त्यांत, आणि प्रत्येक खेंड्यांत लोक तरी किती ! आपल्यावरूनच पहाना. आणि तुम्ही म्हणतां इतके सर्व लोक नामशेष झाल म्हणून ! अहा राव, मनुष्य मरतो. पण सव्ंध समाज नसतो मरत कधीं, समजळांत ! आणि समाज नष्ट झाला तर शेती कोण पिकवाळ £ आमलकाइट लोक कांहीं नष्ट झालेळे नाहींत. फ्रेंच नाहींतर जमन असले पाहिजेत ते हल्ली. पण त्यांची हछीची नांबें नक्की माहीत नाहींत मला एवढेच. तुम्ही काय थापा मारतां १ देवाची हीं आपल्यावर अशी अबकृूपा कां हे तुम्हांला तरी कळायला हवं. पण देव ! आतां आमच्यावर दवी आपत्ती पण घड येत नाहीत, ना कोणीं अबतारी पुरुष! मग आमच्ये डोळे तरी कसे उघडणार ? ”?

आधीच तिआपाचा आवाज घोगरा. त्यांत दुःख, भक्ति, श्रद्धा थिःकार वगरे नाना भावनांचे संमिश्रण झालले. त्यांचे भाषण बरच कडक झाले. बराच वेळ बोलत होता तो. मास्तर नेहमीप्रमाणे अर्थवट गुंगीतःच असल्याने त्यांना ऐकण्याचासुद्धां कंटाळा आला लवकरच, बोलतांना तिआपाचे होणारे बेडेविद्रे हावभाव थोडा वेळ ते गंमतीने पहात होते. पण त्यांचे ते कर्कश बोलणे कानांत भरत होते अगदीं, त्यानें डाके नुसतं उठून गेलें मास्तरांचच; आणि त्यांच्या शान्तवृत्तीची जागा त्रासिक, उदासवृत्तीनी घेतली. स्वतःवरच ते थोडेसे न्विडल्यासारख झाळे, आपणही कांहंतरी जोरदार-समर्थनीस मुद्दा पुढे आणावा, तिआपाची नीट समजृत घालाबी आगि त्याला शान्त करावे असं मास्तरांना वाटलं. ओंठापर्यंत शब्द यत परंतु आपल्या भावना स्पष्ट करण्याला योग्य शब्दच त्यांना सांपंडनात.

रै . गॉकीच्या गोष्टी

>"/0//0>2१--०->-> १0-४6 “९८-४7 ४५४7 “-/ ८५. ५-

“> “-./”/"/">> ह. ती लच. दक. अकळ. आक क. केर, आ.-करन

“८ 0202 27.2र्‍2.” >.

फुकट आहे तुझे आयुष्य ! तुझ्या आत्म्याचा नुसता तळतळाट चालला आहे. आणि तरीही तुझी पोकळ वढाई चाळू आहे चूप राहिलास तर ज्यास्त बरं हाईल ह्यापेक्षा”? ते मनांत म्हणत असावे

तिआपा, तूं म्हणतोस तं खरं. समाजावहलचे तुझें म्हणणेही ख्र महे. समाज खरोखरच फार मोठा आहे. पण मी लोकांना ओळखीत नाहीं आणण लोक महा ओळखत नाहींत. परकं आहोत झालं आम्ही एकमेकांना माझ्या आयुष्यांतळा विचित्र घटना आहे ही, पण काय करणार ! नशिबी असल ते भांगळ्च पाहिजे झाले, पण एकाला कोणाला खरं वर्म कळलं असल तर शपथ, परंतु खरंच, मी उगाच फार बोलतो, निर्थक असतं माझं भाळणू, मो चूप बसलें पाहिजे हैंच खरं. पण तिआपा इतका खप्पा नको होऊस ! आः! गड्या, तुळा माहीत नाहीं रे माझ्या मनांत कशी कालबाकालब चालला आहे ती ! पण जाऊं दे झालं, तुला नाहीं तें कळावयाचं. » बोलतां चालता. मास्तर अगदीं रडकुंडींला आले, त्यांच्या डोळ्यांतून घळघळां अश्र बाहू लागले, ते मनोसक्त रडले, तेव्हांच कुठें त्यांना जरा हायसं वाटलें. ह्द- याबरःच दडपण कमी झालें,

“ तूं शहरांत जा, मास्तर किंबा काक हो भोबताल्चं गलीच्छ बातावरण बदललं म्हणजे तुला सुख लागेल जरा, अक्ञा तऱ्हेचे किळसवाणं आयुष्य घालविण्यांत हांशील काय १ ” तिआपा स हानुभूतीच्या स्वरांत म्हणाला.

परतु मास्तर रडतच होते. डोळ्यांतून वाहणाऱ्या धारांनी त्यांना हळक वाटत होतं. तेव्हांपासून मास्तर उ तिआपा दोस्त बनले मास्तर [तेआपाला बनवत! आहे बरं कां, त्याच्या पैज्षावर डोळा दिसतोय लेकाचा. ” केप्टनची युक्ति असणार ही, परस्पर आपला साप मारवाय*चा, ”

माजी-माणल . २९

कह थी ५ न व्जाप्न होली जीनी चीनीनी जी.डी 2 22 0 -हिल न र कशीन्ीडा वभ

दुसरे लोक म्हणत, त्यांचे हे शब्द त्यांच्या मनांतील विर्‍्चारांचे पडसाद हतेच असं खात्रीने म्हणणें जरा कठीण आहे. ह्या सर्व मंडळीची ए्‌ अजब टव होता, ते खरोखरी होते त्यापेक्षां आपण ज्यास्त वाईट आहोत अस दुसऱ्यांना भासविण्यांत ह्या लोकांना एक प्रकारे भषण वाटत असे

अगा गूण नसला म्हणजे मग आपण फार बाईट आहो असे मिर- विण्यातचच पोढी वाटते कर्धी कधी माणसाला

>< 94 >< सव मंडळा मास्तरांच्या सर्भोवती जमली कीं बाचन सुरू होत असे आजचा पपर काय म्हणतो £ ऐकूद्या एकदां. कांहीं गोष्ट कादंबरी वगेरे १” क्ाल्डा सुरवात करीत अंहे ! ” मास्तर नकार देत.

“ नीच दिसतो मोठा तुमचा हा एडीटर, बरं पण संपादकीय तरी !”

“ ते आहे खरं, गुलायेफचं दिसतं आहे.”

“ जरा वाचून तर दाखवा, बेटा लिहितो चांगलं हुशार आहे मोठा, ??

“' पंधरा वर्षांपूर्वी जमिनीची जी किंमत करण्यांत आली होती त्याच आधारावर आज कर आकारला जातो, ह शहराच्या वाढीला पोषकच आहे,” मास्तर सुरवात करीत.

““ डांबिस नाहींतर ! म्हणे त्याच किंमतीच्या प्रमाणावर कर आकारला जाता ! जणूं शहाणपणाच आहे हा ! ञ्यापारी वर्गांचा फायदा आहे काँ नाई त्यांत ! आणि सत्ता त्यांच्या हाती, मग नवल नाहीं बदळ नाहीं होत ते, ” क्वाल्डा आपलं मत सर्ध्येच प्रगट करी

आणि कर वसुटीची हीच पद्धत कायम राहावी म्हणून तर लेख लिहिळेला दिसतोय ?' मास्तर म्हणत.

“ अच्छा, असं काय ? अजबच आहे. गोष्टीला छान विषय आहे. माळ मसाला घातळा कीं अगदीं खमंग गोष्ट होईल तयार! ९

85 गौकोच्या गोष्टी

"नह शोना हशी.“ टी -7 *“ 7१५१"/*./"-/” /* ९": € ४०८१-४८ "(१ -५-”"- "४4" 7५४ ४/"५४-0 2५४ “-<€*<2"2”/*20 01.22 “0. आ

झालं वाद सुरू होई, व्होडकाला नुकतीच सुरवात असल्यान सवे मंडळाचं लक्ष वाचनाकडे व बादाकडेच असायचं. संपादकाची हजेरी घतल्याबर बाकांच्या बातम्या बाचचून “ पोलीस व कोर्ट ? ह्या सदरावर मंडळींचा ताशरा झडायचा. एखाद्या व्यााऱ्याच्या घरे चोरे झाली तर उत्तमच, आणखी माढ छुटला गेळा नाहीं हीच खेदाची गोष्ट, घोडे उघळून डुसऱ्या व्यापाऱ्याळा दुखापत झाल्यात तो मेळा नाहीं म्हणून मंडळीला बाइट वाटावयाचे. एखादा सावकार कोटात हरळा कीं मोठा आनंद. कौट दुप्पट नुकसान भरपाई देत नाहीं एवढंच बाईट.

“ तसं करणे बेकायदा ठरेल ” मास्तर कोर्टाची बाजू उचलून धरीत. ” व

“ ब्रेकायदा ! पण सावकार स्वतः ,कधी कायद्यांने चाल्तो का £ ” उसळून क्वाल्डा म्हणायचा. “ सावकार म्हणजे उभ्या मुल- खार्‍या हृलकट, प्रत्येक साबकार सुरवातीला कफलूकच असतो,

खेड्यांत येऊन शेतकऱ्याच्या ओदार्यांवर जगतो. दुकाने उघ-| डो. दुकान चाळवबायडा पेसे लागतात. ते कोठून येतात.? कधी काम करतांना पाहिले आहे कोणी साबकाराळा ! ह्याचा अर्थ, ज्यांच्या ओदार्यान अन्नाळा लागतो त्याच शेतकऱ्यांना फसवून | गब्बर होतो. अशा प्राण्याजवळ कसला आला सरळ व्यवहार ? बराबर आहे ” श्रोत्यांमधून दुजोरा मिळे, क्लाल्डाला स्फुरण चढे, न

नंतर प्रांतीय पत्रव्यबहाराकडे मंडळीची दृष्टी बळे, हे तर कॅप्ट्नचें . खास खाते, व्यापारी ब सावकार, लोकांचं कसं नुकसान करतात ब माणसांना जगांतूंन उठवितात, त्यांच्या आयुष्याचा कसा नाश कर- तात हाचे रसभरीत वर्णन होई. सर्वजण क्काल्डाच्या जोरकस शिवराळ भाषणावर बेहृद्द खूष असत.

“0९-८८ ८,” (0 १. क.

माजी-माणसं ३१

शि ३३ य य क कला “१ **१४/४*१९४४ ९१४१९१४१४१. ४१-१-१ ४४-९१ ४४४"-/"-५/१"४7१-१/"१५/१-४१४५-०१ ५४१५१५ शी शीड डीश ता-शीना ८४४ ८४ ४ शी>११५/१./४५/.४१-४४८ १-0» ५» ४१५

मला वतमानपत्रांत लिहितां येत तर व्यापारी व सावकार; ह्यांचा सगळी बिगे बाहेर काढलीं असतीं. सावकार म्हणजे मनुष्य- रूपान वावरणारा आुद्ध पत्नमू आहे हे सी तेव्हांच सिद्ध करीन, मला ठाऊक आहेत त्यांच्या साऱ्या कारबाया. देशाभिमान नाहीं, संस्कृती नाही, साधी माणुसकीची ओळख देखील नाही लेकाला. कीदे खतावणी खेरीज दुसरं कांहीं दिसगार काय ह्यांनां £ ह्यांचं जग, देव, धर्म सर्व. कांही पैसा, परब्रम्ह अगदी. ”

०. *' सुर्ब खानदामीा लोक देशोधडीला लागले तेव्हां नांव घेण्यासारखं असं दुसरं कोणीच उरलं नाहीं. असंचना हणणं 'तुमचे १ ” क्काल्डाला चिडविण्याच्या उद्देशानें लकतरें पांघरलेला एक मनुष्य म्हणाला.

“ह अगर्दी तसंच बरंकारे बेडकाच्या ! ? मला कितीही चिड- विलत तरी माझंच म्हणणं खर आहे. अमीर उमराब नाहिंसा होत असून अस्वर बनियाभाई शिवाय कोणी राहाणार नाहीं, व्यापारी पाहिला कीं संताप हाता नुसता माझा, मला कांहीं लाज नाहीं वाटत त्या गोष्टींची ” क्काल्डा गर जले.

“ ठे उघडच दिसतंय म्हणा, तुम्हाला खार्ली दाबलंय कां नाहीं, म्हणून ! ?

“६ अ ! त्याची कोण पर्वा करतो ? अरे ! आम्ही पडला असलों तरी आयुष्याची मजा लुटली आहे एके काळीं. जिवाची चेन तर केली ! व्यापाऱ्याला लेकाला मजा म्हणजे काय माहीत तरी आहे ! त्याच्या त्या भिकारपणाचचा तिटकारा येतो मला, मी म्हणजे मोठा खानदानी म्हणून कांही उगाचच आढद्यता करीत नाहीं. मीही पण तसं .पाहिळं तर मी आतां खानदानीचा कुठें 'राहिलो आहे ! एकेकाळीं मी मतुष्य होतो, ह्याची आठवण करून देणारा, माझ्या पूर्वीच्या जीवनाची छायाच जणू उरलो आहे मीं आज. मला आज

२२ गारकींच्या गोष्टी

कसलीच किंमत नाही, सवावर थुंकतो. मी, आयुष्याबद्दलही मी तितकाच उदासीन आहे. खरं जीवन कधींच सोडन गेळं आहे मला. कर्शांतच राम नाही उरलेला

झूट, संब झट,

“८ काय ! मी थापाड्या ? खोटें बोलणारा १? * रागाने लाल होत काल्डा ऊसळे,

: उगाच डॉक तापविण्यांत काय अर्थ ९ व्यापारी काय अनी उमराब काय, दोघेही आम्हांला सारखे, ह्या तात्विक लढ्यापासून आपला कांहीं ताव्ट्य फायदा आहे का? ” मार्टिनाफ शान्त; ख्विन्न स्वराने म्हणाला,

' मार्टिनाफचं म्हणणं रास्त आहे. कोंबडी, मासे, बदर्के थोडेच आहोत आम्ही उमराव किंबा व्यापांऱ्यांशीं संबंध यायला ! ? शाहाणे थट्टनं म्हणाला.

त्याला चूप राहु द्रा ना. आगींत तेळ आओतण्या पासून फायदा नांही £?”

संवींना शान्त करण्याचा मास्तरांचा उद्देश असे. भांडण तंटे गल- बलाट त्याच्या संथ प्रवृत्तीला सहन होण्यासारखा नव्हता, आसपासची मंडळा गरम झाली काँ वेदनेने मास्तराचं तोड वेडे वांकडे हात असे, कोणालाच न दुखवितां सर्वोना शान्त करण्याची ते घडपड करीत आणि आणि यश मिळत नाहीं. असं दिसलं कीं हळूच मंडळींतून उठन बाजूला होत. “दृष्टा आड सृष्टी. तिकडे एकमेकांची टाळकी शेकून मरे नात ” ते म्हणत, आरिष्टाडेडला मास्तरांचा स्वभाव चांगलाच अवगत हाता, त्यामुळें सावध असल्यास मास्तरांच्या शब्दासरशीं ते शांत होत. कारण मास्तरांची मेत्री तोडण्याचची-आपला उत्तम श्रोता गमावण्याऱ्ची त्यांची इच्छा असणं शक्‍यच नव्हतं कधी,

माजी-माणलं २३

*. हीना “0-2 ४१ रशीटापपाश शशी शीशप्टाशाश-१५.१/-५ शी "४८१ 2 “१.0. शच्टा ४४१५१२५ ५"-"राआ"-”:”/५४५/५१५/ ४५/१४/५१५५ ५५४१८५ 2 2-८ ८-५. > “५८ >-८१--न लाच

मी फिरून म्हणेन-आयुष्याचा सुखोपभोग घेण्याची इतकंच नव्हे तर घुजनता, सांदय, सरलता वगर मानवी जीवनाच्या विकासाची साधने सद्रणांचे रावू असणाऱ्या मूख लाभी लोकांच्या हाती आहत, हे लोक आपला विकास करणार नाहींत, लोकांचा होऊं देणार नाहीं. ” क्काल्डा ठासून पण बऱ्याच सोम्यपणाने म्हणत. | |

'“। परंतु जिनोआ व्हेनिस, हॉलंड ह्यांच्या वेभवाचं श्रेय न्यापारालाच नाही कां ! इंग्लंडने व्यापाराच्या जोरावरच हिंदुस्थान जिंकळें ना? ्यापाऱ्यानीनव-”

“ मला त्याच्याशीं नाहीं कांहीं कर्तन्य, माझा राग पेतूर्नीकाफ सारख्या व्यापाऱ्या विरुद्ध आहे, ” मास्तरांना मध्येंच थांबवून क्काल्डा आपलं म्हणणं स्पष्ट करीत. |

* पण ह्यांच्याशी तरी तुम्हांला काय करायचं आहे ! मास्तर संथपणे विचारीत,

' मी जमांत आहे, जीवंत आहे; तेव्हां ह्या जंगली लोकांचा तिरस्कार वाटल्या खेरीज कसा राहील ? त्याळा माझा नाइलाज आहे. सगळं जीवन, सोदर्य त्यांच्या हातांत आहे. पण त्याचा सत्यानाश 'चाळविळा आहे त्यांनीं,”

: आणि कप्टन साहेबांच्या--मनुष्यत्वाच्या पदावरून भ्रष्ट झालेल्या एका प्राण्याच्या सात्विक संतापाचा उपहास चालविला आहे त्यांनीं, असंचना! ?

“४: माझा संताप निरथक आहे. किंमत नाहीं कांहीं त्याला, वेडगळ- पणा आहे माझा हा, हें सर्व मळा कबूल आहे. एकेक्राळीं मी मनुष्य टातो; _ माणुसकोच्या भावना ब विचार ह्यानीं माझे हृदय फुललेले हाते. पण आतां मी मनुष्यत्वाला सोडचिठी दिली ना? मग सर्व सद्‌ असद्‌ विवेक बगेरे

र

३४ गार्कोच्या गोटी

सवाना भडाशी द्यायला हवा हे कळत मला, परतु आपल्या भावना सद्धा

ज्र . झापण मारून टाकल्या तर-तर तुमच्या माझ्या सार्या लोकांना र र । ह द

. दुसरं हत्यार काय राहिलें |

ऐट

हं. आतां ताळ्यावर आल्या सारखें बोललांत खरं ! ? सहानुभूतीने सास्तर म्हणाल,

“६: आपल्याला कांहीं तरी नबान पाहिजे, आयुष्याकड पहाण्याचा नंबा कोन, नव्या भावना, कांहींतरी ताजं नवीन पाहिज, कारण आप्ह्दा वतःच समाजाच्या नवीन स्थितीचे गमक नाही कां १

भन

" बराबर आहे, तेच पाहिजे, मास्तरनीं दुजोरा दिला.

““ वाद आणि विश्वार करण्यापासून फायदा काय १ आपल्याला काटी फार जगायचे नाहीं आतां. माझी चाळिशी उलटलो, तर तुम्ही पत्नासच धर पाहिलं. तिसाच्या आंत कोणीच नार्ही आपल्या मंडळींत, आणि एग्वादा यीस वर्षांचा उमदा तरुण असला तरी आहे ह्या परिस्थितीत काणी फार दिवस काढणं शक्‍यच नाहीं.” मॉर्टिनाफ म्हणाला.

आणि समाजाची नवी पायरी म्हणजे तरा काय ? भिकारी बनणं £ मला तर वारतं भिकारी जगाच्या सुरवाती पारून असायत ब अस्वेर- पथत राहणार | ” दुसरा एक जरा व्याजाचतीने उद्डारळा, त्याभे ह प्रथमच - ताड उघडले होतं

* व ७४६० य त री पण अशा भटक्या लोकांनीच राम शहर नसविले. ” मास्तरा- कडून उत्तर मिळालें,

“ वाहूबा ! खरंच कीं ! रोगुुलस आ'ण रेमस भणेगच नव्हेत काँ

>याण वळ आला काँ आम्ही पण दाखवू आमच्या पराक्रम !!? क्काल्डा आनं- दून म्हणाल

"क

माजी-माणस 2७

माजिक मुव्यवस्थचा बिघाड करण्याची मावा आहे ही, वरं काँ.

संभाळून जरा, ” असं म्हणून आपण काय खूप केळी आद्या झोकांत स्वतःशींच्च हंसत लिव्हिंग म्हणाला.

त्याच हसणं दुष्टपणाचे होतं; ऐकणाऱ्याच्या अंगावर शहरे थेत त्या हसण्याने, कुवर, शहाणे ब दीडशहाणे ह्यांनी पण साथ दिलं गूमकतूऱने गाल ळाळीलाळ झाळे, डोळे चमकळ आणि मार्टिनाफ पहाडी आवाजाने गरजला,-

' स्वप्नांतील मांडे आहेत हे नुसते. पोरकटपणा नाहीं तर !

आयुष्यांतून उठलेल्या, ताडीनं तर॑ झालेल्या, गलिच्छ ढोकांनीा अशा व्यंगोक्तीपूर्ण रीतीने समाजाची-आयुष्याची चर्चा करावी हे नवल: होतं, ह्यांत शंकाच नाहीं !

असे बादविवादाचे प्रसंग म्हणजे क्काल्डाळा नसती भजवानी वार, सर्वोपेक्षां तेचं जास्त बोळत. इतरापेक्षां आपण श्रेष्ठ आहो. अश्यी भावना त्याच्या मनांत ह्यावेळी उस्न्न हाई . मनुष्य कितीही दुर्गतीला पाहचला असो, आपण दुसऱ्यापक्षां बल्वान आहो, श्रेष्ठ आहा ही. भावना त्याळा आनंद देतेच. क्वाल्डांचे तर कधींच समाधान होत नस. आपली शता पटून देणारे प्रसंग ते नेहमीं ओढून ताणून आणीत. क्वाल्डाची ही घर्मेडखोर वृत्ती तेथल्या पुष्कळ मंडळीना आवडत नसे, व अशा सामाजिक प्रक्षाचया ते फारसा खलही करीत नसत. राजकारण त्यांचे आवडते तोडी लावणे, कामगार चळबळीवरर्‍चा त्यांचा बाद तर कधींच संपणारा नव्हता. स्थानांत इंग्लंडला कसा पायबंद घालावा हाही कांही कमी भः याया ये नव्हता, ह्या प्रभनाचे पुढारीपण लीव्हिगकडे याये, नानातजेय गेंवे अजब्र उपाय त्याच्या सुपिक डोक्यांतून बाहेर पडत, परलु वादविबाद- पटू म्हणवून घेणारे क्काल्डा हा विषय शक्य तितका टाळीतच, 'बायका? हाही मंडळीचा आवडता विषय होता, त्यावर तर नेद्मीच 'चर्‍्ची ऱ्चाळ

३९ गाकींच्या गोष्टी पण त्यांत अश्लीळताऱ'च फार. बायकांचे केबारी म्हणून मास्तर प्रसिद्ध होते आणि असभ्यता प्रमाणाबाहेर जातेशी पाहिली कीं लगेच ते नाराज होत. मास्तरांच्या श्रेष्ठत्वाबद्दळ मात्र सर्वोचं एकमत असल्यानं त्यांच्या एका शब्दा- सरशी 'तो विषय बंद पडे.

मास्तरांच्या शब्दाला इतका मान असण्याचं आणखी एक कारण होतं. तै म्हणजे मास्तरानी आठवडाभर मिळविलेले पेसे बहुतेक सर्वानाच शनिवारी उसने हवे असायचे,

मास्तरांना इतरही बऱ्याच सवलती होत्या. वादविवाद नेहमीच हातघाईवर येत, पण मास्तरांबर चूकूनही कोणी हात उगारलेळा ऐकिवबांत नव्हता. बायकांना तेथे आणाबया'चीही त्यानां पूर्ण मुभा होती. इतरांना हया बाबतींत क्काल्डा'ची सक्त मनाई असे, सुरबातीलाच मुळी ते तशी अट घालीत.

£ बायका, सावकार, तत्वज्ञान हृया तिघांनी माझं आयुष्य नासलं आहे. येथे जर कोणी बोई॑ माझ्या दृष्टीस पडली तर त्या बांइची व तिळा आणणाऱ्या माणसाची दोभर वर्षे भरली समजा.” ते सवीना समज देत.

काल्डाळा आपली धमकी खरी करण्याची धमक होती. पन्नाशी उलट टली असली तरी त्यांची ताकद कांही ओर हाती. शिवाय अज्ा वेळी मार्टि- नाफ नेहमीं त्यांच्या मदतीला घाबावयार्‍चा, मार्टिनाफ एरव्ही चपचाप व उदास असला तरी अक्षा प्रसंगी काल्डाला खरं सहाय्य मिळायऱ्चं त्याच्या कडून, माघार घेणें ठाऊकच नव्हते त्याला, ही जोडी जमली कीं बाटेळ त्याचा घुन्बा उडायळा बेळ नाही लागायचा. कधीं त्यांची फळी फोडणे मात्र कोणाला शक्‍य नव्हतं. क्काल्डा समोरून लढत असले कीं मार्टिनाफने पाठी- मागून त्या माणसाला उचलेंच म्हणून समजावें,

दारूच्या नशेत एकदा सिमत्साफनं मास्तरांच्या डोकीवरले मुठभर केस उपटले होते निष्कारणच, क्वाल्डानी एका ठांश्यांतच त्याला जागच्याजागी

माजी-माणसं ३७

लोळवला, अर्धातास बेशुद्ध होता, उठल्यावर बिचाऱ्याला ते केस खावे लागले. नाहींतर कांहीं त्याची धडगत नव्हती.

वर्तमानपत्र, वादविवाद, थट्टा मस्करी ह्याशिवाय 'चबर्थे करमणुकीचे साधन म्हणजे पत्ते. मार्टिनाफळा मात्र ह्यांतून वगळळे जाई. तो सरळ नसे, खोटें खेळतानां तो पुष्कळदां पकडला गेळा होता, “ खेळल्या शिवाय राह- बतच नाही मला, माझी संबय आहे झालं ही. ” त्यानें अखेर कबूल केलें तेव्हां पासून तो डावांतून वगळला गेला,

शहाण्यानं त्याची तरफदारी केली. “होतं असं एखादवेळीं, मला देखील अशीच एक विक्षिप्त संवय होती, रवीवारी दुपारी माझ्या बायकोला मारल्याशिवाय 'चेनच पडत नसे मला. ती मेल्यानंतर मळा अगदीं चुकल्या- सारखं होई. रबीबारीं काय होत असे ते वर्णन नाहीं करतां यायचं. पहिला रवीबार तर चुकला. दुसऱ्यालाही कसं तरी मन आवरलं. परंतु तिसऱ्या राविवारी काही राहवलं नाही, मा मोलकरणीलाचच मारलं. तिने महाराज आळी डोक्यावर घेतळा. खटला भरला. अखेर तडजोड झाली नीं तिला महिना पांच रुपये द्यायचे ब तिनं मारून व्यायचं माझ्याकडून असं ठरलं! ”

“द्या थापा झालं पाद्रीबोबा ! तुझं दुसरं लग्न रे कसं झालं ळॅका !” पाव्हेळ म्हणाला,

“* तसा लग्नविधी नव्हता म्हणा झाला, पण आमची दोघांचची संमती होती ना. शिवाय ती माझ घर सभाळी. ??

£ तुम्हांला मुलें होतीं का ?” मास्तरानीं विचारलें,

“ पांच्च होती. मोठा पाण्यांत बुड्टून मेळा, मोठा विलक्षण होता तो. दोघे डिप्थेरियानं गेळे, मुलीनं एका कॉलेज विद्यार्थ्यांशी प्रीतिविवाह लावला, दोघेही सेबिरियांत आहेत. एक पीटर्संबर्गळा शिकायला गेला. तो क्षयानं आटपला. अशा पांच मुलांच्या पांन्च तऱ्हा झाल्या. बाकी आह्यां पाद्मांना

टू गार्कीच्या गोंडी

शीतला 2.५ ५८ ८

पार फार व्हायचा. तशी मोठी सुपीक जाट आसची. ? असें ह्मणून सुपीक- पणार्‍चा कारण द्यावयाळा सुरवात करावबाचा, कीं मग काय विचारतां हशाच हशा पिकायडा,

मंडळीच हंसर्णे आसरल्यावर सिमत्साफला आपल्या मुलींची आठवण झाली.

: मलाही एक मुळगी हाती बरे का, तिचं नांद “लिडका,' इतकी लट हाती हाणून सांगूं !

त्याहा आणखी कांही आठवलं नाही हणा किंवा काहीं असो. तो असहायपणे हसला, जरा इकडे तिकडे पाहिळे त्यानें ब चूप झाला

आपल्या गतकाळाविषरयीं ही भंडळी क्वव्चितच बोळत, व विषय निधालाच तरी समाजाची हेटाळणी करण्याकरितांच त्या आठवणींचा ते उपयास करात, आपल्या पूवायुष्यावहळ त्यांची नेहमी उपेक्षावृत्तीच असे एकाअथा वराबर हाते त्याचे त करणें. नसत्या जुन्या आठवणींनी वर्तमान काळात उदासबाणी छाया पसरून उमेद खचायची आणि भविप्य काळावर निराशेचे काळे ढग पसरायचचे !

एके काळीं मनुष्यत्वांत जमा असलेळे हे प्राणी, पावसाळ्या दिवशीं अगर हिंवाळ्यांतील थंडीच्या कडाक्यांत बाविळाफच्या गुत्यांतीलळ कायमऱ्ची गऱ्हाइईक हाऊन असले होते आज, चोर दरोडेखोर झणून बाविलाफच्या डकानांताळ इतर गिऱ्हाइकांना त्यांच्याबद्दल दहशत वाटे. पक्के दारुडे म्ह्णून त्याना धक्कारळ जाई. तर त्या बरोबरच त्यांचं श्रेठ्ठत्ब पटल्यानं त्यांचे बाद काठुकान एकळ जात, त्यांना आदराचं स्थान मिळे, वाविलाफच्या इकानात आसपासची बरीचशी मंडळी जम, तो त्यांचा ळुवच होता आमऱ्ची मंडळी आपल्या बुद्धिवमवानं बाकीच्या मंडळींना दिपवी

यानवार| सध्याक्राळ| सुरूं झालळी रहदारी रवीवारी मध्यरात्रीपर्यंत म्वाळे, सर्वच मंडळी दुःख व दारिद्यानं गांजलेळी, आमची ही

पाजी-माणग्स ३९,

माजी-माणसं” त्यांना हंसण्याचं खाद्य पुरवीत, भाकरीचा लढा लढताना नष्ट झालेली शक्ति, खचलेली मनं फिरून ताजीतवानी होत. भविष्याकडे पहायचा धीर येई त्यांना, कोणत्याही विषयावर बाद करण्याची पद्धत, त्यांतीळ विनोद, बेधडक कसलीही भीति न वाळगतां आपलीं मतं मांडण्याची हातोटी , समाजञांत दिसणाऱ्या भीतीचा अभाव, निडरव्रृति ब बेफाम धाडस, कोणाचंही मन आकषून घेणारे गुण होत हे, शिवाय बदतकांना थो ओळख होती; त्यांच्याकडून योग्य सल्त्रामसळत मिळे. अ

(| ण्य ">> र ञ

वष्टत॒क्रायद्याची लिहून दिला जात असे; किंवा गुंतागुंतीच्या प्रवरणांत अंगावर न दोकतां मदतही मिळे जरुर पडल्यास, त्यामुळ साहूेजाकच गवाना ही. मंडळी हवीशी वाटत, व्होडकाने

त्यांचा सत्कार होड व त्यांच्या बुद्धिमत्तमदळ नानातऱ्टेन कातुक केळं जाई.

कमीअधिक सहानभूतीम्रगाणे गावांत दान सारखे तट पडळे होते, कांही लोकांना वाटे गास्तरपेश्षां काल्या घट अ पय हशारी कितीतरी जास्त ! सगळ्यांचं नःकच जणू,”

दुसर्‍यांच्या मतानं प्रत्येक गोष्टींत गास्रय काल्डापेक्षा श्रेष्ठ ठरत. गांवांतळे नांबाजळेळे दामड, चार, ततर गुन्टगार--ज्यांना तुझुंग ब दारिद्य दान्हा सारखीच हाती उशी मंडळी कालरामी पदापाती हाती. नेहभी कसली तरा आश्या करणार, अपद्या 'बरणार, पण उपाली मरणारे शांबांतील सभ्य सम जले जाणार मास्तरांची याग्यता ज्यास्त राग अग,

आसपासच्या खड्यांतल्या ळाकांनी आपल्या खेड्यांतले रस्ते नीट करावेत, रस्त्यांतळे खांचस्ळग मळ्ल्या जरावगंनीं न घजवतां दगडाविटांनीं बुजबावेत असा शोजारच्या गांबी म्युनिसिपाळटीत ठगव पास झाला होता

* आज जन्ममर विटांचे घर बांधा म्टणून घडपड चालली आहे

झी. अजून एक वीट नाही. झमिळविळी, आणि खळगे बेजवायला विटा

कोंढून आणू तुम्हाचे सांगा, ? आपल्या अळ्यांतेली भाजीपाला शहरांत नेऊन विकणारा एक भाजीविक्र्या काकळतीनं म्हणाला

-8० गार्कीच्या गोष्टी

दान -““डान ल“ “ ८४.९२. ४४४५९४४०११ 2 ५. टा ४४ बट“ ५/-/ध्ाा-“-“ऱ्“ ---€५ “न्न १000200000.

च

एवढा महत्वाचा प्रशन, तेव्हां क्काल्डानीं आपलं मत मांडणे जरूरऱच होतें.

दगडविटा कुठं मिळवायच्या ठाऊक नाहीं ? चला सांगतो मी, चला, आपण सर्वे गांबांत जाऊं या; व करूं टाऊनहॉल उध्बस्त. नाहींतरी जुनीपुराणी निरुपयोगी इमारत आहे ती, दुहेरी काम होइल. एकतर नवा टाऊनहाळ बांधावा लागल्यानं गांवाची शोभा बाढेळ ब आपल्यल्गाही रस्ते नीट करण्यासाठीं दगडविटा मिळतील. मेथरच्या घोड्यावरच आणू कीं विटा लादून ! न!हींतर जूडास पेतूनिकाफंचं घर पाडू. म्हणजे लाकडाचे रस्ते तयार करता येतील, नाहींतरी तुझी बायको तिसऱ्या माडीच्या खिडक्या चोरून जाळतेच काँ नाहीं ! ? रागाने टेवलावर मूठ आपटीत क्वाल्डानें आपली सूचना पुढें मांडली, क्वाल्डाच्या सूचनेनें उडालेला हंशाचा फवारा व उपसून्वनांचा मारा कमी झाल्यावर एक बागवान पुढें आला,

पण कॅप्टन, ह्यावळी आम्हा काय कलं पाहिजे ते नीटपणे कळूं द्या तरी ! ”

माझं म्हणणं कांहीं करू नये, हुकुमाकडे पूर्ण दुलंक्ष करावं, पावसानं रस्ते खराब होतात हा आमचा अपराध नव्हे,

' कांही कांहीं घरं तर पडायलाही लागली आहेत. !

“ पडू द्या, पडली तर शहराने नुकसानी दिली पाहिजे, म्युनिसि- पालिटीने नाकारळें तर आपण फिर्याद करूं. पाणी कुठलं येतं ? वरच्या राहरावरून ! अथात आमची घरं पडतात ह्याचे कारण शहरच.”

: ते म्हणतील पावसामुळे असं होतें.

' परंतु शहरांतलीं घरं पाबसानं पडत नाहींत ती ! आमच्या जवळून कर मात्र सक्तीने बसूळ होतो. आणि आमच्या हक्कांचे भांडण भांडायला मताधिकार मात्र नाहीं. शहरामुळं आमचं आयुष्य व पेसा नष्ट होतो. तरी त्याला जवाबदार आम्हाळाच घरले जते. तेव्हां शहरांतच जाऊन तळ देऊं या,

शप्राजी-प्ाणस ४१

काल्डा'ची हा जहाळ सला पटल्यामुळे कांहीं लोकांनीं हातपाय न हालवितां पावसाचं पाणी येऊन त्यांचीं घरं वाहून जाईपर्यंत स्वस्थ बसण्य!र्‍चे ठरविले,

ज्यास्त विचारी लोकांनीं मास्तरना गांठून त्यांच्याकडून एक चांगला मुद्देसूद सविस्तर अज लिहून घेतला, आणि मेयरकडे पाठविला, म्युनिसि- पालटींचा हुकूम पाळणें करस अशक्‍य आहे हे नीट पद्धतशीर ब मुद्देसदपणे अगदीं स्पष्ट ब जोरदार भाषेत मांडले होते, त्यावर विचार करणं ग्युनिसि- पालटीळा भागच पडलें. आणि सरकारी इमारती बांधून झाल्यावर उरलेला चूरा नेण्याची, इतकेंच नव्हे तर, त्यासाठी म्युनिसिपल गाड्या व पांच घोडी हीं हा चूरा वाहून नेण्यासाठी वापरण्याःची परवानगी देण्यांत आली. शिवाय गांवांतून गटार बांधून देऊन शहस्ची घाण बाहेर काढून देण्याचची व्यवस्था करण्याचाही ठराव पास झाला,

ह्या ब अश्याच इतर कारणांमुळे आसपासच्या खेड्यांत मास्तरांच नांब प्रत्येकाच्या तोंडी झालें होते. अज लिहून द्यायचे, वर्तमान पत्रांतून लोकांच्या अडीअडचणी प्रसिद्ध करण्याची व्यवस्था करायची हे मास्तरांचच काम होते. एकदां त्यांनीं बाविळाफच्या खाणावळींतील घाणेरड्या अन्नाबद्दल झोड उठविली, दोन दिवसांनीं त्याने लोकांची जाहीर माफी मागितली. ह्या जाहीर माफीचा फारच छान परिणाम झाला. लोकांना फिरून चांगलं अन्न तर मिळू ळागलेच, पण खेड्यांतील लोकांना वर्तमानपत्रांचे महत्व कळून आलें, मास्तरांचा मान आणखीच वाढला,

मास्तर कर्धा कधीं ' नीतीवर * तोड धेत,

: काय रे यास्कांफ, आपल्या बायकोला किती मारत होतास काल £ ” घरांना रंग देण्याच काम करणाऱ्या यास्करा तुरीनळा गांठून एकदां मास्तरांनी सुरवात केली,

आधींच यास्का गमत्या, त्यांत व्होडकाचे दोन ग्ळास पोटांत गेलेले. कांहींतरी गंमत होणार ह्या अपेक्षेने सवजण त्याच्याकडे पाहूं लागले,

७२ गार्कीच्या गोष्टी

५ ४१.7७.

“£ अच्छा, तुम्हीं पाहिलं तर, आवडलंना तुम्हांला ? ” मंडळींत हंशा पिकला,

५ नाहीं, मुळींच आवडळं नाहीं मला, ” मास्तरांचा स्वर गंभीर होता, हंशाचा भर एकदम थांबला, |

“ मळा करतां येण्यासारखं होतं तेवढं केळ मी. बाकी चांगळाऱच प्रसाद मिळाळा आहे, आज तरी बिछान्यांतून बाहेर येण्याची आश्या नका. ” विषय थट्रेबारी नेण्याचा यास्काने प्रयत्न केला. परंतु मास्तरांकडून होणाऱ्या कानउघाडणी'ची मनांतून भीतीच वाटत होती त्याला. यास्काचं बोलणं ऱ्वाललं असतां मास्तर समोरच्या टेबलावर बोटाने कांहींतरी आंकड काढीत होते.

८ हृ पहा यास्काऊ मला मारणं कां. आवडलं नाहीं ते सांगतो. आपण अगदीं बारकाईनें विचार करूं या. तुझे कृत्य ब त्याचा परिणाम नीट पाहिला पाहिजे. तुह्या बायकाला दिवस गेलेले आहेत. तूं कसलाही विचार न करतां वाटेल तेथे मारलंत, कदाचित ते मूल मेळंही असळ. आणि असं झाल्यास तुझ्या बायकोच्या जिवावर्च ओढवायचे. निदान ती आजारी पडण्याचाही संभव कांहीं कमी नाहीं. बायको आजारी पडणं म्हणजे कोण महान आपत्ती. आजार म्हटला कीं, औषधपाणी आलंच. कीं खर्चाचा प्रश्न उभा राहणार, बरं मूळ मेलं नाहीं असं समजू. तरी दुखावलं खात्रीने असणार, म्हणज लुळे पांगळंच मूळ जन्माला येणार. एकूण कामाला नाळायकच

इया दृष्टीने. मुलानं काम करून स्वतःचे पाट भरणं किती आव्यक आहे विचार कर, बरं समजा, मूळ अधु नसलं पण नुसतं नाजूक प्रकृतीचे झालं तरीही पंचाईतच तुळा, आईच्या जिवःशीं घोर. सारख ओप्रधपाणी ब जपणूक करतांना मेट्यास येणार, तुझ्या मारा'चे परिणाम किती घोर व्हायचे पाहिळेस का ६ ज्यांना स्वतःचं पोट भरायचं आहे त्यांनीं स्वतः घडघाकट, कणखर असलं पाहिज; व अद्याच मुलांना जन्म दिला पाहिज. न! हींतर त्यांचे हाल कुत्राहि खाणार नाहीं, खरंना !.”

माजी-माणस ४३

“ बरोबर आहे. ” मंडळीनी होकार भरला, मास्तरांच्या शब्द- चित्राने यास्का चांगलाच चरकला मनांत. पण वरून बेपवाईचचा आव ठेवणं जरूर वाटलें त्याला,

“* असं कांहीं होणार नाहीं अशी आज्ञा करायला कांहीं हरकत नाहीं ती इतकी सशक्त आहे कीं मुळाळा धक्का पोहोचणं शक्‍यच नाही. आणि करावं तरी काय ! अशी कजाग आहे. एवढ्या तेवढ्या गोष्टीवरून भांडायला उठते एकदम.” स्वतःचे लंगडे समर्थन करीत तो उद्गारला.

“ रागाच्या भरांत बायकोला मारण्याचा मोह आवरत नाहीं तुला ह माहीत आहे मला. तुझीं कारणं कांहीही असतील, परंतु तुह्या अविचारी बर्त- नाला कारण फक्त तुई्या बायकोचा बाईट त्वभाब ह मात्र खर नाहीं. तुझ्य! मनाला सुसंस्कृततेचा गंधही नाही. आणि त्यांत भरीळा तुझी दुर्दशशेची दैन्य स्थिति, हेंच त्याचे खरे कारण,” मास्तर बिचारपूर्ण स्वरांत बोलत होते.

खर आहे. अगद| आम्हा घोर अंघारांत चांचपडतो आहोत.” यास्का उद्गारला,

“ सर्भोबताळ्च्या निराशाजनक परिस्थितीने कातावतांस तूं. आणि त्याचा बऱ्चपा काढतोस घरीं बायकोवर, अरे ! तुला उभ्या जगांत जबळचं म्हणून कोणी असेल तर तीच एक. असें असून त्या निरपराध जीवाला--त्या अबलेल1 केवळ तूं पुरुष पडलास म्हणून तूं छळळाबंस ना ! ती तुला हाताशी सांपडते, जाणार कुठे बिचारी ! म्हणून तूं असं वागावंस म्हणजे मूर्खपणाच नव्हे का !”

तं सर्व कबूल ! पण मी तरी काय करू? मी मनुष्य नाहीं का ?”

“ नाहीं कोण म्हणते ! माझं म्हणणं लक्षांत नाहीं आलं तुझ्या, बाय- कोला मारल्याबांचचून राहूबलंस्च नाहीं तर निदान जपून तरी मार. भलतेच कांदीं झालं तर बायकोच्या आणि मुलाच्या जिवाळा अपाय व्हायचा ह्याची

2४ गोव्हीच्या गोष्टी

7०/९५./५८०१५० ०-५ >../../».०-५०५/५/५-/१५८८”-४-९-८”.-”-०.”-५”/*७"“”“"-//-५/"५/-*-५/ ५ ८-२" /-* ४*-*-<**€* ९८६. “2: ४५"४-५५0-५१-/-८/५८७१/४"४-१८"”"-”"*”“/"/'/*-““€ 1

आठवण ठेव. दिवस गेलेल्या बाईला छातीपोटावर मारणे फार वाईट, माने- बर मार नाहींतर दोर घेऊन मांडीबिंडीबर मार पाहिजे तर,”

भाषण संपतांच मास्तरानीं वर डोळे उचळून आपल्या श्रोतूगणाकडे एकप्रकारच्या उत्सुकतेच्या नजरेनें पाहिळे, त्यांचे खोल गेढेले काळेभोर डोळे क्षणभर चमकले, मंडळी अगदी रंगांत आली होती. दारिऱ्याच्या ब व्होड- काच्या त्या सांप्रदायाळासुद्धां हे “' माजी-माणसाचे ? माणुसकीचे विचार पसंत पडल्यासारखे दिसले

काय समजलं कीं नाही यास्काफ ! मी म्हणता त खर आहे कॉ नाहीं, तूंच सांग ह! ”

“ आहे खरं, कबूळ केलंच्च पाहिजे, ”

अविचाराने बायकोला मारल्यानं भलतंच एखादं संकट ओढवायऱचं आपल्यावर एवढी एक गोष्ट मात्र यास्कांफळा पक्की पटली, मित्रांच्या थट्टेला खालच्या मानेने उत्तर देत तो चूप बसला होता.

“ आणि तसंच पाहूं गेळें तर बायको मित्राप्रमाणेच आहे. आपल्या आयुष्याशी तिचा जन्म बांधलेला असतो, जन्मठेपीच्या दोन केद्याप्रमाणे एका सांखळीने जखडलेले असतो. आपण. तेव्हां नीट जपून पाऊल नाहीं टाकलं तर सांखळी शरिराचं मांध काढल्याशिवाय राहणार नाहीं ! ”

६ हू पुरे करा तुमची हुशारी ! तुम्ही सुद्धां आपल्याला-?

“६ नाही कोण म्हणता ळेकाना. माझा नाइलाज असतो. ज्यावेळीं कोणालातरी मारण्यासाठीं हात शिवश्षिबतात त्यावेळीं भीतीवर मुठी आपटू काय £

“माझेही तसंच होतं ! ? यारकॉफ उद्गारडा,

_ काय दुःखदायक टाकावू आयुष्य आहे. आपलं !' कमालीचं आकुन्चित त्त गुदमरविणारं |! जरा हू कीं ऱ्चू करणंही कठीण ! ”

माजी-माणस ४७ ५६ अगदीं स्वतःच्या बायकोळासुद्धां जपून माराबं लागतं. ” कोणी- तरी थट्टेने विषय संपविला,

2५० "४

अश्या तऱ्हेने त्यांच्या गप्पा पहांटेंपर्यंतसुद्धां चालत. संभाषणाच्या भरानं किंबा व्होडकाच्या नररींत मारामारीला सुरवात झाली तरच ह्या बैठकीचा लवकर अंत व्हावयाचा,

बाहेर पाऊस ब बर्फास रखा थेडवारा सुटला होता. आंतली हवा कोंदट धुरानं भरलेली पण गरम होती. रस्त्यांत पाणी सांचलळेळें असून थंडीचा कडाका ब अंधार मी म्हणत होता, वाऱ्याचा झोत खिडक्यांशी उन्मत्तपणे झुंजत होता; व आंतील मंडळींना बाहेर खेचून केरकचऱ्याप्रमाणे एथ्वीच्या पाठीबर उडवून देण्याची धमकी घालीत होता जणूं. मधून मधुन कुत्र्याच्या रडण्याचा केविलबाणा स्वर कानावर येई, ब त्यांतच कोणाच्या तरी विचच- कट इंसण्यांचा आवाज अस्पष्टसा ऐकू येई. हे. आवाज म्हणजे आगामी हिवाळ्याची दुश्चिन्हेंच हाती. हिबाळा म्हटला कीं त्याचे ते लहान दिवस; माठेग्रा राजी, भरपूर अन्न ब गरम कपडे ह्यांची तीव्र आवश्यकता, हीं डोळ्यासमोर उभी रहात. उपाक्यी पोटीं ह्या हिवाळ्याच्या रात्रीं झोप येणार कशी १ हिबाळा तर आलाच अंगावर, ह्या दिवसांत आतां जगाय'च तर कसं £ ही विवंचना लारे.

ह्या उदास विचारांनी घर्मशाळेंतल्या लोकांच्या घशाला अ्यास्त*च कोरड पाडली. “ माजी माणसांचे ? पूर्बस्मृतीबद्दलचे सुस्कारे व कपाळा- बरच्या िंतेच्या आठ्या वाढल्या, त्यांचे आवाज ञ्यास्तच घोगरे झाले. विचारशक्ति बधिर झाल्यानें ते एकमेकांचे अस्तित्वच विसरले जणू, 'चौता- ळलेल्या रानटी पद्चू प्रमाणे किंबा दैवार्न पाठ घेतल्यामुळे वैतागून आततायी बनलेल्या माणसाप्रमाणे किंबा त्याहीपेक्षा. आपला ज्याने सत्यानाश केला आहे असा एखादा हाडबैरी समोर सांपडला असतां जसें उसळावे तसा परिस्थितीच्या गांजणूकीर्ने आंतल्याआंत घुमसणारा त्यांचा को अनिवार्य

न गोकींच्या गोष्टी

हीडीलील टाडा डा डीड >” त व ती ओक हे न ७७% शड /१/१-/ नाह, न च न :”"// ५.४ 7 * शो की नीजीही बटा

शऊन बाहर पडला परतु राग काढाबयाठा आपला दात्र काण ह्याचेच याना आकलन होण्यासारखे नसल्यान अखंर त्यांनी आपापसात'च मारा- माराला सुरवात केली. अत्यंत क्रूरपण एकसमक्रांच वाभाडे काढले आण जरा शान्त झाल्यावर आपसांत समजी करून व्हाडका घ्यायला सुरवात कला ज्या बस्तूला थोडा तरी किंमत हाता अक्शा प्रत्येक वस्तु कलालाच्या "ण्बावलाफच्या घरांत जाईपर्यंत सवेजण पात राहूल

आपल्या ह्या तापदायक जीवनाचे पयवसान काय हाणार ह्या- बहल्चा विवचना, निबेळ राग टुथर संकट ह्या तापत्रयीनं ह्राण झालळल्या मन स्थितींत पाबसाळा थालवून खडतर हिंबाळ्याची ते वाट पहात हात, अश्शा कठीण काळांत काल्डाचार्‍च त्यानां काय तो आधार

बेट्याना ! असे डरूं नका, धीर खचू देऊं नका ! अरे हेही 1बस ज्ञाताल, प्रत्येक गोष्टीला अंत आहे, हाच तर जीवनाची मजा हिंबाळा हा हा म्हणता बुटका] सारखा निघून जाईल. अन्‌ मग उन्हाळ्याचा वसंत छुल्ल्या [शोवाय थोडाच राहतो. * क्लाल्डानें समाधान करावें सर्वांच,

परंतु त्याच्या शब्दांनी समाधान होणारं नव्हतं. भकेळं पोट कधीं चुळकाभर पाण्यानं भरलें आहे कां ! |

आपल्या कावेता ब गोष्टींच्या योगाने मंडळीचें मनोरजन करण्याचा तारास ( पाद्री ) प्रयत्न करीत. त्यांना त्यांत थोडंबहुत यशद्दी येई कित्येक नळा. मंडळा बंड्यासारखी गायला नार्‍चायळा ढागत. आरोळ्या, हंसणं नगर्ना वावढाफच दुकान दुमदुमून जाई. परंतु थोडाच वेळ. फारच थोडा बेळ हा ।वसर [टिकत असे, त्यानंतर फिरून निराशेचा झटका येई, मंडळी चूपचाप तंबाखू ओढीत [कवा दिव्यांवून निघणाऱ्या धूराकडे पहात बसत काणा"बोललच तरी उत्तरादाखल उदास, संदर्भहीन, अर्थहीन शब्द बाहेर पडत. कान मात्र बाहेर बहात असलेल्या सोसाठ्याच्या वाऱ्याकडे टबकार

माजी-माणस ७४७

हटली“ लनलालाशिट लड टीलीलीशी नध शावी शाली शीनीली ही गीली तली काजाशीली ब 2 गहशीशी ह. शी-ी लट... ही ही. का अडला नाना ना ना > > आपन. म. भक.“

असत. प्रत्येकाच्या हृदयांत एकच तोत्र विचार थेमान घालीत होता. बेशुद्धी येईपर्यंत, भावनांचा विसर पाडण्या इतको व्होडका कशी मिळेल ह्या विर्‍चा- ' राने सर्वांना ग्रासळें होते. प्रत्येकजण दुसऱ्याचा निष्कारण, निरथक, पण भयानक द्वेष करी, परतु तो दष हृदयाच्या आंतीळ कपाटांत दडविळेला असे.

>< | >< >< ><

जगांत कोणत्याही गोष्टीला स्वतःची किंमत नसते. दुसऱ्या गोष्टाच्य! तुलनेनं ती किंमत ठरत असते. तोचच नियम परिस्थितीलाही लागू हातो केतीही वाइट परिस्थिति असली तरी त्याहून बाइंट स्थिति आढळतेच.

> ऱ्

सप्टेंबरचा महिना. क्वाल्डा नेहमीप्रमाणे आपल्या आरामखुर्चीवर बसले होते. बाविलाफच्या गुच्याजबळऱच पेतूनिकाफची नवीनच विटांची इमारत उभारली जात होती. तिच्यावर त्यांचे डोळे खिळलेले होते, क्काल्डा आपल्याच विर्‍ारांत गंग होता

इप्रार्तीरचें बांधकाम अजून संपले नव्हते. मेणवत्यांचा कारखाना उभारला जागार होता तेथे, इमारतीचा लाल रंग, पायथ्यापासून छपरापर्यंत बाहेरच्या बाजूने बांधलेल्या बांबूंच्या पराती, कांचा नसलेल्या खिडम्यांच्या रांगा, सर्वे देखावा क्राल्डाच्या डोळ्यांत कांट्याप्रमाणें सलत होता. एखाद्या स्वस्थ वसलेल्या मगराप्रमाणे ती इमारत दिसत होती, “आ? करून कोणत्या क्षणाला सर्व गोष्टींचा स्वाहाकार करील ह्याचा नेम नःहदता जणूं. ते वाविलाफच हानसे दुकान, त्याचें ते कळलेलं व शेंबाळीमुळें हिरवे पडलेले छप्पर, एका बाजूने इमारतीला मिडलेलें होते जण. त्या दुकानापासून त्या इमारतीला खाद्य मिळत होते. हे जुनें पुराणे घरही पाडळे जाणार. त्यावरोबर आपली धर्म- शाळाही नाहींशी होणार, ह्याबद्दल क्राल्डालळा संशय उरला नव्हता ह्याच विचारांनी त्याच्या विचारांत काहूर उठविले होते ह्यावेळी. आपल्याला नवीन जागा पहावी लागणार, इतकी स्वस्त ब सोयीस्कर मिळेळ कीं नाहीं ह्याची बानवाच, फार दिवस राहिलेली ही जागा सोडावी लागणार, कां!

४८ गार्कीच्या गोष्टी

टीन्गस्टली-शा रोगा न्ा-ानटीला- आ शाक नानलानाटलळ होशील ललन. > -“५---८-:<ाप-ाशड्नाडटा- डड पलाडीटाट-ा--“--- अट-“-ाापटदीलडीशाजाशीटीरशजीजआाानजशडी

तर, एका धनिक व्यापाऱ्याला मेणबत्या आणि साबण करण्यान्ची लहर लागली म्हणून. क्काल्डाच्या अंगाचा संताप उडाळा होता. आपल्या ह्या शत्रुला कसा हाणून पाडावा ह्या विचारांत तो पडळा हाता, क्षणांत त्याचे डोळे आनंदानं चमकले, |

आदले दिवशींच आव्हान पेतूनिकांफ आपला मुलगा आणि एक इंजि- नियर यांना घेऊन कम्पोन्डमध्ये आळा होता. जागेची बारकाइने पहाणी करून त्यांनीं कांहीं खुंट्या ठोकल्या होत्या, ते निघून जाताच क्ाल्डाच्या सूचनेवरून “ घूमकेतूरन ' त्या उपटून टाकल्या होत्या.

तो ठेंगु, लट्ठ व्यापारी क्राल्डाच्या डोळ्यासमोर नाचत होता. त्याचा तो लांब पायघोळ कोट, त्याच्या आंत मखमालीरचे जाकोट, डोक्यावर बना- तीची टोपी, पोलिश कलेले बूट, आंढ्यानीं व्यापळेळें भव्य कपाळ, अर्धवट मिटलेले परंतु सव गोष्टीवर लक्ष ठेवणारे ते घारे डोळे, घट्ट आवळलेले ओंठ असं त्याचे एकंदर स्वरूप पाहून त्याच्याविषयी अत्यंत प्रतिकूळ मत बने पहाणाऱ्या*च,

पेतूनिकाफ आणि क्वाल्डाचं आज बरेच दिवसांचे हाडवेर होते. सुमारे दीड वर्षापूर्वी म्हणज ही बखळ खरेदी करण्यापूर्वी आपल्या एका मिजास- खोर शहरी दोस्ताळा घेऊन पेतूनिकाऊ ह्या जागेची पहाणी करायला आला होता. क्वाल्डा त्यावेळीं घरासमोरच उभा होता. त्याला पाहतांच आपल्या बरोपरच्या माणसाळा गांबठी भाषेंत तो म्हणाळा-''हा भ्रमिष्ट इभे भाडेकरू आहे कीं काय £ ” |

कार्डाळा ती आठवण विसरणें शक्‍य नळ्हते. तेव्हांपासून केव्हांही भेट होवो. एकमेक्रांना शिवीगाळ ही व्हायचीच. तीच गत त्या दिवशीही झाली.

“ डुकराची अवलाद लेकाची. ” पेतूनिकॉफची पाठ फिरतांच काल्डा उद्गारला, |

माजी-माणस १७९,

इंजिनेयरची पाठबणी केल्यावर पेतनिकाफ क्ाल्डाकडे बळला काय अजून आळस सुटत नाहीं £? बसूनच आहांत काँ!” डोक्यावरील टोपी सारखी केल्यासारखं करीत पेतूनिकॉंफ म्हणाला,

“६ आणि तुम्ही ! तुमचे सावज हेरणे चाललेंच आहे कीं! ” तोंड वेडेवांकडे करीत क्वाल्डा उत्तरला. |

“ माझ्याजवळ सपाटून पेसा आहे. पेसा नेहमीं खेळतां असला पाहिजे त्यासाठीं मलाही फिरावे लागतें सतत.” आपला आवाज ववढवीत डोळे आकुंचित करीत आयव्हान म्हणाला

“ म्हणजे तुम्ही पेशाचे गुलाम आहांत. पेसा तुमचा गुलाम नव्हे असंच की नाही £ ” क्लाल्डाने हळेच विमटा घेतला. खरे म्हटलें तर आपल्या शत्रच्या पोटांत एक लाथ ठेऊन द्यावी अश्ी अनावर इच्छा त्याला झाली होती,

' पेसा तुमचा गुलाम असला काय कोंबा तुम्ही पेशाचे गुलाम असला काय दोन्हीं एकच. परंतु एखाद्याजबळ जर पेसा नसला तर मात्र-? दिखावूं सहानुभूतींन क्काल्डाकडे पहात पेतूनिकांफ बोलत होता, हाळणाऱ्या ओठांतून त्यांचे मोठाळे दांत लांडग्याच्या सुळ्यासारखे दिसत होते.

“£ माणसाला अक्कळ असली व प्रामाणिक बुद्धि असली म्हणजे पैशा- वाचून कोणाचें फारसें अडत नाहीं. सद्सद्विवेकबाड्ि ढळली म्हणजेच बहुधा हातांत पेसा खेळूं लागतो. 'चोखपणा जितका कमी तितकाच पेसा ज्यास्त !

१६ स्ट व 4 ९०६ वक

बर आहे. पण ह्या दोन्ही गोष्टा नसणारे लोक देखील आहेत कीं जगांत.

' हा बहुतेक तुमचा तारुण्यांतला स्वानुभव दिसतो ! ” पेवूनि- काफला चांगलाच झोबला हा टोला. त्यांचे नाक कफेदारळे. बारीक डोळे पार मिटले,

४

"५० गाकींच्या गोष्टी

क वी आह. कळ नाल ह अनक १0४ शीनाल शीना लवली "काश शोशाटीडीट-५// ५८१५५८ ९ १ "१८७५५ ९ व्य हध्नण्यीडााजीडपलालाडीडीपलाथ्यीजाजीडीप्शीशी ५८ लाह प्टाल लीश प्या“. 0.५० ०».

““ माझ्या लहानपणी माझ्यावर केवढा भार होता कल्पना नाहीं यायः्ती ! ” एक दीर्घ सुस्कारा टाकीत तो म्हणाला. जणूं तो भार आतांच प्रत्यक्ष उतरळा गला होता,

' नाहीं. मळा कल्पना आहे कीं ! ' काम ! सारखं काम करावं लागे ।!

८८

लोकांना फसविण्याचे काम असेळ ते ! /” तुमच्यासारख्या लोकांना कल्पना नाहीं यायची. परंतु आतां तुमचे लोक शिकताहेत माझ्यापासून, देवाला स्मरून कस काम करावें तें मोऱच शिकवावे, !?

हां हां ! म्हणजे तुम्ही खून पाडले नाहीं. फक्त दरवडे घाळून . लोकांना बुचाडळें ! असेच कीं नाहीं ” झोल्डानी मध्येंच पेतुनिकाफला थांबवित म्हटलें,

पेतानिकाफ हिरवा निळा पडला. त्याने विषय बदलला

वाहबा ! पाव्हणा उभा आहे आणि मालक आपला "बसला आह खुशाल । चांगली रीत राव ! ” मग बसावे काँ पाव्हण्याने, नको काण म्हणतोय ! ”? परंतु बेठक कुठे आहे? ” बैठक ! बेठक जमीन, वाटेळ ती घाण पाठीवर घ्यायला जमीन सदा तयार आहे

ठळा ता नयम बरोबर लागू पडतो खरा. पण जाऊं द्या ! तुझ्या ताडा काणा लागावे १” पेतूनिकाफ वरकरणी द्शांन्तपणं बोलत हाता, क्वाल्डा- केड पहाणार] त्याची दृष्टी त्याळा जाळू पहात हाती जणं

६८६

१"

हळकट कुत्रा ! ” जातां जातां त्यानें आर्गात तेल ओतलळेंच, पेतुनिकाफ आपल्याला भिऊन निघून गेला ह्या कल्पनेनं काल्डा भृगदी लूप होता, भ्यायळा नसता तर ह्यापूर्वी कधींच त्यानें आपल्याला

भाजी-माणस ५९

श्ली -“*- 4९. अ कही आय कीन्टीच्शीन् का री "४४७ ४७ बक चा कशी भी ककी क? जला कशी धी नहीन्हा.ली ४0०000... अग्ली 0 क 0०० री.

बाहेर काढळ॑ असते, पांच दहा रुपयासाठी असला भाडेकरू कोण ठेवतय” असा मनातल्यामनांत विचार करीत क्वाल्डा बराच वेळ हळू हळू दर जात असलेल्या पेतूनिकाफकडें पहात राहिला. पेतनिकाफ आपल्या नवीन घराच्या बांधकामाऱची पहाणी करीत परातीच्या शिड्यांवरून चढत होता, अद्याप क्काल्डाची नजर त्याच्यावर खिळली होती, हा चढउतार करतांना जर हा पाय घसरून पडला, त्याचें डोके फुटले, तर काय बहार होईल, असे विचार क्वाल्डाच्या मनांत सारखे घोळत होते. तो पडावा, त्याळा दुखापत व्हाया अशीच त्याची तीत्र इच्छा होती. तो पडला तर कस होईल यार्‍ची काल्पनिक चिं्त्रे-तो जमिनीवर कोळ्याप्रमाणें सरपटत आहे; इत- क्‍यांत वरून इमारतीचा एक भाग ढासळळा-वगेरे चिर्त्रे अनेक बेळां त्याने अपल्याशींच काढली असतील विचाराच्या भरांत, खरोखरीच पेतुनिकाफा उभा असलेला तक्ता निसटल्याचा त्याला भास झाला, त्या आवेक्यांत क्काल्ड उठून उभा राहिला, पण काय ! कल्पना चित्रच होतें ते नुस्ते.

परंतु नेहमीं प्रमाणे आजही तीच इमारत क्वाल्डाला जाळीत हाती, वेडावित हाती. मावळत्या सूर्याची किरणं आसपासच्या मोडकळीस आलेल्या घरावर पडलीं होतीं. एकाच जमिनीवर उभारलेली घरें पण त्यांची ती दशा आणि ह्या इमारतींचीच फक्त अशी भक्कम , सर्बोना आकर्षक अशी उभारणी कां म्हणून !

' परंतु असं केलं तर ! ? मनांत बिचार येण्याचा अबकादा काल्डार्‍चा चेहरा खुलला, इमारतीवर डोळे निश्चळ ठेवून त्यानी मनांतल्या मनांत विचाराची फिरून उजळणी केळी, ताडकन ते जागचे उठल गुत्त्याकडे घांब घेतली त्यानीं, बाविळाफ दुकानांतच होता. “' कसं काय आज इतक्या सकाळीच? ” त्यानें हटकले.

डोक्यावर भलें मोठें टक्कल ब 'चोहा बाजूने पांढरे पांढरे पडत चाललेले केस, बारीक मिश्या, मध्यम बाधा, परंतु अति चपळ असा मनुष्य

रे गोरकीच्या गोष्टी होता तो. ह्यावेळी त्यानें एक मळकट जाकीट घातलेले हाते, त्याची प्रत्येक हालचाल तो एके काळीं, पोलीस खात्यांत असावा असं दराबीत हाती.

“एगार, तुझ्य' घराचा नकाशा व खरेदीपत्र आहे का तुझ्या जवळ!” काल्डाने घाईघाईने विचारले, त्याचा श्वास जोराने चालला होता.

“ टो आहे काँ. ?” वाविळाफ संशयित नजरने क्ाल्डाकडे पहात होता. आज कांहींतरी खास वात आहे हें त्याला तब्हांच समजून चुकले.

८: मुळा जरा पाहूं दे बरं !” टेबलावर मूठ आपटीत ब जबळच्या स्टरलाबर बसत क्ाल्डान मागणी केली

“६: कशाला !” क्ाल्डाचा फाजील उत्साह त्याल सारक करीत होता.

“: मूरखच आहेस ! आण झटपट, मग सांगतो. ”

वाविळाफरचें कपाळ आकुंच्चित झाले. डोळे आढय्यावर ख्िळळल. जण तेथेंच कागद शोधित होता तो.

“ कुठें बरें ठेवले आहेत ते कागद ! ” काय उत्तर द्यावें ह निश्चित न झाल्यामुळें तो अधेवट स्वतःशीच पुटपुटला,

आढवय्यावरून त्याची नजर जमिनीकडे ]फिरळी, एकीकड बोटांनी टेबलावर रेघोट्या चालल्या होत्या त्याच्या,

“ह्या गमजा जरा वंद कर सध्यां, ” काल्डा गरजले. त्यांनां मुळांतच बांविलाफब्रहूह आपलेपणा बाटत नव्हता. पोलिस अधिक्राऱ्यानं गुत्ता उघड- ण्यापेक्षां चोर व्हावे असं त्याचे प्रामाणिक मत होते.

£ हु आठवलं. हे कागद कनचेरींतच आहेत त्या केसमध्ये-?”

6 हू पहा एगारका कोणाला बनवितोस तूं ? सर्व कागद मळा एकदम दाखव घुझाच फायदा होईल, पहा. निदान रांभर दोन्ही तरी खास मिळतील समजलं का आतांतरी ? ” बाविळाफला एक अक्षर समजल॑ असेल तर शपथ, पण क्वाल्डाचा स्वरच असा कांहीं गेमीर व अधिक्रारयुक्त होताकीं काय

माजी-माणसं षे

न*५12यार्‍ 000000) :“”"*"**/"/"*/7 "१८ ८ € ८४ “८ ८४१५५” 7. न“. “7.*>:”-_772'1 -:"4".2121/”-“

भानगड आहे ती समजून घेण्याची त्यालाही उत्सुकता वाटूं लागली, पेटींत कागदपत्र आहेत, कीं काय हें एकदां पहाण्याच्या निमित्तानं तो आंत गेला, पांच दहा पळांतच कागदाचं बंडळ घेऊन तो बाहेर आला. त्याच्या 'चेहऱ्यावर आश्चर्य दिसत होते.

> ६

पाहिले कां १ घरांतच निघाळे, माझी समजूत कीं कोर्टात राहिले

पक्का विदुबक आहेस, ८ पोलीसांत होतास म्हणून कोण

म्हणेल £ ? त्याळा ला जविण्याचा माह क्काल्डाला आवरला नाहीं. तोंडाने

बोळत असतां त्याने ते बंडळ हिसकलं वब भराभर सर्व कागद आपल्या

समोर पसरले. एक एक कागद उचळून पहात असतां प्रत्येक कागदागणिक

बाविलाफची उत्सुकता बाढत होती, इकडे क्काल्डांचे वाचन चाळू असतां

: ठाक? ' उत्तमच ? ! ' वाहवा ! ' इत्यादि हर्षोद्वार तोंडाने बडबडत

होता तो. सर्ब कागद बाःचून सपळे, क्काल्डा'चा मनांतच कांहींतरी निश्चय झाला, तो बाहेर जायळा निघाला

“ एक मिनीट थांब. कागद इतक्यांतच नको आवरून ठेवू? बाहेर जाता जातां कागद तसेच असूं देण्याबद्दल त्याने बाविळाफला बजावलेन्च.

बाविलाफर्ने सर्वे कागदपत्रं उचळून पेटींत ठेवले. सर्व सुरक्षित आहेत अशी खात्री करून घेतली ब पेटीला कुळूप लाविलें, डोकें चोळीत तो द्रबाजांत जाऊन उभा राहिला, क्लाल्डा हातानं दुकानाची लांबी मोजीत होता. बोटं मोडून कांहीं हिशोब केला; फिरून मोजणी केली. क्वाल्डा खूष झालां होता,

बाविलाफच्या कपाळावर चिंतेचं पटल पसरले, चेहरा लांबट झाला. आणि नंतर एकएकी चेहरा फुलला,

६ क्वाल्डा, हें दाक्य आहे कां? ” क्काल्डा जवळ येतांच त्यानं उताब- ळीनं विर्‍चारलं,

म गोकींच्या गोष्टी

न...» “५-4: ८.८7 ब्लला कनी न "४४ नट ४५५2 "० “८४५ ट>>५€-“->-“->>-“---न्न्ल २५० १२९९-१6 2०202?

शकय नाहीं, खात्री आहे. चांगली एकवार-जादाच जागा गेली आहे, ही झाली लांबीची गोष्ट. रुंदी पाहिली पाहिजे. पाहतो. आतां. “' रुंदी बत्तीस वार ” अच्छा ! एकूण मी काय करतो आहे हे लक्षांत आलं तर तुझ्या बेबकूफ आहेस पक्का झालं,” “ तुमची धन्य आहे बाकी, आरिस्टाइड फोमिच. दोन यार्डाचा फरकसुद्धां तुमच्या डोळ्यांना तेव्हांच उमगतो. *? वाविळाफचा आनंद ह्या वेळी वर्णन करणे शक्‍य नव्हते. इतका फुडला होता तो. थोड्याच वेळांत दोघांचे बाविलळाफच्या आंतल्या खोलींत खलबत सुरूं झाले, क्काल्डा बोलताना व्होडकाचे घोट घेत होता फॅक्टरींची सबंध भिंत तुमच्या जागेवर आहे. हें तर दसल, कांहीं दया माया दाखवू नका, मास्तर आळे कीं एक तक्रार लहून घेऊं कोर्टात दाखळ करण्यासाठीं, नुकसान भरपाई अब्बाच्यासव्वा नाहीं मागायची; म्हणजे स्टम्प! नाहीं फार लागायचे. पण भिंत पाडली पाहिजे असा हट्ट धरू स्पष्ट ट्रसपास आहे हा, उघड जमोन खाल्ली आहे लेकानें. तुझं भाग्य जोरावर आहे लेका, बांघळेलीं मिंत पाडून दुसरीकडे उभारणं तोंडच्या गोष्टी नव्हेत फार खर्चाचे काम आहे. आतां तुझ्या हातांत आहे. घे पिळून मारवाड्याला हवा तसा, भिंत पाडण्याचा खर्च, फुटलेल्या विटांचा खर्चे, नवीन पाया खादण्याचा खच, सब विचारांत घेऊं. अरे लेका, जूडास ! बरा सांपडलास कचाट्यांत ! दोन हजाराची चाट द्यायला कांहीं हरकत नाहीं. कसं काय १? इतक कबूळ नाही करणार £! ” वाबिलाफच्या डोळ्यांत लोभ भरला होता

नाहातर त्याला बाहर पडण्याचा प्रयत्न करून पाहूं दे, तो काय करीलरें धाटतें : भिंत पाडोल, दुसरा मार्गच नाहीं. पण हं पहा एगार, तूं खंबीर रहा.

माजी-माणसं ष्श५

र प य १५-११. ४०१. वि हय वळी “0१-१५ -९-८५-५९ ८0-४८ ५/*€*०१-0"-”2'-१":४-- ९ “ ४-१ ४४१ ८८४५१८१ ४0-00 ४४५१४५४५७४ ५१-७५ ५./४. ८2४/.५८/१४१०"-१८/४/१./१८"५-" ४१०१५१०१९५

आमिष दाखवून तुळा विकत घेण्याचा प्रयत्न करतील ते. सहजासहजी हाता सांपडटू नकोस, भीति घालतील, डरण्याचं कारण नाहीं. आमच्यावर विश्वास ठेव. आम्ही बरोबर संभाळून नेऊं तुळा. ”

काल्डाचे डोळे हषार्न नाचत होते. चेहरा भावनांच्या अतिरेकाने लालळीलाळ झाला होता. ओठांना वारेवार मुरड पडत होती. आमिष दाखवून वाविळाफळा तर बळविळेच. पंतूनिकाफ विरुद्ध फिर्याद करण्याचे वचन घेऊन क्ाल्डा विजञयानंदांत आपल्या मठीकडे परतला, सूड उगविल्याचं समाधान त्याच्या गतींत उतरले होते.

संध्याकाळीं सर्वोना बातमी कळली. पेतूनिकाफ पुढें काय करतो ह्यांची चर्चा जिकडे तिकडे सुरू झाली. समन्स ळागूं होईल त्या दिवसाचा त्याचा राग ब आश्चर्य ह्याचं प्रत्येक जण चित्र रगवीत होता. क्वाल्डा तर मुख्य नायक.

स्वतःच्या होणाऱ्या स्तुतीने तो नुसता खुलला होता, पेतूनिकाफला ओळखत नव्हता कोण £ आपल्याच मदांत घुंद असणारा, कःपदार्थ समजून सर्वाच्याकडे दुलक्ष करणारा, दीन दुब. यांचा तिरस्कार करणारा तो घरमेड- नंदन असल्यानें त्याच्याबद्दल सवंत्रच द्वेष होता. आपल्यापैकी एकजण त्या'चा नक्षा उतरविणार ह्या विचाराने सर्वे आनंदले होते.

कोणाचं नुकसान करायचं म्हटलं कीं ह्या लोकांचे चित्त वेधलं जाई. तेबढेंच एक यशस्वी हत्यार त्यांच्याजबळ उरलं हातं. त्यांच्याप्रमाणे उपाशी न मरणाऱ्या, लकतर न पांघरणाऱ्या लोकांचा-मिन्न वगाच्या लोकांन्चा- स्वाभाविकतःच कळत बा न कळत ही मंडळी द्ेष करीत आली होती. आणि म्हणूनच क्काल्डा व पेतूनिकाफच्या झगड्याब्रद्वळ प्रत्येकाला कुतुहल होते. प्रत्यकजण क्काल्डाचा पक्षपाती होता. प्रकरण कसे काय रंगर्त आहे याचा खळ करीत, आज नवीन कांहींतरी होईल उद्यां होईल करीत पंघरबडा वाट पाहिली त्यांनीं, मध्यंतरी पेतूनिकाफ आपल्या इमारतीकडे फिरकला नाहीं.

द गार्कांच्या गाधी

तो बाहेर गांवीं गेला असावा म्हणून समन्स लावलं नसळ अशी त्यांनी आपापसांत समजूत काढली, कोर्टाच्या दिरंगाईंबरल क्ाल्डा जळफळत होते. ह्यांच्या इतक्या आतुरतेनं पेतूनिकाफची मागप्रतीक्षा कोणी कधीं केली असेल्से वाटत नाहीं, पाद्रो महाराज तारास तर त्यावर निरनिराळया लावण्या रघून मंडळींना हंसवीत असे.

अखेर एकदांचा पेतूनिकाफ उगवला, एके दिवशी संध्याकाळच्या सुमारास आपल्या गाडींत बसून पवूनिकाफची स्वारी आढी, त्याचा मुलगाच गाडी हांकोत होता. लांब कोट, निळे गॉगल्स, वर आलेल लाल गाळ अशी ती तरुण मूर्ति होती, आपल्या खिशांतून टेप काटून बरापळकांनीं चुपचाप मोजणी सुरूं केली.

“ पाहिलंत कां !? क्काल्डाने गर्वाने बाकीच्या मंडळीना ती गोष्ट दाखविली.

सर्वजण फाटकाशीं जाऊन उभे राहिळे. प्रत्येकजण त्या वापळेक्रांना ऐकूं जावं म्हणून मोठमोठ्यानं बोळत होता. जणू ती जोडी तथ आहीेहू त्यांना माहीतच नव्हतें.

“६ ऱवोरीची संबय असली म्हणजे काय होतं पहा. नकळतही त्याच्या हातून चोरी होते, व चोरीच्या दसपट भूर्देड बसतो ” बहन सहानुभूतीचा आव आणीत क्वाल्डानीं सुरवात कली, त्यांच्या आविर्मावाने सर्वानाच हंग ळोटळे, त्याचेच अनुकरण करीत प्रत्येकाने क्काल्डाच्या म्हणण्याळा पुस्त्या जोडल्या. पेतूनिकाफनें प्रथम तर ह्या मंडळीकडे दर्लक्षच केठे परंतु अख्बेर त्याळा सहन झाला नाहीं तो प्रकार.

* जरा तोंड संभाळा ! नाहींतर कोर्टांत खेचीन. याद राखा ?? चिड़न

त्यानें मंडळींना धमक्राविलं. | “ साक्षीशिवाय ब्यथ आहे. मुलाची साक्ष बापाला कामास येत नसत.” क्वाल्डानं त्याला प्रत्युत्तर दिलें,

माजी-माणसं "५७

",४९./१/.0.१./१-०१४१-१-५५४"५१-/">१-५-/१/-१४१२०/८--/८ ४0८१ ९ ८१ ७.२८ ८५५ ९ ४४४१-४४-४९ री ४१ शटल ८१.०१ -१0 “९-0 -0//*7//-“//“>“ > ९७ . ८५९४९. ही.री--2--.--< “>”

ठोक आहे. आम्ही पाहून घेऊं. तुळा वाटतं तूं फारच हुशार आहेस. . पग तुलाही सःवाहेर भेटल्यावा'चून राहणार नाही, ” पंतानकाफ काल्डाबर दांतओंठ खात म्हणाला. त्याचा मुळगा अगदी शान्तपणं आपलं काम करीत होता. आपल्या बापाची टिंगळ करणाऱ्या ह्या मंडळीकडे त्यानं वर मान करून पा हिलसुद्धां नाहीं,

“६ ह कोळ्याचं पिलं चांगलंच तयार झालं आहे. बरं कां” त्याची प्रत्यक हालचाल बारकाईने निरीक्षण करीत लीव्हिंगने आपल मत फमावल,

मोजणी संपली. आयव्हान पेतूनिकाफ जळफळत गाडींत बसून निघून गोला, त्याचा मुलगा मात्र वाविळाफच्या दुकानांत शिरताना दिसला, त्याचा चेहरा करारी असन पाबलेंही त्याच ताल्स्रावर धीर गंभीर पडत हातीं

::ऱचोर असला तरी आहेत, गुण आहेत अंगांत ! पाहू या काय निष्पन्न होते तै. ” क्वाल्डा म्हणला

५: काय व्हायचं ! वांविलाफचचा हात ओला करील, आणखी काय £” आपल्या उत्तराप्रमा्णंच घडून येणार ह्याची लीव्हिंगला खात्री दांता.

५ उहणजे तुझे डोळे घातील. होय ना (? क्काल्डा'चा स्वर कठोर होता.

५६ मनुष्याचे अंदाज चुकीचे ढरळे कीं नेहमींच बरं वाटतं मला,” डोळे मिन्चकाबीत व हात चोळीत लीव्हीग्ने उत्तर दिले,

रागाच्या भरांत क्काल्डाना कांहीं उत्तर सुचले नाहीं. ते फक्त लीव्ही- गच्या नांवाने थुकले व स्वस्थ बसले. गुत्याकडे पहात, काय होणार अश्या उत्सुकतेने सर्व जण जागींच उभे होते. तासापेक्षा ज्यास्तीच बळ लोटला असेल, काणी च कांहीं बोलत नव्हतं. अखेर बाविळाफचा दरवाजा उघडला गेळा. व पेतनिकाफचा पोरगा बाहेर पडला. त्याच्या चेहऱ्यावर कसलाह्वा भाव नसल्याने काय झाले हें कळण्याला कांहींच मार्ग नव्हता. एक क्षणभर ता थांबला, खांकरून घसा साफ केळा, कोटाची कॉंढर नीट केली. सर्भावार

७्< गौरकींच्या गोष्टी

क

22 शल्य ललिनलिनिलाडडलीगजलीलीली-हीजीलीललालचाजनानानजाटटटडनिनलडटीडयाड लड टिडिसाडडटाशटटाडरडलटटीटडडोडडोटशटीडडीश टीडटीटीला टन टी:

पाहून ह्या मंडळोबर एक ओझरती नजर टाकली ब तो आपल्या रस्त्याला लागला. | |

तो दृष्टिआड होईपर्यंत क्काल्डा त्याच्याकडे पहात होते. “' एकूण तुझे भविष्य खरं झालेलं दिसतं, बाईटाचा बास तुळा चटकन येत असतो. त्या चोराची ऐट्च सांगले त्याचं काम फत्ते झाळे म्हणून, एगारने स्कू किती पिळला तच पाह्यचं आहे. आतां कांहींतरी मिळालं असणार हँ खास, दोघंही एकाच माळेंतळे मणी, मीच गाढव ठरलो, गड्यानों, आपले नशीबच खोटे. शेजाऱ्याच्या तोंडावर थुंकू नये, आपल्याच डोळ्यांत उडते असे म्हणतात, तंच खरं,” लीव्हिंगकड वळून क्काल्डाने ओपरोधिक स्वरांत म्हटल.

अपेक्षिल्याप्रमाणे गोष्टी घडून आल्या नाहींत असे बाटू., सर्वांचीच निराशा झाली होती. सर्व जण चिडले होते. वाईट करणें किती सोपं आणि आणि सहज असतें, पण ते सुद्धां करतां आलें नाहीं म्हणजे बुद्धीची टॉन्चणी असह्य होते, दुसऱ्याचे चांगळें नाही करतां आठे तर इतकी टोचणी लागत नाहीं मनुष्याला,

“ चळा, येथे उभे राहण्यापासून कांहीं फायदा नाहीं आतां. एगारव्ा मेजवानी देणार असलां तर गोष्ट निराळी, चला, ह्या घरांतळे आपलें शान्त, सुखी जीवन पण संपूच म्हाणायचं. पेतूनिकाफ आपली हकालपट्टो केल्या- खेराज थोडाच सोडतो आतां ! म्हणून मी पण सर्वोना नोटिस देतों आतां'च, गुत्याकडे रागाने पहात क्काल्डा उद्गारला,

“ अ, जाऊं द्या झालं.” म्हणत माटिनाफ विमनस्कंपणें हसला,

£ काय जेलर, हसायला काय झालं ! ” क्लाल्डान विचारलें.

“ कांहीं विशेष नाहीं. पण विचार पडलाय कीं जाणार कुठें १ मस्णांत £ ”?

_ “तो तर प्रभ आहेच, पण काळजी कशाला करा ! नक्लीब नेईल कुठेंही, धर्मशाळेकडे जात क्लाल्डा म्हणाले,

माजी -माणसं "९ बाकीच्या मंडळीनीं त्यांचंच अनुकरण केलं.

“ अखेरची वेळ कांही अजून भरली शाही, ती घटकाभरेपर्यंत थांबूया, नोटीस मिळाल्यावर दुसरी जागा पाह्यला भरपूर वेळ आहे, आतां पासूनच जीवाचा संताप कशाला उगाच, असल्या अडचणी तर नेहमीच्या*च आहेत. संकट येऊन ठेपलं कीं मार्ग. मिळतोच, प्रत्येक क्षणाळा जर अशी संकटं आलीं, प्रत्येक क्षणीं ही कुडी कशी जगवाय*ची अश्शी फिकिर पडे लागळी तर, मी पेज मारून सांगतो कीं जगांत ज्यास्त स्वारस्य येइल, लोकांत जरा खरा खुरा जिबंतपणा दिसूं लागेल,

_ 6 म्हणजे ठोक एकमेकांच्या नरडीला ळढवकरचच हात घाल्तील असंच ना! ?

“ आणि तसं झालं तरी बाईट काय आहे त्यांत ? ”

आपल्या विचाराबर कोणी मखलाशी केलेली काल्डाला आवडत नसे,

“ बाइंट कांही नाहीं, चांगळच. उलट, आपल्या इच्छित स्थळी छबकर पोहोचण्यासाठी घोड्याला चाबूक मारावा लागतोच म्हणा !?

“तेब्च बरोबर आहे. जितक्या झपाट्याने सवे विध्वंस होईल तितके बरे. एकाएकीं आगीचा कहर होउन जमीन दुभंगली, तुकडे तुकडे झाले, तर मळा फार बरं, बाटेळ. फक्त मी रोवटीं रहायला पाहिजे » म्हणजे मटा, सर्वांचा नाश पहातां येईल, |

“ बाहाबा ! आहेस खरा बुबा !

“त्यांत काय! बोठून चाळून मी “माजी माणूस!” ना मळा कसला बंध ना पाश, मी जगावर सहज थूंकू शकतो. जुन्या कल्पना, 'चांगळे आचार बिचार, सभ्य पोशाख सर्ब सोडून देणें आज भाग आहे मला. कारण आज मी अशाच चमत्कारीक रीतीनें राहात आहे, दुसरा मार्गच नाहीं, पाटभर

६० गार्कीच्या गोष्टी

.. ८४/-४५/-€-7-/--€-/>€>2- १८४. शी “ «* >“. 2 नीतीची १०00 ७७७५-७० कन

नह" नी» '*औऱी०77 >“ “>> -€--श>>-/“/€“€/€

अन्न व अंगभर वस्र मिळणारे सुखवस्तु लोक आज माझा तिरस्कार करतात, कां ? तर, मी दरिद्री आहे हा माझा गुन्हा. तेव्हां साहजी- कच कांहींतरी नबीन गूण, नवान शक्ति, स्वतःचे असं भयंकर बोगेष्ट्य उत्पन्न केळं पाहिजे मळा, जूडास पेतुनिकाफ सारख्याला नुसता माझा बास आला तरी कांपरं भरलं पाहिज. रक्त गोठलं पाहिज त्याचें ”

: विचार घाडसी बाकीं तुमच ! ”

अरं दारिद्यानो ! तुम्हाला काय समजणार? आणि अक्कल तरी काठ आहे कळून ध्यायची ! विचार कसा करावा हं सुद्धां कळत नाहीं तुम्हाला. मीं पुष्कळ विचार केला आहे, एका अक्षराचे सुद्धां तुम्हांला ज्यांचे ज्ञान होणार नाह! अश] माठमाठा पुस्तकं पालथी घातली आहेत मीं, ” काल्डा म्हणाले,

“ ओहो ! अशा बिद्रान मनुप्याची बूट पुसण्याची सुद्धां नाहीं हायका] माझा, तुम्हा बाचलंय खूप ब विचारही केलेला आहे. आणि मी दोन्हीही नाही, तरीपण आपल्यांत फारसं अंतर नाहीं खास.

£ घाड कां नाहीरे पडली तुला ! ” क्लाल्डा उद्गारले

त्यांचे लिव्हिंग बरोबर हाणारे संभाषण काल्डाळा असेच वेतागून नेहमा सोडून द्यावे छागे

मास्तर जवळपास नसले कीं आपलं बोलणं फुकट जातें. तें समज- ण्याची, त्यांताळ खुमास कळण्याची पात्रता दुसऱ्या कोणांत नाहीं असं काल्डाळा कळून चुकढ हात. पण बोलल्या बाचून तर राहबत नसे, आतांहि आपल्या प्रतिस्पध्याळा चूप बसवबिह्य़ावर त्याना सर्व मंडळीत असहाय

एकाका वाटू लागले, परंतु संभाषणाची खाज तर शामली नव्हता, आतां काल्डानी सिमत्साफवर मोर्चा बळविला

कस काय: अलेक्सी मॉक्झिमोव्हिच,म्हतारं डोक कुठें टेकणार आतां!”

माजी-माणसं दर

* अं | माझं काय ? पाहूं आस्ते! मी कांहीं कोणाच्या आध्यामध्यांत नसतो. एक ग्लास व्होडका मिळाली कीं झालं,” हातानें नाक चोळीत हास्य- :सुखाने म्हातारा उद्गारला,

अरादा साधी महत्वाकांक्षा आहे हं. आणि स्तुत्यपण ! ” मला इतरांपेक्षा लवकर जागा मिळेळ, बायकांना सहानुभूति आहे माझ्याबद्दल,” थोडावेळ शान्त बसून सिमत्साफ म्हणाला. आणि ते खरंपण होतं त्याच्या नहूमी दोनतीन रखेल्या असत ब आपल्या धंद्याच्या अपुऱ्या मिळक- तातून त्या कित्येकदां दोनदोन तीनतीन दिवस म्हाताऱ्याला आपल्या घरीं ठेवून घेत. नेहमीं मारीतही त्याळा, पण त्यानें तें. कधीं मनावर घेतलं नाहीं काहा असल तर त्याचं चांगलं पटत असे खास, कदान्वित त्यांना त्याच्याबह्ल काव वाटत असावी, बायकांबद्दळ त्याला फार कोतुक होतं. पण आपल्या दुदें च्या मुळाश| बायक्राच आहेत असंही त्याचें म्हणणें होतें. बायकांचे ब त्याचें मकता सख्य हांत हे कळण्याळा एकच उदाहरण पुरे आहे, तें म्हणजे त्याचे कपडे नेहमीं न्यवस्थित शिबलेळे असत व इतरांपेक्षा स्वच्छही असत. आपली लिडका आपल्याला बोलावते आहे, पण सध्यांची मित्रमंडळी सोडायची नाहीं हणून आपण ते आमंत्रण नाकारलं असं त्यानं घमेंडीनं सांगितलं. त्याचं भाषण सवजण कुठुहलपूनक ऐकत होते. पण सर्बोना एक तऱ्हेची असूया बाटला त्याच्या5ह्देळ, कारण लिडकाला सर्बजण ओळखत, जवळच रहात असे ता. चारासाठा दुसऱ्यांदा तुरुंगाचा अनुभब घेऊन गेले वर्षीच परतली होती .ती उंच, धिप्पाड बाई होती. तोंडाबर देवीचे वण, डोळे सुंदर पण दारू- सुळें कांहींसे निस्तेज झालेले होते. पूर्वी नर्सचा धंदा करीत असे | | म्हातारा बदमाश आहे पक्का !” स्वत:शींच हंसत असलेल्या सिम- त्साफकडे पाहून लीव्हिंग आपल्याशींच उद्वारला | आणि आमचं एवढं पटतं ह्याचं रहस्य नाहीं माहीत कोणाला, ? “ त्यांच्या हृदयाला कशा'ची तहान असते हे मळा बरोबर माहीत आहे,”

६२ गाकींच्या गोष्टी

“१४६०५५५. ५८/५८५८००९.-५/०५५८/१/०/५/0 ००८०. ./०.५७००४६०--५-०-//-९८५०-५0-४/५५५/५--*-/५४५५४/४/0१५-0-/१५१ ११४१-११ €*१/४८१/" €). ४४४११५५९४८ ९४१५-१८०/५/-८९ ९८१५५००५५१ ०.

६ खरंच ” क्काल्डा उद्गारले,

£ ब्रायकांच्या मनांत आपल्याबिषयीं करुणा कशी उत्पन्न कराबी ह बरोबर कळतं मळा. आणि जेव्हां त्यांच्या हृदयांतील करुणा जागी होते तेव्हां कींब आल्यानं त्या खून करायळासुद्धां मागेपुढे पहाणार नाहींत... त्यांच्यासमोर रडा आणि त्या विरघळल्याचच म्हणून समजा. मग काय वाटेल ते करतील, ?

& मी सुद्धां खून करीन !” मार्टिनाफ निग्रही स्वरांत गुरगुरला.

५ कोणाचा ” त्याच्यापासून जरा बाजूला होत लीव्हिंगने बिचारलें.

“ कोणाचाही, सवे सारखंच ! पेतूनिकाफ, येगारका किंबा तुझाही हूबा असल्यास.” ।

:६ कां बरं??? क्काल्डाचे कुतुहल जागे झालें.

6 कारण मला सेबिरियांत जायचं आहे, ह्या किळसवाण्या आयुष्या*चा कंटाळा आला, सेबिरियांत गेलं तर आयुष्याचा कसा उपयोग कराबा हँ

तरी कळेल.”

६ हू तेवढं मात्र खरं ! ” क्काल्डा विचारांत गढले.

पेतू निकाफ प्रकरणाविषयीं अगर धर्मशाळेंततून हकालपट्टी. होण्याबद्दल बिषय कोणींच बाढविला नाही. जागा सोडाबी लागणार ह्याबद्दल सवाची खात्री होती, प्रश्न होता कधीं ? कदाचित 'आजऱ्चं मरण थोडे दिबस आणखी पुढे ढकलले जाणं शक्‍य होतं इतकंच. मग त्यावर नसता बिचार करून काल- क्षेप कां करा-डोक्याला निष्कारण कां तापबां १ बादबिबाद करून कांही हा प्रश्न सुटणारा नव्हता, पाबसाळा होता खरा, 'पण उघडच्याबर निजणं हाक्‍्य होतं. हिंबाळ्याला अबकाश असल्यानें शहरांत पाबसापुरतं आडोशाला कुठेंही अंग टाकण्यापुरती जागा मिळती,

गवतावर बसून त्यांच्या गप्पा चालल्या होत्या, त्याला आगा ना पिंछा, बिषय भराभर बदलत होते, बोल्ण्याकडेही लक्ष तितपतच होतें, . संभाषणाढा

माजी-माणस . | म]

*“--८४*/५-€*/५४५९४/४/४/४५०१७/५१४/७/७१०/ “८१४/ क» ५७0७४७४४0७ ७४ ५५१७७५७ ४४७००४७ ०५ ५७०००५०००७

खळ पडला नाहीं कीं झाले. एवढंच त्यांचं धोरण असावसं दिसले, चूप बसर्णे कंटाळबाणं तर होतंच. पण दुसऱ्याचे बोलणं लक्षपूर्वक ऐकणंही तितकंच ञासाचे होतं. एकेकाळी मनुष्यत्वाच्या पायरींबर असलेल्या ह्या प्राण्यांत एक नांबाजण्यासारखा गुण होता, उगाच चांगुलपणाऱं नसतं ढोंग कोणी करीत नसे. आणि तसला दांभिकपणा कोणी कराबा अशीही पण कोणाची येथे अपेक्षा नव्हता, सरळ स्पष्टपणा होता त्यांच्या बर्तनांत,

जी यी 1. री

पाठीवरच्या न्विंथ्या व डोकीबर्च अव्यवस्थित केस सूर्याच्या किरणांत तापत होते. परसांत. तऱ्हतऱ्हेची गबतीं झाडे आणि रानबेलीच्या जाळ्या माजल्या होत्या. हीं निरुपयोगी रोपटी; निरुपयोगी, टाकावू लोकांखेरीज

ळर र

काणाळा आवडणार ? ल्क >< > मंडळी छोटा पेतूनिकाफ बाविलाफकडून बाहेर पडण्याची बाट पहात असतां तिकडे बाबिलाफच्या गुत्त्यांत दुसराच प्रकार चाटला होता.

छोटा पेतूनिकाफ आंत शिरतांच त्यानें चोहोकडे नजर फेकली; बेपर्वाईर्ने चेहऱ्यावर आंठ्या घातल्या ब सावकाश टोपी काढून हातांत घेतली.

“६ येंगार बाविलाफ आपणच, नाहीं का ? ” स्वागत करण्यासाठी पुढे आलेल्या बाबिलाफला उद्देशून त्यानें प्रश्न टाकला,

८ हो मीच. कांहीं काम आहे बाटतं १ ” टेबलावर दोन्ही हात टेकीत बाविळाफ्ने उत्तर दिले. जणू उडी मारण्याची त्यानें तयारी केली हाती. | |

:£ जरासं काम आहे तुमच्याशी, ” |

“६: ठीक आहे. चला आपण आंतल्या खोलींत जाऊं, ” आंतल्या खोलींत जाऊन ते वाटोळ्या खवला जवळ बसले. मेणकापडारने आच्छादिलेल्या एका कोचावर पाहुणा आरूढ झाला, बाविळाफ जवळच एका खुर्चीवर बसला,

द्छ गारकींच्या गोष्टी

' एका कॉंफऱ्यांत व्हर्जिन मरीची मूर्ती असून जबळच मेणबत्ती जळत होती, तो प्रकाश मूर्तीच्या पाठीमागच्या भिंती वर पडला असल्यामुळे तेबढीन्च भिंत नुकतीच सफेदी झाल्याप्रमाणे दिसत हाती. दुसऱ्या . कापऱ्यांत डबे, जून पुराणं. फर्निचर वगेरे सांडबिलेलं असून खोलींत टरपेंटाइन, एरंडेल,' तंबाखू, सडलेल्या कोबीचे कांदे वगैरेंचा उग्र बास. नुसता भरला होता.. पेतुनिक्राफनं फिरून खोलींत नजर फिरविली ब नाकाला रुमाल लावला. एक . सुस्कारा टाकोत वाविलाफनं' मूर्तीवर नजर टाकळी, कदाचित काम व्हावं म्हणून . देवाला नवस .करीत असावा तो. नंतर दोघांनीही एकमेकांच्या मनाचा ठाव घ्यायला सुरवात केली. वाविलाफची ती चोरटी मित्री नजर पाहून पेतुनिकाफ मनांत आनंदला, तंर पेतुनिकाफची ती थेड, निश्चयी मुद्रा तो रंद जबडा व त्यांतील पांढरे शुभ्र दांत पाहून वाविळाक खूष झाला,

“६ मळा ओळखतां ना ? मग माझं काम ओळखलंचच असेल ? ” “६ समन्सबद्दल्च असावं बहुधा. ?” नम्रतेनं त्या. माजी शिपायाने विषयाला सुरबात केली. | : बरोबर आहे तुमचा तक. तुम्ही इतके सरळ असाल व इतक्या खुल्या. दिलानं विषयाला सुरवात कराल असं नव्हतं बाटले मला. मला अस- लाच स्वमाव आवडतो. एक घाब अन्‌ दोन तुकडे, ?. वाविळाफला खुलवि- ण्याचा त्याचा ऊद्देश सफल झाला, _. “ मी [शेपायी गडी आहे. ” वाविलाफने विनयानं सुचविले, “६ त उघडच दिसतंय कीं. मग आपण एकदम कामालाचच हात घालूं या व संपवून टाकू, उगाचच रेंगाळत नका पडायला, ” “ .जहर, ? __ ““ तुमची तक्रार रास्त आहे. आणि तुमच्या बाजूला कायदा आहे, हं मी प्रथमच सांगून टाकतो. ”

भ्राजो-माणसं ६७

€0.३५.१%.

ला म्हणावं प्रामाणिकपणा, अगर्दी मोकळ्या मनाने तुम्हा हँ कबूळ केलें हे ठीक झाळे, ? मुस्करत बाजुला पहात बाविळाफ म्हणाला, “परंतु मला एक कोडं मोठं पडळ आहे. आपण लबकरच शेजारी होणार. असं असतांना कोर्टातच आपली पहिली पहिही ओळख करून घेण्याची कल्पना तुम्हाला कां सुचावी ! शेजाऱ्यांत पहिल्यापासूनच कलुषित बातावरण नाहीका राहणार !” वाविलाफने नुसते खांदे उडविले ब अनिश्चित भावार्ने तो चप राहिला तुम्ही प्रथम आमच्याकडे आला असतां तर बरं झालं असतं. आपण आपसांत मिटबली असती भानगड, निप्कारण कोटीची पायरी कशाळा 'चढा £ असा वेरभाब बाढविणं आपल्याळा कांहीं पसंत नाहीं, तुम्हाला नाहीं असं वाटत !?” | त ' तुमचे म्हणणं योग्य आहे, तसे झाळं असतं तर ज्यास्त बरं ह्यांत शेकाच नाही, परंतु एक अडचण होती. जो मार्ग घेतला गेळा तो सर्वस्बी माझ्या मर्जीप्रमाणे होता असं नव्हे, दुसऱ्यांचाच हात ज्यास्ती होता त्यांत. चांगला मार्ग नंतर ध्यानांत आळा माझ्या. पण मग काय उपयोग ! हातचा बाण सुटळा होता, तो परत घेणं शक्‍य नव्हतं. ? अस्स मळा वाटलंच असं कांही असेल म्हणुन एखाद्या वकीलार्‍चा सला असेल हा होय ना!” “ अशाच पेकी प्रकार होता काहींसा ” | बरं ते जाऊंद्रा, पण आपापसांत तडजोड करायला तयारी आहे

तडजोड व्हावी ही तर माझी मोठी इच्छा.” ह्याबर पेतूनिकाफ क्षणभर स्वस्थ बसला, आणि मग सरळ वाविलाफ- कडे पहात त्यानें भबतित प्रश्न टाकला, “ पण तडजोड व्हावी असं तुम्हाला _

ण

3 गारकीच्या गोष्टी

बनी याळीनीवीव नलीन ललल -कलाललीलीलवसप्टलीडप्वप्ीलीपलीीणलीटीलध लॉटीही 00५४ लटोऱ्टावटीध्ही-रीन्हीलरीलही

असला कांहीं प्रश्न यईल अक्षी वाविलांकची अपेक्षा नव्हती तो क्षणभर गौंघळला. काय बोलावे ते त्याला झटकन सुचेना, ह्या प्रशाचा राखऱच त्याच्या ध्यानांत येईना. तेव्हां किंचित बेपवाईच्या रुबाबांत खांदा उडबीत पेतूनिकाफकडे पद्यात तो नुसता मिस्क्रिळपणें हसला मात्र, त्याने जरा वेळ कांहींच झत्तर दिलं नाहीं. ब मग सावकारपणे म्हणाला,

४७. कर. ४७. की. ही. १ री. रि. शिज्ी री, की ळरी४क्ट सटीन्की हरी लीळकी 20 कली व्ही

:८ मत कां बदललं म्हणतां ! कारण उघड आहे. शेजाऱ्या पाजाऱ्या बरोंबर उंगाच भांडणतंटा वगेरे बखेडा न हातां गोडीगुला-।न राहतां याव असे स्वाभाविकच सर्वाना बाटत. नाहीं कां ! तुम्हीं सुद्धां म्हणूनच हा बांटाघोट करायला आलांत नव्हे का -- . - ६६ त तर खरेच. पण मीं म्हणतो तुम्ही म्हणता एवढंच्च एक फर्क्त कांही कारण नाही त्याच. दुसऱ्याशीं मिळून मिसळून सलोख्यानेच कां वागा- यळा हवं ह्याचा उमज झालेला दिसत नाहीं तुम्हाला, मी सांगतो त्याची फोड करून.”

त्याची ही अभिनव ऐट पाहून वाविळाफ थोडासा चाकितच झाला, हा कालचा पोर, धड मिरूूडही नाहीं पुरी फुटली ओंठावर आणि मोठा एखाद्या अनुभवी ढुट्ठाचार्यांचा आव आणून बोलतो. त्याची ही घिटाई प्राहून.मनांतल्य़ा मनांत त्याला त्याच्या पूर्वीच्या ७७्करा दिवसांची आठवण झाली, सेनापती राष्किनची तरणी बांड साहसी मूर्ती त्याच्या डोळ्यांसमोर उभी राहिली. तो जसा रागावला कीं बेघडक आपल्या सेनिक्राच्या तोंडांत 'भडंकांबी तसच ह पेतुनिकाफचें कृत्य वाटले त्याला

:£: आमच्याबरोबर सलोखा राखणं तुमच्या फायद्याचेंचं आहे. कसं तै पहा. आमच्या कारखान्यांत निदान दीडरी कांमगार सुरवातीस असतील, कोरिखान्याचे काम जसं जसं बाढेळ तशी हा संख्याही बाढेळ, समजा दीडर्शे- 'वैकी* होमर कामगार पगाराच्या दिवशीं एक ग्लास व्होडका प्याळे, महिन्यांत चार पगाराचे दिवस, म्हणजे आज तुमची जी विक्री होते. त्यापेक्षां :चारदी

भाजी-माणस ६७

श*1१ हा * होला »2॥.५५४-/१५*/५४५-*५%- ९१ “*>/*>*. **7"/"*"

ग्लास व्होडका महित्याक्राठी ज्यास्त खपेळ हें उघड आहे. हा झालां अगदी कमीतकमी हिशेब, ह्याशिवाय तंबाकू, 'वह्ा, बेड वगेरे इतर आहेतच, तुम्हीं कांही वेडगळ नाहीं अगदीं. शेबाय कांहीं नाहीं तरी थोडा बहुत अनुभव घेतला आहे तुम्ही जगांत. तेव्हां आमच्या सारख्या होजाऱ्याशीं गोडीगुलाबीनंच राहणे 'कसं हिताचे ब जरूर आहे ह्याची तुम्हाला ह्या पेक्षां मीं फोंड केली पाहिजे असं नाहीं !” हळ.

“ तुम्ही म्हणतां ते खर आहे एका अर्थी, मलाही त्याम्ची जाणीव नाहीं असं नाहीं. ” किंचित नरमाईंच्या आवाजांत बाविलाफच्या तोंडातूम उद्गार निघाले.

“ मग ” चढत्या आवाजांत ग्यापारी बच्चानं पएच्छा केली.

£ मग काय ! मीं कुठें नाही म्हणतो. तुमची तयारी असेल तर आपण तडजोडीच्या अटी ठरवून टाकू ”

छान ! तुमचा हा समजुतदारपणा पाहून खरोखर मला फार आनंद वाटतो. मग हे पहा, त्या जमिनीबरीळ हक्क सोडण्यावद्दळचे सर्वे कांगंद हे मीं बरोबर त्यार करूनच आणले आहेत. मला खात्रींच होती मुळीं तुमच्या समजुतदारपणाचीं, ह्या एवढ्या कागदाबर सही करा म्हणजे झालं. हब तर बाचून पहा. बकिलाकडून सर्वे पक्के करूनच आणले आहित ते मीं, पण तुम्हाळा पाहिजे तर पहा वा'चून. तुम्हीं सही केली म्हणजे भानगडच उरली नाहीं कांही. माझ्या बडिलां विरुद्ध गुदरलेली फिर्याद तुम्हीं काहून घेतली असं होइल म्हणजे ! ??

बाबिलाफ डोळे फाडून त्याच्याकडे पहातत्च राहिला नुसता, त्याचा तो ब्यापारी काबा, तो डाव पाहून आपल्या हिताला कांहींतरी मोठा धोका उस्न्न होत आहे अक्शा स्वाभाविक्र जाणीवेने विस्मया अरोबर साबघह्ी झाला तो. स्वःळा सांबरून तो म्हणाला

५६ सही ! कसली सही ! म्हणजे समञली नाहीं मीं !”

क न्‌च्य ची ः “72:77: 2/2:20771:0/07-“£00धटाशीडपशध“शी/>/१५/१५५/१५'५१./१८५४५८१/ ८ >> ५१20-५2-2८ ९५,५०२ ९/० €* ९ /07९ “११९५९० तच. ट्ट 20 2900002000.“

“नाहीं ! तसं विशेष नाहीं कांहीं. नुसत तुमचं नांव आणि आड- नांब लिहायचं येथे ” बोटाने सही करण्याची जागा दाखबीत पेतूनिकाफ संथपणे म्हणाला. च्य

“ तसं नव्हे हो, सही करायळा हरकत आहे असं नाही. पण म्हट€॑ः माझ्या जमिनी बद्दंळह नुकसान भरपाईचे करस काय ! त्याबद्दल काय देतां ते तर कळूं द्या!”

“ नुकसान भरपाई ! ती कशाबद्दल ! ती जमीन निकामी तर पडली होती, तुम्हांठा तिचा उपयोग -तर कांहीं सुद्धां नाहीं. ” पेतुनिकाफ त्याची समजूत घालण्याच्या इराद्याने म्हणाला. |

“ परंतु जमीन माझी आहे मालकीची, आज ना उद्यां मला उपयोगांत आणतां आली नसती कशावरून ? |

“ हां, तें कबूल आहे ! पण मग तुमचं म्हणणे काय आहे ते तर बोला, ”

“ आणखी नव्यानं काय बोलायचं आहे. समन्समध्ये तर लिहिलंच आहे स्पष्ट. रक्कमही स्पष्टपणें लिहिली आहे कीं त्यांत, वाविळाफ मनांत जरा .कचरतच होता पण वरून मात्र घिटाईचा आब आणून बोलत होता,

“ जमिनीवर .हक माझा आहे. मालक आहें. मी. वाटलं तर दोन हजार रुबलही मागू शकेन मी, भिंत पाडून टाकली पाहिजे असाही हट्ट धरू शकतो मीं. आणि तसं म्हणायचे तर मळा तेंच हबं आहे. म्हणून तर मीं रक्कम अगर्दी कमी मागितली आहे. तुम्ही भिंत पाडाबी असंच म्हणतो मा. !-

- € ठीक आहे. चाठूं द्या मग आहे तेंच. आम्हाला कदाचित मिंत पांडाबी ढागेलही, पण निदान दोन तीन वर्ष तरी नाहीं. कोर्ट कचेरीचा भयंकर खच तुमच्या डोक्यावर बसल्या शिवाय नाहीं. नंतर आम्ही स्वतःच इर्थ गुत्ता खोळू. केव्हांही आमच दुकान तुमच्यापेक्षा सरस राहील, आणि मग तुम्हा मातीला मिळा, तुमचा सर्वस्वी सत्यानाश करण्याची शाक्ते आहे

माजी-माणतं ९

धीर ब्कीन्शी प

आमच्यांत. आम्ही इतक्यांतच गुत्ता उघडणार होतो. परंतु सध्यां बरीचशी कार्म हाती आहेत म्हणून ते लांबणीवर टाकावं लागत आहे, शिवाय तुमच्या तोंडचा घांस कां काढून घ्या म्हणून आले होतो. तडजोड होते का पहाण्या- करितां, पण तुम्हा फास्च ताणून घरतां बुवा. मर्जी तुमची. ? |

एंगार तेरतोव्हिच दांत ओठ खात होता. आपल्या समोर बसलेल्या ह्या काळच्या पोराच्या हाती आपली मान अडकली आहे असें पाहून त्याला स्वतःचीच कींव करावीशी बाटली. अश्या थंड, व्यापारी, अढळ व्यक्तीबरोबर प्रतिस्पर्धी म्हणून उभे राहूबं लागलं म्हणून त्यानें दैवाळा दोष दिला,

“६ आणि आमच्या शेजार राहून आमच्याशी मेत्री केल्यानं तुमचाच फायदा झाळा असता, वेळ प्रसंगी आमच्याकडून मदत मिळाली असती. मी आतांही सांगतो, व्होडका बरोबस्च तंब्राखु, आगपेट्या, ह्या बगैरेचं दुकान काढा, पहा गिऱ्हाइक कसं झपाट्यानं वाढतं ते.

बाविळाफ युकाट्यानं ऐकत होता, तो कांही अगदींच मूर नसल्यानं शत्रूच्या ओदायोबर अवलंबून राहण्यांतच फायदा आहे, खरं म्हटलं तर पहिल्यापासूनच तो मार्ग घ्यायला हवा होता असं त्यानं मनांतल्या मनांत ठरविले, झालेली मानहानी त्याला असह्य झाली, काल्डावर शिव्यांची लाखोली बाहिली त्यानं, “ दारुडा नाहींतर ! मला गोत्यांत घालीत होता ! वाटोळं होबो दृरामखोराचं ! ” |

“* कोणाचे बकिलाचं होय ! बाकी केस ळढविण आम्हांलाच कसं तरी बाटलं. कांही झालं तरी तुमची न्याय्यब्राजू होती, तेव्हां उगाच गरीबाच्या पोटाबर पाय कशाला ! असा बिचार करून आम्हीं तडजोडीला तयार झाला म्हणून, नाहींतर ह्या बकिळी काव्याने चांगलेच फशी पडणार होता तुम्ही!

अगदीं शक्ति गेल्याप्रमाणे बाविलाफचे हातपाय लले पडले.

बदमाश्ांची जोडीच आहे ती. एकानं गळ टाकून सुरवांत केली प्रकरणाला आणि दुसऱ्याने पांढऱ्याबर काळं करून फिर्याद गुदरली:।-नतदृष्ट

छेकाचा, माद्व मात्र. काळें व्हायची वेळ आली त्याच्या त्या फडणिशीने, बर्त मानपत्री खड्या कोठळा ! स्वतेःठा लेखक समजतो मोठा ! ”

* छेलवक ? वर्तमानपत्राचा ! त्याचा संबंध कसा येतो या प्रकरणांत ??

“ अहो, तो वर्तमानपत्रांत लि हित असतो, दोघेही तुमचे भाडेकरी आहेत, काय पण सभ्य आहेत म्हणतां ! त्यांना काढून दुसरीकडे पाठवा बुबा, पक्के चोर आहेत, आणि नेहमी आपापसांत कळागती ळाबायळा तयार, एरबी त्यांना स्वस्थ बसत्रतच नाहीं मुळीं. कायदा कानू कसली पव! नाहीं त्यांना. लूटमार, जाळपोळ हीं त्यांची कामं, नेहमीं डोळ्यांत तेळ घाळून जपावं लागतं,

“ परंतु हा वर्तमानपत्रांत लिहिणारा कोण !” पेतूनिकाफ उत्पुंक- तेच्या स्वरांत म्हणाळाः: | | | “ तो! तो आहे एक दारुडा, झाळामास्तर होता पूर्वी, तेथून हकाल- पट्टी झाळी, होतं नव्हतं ते न्होडकांत उघळलळं, आता वर्तमानपत्रांत लिहित असतो ब आपल्या सुपीक डोक्‍्यांतून काढलेल्या तक्रारींचे अज लिहित असतो खोकांच्या नांबाबर, !” नंबर एकचा बदमाश आहे, तोच तर मुळाशी आहे . ह्या मानगडीच्या, | 2 डी ओम | ह “ही ______ अच्छा आतां समजलं. त्यानंच तुमचा अज लिहिला बाटतं ! बरो- - बर, आमची इमारत नियमानुसार बांधलेली नाहीं असं वर्तमानपत्रांत खरडणारा , हाच मनुष्य असला पाहिजे, |

“ तोच. दुसरा कोण ? त्यानं इथं बाचून दाखविला तो लेख. म्हणत होता पेतूनिकाफला चांगळाच चट्टा बसेळ आतां ?

“हू. इं! बरं पण तडजोडीबद्दल काय म्हणणं आहे!”

र “ तडजोड होय ! ” असें म्हणून विचाराने भारावल्याप्रमाणे वाविला-

माजी-माणस॑ ७१

“ किती कष्टमय जीबन असत आमचं पहाताच तुम्हा,” डोकं खाज- बीत तो म्हणाला |

“ सुधारण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे तुम्ही, ” एक सिगारेट पेटवीत पेतुनिकाफ म्हणाला.

“ सुधारणा ! म्हणायला सोपं आहे महाराज ! परंतु आमचे हातपाय मोकळे कुठें आहेत ! प्रयत्न करायळा आम्ही स्वतंत्र नाहीं हीच तर गोम आहे त्यांत, माझंच आयुष्य पहाना | नेहर्मी धास्ती. सतत डोळ्यांत तेलनघाळून बसलें पाहिजे. एक मिनिटपुद्धां मोकळीक नाहीं. ह्याचं कारण काय ? तर भीति ! एखादा हलकट शाळामास्तरही माझ्य़ा विरुद्ध वर्तमानपत्रांत लिहितो, . कीं लगेच सनिटरी हेल्थ ऑफिसर मार्गे ळागलेच म्हणून समजा, दंड भरतां मरतां माझ्या नाका नव येतात. आमच्या ह्या बिऱ्हाड करूंबद्दल तर नेहमीच धास्ती असते. जाळपोळ, चोरी इतकंच काय पण खून करायलासुद्धां कमी करायचे नाहींत. ह्यांना पोळीसची सुद्धां भीति वाटत नाहीं. जेलमध्ये जायची पाळी आली तर त्यांना उळट बरंच वाटतं. कारण मग पोटाची सोय लागली आयती ! अशा लोकांना मी कुठवर पुरा पडणार ते तुम्हींच सांगा ११

“ तेही खरंच म्हणा ! तुमर्चे आमचे हे जर जमले तर आम्ही करूं त्यांचा पूर्ण बंदोबस्त ” पेतुनिक्राफर्ने आश्वसन दिले.

बरं मग तुम्ही काय सुचवितां ! बाविलाफच्या स्वरांत चिंता ब उदासीनता होती, |

“ तुमच्याकडूनच सरबात होऊं द्या," |

£ मगा समस्समर्थ्ये सांगितल्याप्रमार्णे तुम्ही सहाशे रुबल द्यावे ब ह्वा झगडा तोडावा,” |

" शंभरावर नांहीं का मिटण्यासारखं !” ब्यापारी भाई तो. शान्तपणा त्याच्या अंगीं पक्का ब्राणलेला होता, आपल्या भाषणाचा बाविळाफवर काय

७२ गॉर्कीच्या गोष्टी

टील .०-५/८०८५८॥-५५५४५८८/५/-//१/४५०४/५१/८///४ ॥/१.४५/ €१ ५ “५४५ /५.८/५/४/५-/४*९९/*४/१-2५-४/ "री *.€*

परिणाम झाला हॅ. पहात, ''शेभरावर एक रुबलही जास्त [मेळणार नाहीं” अर्स त्यानें मंदस्मित करीत म्हटले,

-“१-०४४ ४” अ टीली कीन ही टील २ नटे

एवढें बोळून त्याने :चष्मा काढला व रुमालाने कांचा पुसण्यास सुर- बात केली, बाविळाफची स्थिती अगदींच केविलवाणी झाली होती. पेतूनि- काफकडे तो भीतीयुक्त आदराने पहात होता, पेतुनिकाफचा तो शान्त चेहरा, घारे डोळे, फुगीर गाळ न बांधेसुद शरीर ही त्याच्या दांडग्या आत्मविश्वा- साची खात्री पटवित होतीं. मनावरही त्याचा ताबा चांगलाच होता. शिवाय त्याची बोलण्याची पद्धतही दुसऱ्याला खुष करणारी होती. मोठे- पणाची घमेंड नाहीं. एखाद्या बरोबरीच्या मित्राशी बोलावं तशी खेळी मेळीची साधी व सहज भाषा, आपली योग्यता इतकी कमी असतां पेतुनिकाफ आपल्याशी इतका बरोबरीने वागतो ह्या विचाराने तर बावि- लाफच्या मनावर भुरळच घातली जणं. त्याच्या विषयींच्या बाढत्या आदराने वाविळाफ ज्यास्तच विरघळळा, ज्यास्तच त्याच्यापुढे नम्न झाला. त्या तरुणा*ची ज्यास्त ओळख करून घेण्याची इच्छा त्याच्या मनांत प्रबळ झाली. क्षणभर दुसरे सर्व विचार बाजूला पडले आणि--

२: आपलं शिक्षण कुठं झालं ? ” असें नकळत त्याच्या तोंडाबाटे शब्द बाहेर पडले,

“6 टेकनालाजिकलं- इन्स्टियुट मध्ये, ” कां बरं £

“ कांहीं नाही, उग1च चौकशी केली झालं, ”

बाविलाफ फिरून विचारांत गढला. नंतर एकाएकी उत्तेजित होऊन त्यानं बोलण्यास! सुरबात केळी, त्या तरूण व्यापाऱ्याबद्दल वाटणारा आदर ब हेबा ह्याचे त्याच्या स्वरांत मिश्रण झालेलं स्पष्ट दिसत होते

१ ह्याला म्हणतात शिक्षण, शिक्षणानं मनुष्य खरा सुसंस्कृत, समंजस

आणि सभ्य बनतो. ह्यांत काच नाहीं; मनुष्य खरा उदार. आणि मोठा

प्राजी-माणस्त ७३

"१-९ ८४.५५-८१४५/* १..." < <- >. “ली.” .०.४-९१-५ ९६0१ 20 0६ ह हळ “१ 7६. त्त ४१.४१ “0 0४५०९५१ 0

हाता. नाहीं तर आम्हीं दिवसाच्या उघड्या उजेडांत घुबडाप्रमाणे आंधळे झालं, आमचं नशीब. दुसरं काय ! पण चला. काम उरकून टाकूया. पांच” दोला तांड करूया राव! ”

त्याच्या आवाजांत कंग होता. पण डोळ्यांत निश्वया*ची झांक होती आणि त्या आवेशांतच कागद घेण्याकरितां त्याने हात. पुढे केला.

६ दुभरापुढे बोलायलाच नको एगॉर ! ” खांदे उडबीत पेतुनिकाफ म्हणाला, बोलतांना त्याने वाविळाफच्या हातावर हात मारला, आवाज जणू काय इच्छा असूनही देण्याची असमर्थता प्रगट करीत होता.

काम होणारसा रग दिसला. पेतुनिकाफ शब्द फिरबायलां मुळींच तंयार नसल्याने मिळतें घेण्यासाठी बाविलाफ भराभर आपली मागणी खाली उतरवात होता. अखेर शंभरावर सोदा पटला आणि बाविलाफला दाोभर रुबल मिळाले. सहीचा कांगद पेतुनिकाफच्या हातीं पडला.

“आतां त्या मिकाऱ्यान्चं तोंड बंद कराब लागेळ. नाहो तर माझा जीव खातील नुसता. ” सही करून पेन टेबलावर ठेवीत वाविलाफ उद्गारला.

“६ समन्समध्ये सांगितलेली सगळी रक्‍कम दिली असं सांगा त्यानां, ” पेतूनिकाफने सिगारेट पेटवीत सुचविले, सिगारेटचा धूर चक्राकार गतीने वर जाऊन नाहींसा होई. त्याकडे तो आतां समाधानाने पहात हाता

: त्यांचा त्यावर कर्धीच विश्वास नाही बसायचा. बदमार असले तरी हुशार आहेत मोठ, असे चलाख आहेत म्हणतां-- ” तो तुलना करणार होता. पण एकदम आपला बेडेपणा लक्षांत येऊन त्यानें जीभ चावली, पेतूनिकाफलळा कांहीं समजल का हे पहाण्याकरितां त्याने एक चोरटी नजर त्यावर फेकली परंतु तो पूवीप्रमार्णेच सिगारेटच्या धुराची वर्तुळे पहाण्यांत गक हाता. बाविलाफर्चे बोलणं त्याने ऐकलेच्च नसा- बसं दिसत होत. लवकरच तो उठला. जातानां त्या सापानां विळ सोडून नाहींस करण्यांच अभिवचन देऊन त्यानें बाबिळाफचा निणेप घेतला, तो

७४ | गारकीच्या गोष्टी

४४१ त

जीडी डीपी डीडी. ८१७०५१७ ७ ०५० 70-70 “१५.८१. ८५. ४4शथडी४0 ४ हो» १9 श७डी9की.१.५१/१./.' 0.१ २१४५१११ ९१. हय ०५ ००१ ७. 8१ ९५७९५८१ ११५ र्म

जात असता त्याच्याकडे वावलाफचा टक लागलां होती रस्त्यावराल उकारड्यावरून उड्या मारीत नश्वया पावल टाकांत जाणाऱ्या त्य! मनु- प्याला उद्देशून कांहींतरी अपशब्द उच्चारावेत, त्याचा अपमान कराबा अक्ची त्याला आतां प्रबल इच्छा झाली हाता

> >< > राज्रा नवाचा सुमार, क्काल्डा गुत्यात शिरले. त्यांच्या भिंवया संता-

पान नाकाजवळ येऊन मिडल्या होत्या. ब उजव्या हाता*ची मूठ वळलेली होता, त्याळा पहातांच वाविळाफ त्याच्याकडे अगदी दानवाणा पाहू लागला अच्छा महाराज | काय झालं, सांगा पाहू ! भिटविळी ती भानगड सगळी ” त्याबद्दल शकाच नाही मळा, पण तुळा काय मिळालं तेवढु सांग, ” “६ नगद चारशे रुपये. अगदी रोख साट, साफ खोट, बरं कांहीं हरकत नाहीं. तुला चारशे मिळाळे असतीळ तर माझा फायदाच आहे. हे पहा युक्ति माझी, तेव्हां मला शकडा दहा रुपये दिलेच पाहिजेस. अज लिहिल्याबद्दल मास्तरांना पंचवीस ब आमच्या मंडळींना एक गलन व्होडका! तूं पुरवली पाहिजेस. ब त्या बरोबर चांगल्सं खाद्य पण, पैसा आतां ह्या घटकंला दे. बाकीचे जिन्नस उद्यां व्याकाळला तयार हवेत, एक शब्दसुद्धा नाहीं ऐकून घ्यायचा या बग्बर्तींत काल्डाचे भाषणानं वाविलाफ हिरवा पिवळा हाऊन व डोळे फाड- फाडून त्याच्याकडे पहातच राहिला बरच पाण सुटल्य तुमच्या तोंडाळा, पण ती आशा सोडा महाराज, मी द्यायला बसळोय ! हा तर चोशे आहे धडघडीत. काय आरिस्टाइड डोकें ठिकाणावर आहे ना पण ! अशी मागणी करतां

'टोप--व्होडका रशियन दारू,

भाजी-माणस ७५,

ती ीतीशीती यी तिक कककाककाकका श-८११-१४१०४४- १४७१५0. ८९१५.” “,. १५ “ >...

म्हणून ब्रिचारतो : दुसऱ्यांना पाडण्याची दुसरी संधी मिळेपर्यंत भुक आवा- रून धरा जरा समजलं! तुमच्या दरडावणीला भिणार नाहीं मी आतां. काळ बदलला आहे महाराज. ह्यांत काय ते समजा ! ?

काल्डानें घड्याळाकडे पाहिलें.

“ एगार, मी तुळा दहा मिनिटांची मुदत देतो. तेवढ्यांत काय बरळायचे असेल तें बरळून घे. पण मग मात्र वटबट बंद करून जिभेला लगाम घाळ आणि मी काय मागतो ते आणून दे. नाहीं दिळेस तर-तर मग तुझा विचार तूं पहा ! बसाफच्या चोराची हकिकत वाचलछेली आठवतच असेल. मार्टिनाफ चोरीचे जिन्नस तुलाच विकीत होता-काय समजलं? लपबाळपवीर्‍ची संघी नाहीं म्हटलं मिळाय'ची तुम्हांला, त्याचा पक्का बंदोबस्त केलाय आम्ही बब्चंजी. आणि आज रात्रींच मिळाळे पाहिजेत काय समजलं ना?”

* आरिस्टाइड फोमिच इतके निर नका हो बनू ” बाबिटाफ गयावया करू लागला.

“ बटवट नको रिकामी. होय कीं नाही ते सांग १ ”

क्नाल्डाच्या रागाचा परिणाम झटकन झाला, क्काल्डा बोलत होता हळू. पण त्याच्या गंभीर पडसादानं दुकान हादरले, क्ाल्डा एकेकाळी लष्करी ऑफिसर होता. आणि त्यांत आतां सडाफटिंग, कक्याचा कांहीं बंघ ने हीं असा जगातूंन उठलेला बेडर मनुष्य. एरव्ही सुद्धा वाविळाफला त्याची भीति बांटाय'ची. परंतु आज त्याला त्यांचं वेंगळेंच स्वरूप दिसले. नेहमीं बडबड करणारा क्काल्डा फारच कमी-अगदीं तोळून शब्द बोलत होता. त्याचे शब्दच धमकोबजा होते. दुसऱ्यानीं त्या शद्वांना मःन तुकविली पाहिजे अज्ली त्यांत हुकमत भरलेली होती. मनांत आलं तर काल्डा सहज लीलेने आपली चटणी उडवीळ ह्यामरह्दळ त्याला संदेह राहिला नाहीं. त्याला क्काल्डाचे मागणे कबूळ करणे भागच होतें, सुटकेचा मार्ग नाहीं हें स्पष्ट दिसत हार्ते, त्याचा

७९ गार्कीच्या गोष्टी

तन क न कन निन _ ४ ९५४४१५१५८0 लीलीशी“ लाली 2.2.” हन न्टी-ा नारीची नु टल 2. 0श्‍ाईी., ग

आंतल्या आंत नुसता जळफळाट होत होता. पण त्यानें वरकरणी शांतता घारण करीत अखेरचा प्रयत्न करून पहायचं ठरविले.

:: खोट्याच्या कपाळीं सोटा, म्हणतात तेचच खरं आंहे अगदीं. मीं स्वोटें बोललो तुमच्याशी. आरिस्टाइड तुम्हाला फसविले. मी फार शहाणा आहे असं मला बाटत होतें. परंतु मंळा फक्त शंभरच रुबळ मिळाले आहेत.? दुःखार्‍चा सुस्कारा टाकीत अगदीं लीनतेनें गयावया करीत तो म्हणाला.

“ झगा म्हणणं काय तुझे १ ” क्ाल्डा तुसडेवणाने म्हणाला,

“ -ारशचचा आकडा प्रथम सांगितळा ती लबाडी होती माझी म्हणून----*

_ “म्हणून बिणून कांहीं नाही, कोणास ठाऊक, तेव्हां खोटं बोललास कीं आतां बोळत आहेस ! ते कांही नाहीं. मला पासष्ट रुबले मिळाळेंच पाहिजेत. अगर्दी योग्य हिशोब आहे, मग बोळ काय ते! ”

“ हायरे देवा ! आरिस्टाइड फाोमिच मी नेहमीं तुमःचा न्याय्य हिस्सा देत आलां आहे तुम्हांला, कर्धांच तो हिस्सा बुडबिळा नाहीं,

£ एगॉरका ! अरे ए जूडासच्या ! तुझी फाजीळ बडबड नको उगाचच ! निमूटपणीं रुबल काढ, ”

: ठीक आहे देतो बाबा, पण धडधडीत जुलूम आहे हा. देव

पाहून घेईन तुला, ” | “ चूप ! नीच नाहींतर ! देवानं मला पुरेशी शिक्षा केळी आहे : आर्थीच. तुला पाह्यचं, तुझ्याशीं बोलायचं नशीबी आलं आहे ही काय कमी शिक्षा आहे ! ज्यास्त बकबा केळास तर इथल्या इथं व्विलटासारखा चिरडून टाकीन, समजळास., ” दांत ओंढ चाबीत बाबिलाफच्या नाकासमोर मूठ . बळून क्काल्डा गरजला, संतापाने त्याच डोळे जंगली जनावबराप्रमा्णे गरगर

फिरत होते,

माजी-माणस ७७

42 ४१00005323. 7 >“ & ४ “आ 2 9 २५7६. “

काल्डा जातांच वाविलाफ स्वतःशींच डोळे मिचकाबीत लबाडीने हसला. दोन उष्ण अश्रू गालांवरून ओसरत खालीं पडले व त्याच्या दाढींत ते दिसेनासे होतात न होतात तो त्यांच्या जागीं दुसरे दोन आले. वाविळ फ उठून आंतल्या खोलीत गेळा व 'इकान'' समोर गुडघे टेकून, हात जोडून प्राथना करूं लागला, हालचाळ न करतां बराच वेळ तो तद्याच स्थितींत होता. गालांवरून घसरत असलेले अश्रेचे सर पुसण्याची सुद्धां त्याला पर्वा नव्हती,

> >< >< ><

डेकन तारासला खुल्या हवेची- सोंदर्याची फारच आवड होती. तेव्हां एखाद्या खोऱ्यांत निळ्या आकाशाखाली बसून सृष्टिसौदर्याचा आस्बाद घेत बाबिलाफकडून आलेल्या व्होडकावर रंग उडवाबा अक्ञी सूऱ्चना त्यानें त्या “माजी मनुष्य प्राण्यांपुढे मांडली. परंतु क्काल्डासकट सर्वोनीं त्याच्या सोंदर्य दृष्टांची टरच उडविली. अखेर सर्वानुमते अंगणांत बसून च मेजबानी करावयाचे ठरलें. |

“ एक, दोन; तीन ” आरिस्ट्राइड मंडळी मोजू लागळे, “ आपण एकंदर तेरा जण आहोत. मास्तर न जाणे कुठें गेळे आहेत. परंतु आणखी कोणी तरी उपटसंभ चुकलेले फकीर आयत्यावेळी येणार हे नक्कीच, आपण बीस जण हिरोब्रांत धरूं या, मळा बाटतें प्रत्येकों अडीच कांकड्या आणि एक पोंड मांस रोटीं कांही कमी नाहीं. तसेच दरेकाळा १ बाटली व्होडका, कोबीची भाजी, सफरचंद, टरबूज आहेतच शिवाय. आणखी काय पाहिजे !”

“ कायरे गडे ओ; काय म्हणणं आहे तुमचे? |

“* चला तर मग, एंगार बाविळाफला फस्त करून टाकूंया, कारण ही सर्वे मेजबानीची सामुग्री म्हणजे त्याच्या काळजा'चं रक्त मांसच म्हणायचं. निदान त्याळा तरी ते तसं खास बाटले असणार ! ”

त्यांनीं कांहीं फटक्या सतरंज्या जमिनिबर हांतरल्या, त्यावर खाद्य पेय . व्यवस्थित मांडून सर्बजण त्या भोबतीं बर्लुळाकार बसले, प्रत्येकाळा ब्होडकावर

कायास मयदयामा्र जयराज 00१७ कळक

कजा शणपाश कलानी

का आडमडाडयडडवा

'टीपरऱइकॉन->क्लाइस्टची क्रॉसची प्रतिमा.

अटक कर, ४%०१ -१७ ७९

७८ गारकीच्या गोष्टी

0. कही फक टी लही अही क पीकही हीही ा्टीळी- रश क्श ब्लला व्शलाध् लना डक्ल् * ४४४४४ ४४४४-४५ ४४ ४ ८20० ८०८४४ -/१-/४८४-५०> “८४४४४ टीना ली नही नधी हिज लन्ध्लीधटील न्य पर्ल व्य ७-2 प्व कशी

हात माराबयाचा होता. प्रत्येकाच्या डोळ्यांत त्या इच्छेच प्रतिबिंब पडलं होतं. पणं प्रत्येकजण मोठ्या. मुपकीलीनं स्वतःला आंबरीत होता.

___ संध्याकाळ होत आली हाती, अब्यबस्थित गलिच्छ अज्ञा त्या अग- “णांत तिची छाया पडायला लागली होती. सूर्याची मावळती किरण मोड. कळीस आलेल्या घराच्या छपराळा शोभा अणीत होतीं. शान्त थंड संध्याकाळ होती ती

| चढा पाडा फडशा ! विचार कसळा आतां ! आपल्याजवळ किती ग्लास आहेत, सहाच, आणि आपण आहों तेरा. अलेक्सी मार्टिनाफ तुम्ही ग्लास भरा, हं तय्यार ! चला उचला संपवा घटाघट ” मेजबानी देण्याचा मान सहाजीकच क्वाल्डाला मिळालेला होता. त्याच्याच अक्कल हुशारीमुळे हा चेन नवालली होता.

भराभर सर्वांचे ग्लास रिकामे झाले, सर्वोनीं बोकणे भरावयास सुरवात केली.

* परंतु मास्तर नाहींत येथे, मी दोन दिवसांत पाहिलं नाहीं त्यांना, तुमच्या. पैकी कांणाळा दिसले होते रे ” काल्डानीं चौकशी केली,

“ नाहीं ! कोणीच पाहिलेले नाहीं त्यानां । ”

“ पण मास्तर असे रहायचे नाहींत कुठे, असुंद्रा झालं, फिरून एकेक ग्लास भरूया मास्तरांच्या नांवाने, ह्या जगांत तेच कायते माझे एकच एक मित्र आहेत, सबंध आयुष्यांत त्यांनीं कधींच मळा सोडलं नाहीं. अर्थात्‌, त्यानी

जर कर्धी सोडलं असतं तर माझा फायदाच झाला असता ही गोष्ट निराळी.!?

बाहूबा अगदीं बरोबर ! ” खाकरत लीब्हिंग गरजला,

इतरांपेक्षा आपण श्रेष्ठ आहो ही भावना क्कार्डाच्या मनांत जागत होती. त्यांनीं आपल्या प्रभाबळीकडे एक नजर फेकली, पण कांहीं बोलले नाहीं, कारण त्यांच्या हतातोंडाची लढाई चालली होती ह्यावेळी

माजी-माणस च ._. ९ :

कीन ७.०, १.६९ 40.0 00.00 ४ १.४१.०/, जन र. न“ ४५९४. ४-८१ ९१ *व५६४४५४१ ९ /४ पनी डोकी -रीधरीधडी ० ििकी-डीीलीधलरडऑ्कीशी जीडी कध्ली री शिजीनी डी

दोन दोन ग्लास झोकतांच मंडळी खुलली. कारण ग्लास भरपूर भरलेले होते. “दीड शहाण्यानं” हळूंच गोष्टी सांगण्याचा बूट काढला. परंतु रोड स्त्रिया चांगल्या कीं ढट्ठ चांशल्या ह्या महत्वाच्या प्रश्नांवर पाद्रीबाबार्चिं “. कूवरशी 7? एकमत होईना. ' तारास? आपला मुद्द। अनुभवी माणसाच्या तोऱ्यानं पटवून देण्यांत गुंतला होता. त्यांच्या जवळच आडवा पडून “' घूमकेत” ह्या लढ- बय्यावीरांकडे ' आ? पसरून आदरानें पहात होता, आपल्या मोठ्या, केसाळ हातांनी गुडगे चोळीत मार्टिनाऊ शाम्तपणे व्होडकाच्या बाटलीकडे एकाग्र दृष्टीनं पहात असून जीभेखाली मिश्या दाबून दांतांनीं कुरतडण्याचा सारखा प्रयत्न करीत हाता. लीव्हिंग उगाचच तिआपाला व्विडबीत होता.

क्क ४९0१५७१५७९१.८९१/१,५% ०७.११.

“ तुम्हीं पैसे कोठे लपविले आहेत ते. मळा कळलं आतां! *

“मग मजा झाली की” तिआपा आपल्या घोगऱ्या आवाजांत म्हणाला,

:: एक दिवस काढून नेईन सर्वे पेसे !”

: शक्य असेल तर घेऊन जा कीं! ”

ह्या असल्या मंडळींत क्काल्डाला लवकरच कंटाळा आला. त्या*चं वक्तृत्व ऐकणारा-समजणारा--एकही ळायक इसम ह्या मंडळींत नव्हता.

“मास्तर गेले आहेत तरी कोठें १” तो स्वत:शींच पण मा ठयाने म्हणाला,

“: येतील कीं आतां परत ! ” त्याळा उत्तरादाखल पण स्वतःशीच मार्टिनाफ पुटपुटला

६ चे. ! मीं म्हणतो मास्तर स्वतःच्या पायानींच चालत येणार, गाडींत येणें शक्‍य नाहीं, ”

अरे ए केदी ! ” हंच खरें तर, भर बघू, आणखी एक ग्लास. तुझ्या

भविष्याच्या नांवान, आणस्वी एकएक ग्लास झोकायळा मुळींच हरकत नाही आणि हं बघ. खून करून जर कां तुळा पेसे मिळाले तर त्यांतले अर्धे माझे बरं का ! माझा बांटा घेऊन मीं अभेरिकेंत जाणार, आणि ते * लंपास का

८० गोकींच्या गोष्टी

६९१५४११८९१ “0 /५./५. हटली न .०-०.० -य €५-१ ४१ ४८५४-१0 200 “१ “९. /९./ ८१ ५... »५. त 000140404040000001000000020000001010010101000 आ र्या

फपास ! कायसेसं म्हणता तुम्ही तं त्यांतून रस्ते बांधणार, तेथे जाऊन अखेरीस मीं युनायटेड स्टेटचा अध्यक्ष होणार, मग युरोपवर मी स्वारी करीन. आणि अशी खोड मोडीन युरोपची को कधी देखळी होती काँ नाहीं, सेन्य म्हणाल, तर मी मुळीं युरोपमध्येंच खुद्द भाडोक्‍्री लोक जमा करून सेन्य उभारीन, फरेंच, जमन, तुक सर्वोना एकत्र करून त्यांच्याच जातभाईंविरुद्ध त्यांना लढायला लावीन. इलिया-डी-मुरोमेत्झर्ने नाही का तार्वरांच्या जोराबरच तार्तरांना जिंकले ! पैसा असळा तर इलिया व्हायला काय लागते ? इलियाचसा काय पण युरोप उध्बस्त करून जुडास "तनिकाफलाही नोकर करायला वळ ]कितांसा लागणार, शंभर रूबल दिले त्याला महिना ठर तो सांगाल ते काम करोल. शांकासुद्धां नको त्याची, परंतु त्याला नोकर ठेवणं छे ! उपयोगाचं नाहीं ते, तो सुरवातीपासूनच चोऱ्या करील. ”

आणि शिवाय रोड बायको ल्ह्ठ बाईपेक्षां दुसऱ्याही तऱ्हेने श्रेष्ठ आहे, माझ्या पहिल्या वायकोला वीसबार कापड लागे झग्यासाठीं दुसरीला फक्त दह्या बार पुरत असे. अन्नाचीही तीच गत. ” पाद्याचें पुराण जोरांत ऱचाळच होते.

' दौड शहाण्यांनी करुण दृष्टीनं शहाण्याकडे पाहिले. एक डोळा त्याच्याबर राखला व संकोचाने गोंधळलेल्या स्वराने संभाषणांत भागं घ्यायला सुरवात केली. |

: मला पण बायको होती.

' कोणालाही बायको असूं शकतें, बरं चालं द तुझ्या थापा. काल्डांनीं मर्ध्येंच तोंड उघडले. कण्या

' ती रोड होती खरी, पण फारच खादाड, तिच्या मृत्यूलाही तिचा सखादाडपणाच कारण झाला, ”

“ तुम्ही वीष पाजलंत तिळा, शंकाच नको त्यापहळ.?” लिव्हिरनें - मध्ये ताड घातल, तिआपाला विडविणं संपलं होतं त्याचं,

भाजी-माणस ट्र

“६ नाहीं. मुळींच नाहीं ! तिनं माशाचं लोणचं खाल सपाटून. ”

“ एकाक्षा. तूंच वीष पाजलंस ” लिव्हिंगनें आपल्या वाक्यावर जोर दिला. ही त्याची नेहमींचीच पद्धत होती. कांहींतरी मूर्खासारखं विधानं करायचं व सिद्ध करण्यासारखा पुरावा न आणतां तेंच पाडपद उगाळीत बसायचं, पोरकट खोड्या करायला सुरवात करायची आणि अखेरीस व्विड्डून भडकायचचं हं त्याचें नेहमींचंचच होतें. तेंच आतांही झालं, तारासने आपल्या मित्राची बाजू घेतली,

“६ बायकोला मारायचं कांहीं कांरण नव्हतं त्याला. ”

“ परंतु मी म्हणतो मारली म्हणून,

६६ र्‍चूप ! ” क्काल्डानी धमकाविल.

त्यानां आलेल्या कंटाळ्याचं हळूंहळूं रागांत ख्पांतर होत होर्ते. आपला राग दाषण्याऱचा त्यांनीं शिकस्तीचा प्रयत्न चाळविला होता ही गोष्ट वेगळी. खुनशी नजरेने त्यांनीं सर्भाबार पाहिलं, परंतु सर्वच मंडळीच्या डोळ्यांवर निदा आली होता, आपला राग काढण्याला कांहींच कारण न सांपडल्याने काल्डा खाळी मान घाळून बसले, पण लबकरचच तसं बसण्याचाही त्यांस कंटाळा आला, बसल्याजागींच त्यानी जमिनीवर ताणून दिली,

“६ घूमकेतू ” दातांनी कांकड्या खात होता. आधीं कांकडी तोंडांत कोंबायची, ब मग एकदम दोन तुकडे करायचे हा त्याचा उद्योग चालला होता. तो उपाशी होता असं नव्हे, पण तसं करण्यांत त्याला मज्ञा वाटत हाती एवढंच,

मार्टिनाफर्ने एकदां जी बेठक घेतली होती त्यांत त्यांने काडीर्‍चाही बदल केलेला नव्हता, जणं एखादा पुतळाचच समोर ठेवलेला होता; त्यानेही आतां क्वाल्डाचें अनुकरण केलं. आपल्याच उदास विचारांत गुंग झालेली त्याची झून्य दृष्टा न्होडकाच्या पिंपावर खिळली होती, आतांपर्यंत अर्ध्यांपेक्षां

ट्‌

र गार्कीच्या गोष्ट

“५ १ २१५५८0५ १ ०५ 0 ४ ह नर १ ९ * १ ४५.९५ १ % ६५ ७९.४० ४१ की.

१6 हीही जी-ळी. कील ली-रीश१ळ ५७/0५/१८४१. १४१५१-१ १५१0 7१५0" 0 / ४५ ५९ “९५९ ४ १. ९६७७ ली

आधिक .पिंप रिकामं झालं हात, तिआपा जमिनीवर नजर खिळवून तोंडानं मांसाचा तुकडा चघळीत हाता. आपल्या पोटावर पडून लिव्हिंग सारखा स्थोकत होता. ढांसेच्या योगाने त्याचं सबंध शरीर उसळत होतं. बाकीची मंडळीही चूपचाप बसली किंवा पडली हाती. तिन्ही सांजा टळल्या असल्यानं वाढत्या अधारांत हे दुदवी जीब आसपास उगवलेल्या गवतांपासून ओळखतां येत नव्हते, हातापायांची जुडी केळेळी, अंगावर नुसती लकतारें ह्यापुळे त्यांना विद्रुप जनावरांचं रूप प्राप्त झालं होतं. मनुष्यत्वाची चेष्टा करण्याकरितांच जणु कोणी ह्या विचित्र जनावरांनां उत्पन्न केलें होतें !

तारास हलक्या आवाजांत गुणगुणत होते. त्यांनीं अलेक्झी मॅक्झिमोव्हिचला आलिंगन दिलं होते, मॅक्झिमा्ह्च बाबळटपणे हंसत होता. दीडशहाणा ह्या प्रकाराकडे अधाशी दृष्टीने ब आसक्तीने चोरून पहात होता. _ रात्र झाली. आकाशांत तारा चमकत होत्या, डोंगरावरील शहरांतळे दिवह्ी लकाकत होत

वाविलाफच्या दुकानाचे दार किरकिरत उघडलं गेलं. उघडतानां एक ग्लास फुटला देखील, दोन अनोळखी व्यक्ति हळू हळू ह्या मंडळीजवळ येऊन पोहोचल्या.

“ काय व्होडकाचा सपाटा चाललाय ना. ” एकानं ! भसाड्या धागऱ्यां आवाजांत विचारलं. ः |

' नशीबवान लोक आहांत झालं. ” दुसऱ्याने हळूच पुस्ती जोडली. त्याच्या आवाजांत हेबा व आनंद ह्यांचं मिश्रण होतं. नंतर तारासच्या डोक्यावरून एक हात पुढें आला व त्यानं एक बाटळी उचलली. ग्लासमध्ये व्होडका ओतण्याचा आवाज ऐकू आला, इतक्यांत कोणींतरी जोरान खोकला,

भाजी-माणस ८३

४८ ४ कहीन्हीज्हीन्शीनरव्ोन्ही टीक 0७५१५५ १८९7१ ९ ८४५ 720८6 200». 2०९१-७५-१४, ७

किती अरसिक आहांत रे सवजण ! एकाक्षा चळ ये. आपण जन्या आठवणी काढून एखादं गाणं म्हणू या.

शहाण्यानीं दीडशाहाण्यानां सूचना केली.

“ पण आधीं गाणं येतं कां १ ” [सिमत्साफनें विनचारलं,

: कोणाला त्याला £ बाहवा ! हेंच माहीत आहे वाटतं इतक्या दिवस सहवासांत राहून ? चला हणू येरे. ?

दोघांनीं गायला सुरवात केली, तारासचचा आवाज भसाडा बेताळ होता. तर त्याच्या मित्राच्या पहाडी आवाजांत उत्तम रागदारी व तालबद्धता होती. ह्या मंडळीच्या आरडा ओरडण्याचे भयान प्रतिश्वनि उठत होते. आकाशांत दूरवर एक ढग उत्पन्न झाला. तो हळूं हळूं ह्या घराकडेच येत असावा असं त्याच्या गतीवरून दिसत होतें. मंडळीपैकी एकजण डारहूर झोपला होता. ह्यावळीं बाकीची मंडळी अजूनही सर्वस्वी व्होडकाच्या कह्यांत गेली नसल्यानं खाद्य पेयावर बेडावांकडा हात मारीत होती, तर कोणी हलक्‍या आवाजांत मधूनच एखाद दुसरा शब्द उच्चारी. व्होडका ब अन्न ह्यांची रेलचेल असतांही मंडळीची मर्ने कसल्या तरी अज्ञात कारणानं भारा- बलीं होती. नहुर्मीप्रमाणे कांहीं केल्या रंग कांहीं भरत नव्हता.

“ तुमची हा कोल्हेकुई बंदकरा पाहूं क्षणभर. कोणीतरी गाडीतून येत आहे. ” जमोनीवरून डोकं बर उचलीत ब कान टंवक्रारून कांहींतरी ऐकत असतां गाणाऱ्या मंडळीना क्ाल्डाने इशारा दिला,

रात्रीच्या वेळीं ह्या भागांत गाडी येणं म्हणजे मंडळींना जरा चमत्का- रिकच हातं. शहर सोडून येथल्या खांचा खळग्यांत जीब द्यायला कोण येतो रात्रीचा ! मग कोणाची गाडी ! कोण आलं असाबं £ आणि कशा- साठी!

गडबड थांबली, संघाच्या माना बर झाल्या, रात्रीच्या शान्तबेळीं गाडीच्या चाकांचा खडखडाट स्पष्ट ऐकूं येत होता,

८४ गार्कीच्या गोष्टी

गाडी जबळ आली. ५६ मग ती जागा कुठें आहे १ ” कोणीतरी खसदिशीं विचारलें, ५: समोरचं घर दिसतं तेंच असावं, ? दुसऱ्याने उत्तर दिले, “ मीं मुळींच पुढं जाणार नाहीं आतां. ” पहिला म्हणाला, ££ टूकडेच येताहेतसं दिसतं ” क्काल्डानीं आपलं मत सांगितलें. “६ पोलीस ! ” घाबरलेलं कुजबुजणं ऐकूं आलं. : पोलीस गाडींत कशाला येतील मू्खीरनो !” मार्टिनाफर्ने हलकेच त्या कल्पनेतील फोलपणा दाखवीत म्हटलें, काल्डा जाग'चे उठले व फाटकाकडे चालूं लागले. क्लाल्डाच्या मागून रस्त्याकडे मान उंचावून लीव्हिंगने कान दिले होते. “ हीचच धर्मशाळा कां £ ” कोणीर्तरी फुटक्या आवाजांत विचारले. “ होय, हीच आरिस्टाइड क्वाल्डाची धमशाळा, क्काल्डाचे खणखणीत उत्तर हीतं ते. 6 बरोबर ती'च पाहिजे, टिटाफ रिपोटंर येथेच रहातातनां ? !? £ हो त्यांना आणलं आहे वाटतं बरोबर ? ” £६ होय. ” £ नहदोंत १ ? “ आजारी. ” त्याचा अर्थ फार झाली आहे. मास्तर चला उठा. उतरा गाडी- तून खार्ली.? ___ “थांबा अशी गडबड नका करूं. मी मदत करतों तुम्हाला. अत्यबस्थ आहेत ते अगदी. दोन दिवस माझ्या घरीं होते. हातावर घ्या उभ्चळून, आम्ही डॉक्टरला बोलाबिलं होतं. परंतु आशाच नाही आहे कांही, ”

माजी-माणसं ८

तिआपा मुकाट्यानं उठून फाटकाकडे गेला. हेटाळणी*चं हसू हंसून स्क्रॅपने आणखी एक ग्लास ढोसला,

“ दिवा आणारे इकडे !” क्ाल्डानें आरोळा दिली.

धूमकेतू उठून आंत गेळा ब दिबा लावून घेऊन आला; दिव्याचा उज्ञेड बऱ्याच दूरबर पडला होता. त्या प्रकाश्याच्या मदतीने क्वाल्डानीं मास्तरनां आंत आणले. त्यांच डोकं निजीर्व होऊन छातीवर शुकलं होतं, पायांत जोर नव्हता. हात हवेतच लोंबकळत होते. जणूं काय हाताचा सांधा निखळला होता पूर्णपणे, तिआपाच्या मदतीनं त्यानीं त्याला एका बिछान्याबर निजविलं. मास्तरांनी हातपाय पसरले, वेदनांनी ते कप्हत होते ब सर्वे शरिरांतून चमका निघत होत्या त्यांच्या.

“ आम्ही एकाच छापखान्यांत काम करतों. दुदैवी आहे बिचारा ! माझ्या घर्री रहा, मला कांही तकलीप नाहीं म्हणून किती सांगून पाहिलं, परंतु घरीं घेऊन चलण्याविषयीं त्यांनी सारखी बिनवणी चालविली हाती. घराचा नुसता ध्यास घेतला होता. अगर्दी तडफड चालली होती त्यांची, त्या- साठीं मनासारखं न झाल्यानं कदाचित दुखणं बाढायचं म्हणून अखेर आज घेऊन आलो घरी.

“ मास्तरांचं दुसरं कुठे तरी घर असेल अशी तुमची कल्पना दिसते.” कझाल्डाचा घसा घोगरा झाला होता, आपल्या मित्राकडे त्यानीं टक लावली हाती. “ तिआपा, थोडे थेड पाणी आणा पाहूं. २

“ बरं, मला बाटतं माझे कांहीं आतां फारसें काम नाहीं. ” इकडे तिकडे चोरटी नजर टाकीत तो छोटा मनुष्य म्हणाळा.

“ उपयोग ! कोणा'चा उपयोग ? तुमचा ! ” क्ाल्डाने तिरस्कारानं त्याला न्याहाळलं, |

नवीन माणसाच्या अंगावर खूपसा फाटलेला कोट असून, कॉलरीनं इनुबटीपर्यंतचा भाग झांकून घेतला होता. बिजारीला ठिगळ होतं, तर कित्येक

८ गारकींच्या गोष्टी

वर्षे लोटल्यामुळें टोपीचा मूळ रंग ओळखतां येत नव्हता. त्याचा चेहरा दुष्काळांतल्या माणसाप्रमाणे दिसत होता, न

“ नाहीं. तुमचा कांहीं उपयोग नाहीं. तुमच्यासारखे दुसरे पुष्कळ आहेत येथे. ” दुसरीकडं तोंड फिरवीत क्काल्डानीं अनुमती दिली.

६ बरं, येतो मग, नमस्कार ! ”

नवीन मनुष्य दरबाजञापर्यंत गेळा. तिथेच थबकून तो म्हणाला, “माझं नांव राझाफ. कांहीं कमी अधिक्र झालं तर ऑआफिप्तांत कळवा. लहानसा मृत्युलेख लिहीन मी. कांहीं झालं तरी छापखान्यांतळाच कामगार होता, !?

“हु | काय म्हणालांत ! मृत्युलेख १? बीस ओळी, चाळीस कोपेक, मास्तर मेल्यावर मी ह्यापेक्षा असेच करीन कीं, एक पायच तोडून पाढवान ऑफोसमध्ये तुमच्या नांवावर, त्याचं मूल्य खात्रीनं ज्यास्त ठरेल, चांगले लट्ठ पाय आहेत, तीन चार दिवस सहज पुरतील की. मास्तर जीवंत असतां त्याच्या रक्तावर तुम्ही लोक जगलां हे मला माहित आहे. मेल्यावर त्याच्या शरीरावर जगा ! काय हरकत आहे! ”

कांहींतरी पुटपुटत तो मनुष्य दिसेनासा झाला. क्काल्डा मास्तरांच्या जबळ बसले, छाती ब कपाळ पहात त्यानीं हांक मारली “ फिल्पि ”

त्या घाणेरड्या र्भातीतून प्रतिध्वानि उठला ब नाहींसा झाला.

“ उठरे दोस्त ! ह वेड्यासारखं काय ! ?” निपचित पडलेल्या मास्त- राचे अब्यबस्थित झालेले केस आपल्या हातानें सारखे करीत क्वाल्डानीं फिरून मास्तरांना हांक मारली, मास्तरांना घरघर लागली होती, चेहऱ्याबर प्रेतकळा पसरत होती. क्काल्डानीं एक निश्वास टाकला. भुंबया कमालीच्या आकुंचित करून त्यानीं चोहोबाजूळा पाहिलें. दिव्याचा मंद उजेड पडला होता. ज्योत बर खाली होत होती. भीतीवर काळ्या सांबल्या नाचत टदोत्या. त्यांच्याकडे पहात, दाढीबरून हात फिरवीत क्काल्डा स्वस्थ बसळा,

भाजी -माणस र

छान ी-टीष्टलहीती डीडी जीडी. 6१/00/१0१2 /१ 0९५१ ११८९ ४९ ५४ “५९0 ॥४४४४॥ 2५१९ “६०१ त शश शी-ही डी अीप्ला-र-ष्कीशा.ही१. शक “/१/१./५४५१.०१/१/५१/५-/१ ८ ८ “८५/९५/४५४५ .-४७४0-४४ड ही

तिआपाने एक पाण्याची बादली आणून मास्तरांच्या बिछान्याजबळ ठेवली; ब मात्तरांचा एक हात उचळून आपल्या हातांत धेतला, जणूं तो त्या हाताचे वजनःच अजमावत होता ण्याचा कांहीं जरूर नाहीं. ” निराशपूर्ण स्वराने क्वाल्डा म्हणाले. “ पाद्याला बोलावलं पाहिजे ? ” तो चिंध्या जमा करणारा म्हातारा म्हणाला.

459

£ कशाची कांहीं जरूर नाहीं. ” क्वाल्डा उद्गारले. मास्तरांना पहात दोघेही चूप बसले थोडा वेळ. ५ उहाताऱ्या चल, एक ग्लास घेऊं या. ” “ आणि ह्याचं काय ? ? : त्याच्यासाठी काय करणार आतां £ ”

४२

तिआपाने मास्तरांकडे पाठ फिराविळी. दोघेही अंगणांत येऊन मंड- ळींला मिळाले.

“ कसं काय चाललं आहे !” आपला धूत चेहरा क्ाल्डाकडे बळवून लीव्हिगर्ने प्रश्न टाकळा, ? |

: नेहमीचेच. निराळे नाही. कांही. मास्तर मरत आहेत झालं. ” कालडाने थोडक्यांत उत्तर दिलं.

£ कोणींतरी मारलेलं दिसतं ! ” कुतुहलपूवक लीग्हिगर्ने दुसरा प्रश्न टाकला.

काल्डाकडून उत्तर आलं नाहीं, व्हांडकाऱचा ग्लास रिकामा करण्या- कडे त्याचं लक्ष होतं

जणूं काय त्याच्वा मृत्यूचीच मेजवानी आहे ही, ” विडी पेटवीत

लीव्हिंग बोळतच होता.

एकजण हंसला, दुसऱ्याने सुस्कारा सोडला. परंतु लोव्हेंग व क्काल्डा- मध्ये चाललेल्या संभाषणाचा मंडळीवर फारसा परिणाम झाला नाहीं, कुवु-

ट्ट गीकींच्या गोष्टी

0१९१ ४१. ही १ हीत ळीत सभ शी ळी क. ७ णे 24%, ०, “&, उ. 66. १०७ ७ _% 3० ७ अक क िशासिवव् रा क

हळ, चिन्ता , विचार ह्यांचे जरा सुद्धां चिन्ह मंडळींत दिसलं नाहीं. मास्तर नेहमींच्या स्थितींत नाहींत हे सर्वांनी पाहिलं होतं. परंतु आतां बहुतेक मंडळी नशेत होती, आणि बाकिची चूप होती. बाह्य जगाचा संबंध जणू त्यांनीं तोडला होता. फक्त डेकन तारासची भयंकर 'वलबिचळ उडालेली दिसत होती. त्याचे ओठ हाळले, कपाळावरून हात फिरविला त्या ने आणि “मृत्यूनंतर तरी शान्ति लाभो! ” तो मोठ्याने म्हणाळा.

“६ वूप, काय बडबडतां आहां !” लीव्हूंगन गुरकावलें त्याला.

“६ थोबाड फोडा लेकाचं १? ” क्लाल्डा म्हणाले,

“ मूखा, कोणी मरत असलं तर चूप राहिल पाहिजे, शान्तीचा भंग करतां कामा नये. “ तिआपाहि च्विडले होते. |

फिरून शान्तता पसरली. आकाशांत ढग पावसा*ची घमकी घालीत होते, म्हणून शान्तता होती. तर एथ्वीवर पावसाळ्या रात्रीची स्तन्धता पसरली हाती. झोपलेल्या मंडळींच्या घोरण्यानं, ग्लासामर्ध्ये ओतल्या जाणाऱ्या व्होडकाच्या आवाजानं व अन्नाच्या चाबण्यानं मधून मधून शान्ततचा भंग होई, तारास कांहींतरी बडबडत होते. ढग इतके खाली उतरले होते कीं घराचच छप्पर ह्या मंडळीवर उलथून पाडण्याचा ढगांचा विचार असावा असा भास होत होता.

“ जिवलग मित्र मरत असतां जीवाची कशी घालमेल होते! ” काल्डा अडखळत म्हणाले. त्यांचे मस्तक खालीं छातीवर रॅकलं होतं.

कोणीच उत्तरादाखल बोललं नाहीं,

“ तुम्हां सवीत तोच हुशार, उत्तम व सच्चा मनुष्य होता, त्याच्या- साठी माझे मन हळहळतं.

“ देवाच्या-घरी-पोहोंचो बिचारा. ए! एकाक्षा उठ! आपण शोक गीत म्हणू या एखादं, ” जबळच निजलेल्या आपल्याळा मित्राळा हालवित तारास'ची बडबड चाळली होती,

झाजी-पमाणस टर

शी ७१०४१ ७ ४५१ 2४शीलही ही डोली डी टोप्डी जशी डी की ही. क क शील ह अ टाप... ०2 2.2,” 2०७८१ र... १ कला शीट 0.70 7010022. :“.20 20... ८.

ऱूप राहतोस कीं नाहीं. ” म्हणत चिडलेला लीव्हिंग ताडकन

उभा राहिला,

“६ मी जाऊन टाळकं शकतो त्याचं.” मार्टिनाफ उदारला.

:£ काय? झोपला नाहींस अजून ? कळलं कां? आपल मास्तर-?” आरिस्टाइड क्काल्डाचा स्वर कमालीचा हळूबार झाला होता.

माटिंनाफ कुशीवर वळला, उठून उभा राहिला. दरवाजांतून व ख्िडक्यांतून येणाऱ्या दिव्याच्या प्रकाशाकडे पाहिलें त्याने. खांदे उडविले ब तोंडावाटे एक शब्दही न काढतां मुकाऱ्यानं क्काल्डा शेजारी जाऊन बसला,

“ वला, आपण घेऊं या आणखी,

दोघ्रांनी भराभर ग्लास रिकामे करावयास सुरवात केली.

“'कदाच्वितू त्याला कांहीं हवं असेल, मी-पाहून येतो.!! ति आप्पा म्हणाला,

“ कांहीं नको, फक्त * कॉफिन ?” घसा साफ करीत क्वाल्डा उद्वारले.

“ असं बोळूं नका बुवा !?? कळवळून लीव्हिंगने विनाविलें,

तिआप्पा उठला ब त्याच्या पाठोपाठ “ धुमकेतू ” तारासनेंही उठ- ण्याचा प्रयत्न केला. पण तो फसल्यानं त्यार्नी दिव्या द्यायला सुरवात केली

तिआप्पा आंत गेला. क्राल्डानीं मार्टिनाफच्या खांद्यावर हात ठेवले व

हळूंहळूं बोलावयास सुरवात केली.

“: हु असं असतं. मार्टिनाफ सबीपेक्षां तुम्हालाच हें ज्यास्त वाई ळागायऱचं. तुम्ही सवात-पण हा विषय सोडलेलाच बरा. फिलिपिबद्दह बाईट बाटतं कां तुम्हांला £ ”

“ नाहीं. तसा कांहीं प्रकार नाहीं, ह्या सर्व भावना विसरलो आहे मी. आयुष्याचा अगदीं कंटाळा आळा आहे. कोणाचा तरी खून करण्याबद्दल मी जें बोललो तं अगदीं मनापासून होतं. ” थोडा बेळ थांबून त्या माजी जेलस्ने उत्तर दिलें

९० गार्कीच्या गोष्टी

अग १४ कीप ७७0 क ककी क अर की तक 40सी क की अही ी्ीडकी लही ळी अरी जीवी डलीली डीजी 7 कळी नळा लनी अका ३० >

____ खैर! मग आणखी काय! चळा आणखी एकेक ग्लास उचला की. ” क्वाल्डाचे शब्द भावनारहित होते,

“ आपला उपयोग काय ? काय किंमत आहे. आपल्याला ! फक्त बाटेंळ तेवढी व्होडका प्याबी आम्हीं, कोण आहे तथें ! गड्यारनो मला म्हाताऱ्यासाठीं एक ग्लास भरा कीं ” सिमत्साफ झोपेतून बड्बडतच जागा झाला होता. अगदीं आनंदांत होती स्वारी,

त्याच्या हातीं एक ग्लास देण्यांत आला.

पिणं संपल्याबरोबर तो फिहून कोणाच्या तरी अंगावर कोसळला,

सीटी न्य कर ळर क उक क ह. घळ ५७१५७ अर्‍्य

त्यानंतर अगदी पावसाळ्या रात्री सारखी तापदायक्र शास्तता होती. कांहींकाळानंतर थोड्या वेळाने कोणीतरी आपसांत कुजबुजले, त्याबरोबर “ काय आहे १ ” करीत दुसरी मंडळी जागी झाली.

“ कांहीं नाही. पण म्हटलं उमदा प्राणी हाता. तल डोकं होत बेट्याचं. किती शांत आणि सभ्य 1 आणि पेसे मिळाळे की मित्रमंडळी वर खर्चे करायला कधींच कांकूं नव्हती त्याची,”

फिरून मंडळीवर स्तब्धतेचं राज्यं पसरलं,

“६ तो चालला! ??

तिआप्पाचचा आवाज क्काल्डाच्या कानांत शिरल , ते उठले, स्वतःला सांवरीत घरांत जाबयास निघाले,

" कशाळा जातां आंत. तुमच्यावर सध्यां व्होडकाचा अंमल आहे. आंत जाणं चांगलं नाहीं हे कळत नाहीं कां? ?”” तिआप्पार्ने त्याला थांबविले,

काल्डा घुटमळले; क्षणभर विचारांत पडले,

“ह्या जगांत कोणती तरी गोष्ट बरोबर आहे का? चळ बाजूला हो.??

तिआप्पाला एके बाजूस सारीत क्काल्डा पुढें सरसावले,

माजी-माणसं ९१

शन ७५२७५११ ७९ ७ ९ ९९ 20 26 ना. न

र्भीतीबर अजूनही सांबल्या नाचत होत्या, जणू एकमेकांशीं लढत झगडत होत्या 'चूपचाप,

एका बिछान्यावर मास्तर पडले होते. घशाला शेवटची घरघर लागली होता. डोळे सताड उघडे होते. छाती मोठ्या कष्टानं उडत होती ब तोंडाच्या कोपऱ्यांतून फेस बाहेर येत होता. चेहऱ्या बर त्यांना होणाऱ्या वेदना स्पष्ट उमटल्या होत्या. जणू कांहीं तरी महस्वाचे बोळायचे मनांत असून बोलतां येत नसल्यानं पराकाष्ठेच्या बेदना होत होत्या त्यानां.

आपले हात पाठीशीं घेऊन क्ाल्डा मास्तरांच्या जबळ बसले. मरणाऱ्या मनुष्याकडे त्यांची नजर खिळली होती. दुःखाने घसा दाटला होता. .

“ फिलिप माझ्याशी बोलायच नाहीं कां! एक तरी शब्द बोल नारे ! माझे तुझ्यावर केवढं प्रेम आहे माहीत नाहीं कां ! बाकी मंडळी खरोखरीच पशूच्या कोटीतील आहेत, तुळा एकट्यालाच मी मनुष्य समजतो, लोक दारुडा म्हणेनात. व्होडका पिण्यांत तरी किती वस्ताद होतास. तैच घुझ्या नाशाला कारण झालं, तूं स्वत:बर दाब ठेवला नाहींस, माझे पण ऐकलं नाहींस तुला नेहमी सांगत होतो. तरी ऐकलं नाहींस,” |

ग्त्यु म्हणून ओळखली जाणारी ती अगम्य, सर्व-नाशी शक्ति ! दारुड्याच्या संगतीनं तिचा अपमान झाला कीं काय कोणास ठाऊक, -तिनं आपले काम लवकर आवरतं घेण्याचं ठरविलं. मास्तरांच्या शरीरांतून चमक गेली; कण्हण्याचा आबाज आला, मास्तरानी एक दोघेश्वास सोडला, हात- पाय पसरले, झालं मृत्यूचंही काम संपलं, |

शरिराला झोके देत काल्डा बोलतच होते. “£ तुला काय होतंय सांगना ! व्होडका आणूं का जरा ? न पिणंच चांगल आहे फिलिप. थोडा तरी खंबीर हो, बरं तुझी इच्छाच असली तर पी. खरं बोलायचं तर स्वतःचा जीव मारून तरी काय करायचं ! काय उपयोग! असंच ना तुझं म्हणणं फिलिप !”

९र गार्कीच्या गोष्टी

१7-१५ ५५५५॥-//५//५५/५/५/१/0 ४ ४ हटवा 2५ श-»५१/ ५ “00 ४0४ ४-0" €५/१/ >" “">7*/:/ >...“ अ ०७ ७० ० ८.० ००९० ० ८.

बोळता बोलतां पाय धरून क्ाट्डानीं शब आपल्याकडे ओढले “६ आं ! शाब्रास तुझी ! इतक्यांत झोंपलळासही, ठीक आहे झोप. कांहीं हरकत नाहीं, गुड नाइट. उद्यां बाद करू ह्यावर, तुझी खात्री पटवून देईन स्वतःवर निबध घाळण्यांत अर्थ नाहीं म्हणून, तेव्हां नीज आतां स्वस्थ मेला नसलास तर.

क्ाल्डा बाहेर गेला. तो जातांच खोलींत स्म्यान शान्तता पसरली,

१, 2” “० ९ ०.” “*

“ तो झोंपळा आहे किंवा मेळा, काय ते नक्की नाहीं सांगतां येत. माझ्यावर जराशीं चढली आहे, ” मंडळींना उद्देशून त्यानें सांगितलें

तिआप्पा आणखीच वबांकळा. मार्टिनाफ कांहीं न बोलतां जमिनी वर निजला, छळ मार केलेल्या स्त्रीप्रमाणे “ धूमकेतू ' वेड्यासारखे हुंदके देत घुमसत होता, लीव्हिंग ह्या कुशीवरून त्या कुशीवर होत होता.

“सर्व एकदमच कां नाहीं मरत कोणास ठाऊक ? काय ताप आहे पहा ! मेला !-काय त्याचं ! मी स्वतःळा कां त्रास करून ध्याबा ! माझी वेळ आली कीं, मलाही मरावं लागेल, अगदीं तो मेळा तसंच, मी कांही इतरां- पेक्षां ज्यास्त बाईट नाहीं.”

लीव्हिंग स्वत:शीच चिडून बोलत होता. त्याची वृत्ति बावरली होती.

“ खरं आहे ते. सोळा आणे सत्य ! वेळ आली कीँ आपण सर्वचच मरणार, इतरांप्रमाणे मरणार, हाः हा ! आम्ही कसे जगतो हा कांही मह: त्वाचा प्रश्न नाही, पण मरणार मात्र सर्वोसारखेच ! मरण्यासाठींच तर मनुष्य जगतो, तेव्हां मनुष्य कसा मेळा, कशानं मेला, कसा जगला सर्व सारखच नाही कां! काय मारटिंनाफ, मी म्हणतो तें बरोबर आहे कीं नाहीं ! मग चला तर आपण एक ग्लास घेऊं या, एक, दोन, तीन, जगतो आहों तोंपर्यंत ग्लास रिकामे करूं सारखे.”

पाबसाढा सुरबात झाली होती; झांपेमुळें किंबा नशेत जमिनीवर अस्तान्यस्त पडलेल्या ह्या बहिष्कृत मंडळीबर गडद अंधःकाराचं आवरण

माजी-माणत्त ९३

न "ही *>१ रं “र्ल है टी-री रीळी.*न्ट 22 शी.€-** ५ ्शन्ड

पडल, घरातून यणारा [दव्याच्चा उजड मद हात हात नाहासा झाला, वाऱ्यान दिवा गेळा असावा किंवा तेळ संपळं असावं, घराच्या पत्र्यावर पडणाऱ्या पाब- साच्या थेंबांचा टपटप आवाज होत होता. दूरच्या रस्यावरून जाणाऱ्या बेलांच्या गळ्यांतीळ घांटेचा आवाज ऐकू येत होता. पहिला आवाज नाहींसा होण्या- पूर्वीच दुसरा प्रतिध्वानि उठे. ह्या शान्त वेळीं तो आवाज ज्यास्तःच भयाण बाटत होता.

दुसरे दिवशीं तिआप्पा सर्वांचे आधी उठला. पाठीवर पडून त्यानें आकाशाकडे पाहिलें, मारानं त्याची मान वांकडी पडली असल्याने आकाशा- कडे पाह्यच असल्यास त्याळा हाच एक मार्ग मोकळा होता.

अगदीं कंटाळवाणी सकाळ हाती ती. हवा थंड, कुंद व दमट असून सूर्याचं दर्शन होत नव्हतं, आकाशाचा निळसरपणाही झांकळा गेला होता. संबंध बातावरण उदास होतं.

तिआप्पा कुशीबर बळला, हाताच्या कोपऱ्यावर शरीर पेटून व्होडका रिल़क आहे का हे पाहण्याचा त्याने प्रयत्न केळा. बाटली जवळ पडली हाती. पण रिकांमी होती, सरपटत सर्वोजवळ जाऊन त्यांचे ग्लास त्याने तपासले, सुदैबानें एक भरलेला ग्लास मिळाला त्याला. एका झपाट्यांत ग्लास रिकामा _ करून सद्याच्या बाहीला तोंड पुसलं त्यार्ने.

' उठा! ऐकूं येतं कीं नाहीं ? ” क्वाल्डाजबळ जाऊन त्याने त्यांना उठविले.

काल्डानीं डोक वर उर्‍चळून आपल्या ढाल, निस्तेज डोळ्यांनी तिआपाकडे प्रश्नाथक नजरेनें पा हिल,

: पोलिसला वर्दी दिली पाहिजे. उठा ! ”

“ कां £ काय भानगड आहे १ ?? अधेबट झोपत असलेल्या क्काल्डांनी त्रासिक स्वराने विचारलं,

:: तो मेळा आहे बिसरलांत £ ?

९४ गॉकींच्या गोष्टी

नि कोण १ ??

“ कोण! मास्तर ! ”

“६ फिलिप £ होय, मेळा आहे खरा.”

अप्णि तुम्ही इतक्यांतच विसरलांत १ ” तिआपाच्या स्वरांत

राग होता

काव्डा उठले, एक जांभई दिली. शरिरांतली हाडं काडकन मोडेपर्यंत शरीर ताठ करून आळस झाडला. |

“£ ठोक आहे. जा, जाऊन वर्दी द्या. ”

“ अंहं मी नाहीं जात, त्या सभ्य लोकांबद्दल मला मुळींच प्रेम नाहीं !” तिआपा उदास भावानं म्हणाला,

“बरं तर, मग तारासला उठबा पाहु, मी स्वतः जाऊन पहातो काय करतां येण्यासारखं आहे ते. ”

: हृ, तेच नीट जमेल, उठारे एं पाद्या !”

काल्डा आंत गेले ब मास्तराच्या पायश्या्शी उभे राहिले, मास्तरांच शरीर ताठ होतं. डाबा हात छातीबर असून उजबा हात पाठीखालीं होता. जणुं सर्व शक्ति एकबट्टन कोणाला तरी माराबयास निघाले होते. मास्तर आतां उठले तर दीडदशाहाण्याएवढे उंचच होतील, क्लाल्डाच्या डोक्यांत विचार चमकून गेळा, गत आठवणी काढीत ते आपल्या मृत मित्राच्या पायथ्याशी बसले. सबंध तीन वर्षे त्यांनीं एकमेकांच्या सहवासांत काढलीं हाती, आपली मान पुढें बांकवून तिआपा' आंत आला. कोणाला तरी टक्कर द्याबयास निघालेल्या बकऱ्याप्रमाणे तो ह्यावेळी दिसत होता, मास्तरांच्याजबळ बरून मास्तरांचा उत्तरेला शान्त ब थंड चेहरा बराच वेळ पहात होता तो,

“ मेळा आहे. शंकाच नको, चला माझी पण लवकरच पाळी धेणार आहे

माजी-माणस ९७

४१४४१ ४१ ४४४११ 0१-११ ४१ २१४ क ९ ७.५७ १७०. कडीधडीन्ी-रीनी-डी टी की ७०0०१४५१७१... १ रीपकडिनी अनी रज 00204 (1

“ ह्यापूर्वी च यायला पाहिजे होता. ” क्काल्डा खिन्नपणे म्हणाले,

“ खरं आहे. आणि तुमची सुद्धां, तुम्हीसुद्धा मरायळा पाहिजे एव्हांना, तुम्हा जगतां त्या रितीने आयुष्य घालविण्यापेक्षां मेळे असतां तर फार बरं, ?

री ७00: ०११/५/१॥५ टरी.

“ कदाचित आणखीच बाईट झालं असतं. तुम्हाला काय माहीत ?”

“: आणखी वाइट होणं शक्‍यच नाहीं. मेल्यावर ईश्वराशी संबंध येतो. यथे मनुष्याशीं, आणि मनुष्यांना आपण ओळखतो कसे असतात ते !”

“६ त सवव कबूल, पण तुमची कुरकुर बंद करा. ” क्लाल्डा रागाने म्हणाल,

सक्राळच्या त्या अ्धबट प्रकाशांत घरांत गंभीर शांतता पसरली.

बरा'च वेळ दोघेही आपल्या मृत मित्राच्या पायश्याशीं बसून होते. मधूनच ते त्याच्यावर दृष्टी टाकीत, परंतु दोघेही आपल्याच विचारांत गढले होते. नंतर तिआपार्ने सुरबात केली. |

“६ आपणच अंत्यविधी करायचा का? ”

“६ आपण नाहीं, पोलीसलाच करू द्या. ”

“ खरं पाहिलं तर तुम्हीच केला पाहिज. बाविलाफने दिलेले अर्जा- बद्दलचे पेसे तुमच्या जवळच आहेत. तुमच्या जबळ पुरेसे नसले तर मी भर घालतां.”

“६ माझ्याजबळ त्या'चे पैसे आहेत हे खरं, परंतु मी कांहीं अंत्यविधी करणार नाही. ”

£ ते चांगलं दिसत नाही. मेल्या माणसाला ठलुबाडण्यासारखं होतं. तुम्हाला त्याच पेसे पचवायचे आहेत असं मी सर्वोना सांगेन.

: मूख आहांत झालं, कांही कळत नाहीं तुळा म्हाताऱ्या,”

९द्‌ गारकीच्या गोष्टी

शीक शी नीही शीडी 920४ रशीली री ही टी ९४४ “६४५१५१ ९ हक भ्शीलीलीशशाजीशी डीजी जे लीडीलभ्लीनीनीडीक्ील लीची लोड शी नाली शी डीश शीट हाह शहा ह स / »./१/१-४८७१ ५-७ शो शी शी टा

शच

६ तुम्हांला वाटतं तितका बावळट नाहीं मी. परंतु मळा हं चागलं दिसत नाही खरं !”

“६ फार उत्तम ! परंतु मला एकटंच बसू द्या पाहूं जरा, ?

“ [किती पेसे हाते £ ”

५: पुं्चवीस रुपये, ” निष्काळजीपणे क्वाल्डानीं उत्तर दिलं

“ उत्तम ! मला पांच रुपये देतां का त्यापकी. ”

बिलंदर चोर आहेस कां. तिआपाकडे वेड्यासारखं पहात क्काल्डा गुरगुरले.

£ आतां कां ! चला काढा !?

“६ सेतान नाहींतर, चळ जा.मी स्मारक उभारणार आहे त्या पेक्षांतून,?

“६ स्मारक उभारण्याचा त्याला फायदा ? ”

:: मी एक दगड वब लंगर घेईन. दगडी कबर बांधीन त्यावर ठेवीन ब त्याला लोखंडाच्या सांखळीनें लंगर बांधीन म्हणज चांगलं जड होईल. ”

६६ ">.

ते कशासाठी ! वेडय्यासारखं काय बडबडतां.”

:६ तुम्हांला काय करायचं त्याच्याशीं ? ”

“ कांहीं हरकत नाहीं. परंतु मी सर्वांना गाष्ट सांगितल्या खेरीज राहणार नाही,” तिआपार्ने धमकी दिली.

काल्डानं त्याच्यावर शून्य दृष्टी टाकली पण अवाक्षरही काढलं नाहीं. मृत्यूच्या समोर नेहमीं भासमान होणारं अगम्य असं गंभीर बातावरण घर्मशाळेवर पसरलं होतं, |

“ हुझा ! ते पहा आलेच.” तिआपाचचं लक्ष बाहेर गेलं, तो उठला ब द्रवाजाकडे गेला,

त्याचवेळी एक पोलीस ऑफिसर, डॉक्टर ब मॅजिस्ट्रट आंत आले,

त्ये क र्र

प्रत्येकजण क्रमानं प्रेताजवळ जाऊन एका नजरेत सर्व प्रकार समजल्यानं परत झघून मधून ते क्काल्डाकडे संशयित चोरटी नजर टाकीत होत.

माजी-माणस ९७

आलेल्या लोकांक लक्ष न देतां छाल्डा चूप बसले होते. अखेर पोलीस अधिकाऱ्यानंचच प्रश्न विचारायला सुरवात केली. “ कशाने मेळा १ ”?

८८. .

यालाच विचारा. मी म्हणतो संबय नसल्यामुळं. £ तुझ्या बोलण्याचा अथ काय £१? मजिस्टेटन विचारले

“त्याला जं कांही होत होत त्याचा संशय नसल्यामुळें मेला. एवढंच माझं म्हणणं,

“ अस्सं ! बरेच दिवस आजारी होतां कां !”

: त्याला येर्थे बाहेर आणलं तर बरें पडेल, तेथे कांही. दिसत नाही. कदाचित कांहीं खुणा असतील ही.” त्रासलेल्या आवाजांत डॉक्टर म्हणाले.

“प्रेत बाहेर काढण्यासाठी कोणाला तरी बोलावून आण जा.” पोलीस अधिकाऱ्याने क्काल्डाला हुकूम सोडळा,

“ तुम्हीच बोलवा पाहिजे तर, मास्तर येथे राहिल्यास माझी कांहीं ह्रकत नाहीं,”

:: जातोस कीं नाहीं १ ” अधिकारी रागाने ओरडला,

“£ ओरडणं सोपं आहे” क्काल्डा अगदीं थंडपणे दांत विचकीत म्हणाला, जागचा तो रेस भरही हलला नव्हता.

८: गद्धा, जन्ममर याद राहील अदी तजबीज करतो बघ ” तो क्काल्डावर खेकसला, रागाने अधिकाऱ्याचा चेहरा लालीलाळ झाला होता.

५६ नमस्कार |! मंडळी ! पंतूनिकाफचा बुरसट पण लाघवी आवाज ऐकूं आला. पेतूनिकाफ दरवाज्यांतून आंतचच यत होता, आवतीभोंबती जम- लेल्या मंडळीचे चेहरे न्याहाळितांच तो चमकला, एक पाऊल मागे सरकला. त्याचा चेहरा क्रूर विजयी हास्यानं फुलला, गडबड काय आहे! कोणार्‍चा खून- बीन नाहीं ना झालेला ! क्कालडडाकडे कठोर नजरेने पहात त्यानें विचारले,

७

९८ गारकीच्या गोष्टी

हीर १५.११. शा शी$.४१ १७७ क ४00५ ३७

“ असाच कांहींतरी प्रकार दिसतोय ! ” मॅजिस्ट्रेट खुढासा केला,

पेतूनिकाफने दीधं श्वास टाकला, देवा ! काय हे ! ह्याच कर्माळा नेहमीं भीत आहे मा. मीं येथें आलो कीं नेहमी आंत डोकावून पाही आणि रभभातीन लगेच मार्गे पाय घेत असे. घरीं असल्यावर माझ्या मनांत भयंकर विःचार येत, देवा ! असल्या कृत्यापासून आमचे सर्वोच रक्षण करीत जा. ह्या मनुष्याला जागा नाकारण्याचे कितीदां तरी माझ्या मनांत आलं. हाच ह्या टोळीचा नायक आहे. पण भीतीनें प्रत्येक वेळीं चूप बसला मी. असे भदमाश आहेत म्हणून सांगू, तेव्हां जागा देर्णेच मळा योग्य बाटले. नाहींतर दुसरेच क्म ओढबलं असतं, आपले हात आपल्या शब्दांच्या स्पष्टी करणार्थ इलबीत पेतूनिकाफर्ने वाक्य पुरे केळे ब फिरून एक सुस्कारा सोडला.

अ

सर्व भयंकर मंडळी आहेत हा, आणि हा सद्गृहस्थ ह्या सोनेरी टोळीचा मुख्य, दरवडेखोरांचा सरदार आहे. ”

“ ठीक आहे | आम्ही घेतोच त्याला हातांत, झो सुद्धां ओळखून आहे ह्या बेरडाळा, ” सूडबुद्धीने क्काल्डाकडे पहात दरोगा साहेबांनी अर्थवूण उद्गार काढले.

“ खरं आहे बेट्या, आपण मुळीं लंगोटीयार तर आहोंत मुळीं. ” सलगाच्या स्वरांत क्काल्डा उद्गारले, कित्येकदां तुळा ब तुझ्या इतर दोस्ताना चुप राहण्यासार्ठी मीं ळांच दिलेला मळा आठवतो.”

“ सभ्य ग्रहस्थहो ! ऐकलंत ना! ह्या शब्दांची आठवण ठेवण्याची मी विनंती करतो. ह्याबद्दळ मी क्षमा करणार नाहीं. आपली ओळख आहे काय £ पक्का आठवण राहील अशी व्यवस्था करता. माझी सतत आठवण राहील असं बक्षीस लवकरच देतो तुळा, ”

“ जंगलाच्या बाहेर पडेपर्यंत कोल्हेकुई करू नथे मित्रा !” क्काल्डा

संथच होते.

माजी-माणसं ९९

हनी 200 “0 ०० ९ डोह हा हशी ही अक उके हर. री” 2५/"-०४>५१*/”/५* ५१५0 7 /१..००./५०१-/९/ शी शी४० 2१ ४0 /४/४६८४१ ४१ /९ /0१ १.४१ 20./0- "पडी डर" ४१.९ -४१४५-९ -९१ १४१४१५१ 2020200 ह हाजी

चष्मा घातलेळे तरूण डाक्टर त्याच्याकडे प्रश्नार्थक दृष्टीनं पाहूं लागले मजिस्ट्रटची दृष्टोही तीक्ष्ण झाली, पण तींत एखात्राची भढाई करण्याचं सामरश्ये दिसत नव्हतं, पेतूनिकाफची दृष्टी विजयानंदाने नाचत होती. पोलीस इन्स्पेक्टरने रागानं ओरडून घर डोक्यावर घेतलं.

दरबाजाशीं मार्टिनाफची काळिकमिन्न मूर्ति येऊन उभी रा! अगद शान्तपणे तो पंतूनिकाफच्या मार्ग येऊन उभा राहिला; इतक्याजबळ उभा होतां कीं पेतूनिकाफच्या खांद्याळा त्याची हनुवटी विकटली होती जवळजवळ. त्याच्या पाठीमाणून आपले सुजलेले लालभडक डोळे फाडीत तारास आंत डोकाबत होता,

“ बरं पण कांहीं तरी केळं पाहिजे,” डॉक्टरनी सुचविळें. मार्टिना- फच्या चेहऱ्यावर भीतीचं चिन्ह उमटलं, तो इतक्या जोरानें शिंकडा कां पेतूनिकाफ घाबरून ओरडळा. त्यानं आपलं शरीर इतकं बांकविल कीं तोल सुटल्यानं तो कोळमडतच इन्स्पेक्टर साहेबांच्या बाहुंयाशांत जाऊन अडकला

“ हु पहा प्रत्यंतर ! हे लोक कशातऱ्हेचे आहेत हे आतां स्पष्ट झालं कीं नाहीं ! भीतीनं अजूनही कांपत असलेल्म पेतूनिकाफ मार्टिनाफकडे पहात इन्स्येक्टरना उद्दे्ू न म्हणाला

काल्डाची हंसून मुरकुंडी बळली. मॅजिस्टेट ब डॉक्टर ह्यांनी पण त्या हृशांत भाग घेतला होता मोकळेपणानं, इकडे धर्मशाळेत प्रत्येक मिनिटाला ज्यास्त ज्यास्त लोक जमा होत होते. लाल, सुजलेले डोळे, अस्ताब्यस्त केंस झोपाळूं झिंगळेळा चेहरा, अशा अवतारानं सर्व मंडळी ह्या तीन पाळण्यांचं निरीक्षण करीत होती, पेतूनिकाफ तर सर्वच्या ओळखीच्या होताच.

| “ कोठें घुसतां ! चला फिरा पाठीमागे.” बरोबर आलढेल्या शिपायानं देडुक्याच्या सहाय्यानं सर्वबोना दरबाजापासून हटविण्याचा प्रयत्न केळा

परंतु तो पडला एकटा, इकडे दाराजबळील संख्येत सारखी भर पडत दोती. मग त्या शिपायाला दाद देणार कोण. प्रत्येकजण हळूंहळूं आंत घुसत

१००८ गोकींच्या गारी

होता. म्होडकामुळें त्यांचा श्वास जोरजोराने चालला होता. तर त्या कडबट: वासाने खोली भरून गेली होती. क्ाल्डाने एकदां सव मंडळीवर नजर टाकळी. ब नंतर अधिकाऱ्यांकडे वळला. अनिष्ट मंडळीचा हा एवा समुदाय पाहून त्यांना आधींच चमत्कारिक वाटूं लागळे होते. दिवायते सांपडे होते त्यांच्यामध्ये, त्यामुळे त्यांना सुरक्षिततेची पण काळजी पडली होती आपल्य.

"' सभ्यगृहुस्थ हो ! माझे हे भाडेकरी ब मित्र ह्यांची तुम्हाला ओळणख्च करून दिली पाहिजे नाही ! कारण पुढें मागे तरी, आपले कर्तग्य करीत असतां ह्यांची ओळख करून घेणं तुम्हाला जरुर पडेळ कदाचित ! मग आतांच ओळख्व करून घेतलेली काय वाईट,” टबाळी करण्याच्या उद्दशाने क्ाल्डानें अधिकारी वर्गांशीं बोलण्यास सुरवात केली.

गुद्मरलेल्या स्वरानं डॉक्टर इंसळे, मॅजिर टेरने आपले ओंठ घट्ट आव- ळून चेहऱ्याला चंबूचा आकार दिला. इन्स्पेक्टर साहेबानी मात्र आलेल्या प्रसंगाला तोंड देण्याची तयारी दाखविली.

शेड्टाफ शीळ घाळ ब ते आले कीं एक गाडी आणायला सांग,?? अंगणांत उभ्या असलेल्या शिपायाला त्यानी ओरडून हुकूम दिला.

“ठीक आहे. रामराम ! मी पण जातो आतां. महाराज ! ही. जागा आजच्या आज सोडून खाली करा. आपली सोय दुसरीकडे पहा, मला हें घर पाडायचं आहे. तरी त्याप्रमाणें तजवीज करा, नाहींतर मला अधिकाऱ्यांमार्फत उपाय योजावे लागतील,?? कुठल्यातरी कोपऱ्यांतून पेतूनिकाफ बोळत होता.

अंगणांत पोलळीसची कर्कश शीळ निनादत होती, घर्मशाळेंतळे रहिवाशी जांभया देत ब अंग खाजबीत रस्ता अडवून दरबाजांत उभे होते.

“* एकूण तुम्हांहा ओळख कून घेण्याची इच्छा नाहीं तर, सभ्य ग॒ह- स्थाला शोभेसं नाहीं वर्तन हॅ? हंसत क्काल्डा बोलत होता.

माजञी-माणस १०१

टी श४ १०७१ ७४.22 शी २4१2 >*१५४१/*,"-”५०-'*" “0१८४ "४१7 2 “कह हाळा "१०९१५५५ ९५-१५” /९0-४१ 0.0 ल शा-ही >/"-५५ /-/*-*१४"-९४५./-/५/*०* 4१.११ “* 1” १८१४१ 2१५ टीवी

पेतूनिकाफन खिशांतून पाकोट बाहेर काढलं. थोडावेळ हातांत 'चाळ- विले. नंतर कांहीं तरी विचार नक्की करून एक रूबल बाहेर काढला ब प्रेतापाशीं ठेवीत म्हणाला,

“ ह्या पापी मनुष्याच्या क्रियेकरतां. देवानंही त्याला क्षमा करावी म्हणजे झालं. ?

:: काय ” तूं! तूं अंत्यविधीसाठीं देणार ! चळ, उचल तो रूबल, बदमाश ! परत घेतोस कीं नाहीं ! लांड्याळबाड्या करून मिळविलेला रूबल एका सज्ञयया दिलाच्या माणसाच्या अंत्यविधीसाठी देणार? असा अपमान ! याद राख, हड्डीनहड्डी नरम करीन मी.” क्वाल्डा सिंहगर्जना करीत ओरडले,

6 साहेब !” घाबरलेल्या पेतूनिकाफनं इन्स्पेक्टरचा हात घट्ट धरून ठेवळा,

डॉक्टर ब मॅजिस्ट्रेट गर्दीगर्दीनं बाहे पडले. “शिद्टाफ आंत ये.” इन्स्पेक्टरनीं फिरून मोठ्याने हांक दिली. |

एकेकाळीं मनुष्यांत जमा असणाऱ्या प्राण्यांनी, त्या माजी माणसानी, दरबाजाचा रस्ता रोखला होता. आंत चाललेला सीन ते अत्यंत आवडीनं पहात होते. त्यांचे मळूळ चहरे उत्तेजित झाले-उमलले. त्यांच्यांत जीवन्त- पणा आला,

आपले रक्तासारखे लाळ डोळे गरगर फिरबीत ब दांत ओढ चावून काल्डा अजूनही पेतूनिकाफवर ओरडतच होते,

चोर, डाकू ! उचल तो रूबळ ! दुष्ट प्राण्या ! उचल झटकन. नाहीं तर मेळास म्हणुन समज. ” क्काल्डाच्या मुठी बळलेल्या होत्या.

पेतूनिकाफने घाबरतच रूबळ उचलण्यासाठी हात पुढें केळा व क्नाल्डा

जवळ आलाच तर स्वतःचं रक्षण व्हावं म्हणून .दुसरा द्वात ढालीसारखा काल्डाच्या बळलेल्या मुठीसमोर धरून ठेवला

१०२ गाकींच्या गोष्टी

य 1 आ. 0 > य “५८/५/* /९ १ ५./१..०९.,/..७-. ५.०१...

*" 20५0-५7": ५५/”१/">."-"-7/"2"/7/7"2":*2"*'/*/0/0/0":/: "६ ५१८१-७४

“£ इन्स्पेक्टर साहूब तुम्ही व सभ्य मंडळींना तुम्ही पण साक्षी आहांत बरंका!” | “६ हलकट व्यापाऱ्या । आम्ही “सभ्य ग्रहस्थ' कुठें आहोत! ” लिवब्हिंगचा किरटा आवाज होता तो.

रक्षणाकरतां इन्स्पेक्टरच्या पोटांत शिरण्यार्‍चा प्रयत्न करण्यासाठी घडपड करीत असलेल्या इताश्य पेतूनिकाफचे रक्षण, करीत असतां, तोंड वेडेंबांकडे करीत इन्स्पेक्टरनीं जोराने शीळ घातली.

“ अरे किड्या ! ह्या प्रेताच्या पायांची धुळ चाखायळा लावीन तुला ह्याचा अपमान केल्याबद्दळ, तूं काय. समजळास, चल हो चालता ! ” काल्डानीं पेतूनिकाफच्या कोटाची कॉलर पकडीत मांजरीच्या पिल्लाला फॅक्राबं तसं लीलेने त्याला दरबाजाबाहेर ढकललं

पेतूनिकाफला पडण्यापुरतीं जागा द्यावी म्हणून सर्वे बहिष्कृत मंडळी एकदम बाजूला सरली, क्काल्डाच्या धक्कयानं कोळमडून पेतुनिकाफ त्यांच्या पायाशी जाऊन पडला, प्राणाच्या भीतीनं जोरजोरानं ओरडत होता तो.

“£ मला मारताहेत ! खून ! खून ! मला मारलं हो ! ”

मार्टेनाफगे सावकांश पाय उचलला व त्याच्या डोक्यावर लाथ मारछो. आनंदानं बेहोष झालेळा लिव्हिंग त्याच्या तोंडावर बेधडक थुंकळा. पेतुनिकाफ आपल्या हातापायाच्या आघारावर अधवट उठला ब सरपटतच बाहेर अंगणांत आला, त्याच्या पाठोपाठ इंस्ण्याचे फवारे उडतच होते. ह्याच वेळीं आणखी दोन कान्स्टेबळ आंत आले

पकडा त्याळा : बांधून टाका ! ”

क्ाल्डाकडे विजयी मुद्रेने पहात इन्स्पेक्टरनीं हुकूम सोडला, मुसक्या बांधा चांगल्या आवळून. ” दुरूनच पेतुनिकाफ ओरडत दोता, त

माजी-माणस १०३

स्की अली छी करी कश कट अ क्क क ७ 7 ७२४९ फील अ ल जी करी की करी फटीभल ७४०, तन. न हिनतोपक १०१0७0७ १6.20 700 अ, ०६, ९९७/४, १७. ४०, ६ ७१, कक, कॅच

५६६ मला हात लावाल तर खबरदार. मी पळून जात नाहीं. मला जायच असेल तेथ जाईन मी, ?” आपल्या जवळ येणाऱ्या पोलिसाशीं झगडत काल्डा म्हणत होता.

एकएक जण भटक्या हळूहळू बाजूला झाला, गाडी अंगणांत आली, मिंध्या पांघरलेलीं एक दोन मुद्दाम बोलावून आणलेली अनोळखी माणसं मास्तरांचे प्रेत बाहेर काढीत होतीं.

: शोडा वेळ थांब, आतां दाखवता. तुला, ” इन्स्पेक्टर क्काल्डाला धमकी देत होते.

८ कसं काय क्लाल्डा ? ठीक आहे. आतां तूं पकडला गेलास. आणखी थोडं थांब. म्हणजे चांगलं समजेल कसं आहे ते. ?” आपल्या शत्रूचा पाडाव होऊन त्याच्या मुसक्या बांधल्या गेलेल्या पाहून पेतुनिकाफला आनं- दोमि उसळत होत्या. त्याने क्काल्डाची कुचेष्टा चालविली होती.

परंतु क्काल्डा शांत होते. दोन कान्स्टेबल्च्यामर्ध्ये अगदीं ताठ व करारी- पणानं उभं राहून मास्तरांचं प्रेत गाडीत कसं कांबलं जातं ते पहात होते. त्या दोघांपेकी एक मनुष्य लह्वान असल्यानं मास्तरांचे पाय ब डोक एकदम गाडींत जाऊं शकलं नाहीं. जणूं काय डोक्याच्या बाजूनं मास्तर 'गाडीब्राहेर उडी घेऊन जमिर्सीत लपण्याची धडपड करीत होते. असं केलं तरच ज्यांनीं कर्धी सुखाचा घांस एक दिवसही खाऊं दिला नाहीं, अशा मूर्ख ब कूर लोकांपासून आपलं रक्षण होईल अशी त्यांची कल्पना असावी कदाचित.

५६ त्याला घेऊन जा. ” क्काट्डाकड इशारा करीत इन्स्पेक्टरने पोळीसना सांगितलें,

एक शब्दही न बोळतां, भुवया वांकड्या करीत क्वाटडा अंगणांतून बाहेर पडळा. मास्तरांच्या गाडीजवळून जात असतां तिकडे न पहातांच त्यानी ग्रेताकडे मस्तक लळबविलं, दगडासारखा चेहरा करून मार्टिनाफ त्यांच्या पाठोपाठ जात होता.

१०४ गार्कीच्या गोष्टी

पेतूनिकाफचं आवार झपाट्यानं रिकामं झाले.

'घीअं 5 !! घोड्यांचे ळगाम ओढीत गाडीवान ओरडला. त्या ओबड घोबड स्स्त्यांमधून खडखडत गाडी चाळू झाली, गाडीच्या हिसक्‍्यामरोबर, थोड्याशा फाटक्या सिंध्यांनीं झांकलेलं मास्तरांचे दारीर वेडबाकडं उसळत होत. घर्मशाळा कायमची सोडली, आतां कर्धी परत यावं लागणार नाहीं ह्या कल्पनेने आनंदून मास्तर स्वस्थ चित्तानं जणू उड्या मारीत होते,

पेतूनिकाफ बराच वेळ गाडीकडे पहात होता. नेतर आकाशाकडे पाहून त्याने हात जोडले; व आपल्या कपड्यांना व टोपीला लागलेली घाण झाडली, समाधान व आत्मविश्रास त्याच्या चेहेऱ्यावर खेळूं लागला, पोलिसच्या पहाऱ्यांत पाठीशीं हात बांधुन टडोंगरमाथा चढत असलेळा क्काल्डा त्याला दिसत होता. पेतूनिकराफ विजय मेळाल्याच्या आनंदाने हंसला ब ध्मशाळेकडे बळला, पण एक दोन पावलं पुढें गेला नाहीं. तोच थांबला. भांबावला, दरबाजांतचच एक भयंकर म्हातारा मनुष्य पेतूनिकाफच्या डोळ्याला डोळा मिडवून उभा होता. त्याचं ते उंच धिप्पाड दरीर चिंध्याने झाकळलं असल्याने तो ज्यास्तच विद्रुप दिसत होता. हातांत काठी असून पाठीबर एक मोठी थोरली थेली हाती. त्या ओझ्याखाली तो बांकला होता, डोक छातीबर पुढे आलें होतें. जणू पेतूनिक्राफला डोक्याने टक्कर देण्याचाच त्याचा विचार होता.

“ तृ काण आहेस ! काय पाहिजे तुला ! ” पेतूनिकराफ ओरडला,

:६८मी होय, मी मनुष्य !” घोगऱ्या भसाड्या आवाजार्ने तो किंचाळळा.

त्या आवाजाची पेतूनिकाफला मजा वाटली. त्याचे समाधान झालें,

६६ मनुष्य ! ” तुझ्यासारखा मनुष्य कधीं तरी झाला आहे. काय जगांत (”

एका बाजूला होत त्याने म्हाताऱ्याला रस्ता दिळा. म्हातारा सरळ त्याच्यासमोर आला, तो कांही तरी पुटपुटत होता.

हाह अता की टी

भाजी -माणस्त | १०७

५: माणसं वेगवेगळ्या प्रकारची असतात. जशी देवाऱची मर्जी असेल त्याप्रमाणे, कोणी माझ्यापेक्षा वाईट असतात इतकंच. माझ्यापेक्षा सहखपटीनं किळसवाणी, ”

आकाशांत ढग गर्दी करत होते. एक मनुष्य आपल्या तीक्ष्ण डोळ्यांनी तेथल्या जमिनीची माजणी ब पहाणी करीत चालला होता, कसला तरी हिशोबद्दी चालला होता त्याचा तोडानें. त्या जुनाट घराच्या छपराबर एक कावळा बसून कावकाव करीत होता. विजयाने उन्मत्त होऊन आपली पुढे आणलेली सान इकडे तिकडे हालवीत होता.

आकाशाला व्यापून टाकणारे ढग हळूहळू खाली उतरूं लागले. ह्या उदास, दुःखी व पिळल्या जाणाऱ्या प्रश्वी वरीळ सर्वे घाण, मळ आपल्या पावसाच्या पाण्याने बाहून नेण्यासाठी जणूं ते तयार झाले हाते. पण काय करावया ब कशारीतीने करावयाचे हे नक्की न ठरल्यामुळे गोंधळून जागच्या जागीं उभे होते.

( (890७५८३ ऐ0६ 0006 ४7७७ 0७०0 ६्या गाष्टीचा अनुवाद.)

एकाचं नांव “ जिग-लेग ? आणि दुसऱ्याचं होतं ' होपफुल.? उचले ४ 0) ७) ७ | होते दोघेही.

ते शहरच्या बाहेर गछयाकुचांतून रहात व आसपासच्या खेड्यापाड्यांतून हातीं पडेल तें पळवीत. खुद्द शहरांत त्यांचा धंदा चालणं कठोण होतें. त्या लायकीचे शेजारी नव्हतेच त्यांचे.

दोघेही डामडोली नव्हते उगा'च. शिवाय काळजीनेंही रहात. एखादा कपडा, शेतकऱ्याचा कोट, कोंबडी वगेरे उचलण्या पलिकडे मजळ गेली नव्हती त्यांची, इतकं असूनही आसपासचे लोक त्यांना पक्के ओळखून होते. कचितूप्रसंगीं मरे मरेतो मार देण्याची धमकी द्याबयासही चुकत नसत ते त्यांना. परंतु ह्या सहा वर्षांत त्यांना तशी संधी मिळाली नसल्यानं त्यांची हाडं जागे- बर शाबूत होतीं.

“जिगलेग*ची' चाळीशी उलटली होती, तो भरपूर उंच परंतु तितका*च किरकोळ होता, चेहरा ओढलळेला असून दृष्टी नेहमीं जमिनीकडे वळठेळी असे. दोन्हीं हात पाठीमार्गे एकांत एक अडकवून ऐटीत लांब लांब पाबळे टांकीत चाढत असं, चालत असतां त्याची तीक्ष्ण नजर चोफर टेहळणी करण्यांत युतलला असे, लष्करी धाटणीच्या मिशांनीं त्याची जिवणी झांकून गेली होती.

जिगर दास्त १०७

- “ही.

त्याचा डावा पाय किंचित मोठा असल्याने चालतांना तो पाय तो ओंबाळून टाकीत असे, आणि म्हणूनच लोक त्याला जिगलेग ह्या टोपण नांवानें संबंधित असन व ऱ |

आपल्या सहकाऱ्यापेक्षां * होपफुळ ? पांच वर्षोनी ल्हान होता. तोही. उंचा पुरा असून छाती चांगली भरीव होती, त्याला मधून 'मंधून खोक- ल्याची ढांस लागत असून चेहऱ्यावरची हाडें वर आढी. होती. त्याचा चेहरा पिवळा असून त्याने दाढी वाढविठी होती. चालळतानां तोंडाचा नचंबू करून आपल्याशीच रुणगुणण्याची कवा शीळ घालण्यान्या संवय होती त्याला, ' होपफुळ ? एका शेतकऱ्याचा मुळगा होता.

दोघांनीं मिळून अनेक उद्योग केळे हाते; आणि अखेर उचल्याचा घंदाही सुरूं केला त्यांनी. तोही एकमतानेंच, '' ही दुकळ कधीं मरणार कोण जाणें, ” आसपासःचे लोक म्हणत. |

दोघही आसपासची खडी पायाखाली तुडवींत किंवा शाहराबाहेर्च्या जंगलांत किंवा एखाद्या गळ्लीकुचीत विश्रांति घेत. पोखची खळगी भण्ण्या- साठीं धंदा कसा चालबाबा, लोकांना चुकविण्यासाठी नवीन क्ल्प्त्या काय योजाव्या, ह्याचा विचार करण्यांत ते वेळ घालवीत. परंतु टेहळणी करण्याचं काम त्यांचे डोळे कधींच थांबवीत नसत,

>< >< > र्‌ » थेडी कडाडली. त्यावर्षी लांडग्यांचीसुद्धां अगदी देना उडाली हाती.

मग ह्या दोन मित्रांच्या दुर्दरोळा पारावार नव्हता म्हटले तरी चालेल, लांड- ग्यांनां आपण जीवे मारत असला तरी त्यांची भीतीही बाटते आपणांला. कारण नखे, दांत ही संरक्षणाची साघने असतात त्याच्यापाशी, आणि सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांच्या हृदयाला पाझर फुटणारा नसतो. अबलोकिक बुद्धिविमब क्रिबा पशूचे हृदय जबळ असलें तरच मनुप्य जीवनकलहांत यदास्वी होत असता असा जगाचा न्यायच आहे मुळीं,

१०८ गार्कीच्या गोष्टी

थंडीची प्रखरता ह्या मित्रद्रयाला चांगलीच भोवली. संध्याकाळच्या वेळीं दोघेही मिक्षा मागायला बाहेर पडत. परंतु त्यांचे सारं लक्ष पोलीसला चुकवि- ण्याकडे असे. एखादा बस्तुं पळवि्णेही त्यांना साधत नसे ह्यावेळी, थंडीच्या दिवसांत खेड्यापाड्यांतून जाण्यांत अर्थच नव्हता कांहीं, शिवाय बर्फावर पावलें उमटून पोलिसांना निष्कारण माग मात्र मिळावयाचा, त्यामुळे मुकशी झगडण्यांत ह्या मित्रद्रयाची शक्ति क्षीण झाली होती बरीचकद्यी, अधीरतेने ते वसंताची बाट पहात होते. बर्संताच्या आगमनाबद्दल ह्यांच्याइतकी उत्कंठा दुसऱ्या कोणाला क्वचितच लागली असेल.

अखेर एकदांचा बसंत आला. भुकेने गडबडलेले ते दुबळे जीव बाहेर पडले, शेतावरील बर्फ विरत होता झपाऱ्यानं, आणि हिरवेरिरव शुजके मधूनःच दिसत होते. कुरणे आरशाप्रमाणे चकाकत होती आणि ओहोळ मंजुळ नाद करीत बाहात होते. सूर्याची किरणे गारठलेल्या जीवांना नवचेतना देत होती. जमीन किती दिवसांत बाळू शकेळ ह्यावर त्यांचे अंदाज सुरू झाले. “होपफुलला' रात्री झोपही घड ळागत नसे. सकाळ झालीं कीं घरट्यांतून बाहेर पडणाऱ्या पक्षांकडे त्यांची आशाळभूत नजर लागायची, हळूं हळू आपली जाळी दुरुस्त करायला घेतलीं त्यांनीं.

शेतांत जाऊन हिर्याचार गवतावर त्यांनी जाळीं पसरबावीत, भुकेले पक्षी अन्नासाठी बणबण [फरत असतां त्या जाळ्यांत; येऊन अडकत. प्रत्येक पक्षामार्गे त्यांना पांच किंबा दह्या कोपेक मिळत. पुढें “ नेटळ ? फळांचा हंगाम आला. तीं फळें वेचून विकगं हाही त्यांचा, घंदा होता, सारांश बसतात त्यांना रोज नवीन नवीन कामं मिळूं लागली, पोटाची खळगी थोडीफार भरू खागली, प्रत्येक गोष्टींचा उपयोग करून घेत ते. 'मधुम? ' स्टांबेरी,? फुंजी,' कांहीं सोडलं नाहीं त्यांनीं, कित्येक वेळा दिपाई कबाइतीसाठी त्या मैदानांत येत, कबाइत संपल्याबर शिपायानी निशाणब जी करताना उडबिलेल्या बंदु-- कीच्या गोळ्याही ही जोडी गोळा करी, पोंडाला बीस कोपेक ह्या हिदोब्राने

जिगर॑ दोस्त | १०९

विक्री होत असे ह्या गोळ्यांची. अर्थात भुकेनं मरण्याची पाळी ह्या मित्रद्धयाबर आली नाहीं खरी. परंतु पोटभर जेबण्याचं समाधान व त्यामुळं वाटणारा उत्साह मात्र त्यांच्या बाट्यांला कधींच येऊं शकला नाहीं. >< >< ><

एप्रिलचा महिना. वृक्षांना नुकताच बहर आला: असून पालवी फुटत होती. गवत नुकतंच वर डोकावीत असून सूर्यप्रकाशाची मजा चाखीत असावं असा भास होत होता. आमची ही जोडी विड्या फुकीत रस्त्यानं चालली ; होती,

“ तुझा खोकला बळावत चालला आहे.” जिगळेग. जरा दटावणीच्या आवाजांत बोलत होता. |

“ अं, त्यांत काय मोठसें ! आता बरे बाटेळ पहा. ”

“ उगाच घर्मेड नको. दबाखान्यांतच गेलं पाहिजे, ”

“ कशासाठी १ मरायचं असलं सर येथेच मेलेळे काय वाईट १ ?

“ तंही खरंच म्हणा ! ”

ते जात असलेल्या रस्त्याच्या दोन्हीकडेने बये) वृक्ष असून त्यांच्या कोंबळ्या पांनांची सावळी पडली होती. रस्त्यांतून चिमण्या इकडून तिकडे उडत बागडत होत्या,

“ तुझी पाबलंही सरळ नांहीं पडत. ? थोडा वेळ थांबून जिगलेगने फिरून बोलावयास सुरवात केली.

“ कारण ही दमट हृबा असल्यानं मला गुदमरल्या सारखं होतं. .नीट- श्वास नाहीं घेतां येत, ” इतक्यांत त्याला ढांस ळागली*च,

विडी फुंकीत जिगलेग जवळच उभा होता. आपल्या सोबत्यावरची त्याची नजर जराही चळली नव्हती. होपफुळचा चेहरा हिरवानिळा होत चालला, दोन्ही हातांनी त्यानं छाती दाबून घरली हाती. त्याचे सबंध शरीर घुसळलं जात होते.

१५१० गॉर्कीच्या गोष्टी

कांही झालें तरा फुफ्फुसांना चांगलाच ताण बसतो एवढें खरं. चिमण्यांना मिववून दोघही रस्ता चालूं लागले चेला, आपण खड्याजबळ पोहाचलांच कीं, आतां एक वक्कर मारली पाहिज. कदांचित्‌ कांही हाताला लागण्याचा संभव आहे. नंतर मास्कोग्हाला ळसा घाळून घराक्रडे परतायचं. ? विडीचें थोटूक फेकीत नजिर-.लेग म्हणाला. म्हणजे ; तीस व्हत्टंची* मजल झालीच कीं, फुकट न जावो म्हणजे झालं, ?? | क डाव्या हाताला वळळे ते, ह्या बाजुला बसंताचा अजून शिरकाव झालेला _ नव्हता, चोहोकडे निराशेची अवकळा पसरली होती. एक खेचर मात्र रवंथ __ करीत भटकत होतं उगाच, त्याची बरगडीन. बरगडी मोजून घेतां येण्याजोगी _ होती, इळूहळूं पाय उचलीत ब्फाखालीळ गवत हडकीत होतं । उपाशी दिसतंय बिचारं, ” होपफळ म्हणाला _ “6 जी 555 ! ” जिग-लेगने हांक दिली त्याला | __ खैंचराने कान टवकारले. नकार दशक मुंडी हालवून त्यानं जमिनीकडे फिरून नजर लाविठी आपण आवडत नाहीं त्याला !?? होपफुळ म्हणाला. | चल आपण त्याला पकडूं या, 'जिप्सींच्या? हबाळी केळ तर सहा सात रुबल्स तरी सहज हातीं येतील, ” | मला नाहीं वाटत, काय करणार अश्या मरतमळ्याळा घेऊन १ कातडं तर आहे, ” | कातडं ! त्यासाठी इतकी स्ककम देतील असं बाटेते १. तरी कामाचं आहे कां. ! जोड्याचे चामडे हे तरी बरं :

कि भ के अहह गक पेक्षां रि म * . अ. २५ त्री शि | ॥ त ह कल मशकेलीक नाता ता

कहानी बोधन

फिरणाऱ्या भटक्या लोकांच्या गोळ टोळ्या... |

जिगर दोस्त | १११

त 0

परतु थाड बहुत तर देतील, ” हो, तै मात्र खरं जिग--लेगनें आपल्या कॉमरेडकडे पाहिले, “६ काय ! ” त्यार्ने प्र्छा केली. “ चमत्कारिक वाटतंय जरा.” ' कांबरं १”

११. कक जळी करीत हना. कक कल. ह कत

: जमीन ओळसर आहे, माग राहील, खेंचराला कुटे नेलं हे कळेल तेव्हांच. *

र्फिंडकी गुंडाळूं या. ?

“ र्‍वल |! प्रथम जंगलांत तर घेऊन जाऊं या. रात्र झाली कीं . जिप्सींकडे जाऊं, कांहीं लांत्र नाहीं फार, फक्त तीन व्हर्स्ट _ “ ऱ्वला तर, पण कांही झाळं तर ? ” “ कांहीं होत नाहीं नी जात नाही. ” जिग-ळेगच्या आवाजांत उद्धत आत्मबिश्वास॑ हाता सर्भाबार न्याहळत खेंचराला घेऊन ते जंगलांत घुसले, खेचर खेंकाळत त्यांच्याकडे पहात होतें.

श्रीद .. शद ३... ग्रेट शरद

_ अस्पन ? वृक्षांच्या राईत दोही बराच बेळ बसून होते. समोरच एक लहानशी रोकोटी जळत असून मधून मधून त्यांत ते काटक्या कुटक्या घालीत होते. आसपास ल्हान ल्हाभ ओहोळ खळखळत असून त्या आवा- - ज्ञाने तेथील शांतता भंग पार्वंत होती."वरची माती पाण्यानं बाहून गेल्यानं क्‍वाचित एखाद्या वृक्षाची सुळे असहायतेनें आपलं दरिद्री रप. दाखवीत

११२ गार्कीच्या गोष्टी

न्ही्‌ 0001 0 ती जी. जी पी ती र्ध डडिअअअअीविवान या अल्ला 2-४. शी क त्हन्टि

ब्लीचकीन् नी» >ध्डाललाना ही न्दाजालि नीरा

हाती, एखाद्या जुन्या पुराण्या स्मशान भूमीतील शांतता आसपास पसरली होती. शेकटीच्या जवळच एका खोडाला खेंचर बांधलेली असून तिचं तोंड होपफुलच्या फाटक्या चिंध्यांनीं बांधून टाकलं होतं.

पाय पोटाशीं घेऊन होपफुळ जमिनीवर पडला होता, नजर विस्तवावर स्थिर असून तोंडानं कांहींतरी गुणगुणत होता. कसल्या तरी विचारांत असाबा तो, त्याचा सोबती * ओऑसियरच्या ' कोवळ्या डहाळ्या खुडून त्यांची टोपली विणण्यांत गर्क होता.

जवळच बहाणारा ओढा होपफुलची साथ करीत होता. क्‍्वनच्चित जाळ- ही फुरफुरे,

“६ मग काय म्हणणं आहे ! केव्हां निघायचं ! ” होपफुलने विनारले,

“ अवकाश आहे अजून, चांगला अंधार पडल्याशिवाय जातां येणार नाहीं आपल्याला. ” काम न थांबवितांच जिग-लेगनं उत्तर केलें,

होपफुळ खोकत होता.

६ शारठलास ? ” बराच वेळानं जिग-लेगर्ने विचारिले,

“ नाहीं.... तसं नाही.... परंतु कशानं तरी अस्वस्थ वाटतंय खरं. ?

“ काय वाटतं ! *?

“ छाती घडधडतेय

ताप चढलाय का! ”

“ असं बाटतं, इसरंही कांहीं कारण असेल कदाचित, ”

थोडा वेळ चुप होते दोघेही. अखेर जिग-लेगर्नेच ज्ञान्तता मोडली.

“ बिचार करायचं सोडून दे बरं.

.1* कसला १ 2)

ेणत्याच गोष्टींचा करूं नकोस, ”

हापफुळ एकदम उत्तेजित झाला “:असं कसं म्हणतोस ” त्या खेचरा-

कडे पाहिळे की माझी खळबळ उडते, माझाही एक घोडी होती, थेट

जिगर दॉस्त ११३

अक

अरशीच अगदीं, जातिवंत जनावर हात. कोणतंही काम करून घ्या तिच्या- कडून, एकेकाळी जोडी हाती माझ्याजबळ, चांगला धंदा चालत असे तेव्हां.” कुठं बहावतो आहेस. असल्या गोष्टी नाहीं आवडत मला. जुन्या

गोष्टी म्हणज मेळेलीं मढी. तीं उकरून रडण्यांत काय अर्थ ! ” जिग--लेगरे तुटकं उत्तर दिले

होपफुल कांही बोलला नाही. मुठभर काटक्या उचचळून त्यानें आगठींत टाकल्या'व उडणाऱ्या ठिणग्याकड पहात स्वस्थ बसला. त्यानं मध्येच खे्वरा वर दृष्टी टाकली. बराख वळ एक टक दृष्टी लाबली होती त्याने. त्याच्या चेहऱ्यावर क्षणोक्षणी भाब बदल्त हाते.

जमिनीळा खिळल्याध्रमाणे खे्वर निशत्रळ उभी होती. चिंध्या गुंडाळल्यासुळें तिचं डोकं ओळखतांदी यत नव्हते ।

“६ उगाच कुरकुर करण्यांत काय अर्श ६ प्रत्येक गोष्टीकडे निर्विकार गोष्टीनं पाह्यला शिकलं पाहिज, दिवस रात्र हदी यावयाचींच आयुष्यांत, जेवायला मिळालं तर आनंद आहेच. परंतु नाहीं मिळालं तर कुरबुर करून काय फायदा. मनस्ताप करून उपयोग काय? तुझी बोलण्याची पद्धत तर फारच वाइंट, ऐकावसं मुद्धा वाटत नाहीं. परंतु आजारी आहेस तूं म्हणून? नजिग--लेग आवेक्यानं बोलत होता.

“£ तसंही असेळ कदाव्वित. माझे मन दुर्बल म्हणूनही असं होत असणार,?? होपफुळ खाळी मान धाडून बोलत होता,

“ त्याचंही कारण तुझं हृदय कोवळं आहे हेच. मळा नाहीं बाटत कांहीं सुद्धां.”

्वैचर पाय झाडीत होती. होपफुलची नजर तिच्यावर खिळली होती, जिग-लेगऱचं काम झपाट्याने चाळू होते.

८: आतां घोडी उरली तरी कुठें 1” होपफुळ एकाएकी उद्गारला, त्याच्या पापण्यांची झपाट्याने उघडय़ांप हात हाती,

६ त्याच्याशीं काय करायचं तुला १” जिंगलेगने कटोरतेने विचारलें,

टं

११४ गार्कीच्या गोष्टी

“ कांहीं नाही. आपली अशीच एक गोष्ट आठवली,” होपफुल्चा स्वर लज्जित झालेळा होता.

“ कसली गोष्ट ? ”

“ माझ्या एका रोजाऱ्याची घोडी चोरीला गेली होती, मायकेल नांब त्याचं, अशीच चरत असतां नाहींशी झाली ती घोडी, इतका रडला तो त्याळ्म समजलं तेव्हां. त्याचा पाय मोडल्याप्रमाणे वाटलं त्याला,”

; ६८ मग, १9

“ किती दिवस तरी दुःख करीत होता तो.”

“ आणि तुझा संबंध कसा पोहोंचतों त्यांत, ”?

त्या तीक्ष्ण स्वरानं होपफुळ शहरमला, ओशाळला.

“ कांहीं नाही. आपली सहज आठवण झाली इतकच, कारण घोडी नसली तर शेतकऱ्याचं काय राहिलं ? घोडी म्हणजे शेतकऱ्याचा प्राण,”

“ पुण मायकेलबद्दल तुला हळहळ कां बाटावी ? कांहीं अर्थ आहे कां तुझ्या वटबटींत ? ”

“ दुसऱ्याबद्दल कींब वाटणे साहजीक नाहीं का! ”

“£ कोंब ! आपल्याबद्दल कोणी दाखविली कां कधी ?”

६६ ह्याचा अर्थ १”

चप बेस. जायची वेळ होइल लवकरच, ” लवकरच १ ”

६६. होय >

होपफुळ शेकटी, जवळ ज्यास्तच खसकला., ब हातांतीळ काठीनं त्यानं काटक्या 'चाळवल्या, जिगलेग आपल्या क्रामांत गढलळा होता.. होपफुल बराच वेळ त्याच्याकडे पहात होता. . | 2 | आपण त्या खेंचराळा, मोकळं सोडलं तर ! ” त्यार्ने हृटकेच विचारलें

जिगर दोस्त ११७

।-' कीप 0०५५५१०७१४ शोब्टोल न ६८४ “५४४ नज -१-१०/००५२०१४०००४-/४/०-/०0-० ९०९००0४५८४" ४"-९१-९५४/४/१४५९४५५४%/१

6 तुझ्या स्वमाबाला औषध नाहीं खरं. '' जिगलेग रागाने म्हणाला,

£ तसं नाहीं. परंतु ह्या खेंचराला चार व्हस्टं न्यायचे म्हणजे कठीण काम, त्यांतून जिप्सीर्ना नाही घेतलं म्हणजे £

:६ तु पाहून घेईन मी.

६ अर्जी तुझी, ”

फिरून थोडा बेळ शान्तता पसरली.

होपफुळर्ने आतां स्वतःशीच बोलायला सुरबात केली,

“ खर्‍्चराला सोडलं म्हणून कांही बिघडणार नाही. फारसं, अजून रात्र आहे. कांहीं ना कांहीं मिळेलच बाहेर गेलो कीं, ह्या खेंचराळा विकून पेसे तरी काय येणार आहेत मो

त्या स्वगत भाषणानं जिग-लेग चिडला, त्यानें दांत ओठ खाल. पण बोलला नाहीं कांहीं. त्याच्या हातांठोळ डहाळ्या मात्र मोडत होत्या भराभर,

“५: आज काळ शोतांत ढोरं असतात. बदक आहेत. ”

“ सर्व ओकून टाक्रायला किती वेळ लागेल, ” जिगलेग संतापून ओरडला.

“ स्टीफन रागावू मकोस. पण खरंच सांग, तिळा सोडलं तर कांही बिघडेल का ? ”

५ कांहीं खालस कां आज ६८” जिग-लेग खेकसला.

नाही. ” खाल्या मानेने होपफुलने उत्तर दिले.

6 राहीनास कां उपाशी, मला काय त्याचं. ” जिगलेगचा चेहरा रागानं लाळ झाला होता. त्यांत बिस्तबाचा प्रकाश पडल्याने तो ज्यास्तचच लाळ दिसत होता. त्यानं आपल्या डहाळ्या बंगेरे गोळा करून त्यांचं गांठोडं

बांघर्ल,

लट री एडी फी प्ली ह ५६०७

ऱ्ह ४ नीड आ नीजीडीन “८ 2 ८०२०८ 2-0 ०८०. ₹ १ ९

११६ गार्कीच्या गोष्टी

ही” नन्ही जली नी ऱ्ह शीळ रवर ७"्ककच्टा

हा भावनाप्रधानताच आवडत नाहीं मला. तुला काय वाटेल ते म्हण, पण तुझा स्वभाव बदलणार नसेल तर आपलं घटायचं नाही. मीं अखेरचे सांगतो तुला तूं चमत्कारिकच आहेस. ? “: उगाच पोकळ बडबड नको. ” हपफुळ कांह!च बोलला नाहीं. त्यानं एक सुस्कारा सोडला, हळूंडळूं ता उठला. खेचराजबळ जाऊन तिला त्यानें मोकळे सोडलें चला आपण जाऊं या. “ तो म्हणाळा

4

त्या काळांखांतून दोघेही चालले होते. खचर त्यांच्या पाठीमागून चालली हाती. मध्येंच ती ठेंचाळली. पाण्यांत पडली,

“ बेडपटाबाई, पडळीस ना पाण्यांत, ” होपफुल उद्गारला.

जिग-ळेग विडळेला होता. कांहीं बोलला नाहीं तो

भयाण शान्तता पसरला होती, मधूनच बाजूुळा सारलेल्या फांद्यांचा सळसळ आवाज होई

भद्र हळूहळू वर यत होता. त्या प्रकाशानं तेथील काळोखाला धुक्या'चं स्वरूप आढ होतं, त्यामुळ ते जंगल ज्यास्तच गडद भासे, एकंदर बाताबवरण गर्भार व उदात्त होतं, अंधुक चंद्रप्रकाशांत 'बच? वृक्षाचे नवीन अंकूर जळत्या सणवत्ता प्रमाणे दिसत होते तर ओक वृक्षाची छाया चंद्रप्रकाशाला आपल्या जागत शिरण्याचा प्रतिरोध करीत होती | |

दाघहा चुपचाप चाळले होते, त्या अधारांतून चालणं कठीण जात होते. दोघेही ठेंचाळत, अडखळत, व्विखळांत रतत, होपफुळसारखा धावत होता. जिग-लेग पुढें चालळा होता. त्या विप्पाड शरिराची भव्य सावली होपफुलबर पडली होती,

“ आपण कोठें चाललो ! ” त्यानें मध्येंच विच रले, परतु उत्तर नाहीं.

जिगर दोस्त ११७

“ भाई, कसं तरीच वाटतंय मला. ” फिरून होपफुलने बोलण्याचा प्रयत्न केला. |

“ भलतंच. असं कसं होईल. ” निग-ठेग टोंचून उद्गारला,

“६ श्वास नाहीं घेववत. ”

“कां बरं ? ”

“: कारण तब्येत ढांसळते आहे, ”

“ अहे, तुझा मूर्खपणाच. आहे कारण त्याला कळलं कां १” मर्ध्येच थबकून जिग-लेग सोबत्याकडे वळून म्हणाला. बोलताना त्याने आपले एक बोट त्याच्या नाकासमोर घरळें होते.

होपफुलनें मान ज्यास्तच खालीं घातली. आपण अपराधी आहो असंच स्याचचं मन त्याळा खात होतें.

“ खरी गोष्ट आहे. ” तो हलकेच म्हणाला. त्याला आणखीही कांहीं बोलावयाचं होतं असं दिसत होतं. परंतु खोकल्याचा उमाळा आल्याने ते शब्द ओठातल्या ओठांत जिरले, बराच वेळ खोकत होता तो. त्याचं तोंड सताड उघडं असून मस्तकाला हिसके बसत होते.

जिगलेग त्याच्या पांदुरक्‍या चेहऱ्याकडे पहात राहिला, “' सबंध जंग- ळाळा जागं करशील तूं.” जरा वेळानं तो तुसड्या आवाजांत उद्गारला.

खोकल्याची ढांस ओसरली, मान वेळावून होपफुलनें सुटकेचा निश्वास सोडला.

'* खालीं बैस, विसाबा घे थोडावेळ ” जिगलेगर्ने हुकमी आवाजांत सूचना केली,

“ दोघही झाडाखाली त्या गार जमिमीवरचच बसले. जिगलेगमे एक विडी पेटविली व त्या धुराकडे पहात त्याने हळूंहळू बोळावयास सुरवा केली,

हृ पहा. आपल्याळा घर असतं तर आपण घरीं परतलो असता आपल्या ..”

श्श्ट गोकौंच्या गोष्टी

६ खरं आहे ” मान दुसरीकडे फिरबीत होपफुल्ने दुजोरा दिला. “ परंतु आपल्याला घर नाहीं, तेव्हां आपण पुढेंच गेळें पाहिजे, पटतं ना माझं म्हणणं,” सोबत्याकडे भेदक दृष्टी लावून जिंग-लेग बोलत होता होय. आपल्याला पुढें गेलं पाहिजे, माघार घ्यायला जागा नाहीं खरी, '' होपफुल कळवळून बोलत होता तेव्हां आपल्याला गेलंच पाहिजे. परत फिरायला जागाच नाहीं. मग त्याबद्दळ बोलून हळहळून तरी फायदा काय ? आणि ह्याचं खरं कारण म्हणजे आपला मूर्खपणा, किती कमालीचे मूर्ख आहोत आपण ! जिग-लेगऱचा कठोर, रुक्ष स्वर हवेत घुमत होता होपफुलच्या मनाचा चळबिचल झाली. त्याला स्वस्थ बसवेना, जमिनीबर पालथा पडला तो, त्यानं एक दीघ सुस्कार, टाकला, त्या आवाजांत एक तऱ्हेची घरघर होती, . __*' रिबाय दुसरी गोष्ट म्हणजे मळा खायलाही हवे असते. भयंकर आवड आहे मला त्या गोष्टींची. ” उदास भावानं आपलं भाषण जिग-लेगने संपविले, होपफुळ एकदम उठून उभा राहिला, त्याचा चेहरा निश्चयी दिसत होता, श्र “ कां. काय झालं १ ” जिग-लेगने विचारडे, “ वढा, आपण जाऊं या पुढ, ” ' अरे बा ! एकदम इतका उत्साह ! ” ६ चळ उठ आर्धी, ” चड तर, परतु असल्या क्षणिक उत्साद्दांत अथ नाहीं.” उठत जिग-ठेग म्हणाला अं. काय होणार असेळ ते होईल. पवी कोण करतंय त्याची १ ” जणू येणारं संकट हातानंच उडवून दत तो म्हणाला,

र...

क न्याय

जिगर दोस्त ११९

४४0८0२४९०१ ४४१११४१५१४१५ ची शीशिडीकाडडीडीडशषटीजीजी एनी शीथन्शीधरिडोधदाधरीलच्टीब्ध्नीप्वप्कीी ककी धी धणी कीर शी कीओीनप् डी जीनी

५६ सर्व उत्साह परत आढा तर ? छान ! ”

£ काय ! मला सारखा टोचून खातो आहेस, सारखी टवाळी चाल- विळी आहेस, आणि...देवा !”

:£६ मग उगाच गोंधळ कशाला माजवतोस ? ”

£ गोंधळ माजविला !”

८६ होय १9 |

£ हे पहा, मळा किती वाटलं म्हणून सांगू. ”

" कोणाबद्दल ! आणि कशाबद्दल ”

£ कोणाबद्दल ! त्या मनुष्याबद्दल असेळ कदान्वित,

“(त्या मनुष्याबद्दल १ छान. बरं ही घे थोडी तपकीर. ओढ न जा सवं विसरून. तुझं मन थोर आहे खरं, पण अक्कल नाहीं. त्या मनुष्याचा न तुझा कांही अर्थाअर्थी संबंध £ कसं समजावून सांगूं तुला ९ तूं त्याची कींब करतोस. परंतु तुझ्या गळ्याला नख लावण्याची, तुला टोपी घालण्याची त्यांची खटपट थांबते कां कधीं ? ”

“आपली कृति कबूल कर, कीं त्या दयेबद्दल तुला ही मंडळी जेल दाखवितील कीं नाहीं सांग, किती वेडपट आहेस तूं £ दया हं ! तुझ्याशी बाद घालताना कीं नाहीं थकली मी अगदीं. लोकांची कींब करण्याऐवजीं स्वतः- चीच कींब करीत जा कीं. काय मनुष्य आहेस अजत ? म्हणे.दया येते ! बाहवा | दया ! छी. ! 7

जिग--लेगऱचा पारा फिरून 'चढला. सहकाऱ्याबद्दल बाटणारी तुच्छता न उपहास पुरेपूर भरला होता त्या बाक्यांत, त्याचा स्वर चरचर कापीत जाणारा होता. दाब्दांच्या पडसादानं झाडांच्या फांद्या आणि झुडपे ह्यांच्या मधून सळसळ आवाज उठला. जणूं त्या कठोर सत्याला त्यांनीं दुजोराच दिला तो

होपफुल हें सर्व भाषण शांतपर्णे ऐकत होता. 'चालतानां त्याचे पाय

लटलट कांपत होते. हात बाहींतन काढून घेतले होते त्याने, त्याचं मस्तक विचारामुळं छातीला टॅकलं हात,

१२० गार्कीच्या गोष्टी.

“ ठोक आहे. अजून काय झालं? मी सर्द बरोबर करतों पहा, खेड्याजवळ पोहोचलो कीं मी एकटाच पुर्ढे जाईन, आणि तावडीत येणारी पहिलीच वस्तु घेऊन परत येईन पहा. माझी करामत पहार्‍च, एक चकार शाब्द बोळूं नकोस. ” त्याचे शब्द अस्पष्ट उमटत हाते. ळातींतून चमत्कारिक आवाज निघत होता, जिंग--ठेग सचरकला, तो एकदम थबकला. कांही तरी बोलावसं बाटलं त्याला. परंत हात हाळवून त्याने ते शब्द परत पाठविले, आणि तो फिरून जप्चाप चाढे. लागला.

“ दोघेही बराच वेळ कांहीं न बोलतां एंळूहळूं र्‍यालल होते.

जवळपास कोंबड्याचे आरवणं, कु्याचं भोंकणे ऐकू येऊं लागले. दूर अतरावर असलेल्या चःचेमधीळ घेटेचा सादश त्या जंगलच्या गंभीर वातावर- णांत सुम लागला, होपफुलने एकदम ब्रेठक मारली, “ तूं जा एकटाच. मळा येवबत नाही. मो येर्थच राहता. ज्यास्त कांही करतां येत नाहीं मला, माझा जीव घाबरा होत आहे. चक्कर आल्यासारखं वाटतंय.” तो एकएक शाब्द कष्टाने उब्बारीत होता.

“ छान ! काय थोडीशीही कळ नाहीं सोसतां येत आणखी १

ट्ट नाही. 08 “ अमिनंदनच केळं पाहिजे तुझं ह्या दुर्बलतेबह्वूळ, ? “ कांहीं शक्तिच उरली नाहीं माझ्यांत, ?

“ नवळ नाहीं, म्हणून काल्पाहून पोटांत अन्नाचा कण नसतानाही भटकर्ता आहोत आपण.

“ नाहीं. म्हणून नाहीं, पण माझं संपलं आयुष्य, पाहिलंस का रक्त कसं टिपकतं आहे ते. ”

'.. जिगर दोस्त १२१ होपपुलर्ने आपला हात उचलून जिग-लेगच्या समोर घरला, सबंध हात रक्तानं माखला होता. जिग-लेग घाबरला, त्याचा स्वर मंदाबला. :६ काय करावं बरं!” त्याने विचचारिले

तं जा पुढें. मी एकटाच राहता, जरा विश्रांति घेती

£ कुठें बरं जाऊं मी! खेड्यांत जाऊन सांगूं काँ कोणाला तरी जंगळांत एक मनुष्य आजारी आहे असं, कळल तर येईल कोणीतरी

मदतीला कदाचित, ”

६: नको. ठार मारतीळ आपल्याला,” त्याला फिरून ढांस लागली,

एकदम रक्ताची गुळणी आली त्याला

५ कसं बाटतंय आतां!” त्याच्या पाठावर हात फिरवीत पण दुसरीकडे पहात जिगलेगने विचारलं.

:“कांहीं आशा नाहीं.” होपफुलचा आवाज मोठ्या कष्टानं उमटत होता.

५६ बोलाबर्ताच्च कोणाला तरा

£ कोणाला बोलावणार £ ” होपफुळच्या आवाजांत निराशा ओत- प्रोत भरली होती

५६ मग थोडासा चालूं रहाकशील कां आणखा 4

५६ नाहीं

जिग-ठेंग कॉमरेडच्या उद्याशी बसलो त्यानं आपल्या गुदव्या मोवती हाताचा विळखा घातला होता. होपफुळच्या चेहऱ्याकडे ता! निश्वळ मुद्रेने पहात होता. होपफुलची छाती उडत होती, घशाढा. अरथर लागली होती. डोळे निस्तेज पडत चाळले, ओढ विळग होऊन दातार्‍चा कवळी उठून दिसू लागली, तोंडांतून फेस बाहर सत होता

-._ ५ अजून रक्त जातंय ? * जिग-लेंगन स्रड भावानं विचारलं, भाव-

नांचं कांही विलक्षण मिश्रण हात त्या विचारण्यांत

१२२ गारकीच्या गोष्टी

४ ९.८४४४र ११९ 2५२ “0१ /0--१५४१५-/४५४५४४-२१..०४/४/४/१-/४५/४/१/१४/१४0 ४४/११/४५0१ ४९१८7९ 2९४४ ४१.९ ४४४ 2 ही शध्शीध्डीध्यी शश कीश्शी ११ ४१५५0- ४५७१-2१ 4१४१ १५/४४/१११० ४/१/१ ०१ ७९०११४५५११ -०५/० ८७ 10५९0०0५०0 ५१.०० ०५०.

५ हू, » असा कांहींसा उदार त्याला ऐकू आला, त्यानं आपल्या गुढग्यावर मस्तक ठेवलें,

एका बाजूळा पहा - असून त्याच्या उतरणीवर लहान लहान झुडपं . पसरलीं हाती. त्या खोऱ्यांत मात्र ओक, अस्पन वगेरेसारखे वृक्ष खडे होते, चंद्र प्रकाशत होता, स्वप्नांत दिसणारा देण्यावा होता तो. जीवनाचा रग त्यांत दिसत नव्हता, बाहत्या ओढ्याळाही जणू मृत्युकाळची घरघर लागली होती; एकंदर देखावा भयाण, मनाला उदास करणारा असाच होता.

रणार मी. ” होपफ्फुलळ अस्फुट स्वरांत पुटपुटला, परंतु दुसऱ्याच क्षर्णी त्याचा आवाज उत्तेजित झाला स्टीफन मरता. जातो आतां.” तो खणखणीत आवाजांत म्हणाला. जिग--लळेग कांपत होता. त्याला हुडहुडी भरली होती जणूं, आपल्या आबाजानं त्या शान्ततेचा भंग होईल अशाच त्याला भीति बाटत असावी, अगर्दी हलक्या, मदु आवाजांत तो डोलत होता.

“ भाई, घाबरतास काय असा ! तुळा वाटतं तसा प्रकार नाहीं. साधा खोकला आहे हा, खरंच मिण्यासारखं कांहीं नाहीं ह्यांत, भाई, हुबार हो बरं, /”

“ देवारे ! अयाईंग !”” होपफुलचे कण्हत उद्गार आले.

“ भाई, घाबरू नकोस, शान्त रहा. आतां ही कळ नाहींशी होईल

हा. त्याच्या कानाशी लागून जिग-लेग त्या[चं, [किंबा स्वतःचं म्हटलं तरी शोभेल, समाधान करीत होता

फिरून तीच ढांस, आणि नंतर झपाट्यानं पळत आल्यासारखा दम लागला त्याला

भाई, क्षमा कर...माझे कांहीं चुकलं असेल...ती घोडी.. .भाई, क्षमा करक्षील ना !” तो अडखळत बोल्त होता

जिगर दोस्त १२३

७ व १७ ७ प ४८५७९ ७५९ “७१ क 0५७0५०७ हा. >, “९१ १-८... “0१४१११० १, १-८ ४-0 न, ५ 4. “ “५ .५ >

तूंच क्षमा कर मला.” जिग-लेग त्याला मधेच थांबवून म्हणाला मी कुठें जाऊं * काय होणार माझं एकट्याचं १ ” थोड्या वेळाने

तोच फिरून उद्गारळा हताशापणें.

“ घाबरू नकोस. देव तुला,..?” त्यानें वाक्य पुरं केलें नाहीं. त्याच्या घशांत कफ वाजू लागला. त्यानें पाय ताणले.

जिग-ळेग सारखा त्याच्याकडे विस्फारीत नेत्रांनी पहात होता. त्याची पापणीसुद्धां लवली नाहीं. कांही क्षणांचाच अबकाश पण युगाप्रमाणे बाटला त्याला.

होपफुलनें जरासं डोक उचलले. परंतु लगेच खालीं पडले तं.

: भाई, काय हवंय १ ” खालीं बांकत जिग-लेगनें विचारले, त्याला उत्तर मिळालें नाही.

कडवट नजरेने आपल्या मित्राकडे पहात जिंग-लेग थोडा बेळ तिर्थेच बसला. हळू हळू तो उठला. त्यानं टोपी काढली, छातीवर क्रांस केला. आणि धीमी पण निश्चयी पाबलं टाकीत त्यानें पर्वताची चढण चढाबयास सुरवात केली.

दिशा नुकत्याच उजळत होत्या, धूसर आणि निरुत्साही बातावरण पसरलं होतं, ओढ्याचा खळखळाट शान्ततेचा भंग करीत होता.

कसला तरी आबाज झाळा, कदानित एखादी कपार कोसळून ओढ्यांत पडली असावी, पक्षी दचकून उठले; दुसरीकडे गेले. सकाळच्या प्रशांत बेळीं दऱ्याखोऱ्यांतीलळ आवाज फार बेळ घुमत नाहींत; उठतात न लगेच विरतात, तो ओढा मात्र करुण गीत गात होता अजून ही.

:्यळल ल न कन, की अनाचननवकाळक कळाव: २ककरयी यी

३ै हिरवं मांजर

माझ्या कोठडीची खिडकी बरीच उंच असल्यानें तिच्यांतून पहाणाराला जेलच्या आवारांतीळ देखावा स्पष्ट दिसत असे. खिडकी कसली, उजेडासाठी तो झरोकाच होता म्हणाना ! थोड्याच उंचीवर छपराच्या उतरत्या कडेला लागूनच कबुतरांनीं आपलं घरटं बांधलं होतं. भींतीशीं रेबळ सरक्रावून त्यावर उभें राहून जेलच्या आवारांतली मजा मी पाहूं लागलों कीं ही कबुतरं माझ्या डोक्यावर घुमत.

जेलमधल्या रहिवाशांची ओळख करून घेण्याचे मला बरेंच प्रसंग येत असल्यानें बहुतेक सर्वांना मी ओळखत होतों. ह्या पिकल्या व गंभीर चेह- र्‍यांच्या वस्तींत झांझुत्रिन नांवाची व्यक्ति आनंदात, हंसतसुख म्हणून प्रसिद्ध होती.

ओरस चौरस अन दाणगट मनुष्य होता तो. भव्य़ कपाळ व फुगीर गाठ ह्यांमधील ते मोठाले पार्णादार डोळे चसकते असत सारखे. टोपी नेहमीं पाठी- मागें कललेली, शर्टच्या गुंड्या सदैव न लावलेल्या. त्याची प्रत्येक हालचाल त्याच्या आनंदी स्वभावाची साक्ष पटवात असे. राग आणि उदासीनता त्याला शिवलीच नव्हतीं कधीं. िपाया

सदेव हसणारा, दुसऱ्याला हंसविणारा गडबड्या स्त्रभाव होता त्यांचा. साहजिकच केदी नेहभीं त्याच्या भोंवती जमा होत. निरनिराळ्या युक्त्या पयुक्त्यांनीं तो पण केद्यांच्या दुःखपूर्ण उदास जीवनांत जराशी रम्यता आण- ण्याचा अयत्न करी,

हिरव मांजर १२७

शो ह. ९. ०५१ ७४७७१... शो १ १ शश कीन डक हटन

एकदां त्यानं तीन उंदरांना पकडले व त्यांच्या तोंडांत लगाम घातली. गाडीला जुंपण्यासाठीं घोडेच तयार केले होते त्यानें जणूं ते. परंतु कधीमधी त्याच्या खोड्या त्रासदायक असत. एकदां एक पोरगेलासा केदी भीतीला टेंकून झोंपी गेला होता. त्या मुलाचे केस बरेंच लांब होते. झांझुन्रिननं ते केस भीतीवर डकविठे. बिचाऱ्याला कापून काढावे लागले केंस.

झांझुत्रिनोशोिवाय आणखी एक प्राणी मंडळींच्या आवडीचा होता. तो म्हणजे एक मांजर. गुबगुबीत, लहान आकाराचं, लालसर रंगाचं, आणि अत्यंत खेळकर असं हे छोंटेसेंच पिल्ळू असून मंडळीचं तें एक करमणुर्काचें साधन होतें. त्याच्या पाठीमागून धावायचं, त्याला एका हातावरून दुसऱ्या हातावर झेलायचं, त्याला सर्कशींतले खेळ शिकवायचे, वगैरे आवडते खेळ होते त्या मंडळीचे.

मांजर दिसलं कीं मंडळीचं लक्ष झांझुत्रिनवरून उडायचं. साहजिकच त्याला ही गोष्ट पसंत पडण्यासारखी नव्ह्ती. कलावन्त होता तो. आणि इतर कलावन्ताप्रमार्णेच त्यालाही सवतःविषयींचा फाजील अभिमान होता. एका यात्कि- चित मांजरानं लाचा श्रोतृगण हिरावून न्यावा हें अथातच त्याला रुचण्यासारखें नव्हतें. अशावेळीं एकटाच तो एका कोंपऱ्यांत जाऊन बसे. त्या मांजराला हा मारल्याशिवाय रद्वाणार नाहीं असं वाटलं मला. सर्वांच्या विचाराचं आपणच केंद्र असाव॑ ह्यासाठी. धडपडणाऱ्या ह्या आनंदी जीवाची कोंवही वाटली मला. लोकांना खुष करण्याची ही जी ओढ असते तीच मनुष्याच्या उन्नततीस मारक ठरते अखेरीस.

तुरुंगांत जीवन कंठायचं असलं कीं तेथील भीतीला लागलेल्या वाळवीचं जीवनही मनोरंजक वाटायला लागतं. जेल आवारांतील मंडळीचे खेळ पहाण्याची माझी उत्सुकता किंवा त्या मनुष्याला मांजराबद्दल वाटणारा हेवा वगेरे गोष्टी. ज्यांनीं तुरुंगाचा अनुभव घेतला आहे त्यांनाच ह्यांतील रहस्य उलगडूं दाकेल.

भः म मॅ न

सूर्य चांगलाच प्रकाशत होता त्या दिवशीं. हळूहळू आवार कैद्यांनी फुलं लागलें. तुरुंगाला नुकताच हिरबा रंग देण्यांत आला होता. ती रंगाची बादली अजूनही आवारांतच पडली होती.

झांझुत्रिनच्या डोक्यांत कांहींतरी कल्पना चमकली. त्यानं आपल्या मिशा- रंगविल्या. लालबुंद चेहऱ्यावरील त्या हिरव्या मिशा पाहून सर्वांना इंसूं लोटलें,

रै

हिरिवं मांजर

माझ्या कोठडीची खिडकी बरीच उंच असल्यानें तिच्यांतून पहाणाराला जेलच्या आवारांतील देखावा स्पष्ट दिसत असे. खिडकी कसली, उजेडासाठी तो झरोकाच होता .म्हणाना ! थोड्याच उंचीवर छपराच्या उतरत्या कडेला लागूनच कबुतरांनीं आपलं घरटं बांधलं होतं. भाोंतीशी टेबल सरकावून त्यावर उभें राहून जेलच्या आवारांतली मजा मो पाहूं लागलों कीं हीं कबुतरं माझ्या डोक्‍यावर घुमत.

जेळमधल्या रहिवा्यांची ओळख करून घेण्याचे मला बरेंच प्रसंग येत असल्यानें बहुतेक सर्वांना मी ओळखत होतों. ह्या पिकल्या व गंभीर चेह- ऱयांच्या वस्तींत झांझुब्रिन नांवाची व्यक्ति आनंदीत, हंसतसुख म्हणून प्रासिद्ध होती.

औरस चौरस अन दाणगट मनुष्य होता तो. भव्य कपाळ व फुगीर गाल ह्यांमधील ते मोठाले पार्णादार डोळे चमकत असत सारखे. टोपी नेहमीं पार्ठी- मार्गे कललेळी, शटंच्य़ा गुंब्या सदैव न लावलेल्या. त्याची प्रत्येक हालचाल त्याच्या आनंदी स्वभावाची साक्ष पटवीत असे. राग आणि उदासीनता त्याला शिवलीच नव्हतीं कधीं. कि | ह. क हज

सदेव हसणारा, दुसऱ्याला हंसविणारा गडबड्या स्वभाव होता त्यांचा. साहजिकच केदी नेहमीं त्याच्या भोवती जमा होत. निरनिराळ्या युक्त्या मयुक्त्यांनीं तो पण केद्यांच्या दुःखपूर्ण उदास जीवनांत जराशी रम्यता आण- ण्याचा प्रयत्न करी,

हिरव माजर १२७

१ हा क शै १७० शकी. ळी होनन 0 क 3

एकदां त्यानं तीन उंद्रांना पकडलें व त्यांच्या तोंडांत लगाम घातली

गाडीला जुंपण्यासाठीं घोडेच तयार केळे होते त्यानें जणूं ते. परतु कधीमधी त्याच्या खोड्या त्रासदायक असत. एकदां एक पोरगेलासा कैदी भीतीला टेंकून झोपी गेला होता. त्या मुलाचे केंस बरंच लांब होते. झांझुत्निननं ते केस भींतीवर डकविले. बिचाऱ्याला कापून काढावे लागले केंस.

झांझुत्रिनशिवाय आणखी एक प्राणी मंडळीच्या आवडीचा होता. तो म्हणजे एक मांजर. गुबगुबीत, लहान आकाराचं, लालसर रंगाचं, आणि अत्यंत खेळकर असं हे छोटेसेंच पिल्लू असून मंडळीचं तें एक करमणुर्कांचें साधन होतें. त्याच्या पाठीमागून धावायचं, त्याला एका हातावरून दुसऱ्या हातावर झेलायचं, त्याला सकेशींतले खेळ शिकवायचे, वगेरे आवडते खेळ होते त्या मंडळीचे.

मांजर दिसलं कीं मंडळीचं लक्ष झांझुत्रिनवरून उडायचं. साहजिकच त्याला ही गोष्ट पसंत पडण्यासारखी नव्हती. कलावन्त होता तो. आणि इतर कलावन्ताप्रमार्णेच त्यालाही स्वतःविषयींचा फाजील अभिमान होता. एका यात्कि- चित मांजरानं त्याचा श्रोतृगण हिरावून न्यावा हे. अथोतच त्याला रुचण्यासारखें नव्हतें. अशावेळीं एकटाच तो एका कोंपऱ्यांत जाऊन बसे. त्या मांजराला हा मारल्याशिवाय रहाणार नाहीं असं वाटलं मला. सर्वांच्या विचाराचं आपणच केंद्र असावं ह्यासाठी. धडपडणाऱ्या ह्या आनंदी जीवाची कींवही वाटली मला. लोकांना खुष करण्याची ही जी ओढ असते तीच मनुष्याच्या उन्नततीस मारक ठरते अखेरीस.

तुरुंगांत जीवन कंठायचं असलं कीं तेथील भींतीला लागलेल्या वाळवीचचं जीवनही मनोरंजक वाटायला लागतं. जेल आवारांतील मंडळींचे खेळ पहाण्याची माझी उत्सुकता किंवा त्या मनुष्याला मांजराबद्दल वाटणारा हेवा वगैरे गोष्टी. ज्यांनीं तुरुंगाचा अनुभव घेतला आहे त्यांना'च ह्यांतील रहस्य उलगडूं शकेल.

भः ६. ८ न

सूये चांगलाच प्रकाशत होता त्या दिवशीं. हळूंहळूं आवार केद्यांनीं फुलं, लागलें. तुरुंगाला नुकताच हिरबा रंग देण्यांत आला होता. ती रंगाची बादली अजूनही आवारांतच पडली होती __ झांझुत्रिनच्या डोक्यांत कांहींतरी कल्पना चमकली. त्यानं आपल्या मिशा- रंगविल्या, लालबुंद चेहऱ्यावरील त्या हिरव्या मिशा पाहून सर्वांना इंसूं लोटले

१२६ गार्कीच्या गोष्टी

“८४५ ७७४५१०७ - हली री.४५४ 2.०0. हीही लक ोजहीजीच्टील 2. हो. हती

त्याचं अनुकरण म्हणून दुसऱ्या एकानं आपला वरचा ओंठ रंगविण्याला सुरवात केली. झांझु्रिनला आवडलं नाहीं तें. बचकन रंगांत हात बुडवून त्यानें त्या माणसाच्या अंगावर झाडला. त्याचा सवेच चेहरा चित्रित झाला. त्यानं मान फिरविली. झांझुत्रिन टाळ्या वाजवीत त्याच्या भोंवतीं नाचत होता; तर मंडळींत हंसण्याचे फवारे उठत होते.

इतक्यांत कुठुनरसें तें मांजर आलं तिथें. अगदी ऐटींत चाललं होतं तें. मंडळीच्या पायाखाली तुडवलं जाण्याची भातिसुद्धां वाटली नाहीं त्याला.

___ “पुसी आली बरं का ” कोणाचं तरी लक्ष गेलं तिकडे.

* पुस, पुस, चल ये इकडे, ” प्रत्येकानं मांजरीला जवळ घेऊन कुरवा- ळण्यास सुरवात केली. |

* किती गलेलडु होत आहे पुसी १ ”

“ आणि पंजा तरी पहा कसा आहे तो. ”

_ “जाऊंद्या हो! सोडा. तिला मोकळं. ”

मांजरीबरोबर खेळ सुरूं झाला. झांझुज्रिन एकटाच मिक्यावरचा रंग पृ्शीत उभा होता.

सर्वांच्या पाठीवर आलटून पालटून उड्या मारणाऱ्या पुसकडे त्याचंही लक्ष वेधलें होतें. मंडळी मात्र त्याला पार विसरून गेलेली दिसत होती.

“ आपण मांजरीला रंगवू या. ” झांझुन्निननें सूचना पुढें मांडली. करम- णुकींचा नवीन प्रकारच आपण सुचवीत आहों असं तो भासवीत होता. त्याबरो- बरच त्याच्या आवाजांत एक तऱ्हेचा विनवणीचा सूर निघत होता.

: __ मंडळींत खळबळ उडाली. “ परंतु तसं केल्यानं मरेल ना ती. ” ___ "“ गरीब सुक्‍या प्राण्याढा रंग द्यायचा म्हणे. वारेवा ! ” _ “ जीवन्त भण्याला रंग देणार ! झांझुब्रिन ! कमाळ आहे तुझी ! ”

“मल' गंमत वाटेल खात्रीनं.” कोणीतरी उत्साहाने झाझुब्रिनला दुजोरा दिळा. __ मांजर झांझुनिनच्याच हातांत होती. एव्हांना रंगाच्या बादलीपर्यंत पोहोंचला होता तो. ह: क. “यो

दविरबं मांजर १२७

“ पहा गड्यानों, मजा दावितो मनी आपंली रंगवितों. हिरव्या रंगी सुंदर खाशी खुलली केशी मनी सानशी. वि __ झांझुब्रिन गरात .होता. त्या गाण्यानं हंसण्याचं पेंव फुटले. मंडळी हंसण्याच्या नादांत असें तो झांझुन्रिननं होपटी पकडून मांजरीस रंगांत बुडवून काढली. _ आतां त्यानं नाचायला नी गिरक्या घ्यायला सुरवात केली. तोंडानें गाण्याचे सूर निघत'च होते. हंसतां हंसतां मुरकुंडी वळली सर्वांची. प्रत्येक क्षणाला हंसण्याचा आवाज चढतच होता. कित्येकांनी खरोखरीच लोळण घेतली जमिनीवर. तर कांहींनी तोंडावर हातरुमाल घरून दुसरीकडं पाह्यला सुरवात केली झांझुत्रिन स्वतःच्या कह्यांत राहिला नव्हता ह्यावेळी. लोकांचं तें निरथेक हास्य आपणासमुळंच उफाळतं आहे ह्याची जाणीव होती त्याला. चेहऱ्यावरील रेषा- रेषांतून विजयाचा उन्माद ओसंडत होता नुसता. लोकमनावर आपण ताबा मिळवला आहे हें विसरला नव्हता तो. नव्य व गीत दोहोंला खंड पडला नव्हता आवारांतील चराचर वस्तु हंसत असल्याचा भास होत होता ह्यावेळीं. बायकांच्या विभागांतून त्याही डोकावून हंसत होल्या. नेहमींचं जड, उदास, दारुण यातनामय जीवन नाहींस झालं होतं क्षणभर. आवारांत मधूनच कुठेंतरी गवत उगविलेलं होतं. त्यावर त्यानं मांजरीला ठेवलं. श्रमामुळें चेहऱ्यावर घाम झरझरून उठला होता. परंतु तें उन्मादक नृत्य नाळःच होतं त्याचं

परंतु हसण्याची हिरिरी मात्र ओसरली होती. एकंदर प्रकाराला भडक रंग चढल्याममाणें वाद लागलें त्याला. लोक कंटाळले. मधूनच एखाद दुसऱ्याला अजू- नही हसण्याची सुरसुरी येई. हळूं हळूं सर्वेच चूप झाले. बिचारं मांजर मात्र गवतावर पडून विव्हळत होतं केविलवाणं. गवतांत त्याचं अस्तित्व जाणवतसुद्धां _ नव्हतं. रंग डोळ्यांत गेल्यानं त्याची दृष्टी गेली होती. त्याची हालचाल थंडावत होती. पाय लटलट कांपत होते. जणूं जमिनीला चिकटले होते ते. त्याचं म्याव म्यॉव मात्र हृदयाला कांपवीत होतं |

हह रोध

१२८ गोरकीच्या गोष्टी “ शिकारी कुत्रा आहे खरा.” कोर्णातरी उद्गारलं. लोक थिजलेल्या डोळ्यांनी पहात होते त्या कलावन्ताकडे. “ जन्मभर असंच हिरवं राहणार का हें १ / एकानं विचारलं जन्मभर ! खरोखरीच ! किती वेळ जीवन्त राहील आतां असं वाटत :£ मृत्यूची छाया पसरत चाललेली दिसत नाहीं का त्याच्यावर १ ” एका वद्ध केद्यानं म्हटलें मांजर कापत होतं. केद्यांच्या भावना बदलत होत्या मरणार तर ! ?” समजा आपण आंघोळ घातली त्याला तर कोणीच बोललं नाहीं. तो मांसल हिरवा गोळा त्यांच्या पायाशी येऊन धघडपडला. त्याच्या आवाजांतली आतेता अश्वरणता व्यक्त करीत होती त्याची हुश ! घामाघूम झालोय नुसता. ” जमिनीवर आपला देह पसररात झांझुत्रिन म्हणाला. परंतु कोणी लक्ष दिळ॑ नाहीं त्याच्याकडे काडी इतक ही एका तरुणानं त्या पिलाला उचळून घेतलें. पण दसऱ्याच क्षणीं खाली ठ्वलें. परत. शखयर जळतय नुसतं. बिचारा कांहीं फार वेळ काढीत नाहीं खास काय मिळालं सुक्‍या जनावराला मारून १” तो म्हणाला थांबा ! जरा हुशार झालेलं दिसतंय. ” दसऱ्यानं आज्या दाखविली ___ अजूनही त्या गवतावर त्याची धडपड चालूच होती. चाळीस डोळे त्याच्या हालचालीवर खिळले होते. एकाही . चेहऱ्यावर हास्याची अंधुकशी. लकेरहे. आढळत नव्हती. मांजराला होणाऱ्या यातना त्यांच्या चेहऱ्यावर प्रतीत होत होत्या हुशार दिसतेय म्हणे. कसली कपाळाची १ बिचारी पस. किती जीव डावला हता सर्वांना. आपण कां बरं असं दुखविलं तिला ? तिची सुटका करणं शक्‍य नाह कां कोणाला ९ ” एक आवाज उठला आणि ह्या सर्वांचं कारण-तो पहा. कशी मजा पाहतो आहे तो. ” दुसरा ओरडला |

ता एकट्यालाच काय म्हणून बोल. सर्वांनींच नाहीं का कबूली दिली. तेव्हां १ “ सर्वांना शान्त करण्याचा आव आणीत झांझुब्रिन म्हणाला ऐका, ऐका ! म्हणे सर्वांनी कबुली दिली. मी चांगला नको म्हणत

होतों. पण तुझं लक्ष कशाला असणार तुझ्याच डोक्यावर खापर आहे ह्याचं;'” एक तरुण ओरडला |

तड कनक

हिरव मांजर | १२९;

जू

“ कृपा करून ओरडूं नको असा.” झांझुब्रिनच्या आवाजांत अजीजी होती एका वृद्धान मांजर उचळून घेतलं. “ केरोसीनमध्यें बुडवून काढलं तर हा रंग जाईल बहुधा.” त्यानं आपलं मत व्यक्त केलं “ माझं ऐकाल तर शेपटी धरून भीतीवर आपटा. सर्वात सोपा न खात्रीचा उपाय आहे तो.” झांझुब्रिननें हांसत मध्येंच तोंड खुपसलें सतान ! नाहीं तर.” वृद्धाच्या हातून मांजर घेऊन एक तरुण धांवत सुटला. वृद्ध व आणखीही कांहीं पाठोपाठ गेळे. बाकीची मंडळी झांझुन्रिनच्या सभोवती जमली होती. त्यांच्या डोळ्यांत त्वेष संचरला होता. परंतु बोलण्याची इच्छा कोणालाच नव्हती लक्षांत ठेवा. सवे दोष माझ्याकडेच नाहीं एकट्याकडे. ” झांझुन्रिन

न्शि नन त की आ

गुरयुरला.

“ -चूप ! एकट्याकडे नाहीं तर दुसरा कुणी साथी होता वाटतें १ ”

“ असं कसं म्हणतां १ तुम्हांपैकीं प्रत्येकानं उत्तेजनच नाहीं कां दिलं मला १” झांझुब्रिननं जरा भीतभीत'च वाक्‍य पुरें केलें

“ कुत्र्या ! चूप !”

एकानें झांझुब्रिनचे दांत पाडण्यासाठी मूठ वळली. परंतु त्यानें चपळाई करून मांन वळविली. त्यामुळें दांत वाचले. फक्त मानेवर्च एक जोराचा गुद्दा बसला.

“ मित्रानो...” त्यानें काकुळतीला येऊन सुरवात केली. परंतु