h>. ri mj':

^^i^'

AM

'as^^' M' fe'

>Mr

y-»':ia

^^v.'^t-

•»»*x.j« »-...*"•

t^>r¥>'

^^" ir'

i^;.K..Fi.i

^■^'i^r-

p'y^t

^ ï.

-R.. -^^ |>:j|^

^: I?, f

;•■ t^ l^i- t-

P: P

i^' M

>/rV )^"

j.» I'

-■^1^ P.#.'-^

. • '^- .^

iTj* >ï ■>» 'V"

yti.'^f

rt'

CVIIBRIS

DAKRAMER

JAN PIETERSZ. COEN

BESCHEIDEN OMTRENT ZIJN BEDRIJF IN INDIË

MMIMMMHM

EVA MENT, ECHTGENOOTE VAN J. PIETERSZ. COEN.

I I $ 't

RiH,

..J-J

■•Ü ^i f-' i

M'V*; -^ V

U^Q'A ipq^T^]'! I MAU TT00M30TH33 .TM3M l\/^

Digitized by the Internet Archive

in 2009 with funding from

Ontario Council of University Libraries

http://www.archive.org/details/janpieterszcoenb01coen

f f $ i

w^v

*rww

M:h^;

■ '^% m p> f\

■i ^' '

'V^/

JAN PIETERSZ. COEN

BESCHEIDEN

OMTRENT ZIJN BEDRIJF IN INDIË

VERZAMELD DOOR

Dr. H. T. COLENBRANDER

UITGEGEVEN DOOR HET KONINKLIJK INSTITUUT VOOR DE TAAL-, LAND- EN VOLKENKUNDE VAN NEDERLANDSCH-INDIË

EERSTE DEEL

'S-GRAVENHAGE

MARTINUS NIJHOFF

1919

Opgedragen

aan

Hare Majesteif de Koningin der Nederlanden

Beschermvrouwe

van

hef

Koninklijk fnsfifuuf voor c/e Taal-, Land- en Volkenkunde

van Nederlandsch-Indië

INHOUD.

Inleiding XIII.

IJan. 1614 • 1.

Aankomst, 1. — Rois, 1. — Toestand te Bantam, 3. — Resluiten te Bantam genomen, 4. — Pangeran van Bantam, 5. — Tlieunemans, 5. — Loge te Jacatra, 6. — Amboina, 7. — Kolonisatie en religie, 9. — Inlandsche bevolking, 10. — Engelsohen op Amboina, 11. — Hitoe tegen Loehoe, 14. — Batjan, 15. — Ternate en Tidorc, 15. — Aanval op ïi- dorc, 16. — Solor, 21. — Contract met Booten, 22. — Grissec, 23. — Japara, 24. — Ja- catra, 24. — Jolior, 26. — CoromandeI,28. — Sockadaua,oO. — Patriasclie missiven, 31. — Patani, 33. — Aangekomen schepen, 35. — Ketourscliepen, 35. — BeUoefto aan con- tanten, 36. — Generale boekon, 37. — Pietcr Botli, 37. — Engelschcn te Bantam, 38. — Schenkagiën voor Jacati-a, 38. — Magellaanscbe Compagnie, 39. — ApoUonius Scliotte, 39. — Xaijver tusschen Bantam en Jacatra, 40. — Drinkwater, 41. — Overleden per- sonen, 41. — Raad van Indië, 42. — Eisch voor Indië, 44.

IOFebr. 1614 49.

Aangekomen schepen, 49. — Portugeezen voor Bantam, 50. — Klachten der Engel- sclicn, 5h — Japan, 51. — Gouverneurs van Amboina, Banda, Solor, 51.

10 Xov. 1614 52.

Aangekomen schepen, 52. — Gesloten rekeningen, 54. — Correspondentie mot de buitenkantoren, 55. — Cotoels en Theuuemans, .56. — Meesterschap ter zee niet genoeg, 56. — Coromandel, 57. — Atjeb, 60. — Johor, 61. — Bantam, 62. — Jacatra, 73. — De Mataram, 73. — Grissee ; Makassar, 75. — Soekadana, 75. — Boetou, 76. — Solor en Timer, 76. — Banda, 78. — Amboina, 79. — Molukken, 80. — Patani en Siam, 83. — Japan, 84. — Coen's politiek, 85. — Varia, 89 — Aankomst van Kcj'nst, 90.

lONov. 1614(kamerbrief) 93.

Aangekomen schepen, 93. — Stand van Indië, 94. — Handel, 94.

27 Dec. 1614 07.

Klacht over onvoldoende voorziening, 97. — Coromandel, 100. — Malakka, 101. — Japara, 101. — Grissee, 102. — Voornemens van Reynst, 102. — Retourlading, 102. — Terugkeer van Pieter Botli, 101. — Joo.st Pietorsz., 104. — Huis te Bantam, 105. — Schepen in Indië noodig, 105.

3 Ma.vrt 1615 109.

Coromandel, 109. — Arabiö, 110. — Japan, 110. — Engolsc.he schepen, 110. — Ban- tam, 111.

22 OcT. 1615 114.

Aangekomen schip, 114. — Schaarste aan contanten, 114. — Bantam, 116. — Jacatra, 118. — Japara, 119. — Grissee, 120. — Boeton, 120. — Makas.^ar, 120. — Solor, 122. — Timor, 122. — Banda, 123. — Amboina, 124. — Molukken, 126. — Japan, 128. — Atjeh, 129. — Suratte on Mocha, 130. — Verhouding tot de Engolsohen, 130. — Provisiën, 1.33. — Siam, 135. — Johor, 135. — Soekadana, 136. — Tijd voor het uitzenden van schepen, 136. — Inlandsche handel, 137. — Staat van Indië, 138. — Retourlading, 142. — Aankom.st van Engelsche jachten, 143. — Gesloten rekeningen, 144. — tlondrik Brouwer, 145. — Schepen naar Malakka en olders, 145.

VIII INHOUD.

Bladz.

27 0cT 1615 147.

Schepen naar Malakka, 147. — Besluit tegen de Engelschen, 147. — Behoeften, 148.

25DEC.1615 150.

Aangekomen schepen, 150. — Behoefte aan contanten, 151. — Te verwachten rotour- schip, 152. — Dood van Gerard Reynst, 153. — Expeditie van Jan Diiksz. Lam, 154.— Coromandel, 154. — Johor, 155. — Eendez-vous, 156. — Gagiën, 157. — Misvattingen in patiia, 157. — Bevinding van cargasoenen, 158. — Plannen van den vijand, 159. — Varia, 159.

5 Jan. 1616 162.

Vooruitzichten in den peperhandel, 162. — Beantwoording van klachten der bewind- hebbers, 164. — Rendez-vous, 165. — Bantam en Jacatra, 166. — Lading, 167. — On- dienstige personen, 168. — Wemmcr van Berchem, 168.

14 Jan. 1616 170.

Aangekomen schip, 170. — Verhouding tot de Engelschen, 170. — Malakka, 171. — Jambi, 172. — Bantam, 172. — Le Mairo, 172. — Insinuatie aan de Engelschen, 173.

31Maaft1616 175.

Gebrek aan contanten, 175. — Patani, 176. — Jambi, 177. — Malakka, 179. — Johor, 180. — Manilla, ISO. — Bantam en Jacatra, 182. — Aangekomen schip, 183. — Chi- neesche jonken, 184. — Jaarlijks een jacht uit patria naar de kust van Coromandel te zenden, 186. — Gevangen vijanden, 186. — Staat der kas, 187. — Lading, 188. — Abra- ham van den Broeck, 188. — Jambi, 189. — Bantam, 189. — Vivres, 190.

lOOcT. 1616 191.

Aangekomen schepen, 191. — Don Juan de Silva, 191. — De Engelschen, 192. — Banda, 194. — Amboina, 198. — Molukken, 198. — Coen en Reael, 199. — Eeael gouver- neur-generaal, 200. — Japan, 202. — Jambi, 204. — Malakka, 204. — Atjeh, 205. — Su- ratte, 206. — Bantam, 207. — Jacatra, 209. — Cheribon, 211. — Japara, 211. — Timor, 211. — Varia, 212 — Kendez-vous, 213. — Vervolg der varia, 217. — Kapitaal waar mede de Bewindhebbers den handel gedreven wenschen, 220. — Afgevaren jachten, 225. — Jambi, 226. — Joris van Spilbergen, 228. — Moedwil der Engelschen, 230.

llOcT. 1616 232.

Opdrijving van de peper door de Chineezen, 232. — Bij den pangeran geen gehoor, 233.

10 Dec. 1616 234.

Aangekomen schepen, 234. — Le Maire, 235. — Molukken, 235. — Scheepsramp, 236. — Kust van Coromandel, 237. — Mocha, 237. — Suratte, 239 — Kust van Malabaar, 240. — Sumatra's Westkust, 240. — Timor, 241. — Engelschen naar Makassar, 242. — Praktijken der Chineezen, 243. — Vrijburgers, 245. — Varia, 246.

22AuG. 1617 249.

Aangekomen schepen, 249. — Bantam en Jacatra, 249. — Engelsnhen en Fransohon, 253. — Atjeh, 253. — Patani, 254. — Jambi, 255. — Japara, 255. — Cheribon, 255. — Amboina, 255. — Banda, 256. — Molukken, 260. — Makassar, 261. — Timor, 261. — Coen contra Reael, 262. — Eeia van de Eendracht, 265. — Varia, 265. — Moedwil der Engelschen, 269. — Scheepsstrijd voor Manilla, 270. — Engelsche schepen, 273. — En- gelsche loge te Bantam, 273. — Poeloe Run, 274. — Lading, 274. — Fransche sche- pen, 274.

ISept. 1617 276.

Moeilijkheden in den peperhandel, 276. — Waar het rendez-vous to maken, 277. — Bantam en Jacatra, 278.

INHOUD. IX

10 Xov. 1617 279.

Aangekomen schepen, 279. — Banda, 279. — Amljoina, 279. — Molukkcn, 280. — Weren der Engelschen, 280. — Kendez- vous, 281. — Coromande!, 282. — Bantam, 283.

— Palembang, 28.5. — Diensten door Cocn aan de Compagnie bewezen, 286. — Voorstel omtrent de equipage, 286. — Aanstaand vertrek der Engel.sclien van Jacatra, 288. — Ontvangen gelden, 288. — Lading, 288.

18DEC. 1617 200.

Coromandel, 290. — Mocha en Suralte, 291. — Malakka, 291. — Pat.ani, 292. — Ma- nilla, 292. — Japan, 293. — China, 295. — Quinam, 29.5. — Siam, 295. — Chineesche jonken, 296. — Cambodja, 296. — Jambi, 297. — Makass.ar, 297. — Molukken, 297. — Peperhandel, 298. — Vertrekkende schepen, 299. — Behoefte aan volk, schepen en geld, 299. — Moedwil der Engelschen, 301. — Varia, 306.

10 Ja^. 1618 308.

Koers door de schepen te houden, 308. — Bendcz-vous, 308. — Beantwoording van verschillende punten, 309. — Benoodigd kapitaal, 316. — ' Diensten van Cocn, 318. — Generale boeken, 318. — Verhouding tot de Engelschen, 319. — Peperhandel, 320. — Missiven aan de buitenkantoren, 320. — Aangekomen schepen, 321. — Franschc sche- pen, 322. — Behoeften van Indië, 322.

llMAABTieiS 324.

Fransche schepen, 32-1. — Rendez-vous, 329. — Atjeh, 829. — Lading, 330. — Behoef- ten van Indië, 331. — Varia, 332.

24 Jü.Ni 1618 335.

Afscheid van Bantam, 335. — Japara, 339. — Fransche schepen, 339. — Eendez-vous, 343. — Solor en Timor, 343. — De Mataram, 345. — Patani, 346. — Atjeh, 346. — Jambi, 346. — Aangekomen schepen, 346. — Coen gouverneur-generaal, 347. — Behoeften van Indië, 347. — Johor, 349. — Rekeningen, 349. — Varia, 350. — Lading, 352.

24JüNi]618 353.

Dankbetuiging voor de benoeming tot gouverneur-generaal, 353. — Peperhandel, 854.

26Jlli1618 356.

Bantam, 356. — Banda, 362. — Amboina, 365. — Molukkcn, 368 — Suratte, 372. — Pietcr van den Broecke, 373. — Fransche schepen, 374. — Varia, 374. — Behoeften van Indië, 375. — Madagascar en Mozambique, 376. — Eisch van schepen, 376. — Lading, 379. — Jambi, 379.

29SEPT. 1618 381.

Aangekomen schip, 381. — Bantam en Jacatra, 381. — Japara, 389. — Solor, 391. — Banda, 391. — Amboina, 392. — Varia, 393. — Behoeften van Indië, 393.

5 Oer. 1618 400.

Klacht over armhartige oquipeering, 400. — Varia, 401. — Makassar, 404.

12Nov. 1618 406.

Aangekomen schip, 406. — Bantam en Jac.atr.a, 406. — Jambi, 410. — Varia, 410. — Coromandel, 412. — Peper, 414.

14 Jan. 1619 416.

Jacatra, 416. — Atjeh, 419. — Japara, 419. — Eugelschc schepen, 420. — De Engel- schen nemen den Ztoarten Leeuw, 421. — De Engelsche loge te Jacatra verbrand, 424.

— Coen verlaat Jacatra, 427. — Scheopsstrijd tegen do Engelschen, 428. — Deliberatie in den Raad, 431. — Cochin China, 433. — Japan, 434. — Atjeh, 436. — Behoeften van Indië, 436. — Sterkte en voornemens der Engelschen, 439. — Politiek van Bantam, 440.

— Varia, 442.

X INHOUD.

Bl»dz.

5 AoG. 1619 445.

Amboina, 445. — Molukken, 449. — Bima, Solor, Soerabaja, 451. — Besluit van den Kaad, 452. — Vertrok van Amboina, 453. — Bocton, 4.54. — Verecniging der seheeps- macht, 455. — Japara, 455. — Banda, 457. — Schepen voor Bantam aangekomen, 458.

— Gebeurtenissen te Jacatra sedert Coen's vertrek, 460. — Coen vermeestert Jacatra, 470. — Tocht landwaarts in, 471 — Bantam, 473.— Solor, 475. Jambi, 475. — Afgezon- den schepen, 477. — Aangekomen schepen, 478. — Sockadena, 478. — Varia, 478. — Beantwoording van patriasche missiven, 480. — Coen verdedigt zijn beleid, 482. — Loop van den inlandschen handel, 485. — Bejegening der Fran.sche schepen, 488. — Nieuw fort te Jacatra te bouwen, 491. — De Mataram, 492. — Predikant en, 493. — Ban- tam geblokkeerd, 493.

7 Oer. 1619 495.

Aangekomen schepen, 495. — Ontmoet ing met de Engelschen, 496- — Engelsch schip genomen, 497. — Portugccsch schip genomen, 498. — Coromandel, 498 — Siiratte, 499.

— .^.tjeh, 499. — Molukken, 500. — B.intam, .501. — Jacatra, 502. — Varia, 503.

15 Oer. 1619 50fi.

Amboina, 506. — Banda, 506.

22 Jan. 1620 508.

Aangekomen schepen, 50S. — Verijdelde aanslag tegen Coen's leven, 508. — Matta- ram, 509. — Palembang, 510. — Twee Engelsche schepen genomen, 510. — Patani, 512.

— Sumatra's Westkust; aldaar vier Engelsche schepen genomen, 513. — Coromandel, 515. — Manilla, 518. — Japan, 519. — Ongeval van het schip Nieuw Hoorn, 520. — Ban- tam, 522. — Verhouding tot andere Europeesche natiën, 523. — Toekomst van Jacatra, 526. — Navale macht in Indië, 528. — Oorlog en handel moeten samengaan, .529. — Coen over Barnevelt, 530. — Spanje in Indië te trefTeu, .531. — Jacatra te pcupleeren, 532. — Vrouwen te zenden, 534.

29 Ja.v. 1620 535.

Aangekomen schip, 535. — Klacht over achteloozc aanschrijving, -535.

11 Mei 1620 537.

Aangekomen schepen, 587. — Bantam, 538. — Waartoe Compagnie's m.acht thans te

gebruiken, 540. — -Besluit dienaangaande, 541. — DeMafaram,512. — Verdrag tussehen de Nederlandsche en Engelsche Compagnieën; beschouwingen van Coen dienaangaan- de, 543. — De Engelsche vloot gezocht, 514. — Coen bij de Engelschen, 515. — Onder- ling overleg, 547. — Bezending naar Bantam, 549. — Fortificatie van Jacatra, 551. — Atjeb, 551. — Soerabaja, 552. — Prauwen naar Amboina, 5-53. — Coen wantrouwt de Engelschen, 553. — Vergelijking tussehen de Nederlandschc en Engelsche scheeps- macht, 554. • — Behoefte aan vrouwen, 555. — Aanslag van die van Bantam, 555. — Varia, .5-56.

12 Mei 1620 558.

Overbrenging van Engelsche brieven.

31 Juli 1620 560.

Aangekomen schip, 560. — Nader beoordecling van het verdrag met de Engelschen, .560. — Bantam en de Mataram, 561. — Patani, 561. — Japan, .562. — Manilla, 562. — Jambi, 563. — Molukken, 563. — Amboina, 565. — Eanda, 568. — Solor en Timor, 570.

— Bali, 572. — Mocha en Suratto, 573. — Vertrokken schepen, 573. — Adolf Thom.a.sz., 573. — Behoefte aan eei-bare vrouwen, 574. — Jacatra raakt bevolkt, 574. — De Engel- schen te Jacatra, 575. — Hun insoleutie, 577. — Tollen te Jacatra te statueeren, 578. — Behoefte aan kapitaal, 579. — Garnizoen te Jacatra te houden, 580. — Banda niet met

INHOUD. XI

Dlalz. de Engolschen te deelen, 580. — Banlamsohc peper, 581. — Aangekomen schip, 582. — Verschillende behoeften, 582. — Evert Thijssen, 583.

26 Oer. 1620 585.

Anngekomcn schepen, .585. — Geen Bantamsch gebied aan te loopen, 586. — Kaap do Goede Hoop; daar en te Jacatra, Amboiuaen Banda kolonie te planten, 586. — Coro- mandel, ÖS7. — Gebied onder het nieuwe fort, 5S8. — Meer kapitaal te zenden, 589. — Chineesche handel, 590. — Perzië, 590. ^ Geen inlanders op de schepen te gebruiken, 590. — Coen's voornemens met betrekking tot Banda, 591. .— Politiek ten aanzien van Bantam, 592. — Verhouding tot de Engelse-hen, 593. — Varia, 594. — Jambi,59.'j. — Atjeh, 595. — Suratte, 595. — Fransche schepen, 596. — Mataram, 596 — Japara, 596

— Cheribon, 597. — Onderhandeling met de Engelschon over de genomen schepen, 598. — Molukken, 599. — Lasten aan de Cliincezeu opgelegd, 600. — Inkomsten vau Jacatra, 601. — De Engclschen en Bantam, 601. — Gebrek aan lont, 602. — Opwekking tot eeno vooruitziende staatkunde, 603. — Ruiterij noodig, 604. — Inlandsohe kweeke- lingcn, 604. — Predikanten, 604. — Vrijburgers, 605.

8 Jan-. 1621 606.

Aangekomen schepen, 606. — Westkust van Siimatra, 606. — Fransch schip, 607. — Bantam, 609. — Jambi, 609. — Coromandel, 610. — Suratte, 612. — Patani, 612. - Tol van de Engelsohen te vorderen, 614. — Do Mataram en de Portugoezen, 614. — Varia, 615. — Moeilijkheden met de Eiigelschen, 616. — Zij beweren de Kaap de Goede Hoop in bezit te zullea nemen, 617. — Vloot van defensie, 617. — Coen zal naar Banda ver- trokken, 617. — Inkomsten van Jacatra, 618. — Meer kapitaal te zenden, 620.

8 J.\N. 1621 (kamerbrief) 623.

Meer kapitaal te zenden, 623. — Verhouding totdeEngelschen,624. — Coen verlangt naar huis, 624.

6Mki1621 625.

Aangekomen schip, 625. — Vertrek n.aar Banda, 625. — Aankomst aldaar, 626. — Landing, 627. — Lontor genomen, 628. — Bc-iluit, Banda te ontvolken, 630. — Vraag- stuk van Poeloe Run, 632. — Amboina, 633. — Suratte, 634. — Vloot van defensie, 635.

— Varia, 636. — Volk te zenden, 638.

15 Nov. 1621 640.

Een Javaansch jongsken naar K'cderlaud gezonden, 640.

16 Nov. 1621 641.

Banda, 641. — Hoedanigheid der vrije lieden, 644. — Houding der Engelschen van

Pooloo Run, 645. — Amboina, 646. — Alfocren, 648. — Molukken, 649. — Chineesche jonken, 650. — Coen over de Ternatanen, 651. — Makassar, 653. — De Mataram, 6.53. — Bantam, 6.54. — Aangekomen schepen, 655. — Koers door de schepen te houden, 656. — Praktijk van het verdrag met de Engelschen, 656. — Een vast punt op de kust van China te bezetten, 660. — Vloot naar Goa, 661. — „Ontlast ons van d'Engelsen", 662. — Coen's commercieele politiek, 663. — Het Zuidland, 665. — De Compagnie kan goedkoop equi- peeren, 665. — Zij moet meer kapitaal zenden, 666. — Jambi, 667. — Perzië, 668. — Ja- catra herdoopt in Batavia, 668. — Tollen aldaar, 669. — Geen nieuwe couquesten te doen, 670. — "We.^tlndische Compagnie, 671. — Coromandel, 671. — Fransch schip, 672.

— Verschillende kantoren te lichten, 672 — Vrije luiden, 673. — Stukken met de En- gelschen gewisseld, 675. — Munt, 678. — Uitstel dor verkiezing van een nieuwen Gou- verneur-Generaal, 679.

20DEC. 1621 680.

Atjob, 681 . — Japan, 682. — Vloot in het vaarwater van Malaka, 683. — Bantam, 684.

XII INHOUD.

BUdz. • _ Vermaningen aan de Bewindhebbers, 085. — Sterfte onder het volk, 686. — Klacht over de uitzending van slecht personeel, 686.

21 Jan. 1622 , 688.

Berichten over Goa, 688. — Berichten over Manila ; kapitaal door de Spanjaarden en Portugeezen gebruikt, 689. — Maoao, 691. — Berichten over China; Eoomsche mi.ssic daar en in Japan, 691. — Vloot van Dedel, 693. — Verhouding tot de Engelschen, 693.

Atjeh, 691. — Roode Zee en Suratte, 69.5. — Wat Coen liefst zou willen ondernemen,

697. — Kaad aan de Bewindhebbers, 698. — Retourlading; behoeften van Indië, 699.

14Maaet1622 701.

De Engelschen nalatig in hunne verplichtingen.

26 M.A.ART 1622 703.

Verhouding tot de Engelschen, 703. — Lot der Bandaneezen, 70.5. — Siam en Cam- bodja, 706. — Mataram, 707 — Slaven van de Kust, 707. — Peuplatie van Banda, 708.

— Wangedrag der vrije lieden, 709. — Chineesche jonken, 710. — Klacht over het ge- halte van vele kooplieden, 710. — Verlegenheid om geld, 711. — De vijand vreest, dat de Nedei'landers zich meester maken zullen van den Chineeschen handel, 712. — Duurte van de peper, 713. — Vloot naar de kust van China, 714. — Grooter kapitaal in Indië te houden, 716.

6SEPT. 1622 718.

Aangekomen schepen, 718. — Suratte, Pcrzifi en Mocha, 720. — Vloot tegen Goa, 722. — Vloot naar de kust van China, 722. — Gezonden kapitaal, 728. — Banda, 729. — Varia, 780. — Gezonden vrouwen, 731. — Chineesche jonk door de Engelschen beroofd, 733. — Javaansche jonk door de Engelschen beroofd, 73.5. — Met de Engelschen geen huis te houden, 735. — Cambodja, 736. — Jambi, 736. — Sumatra's Westkust, 736. — Siam, 737. — Palembang, 737. — Japan, 738. — Coromandel, 738. — Johor, 739. — Soe- kadana, 740. — Amboina, 741. — Molukken, 744. — Bantam, 746. — Vrijburgers, 748.

— Behoeften van Indië, 748. — Aanwezige scheepsmacht, 749. — Nogmaals de Moluk- ken, 750. — Inkomsten van Batavia, 751. — Retoerlading, 7.52. — Chineesch goud, 752.

— Coromandel, Suratte en Perzië, 753.

20 JcNi 1623 7.55.

Aangekomen schepen, en hunne reis, 755. — Zuidland, 757. — Vloot van Dedel, 757. Mocha, 761. — Expeditie van Cornelis Reyersz. naar de kust van China, 762. — Pehoe, 764. — Vloot van defensie, 769. — Japan, 771. — Mataram, 772. — Bantam, 773. — Om- streken van Batavia, 777. — Schepen omtrent Malaka kruisende, 777. — Patani, Siam en Cambodja, 778. — Atjeh, 778. — Jambi, 779. — Coromandel, 780. — Vonnis tegen de Engelschen, 781. — Banda, 782. — Amboina, 784. — Molukken, 784. — De Engelschen willen de specerij-eilanden ontruimen, 786. — In- en uitvoeiTcchten te Batavia, 787. — Kerk te Batavia, 788. — Nieuwe Raden van Indië, 788. — Menage, 789. — Vooreerst geen schepen noodig, 791. — Onkosten in Indië godaan, en mogelijke bezuiniging, 792.

— Volk in Indië te bekomen, 794. — Daarnaast goede Nederlandsche gezinnen noodig, 795. — De handel op Coromandel vrijgegeven, 796. — Pohtiek tegenover China te volgen, 796. — Verdediging van het gehouden gedrag tegenover Engelschen en Fran- schen, 799. — Garnizoenen die de Compagnie onderhoudt, 800. — Balans, 802. — De Carpentier Gouverneur-Generaal, 803. — Coen's vertrek uit Indië, 803. — Besluit, 804.

Aantekkeningen 807.

Register DER Persooxsnamej? 819.

Register DER Plaats- EN Volksnamen 825.

Register DFR Schepen 841.

Drukfouter 848.

INLEIDING.

In het jaar 1918 nam het Koninklijk Instituut voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië het besluit, den drie- honderdsten jaaydag der verovering van Jacatra met de uitgave van een iverk te vieren, waarin alle bescheiden afkomstigvanJanPieterss. Coen of betreffende zijn leven enbcdrijf volledig zouden zgn opgenomeyi. Het Departement van Koloniën zegde geldelyken bgstand toe. Eene commissie, bestaande uit de heeren Prof. Mr. J. E. Heeres, J. W. IJzerman en B. Hoetink, belastte zich met de zorg voor de voorbereiding van het werk, tot ivelks uitvoering ondergeteekende tverd aangezocht. 15 November 1918 kon ik genoemde drieheeren eenplanvanbewerking aanbieden, dat, na onderzoek, in December door hen tverd goedgekeurd. Inmiddels n-as met het afschrijven der vereischte bescheiden een begin gemaakt; de druk ving aan in Januari 1919.

Aanvankelijk bestond de hoop, het eerste deel van het tverk op den herdenkingsdag zelven, 30 Mei 1919, te kunnen doen verschenen, doch Jiet is gebleken dat hieraan, wegens den grooten omvang dien liet eerste deel zou moeten verkrijgen, en de veelvuldigheid van andere bezigheden waarmede ik in den aanraiig van dit jaar bezet raakte, niet kon worden voldaan.

Het in December 1918 vastgestelde plan voorziet eene uitgave in v§f deelen, waarin de stof aldus wordt gescJiikt:

I. Brieven van Coen naar pair ia, 1014 — 1633.

II. Brieven van Coen naar verscheiden kwartieren van Indië, 1615—1683.

III en IV. Resolutiëyi en sententiën te Bantam (na 1619 te Batavia) genomen en geveld, 1613 — 16}^3 ; brieven der Bewindhebbers aan Coen, 1614 — 1622 ; bescheiden betreffende Coen's verrichtingen van 1623 tot 1627.

V. Bescheiden betreffende Coen's tweeden ambtstgd als Gouverneur- Generaal, 1027 — 1029 (brieven naar patria; naar verscheiden kwartieren van Indië ; resolutiën en sententiën; brieven van de Bewind- hebbers).

XIV

Bovendien sol de uitgave een opstel van myne hand over Coeii'sleven en bedrijf inhouden. Daar het van helany is, daar in naar dehUuhijden van den druk zelven der documenten te kunnen verwezen, sol dit opstel hetsy in zyn geheel geplaatst worden in het vijfde deel, hetzij over de deden IV en V worden verdeeld,.

Naar men ziet ivorden, van niet door Coen zelven of onder zijne on- middellijke leiding gestelde documenten, alleen de door hem ontvangen brieven der Beivindhebbers opgenomen. Ook de resolutiën der Betvind- hebbers af te drukken zou geen zin hebben ; veel daarin heeft niet of niet uitsluitend op Coen en zyn jverk betrekking ; de afscheiding van liet ter zake dienende van de rest zou eenigermate willekeurig blijven en niet veel bijbrengen dat men, in het algemeen, niet heter uit de brieven der Beivindhebbers leert kennen. Voor zoover het wenschelijk voorkomt ook resolutiën der Bewindhebbers te publiceer en , kan dit in aanteekeningen bij of achter hunne brieven gesclrieden.

Het thans aangeboden eerste deel bevat de brieven naar 'pairia van 1614 totl623, door Coen geschreven achtereenvolgens in zijne hoedanig- heid, van president der loge te Bantam en directeur-generaal, envangou- verneiir-generaal. Fragmenten van deze brieven zijn uitgegeven door de Jonge in het vierde deel van zijn ,, Opkomst" ') en door Tiele in het eerste deel zyner ., Bouwstoffen" -); het scheen verkiedijk in dit, volledig- heid beoogende, iverk de reeds elders gedrukte gedeelten niet tvegtelaten.

Alle brieven zijn afgeschreven naar de orit/ineelen in het Algemeen liijksarcJiief. Zij maken deel uit van het archief der kamer Amsta-dam

') Aldaar bh. 12 {gedeelten van den brief van 1 Jan. 1614), bh. 20 {id. van dien van 10 Nov. 1614), bh. 24 (id. 27 Dec. 1614), blz. 2y [id. 3 Maart 1615), bh. 32 {id. 22 Oef. lOi^), blz. Tfi {id. .'5 Dec. 161$), bh. sj {id. sj^f- 1616), blz. jp {id. 31 Maart 1616), bh. 41 {id. 10 Oei. i6t6), blz. 62 {id. 22 Aitg. lóif), bh. 65 (/(/. i Sept. léi'j, by de Jonge onder den verkeer- den datum 10 Sept. i6iy), bh. 6'j {id. iS Dec. i6iy), bh. 72 {id. 10 Jan. 1618), bh. 7^ {id. 11 Maart 1618), bh. Si {id. 24 Juni 1618), blz. 97 {id. 29 Sept. 161S), bh. 108 {id. 12 Nov. 2618), bh. 112 {ld. 14 Jan. i6ig, bij de Jonge onder den minder juiste?i datum 13 Jan. i6ig), bh. 161 {id. 5 Aug. i6iq), bh. /S5 {id. 7 Oct. lóicj), bh. ii)i {id. ij Oct. lOici), bh. igi {id. 22 Jan. 1620), bh. 202 {id. II Meii62o), bh. 2oy {id. ji Juli 1620), bh. 213 {id. 26 Oct. 1O20), bh. 24g {id. S Jan 1621), bh. 253 {id. 16 Nov. 1621), bh. 260 {id. 26 Maart 1622), bh. 262 {id. 6 Sept. 1(122), bh. 2(>g {id. 20 Juni 1623).

') Aldaar bh. 42 {gedeelten van den blief van i Jan. 1614), bh. 66 {id. in N'ov. 1614), bh. i6y {id. 10 Dec. 1616), bh. 2^2 {id. 6 Mei 1621), bh. 2St) {id. iC Nov. 1621).

XV

vanih Vereenigde O.-I. Compacpiie. hi de fragmenten der cuidere ka- merarchieven welke nog over zijn, komen geen brieven van Coen voor ^). Me)i 2al in onze reeks eene gaping opmerken, tuelke ik niet heb kunnen aanvullen. Daar, van de verzameling tdt Indië overgekomen brieven en papieren bij de kamer Amsterdam, boek I is verloren gegaan (het uas reeds niet meer aanwezig (oen in den tijd van Bakhuisen van den Brink de Compagnie s archieven naar het Algemeen Rijksarchief zver- den overgebracht), is de brief die Coen in het begin van het jaar 161 7 per j,Wesfvrieslandt" aan de Beivindhebbers schreef, niet te pirodu- ceeren. Blijkens den „ Inventaris van' s La)ids ArcJi ie f te Batavia" (Ba- tavia 1882) komt ook te Batavia de tekst van dit schrijven niet meer voor. Bij zijn brief van 22 Aug. 1617 7verd van het thans verlor-en origineel x)an den vorigcn door Coen eene copie naar Amsterdam gezon- den •); deze copie is niet bewaard.

In den aanltef van den eersten opgenomen brief, dien van 1 Jan, 1614, maakt Coen van berichten gewag, door hem 20 Mei, 10 en 13 Juni 1612 uit het schip de „Geünieerde Provintiën'" aan de Bewind- hebbers afgezonden, korten tijd nadat hijhetvadcrlandvcrlatenhad^). Slechts één dezer berichten is bewaard; blijkens aanleekening op het

') Een brief aan de kamer Zeeland, van i April 1616, per ,,Dolj>hyn", blykt nogin af- sclirifl heioaard in het archief der Amslerdamsche kamer, boek II, 759 verso. Het stuk luidt :

„V ]'^oorgaende [nl. de brief van j/ blaart 1616, hierachter bh. ly^f is hels^cne ivelck aen de Generale Compagnie in 't gemevn en elcke camer bysonder schrvvende syn ; hadden tvy hier geit gevonden, off van de heet en geit ontfangen, xvy souden de Generale Compagnie in 't ge- meyn, ende alle de cameren in 't bysonder mede goede reloitren overgesonden hebben, tnaer deiuyle ons V geit gebreeckt, en is oock niet mogelyck dat groote retonren souden connen senden. Het is nu 2 f aren dat U. E. camere geen retotiren toegesondeti, macr alles meest na Amsterdam (icelcke tneest iti gebreecke syn geivecst) gedirrigeert hebben. De heeren sullen siilc.x niet quaelijck gelieven te nemen, want het is bv gevalle geschiet. Verleden jaer hadden geen schepen van Zeelandt, ende dit jaer liet het hem zoo qualyck acnsicn dat het scheen niet een schip zouden hebben connen laden, waerover de schepen die harwaerts aen om hacr last ge- comen icaren, elck syns weechs versonden. De schepen Amsterdam ende Mauritius bleven hier sonder volck leggen ; daerna een iceynich middelc7i becomcndc hebben op een sprong ge- laden, die voorhanden was. Toecomende jaer capytaelbecomende hopen U.E.doorverkicsinge toe te voegen, hetgene hun alsnu bv geval ontbreeckt ende vercort sijn.

Adv primo April A° 1616, in Bantam".

-) Hierachter, bh. 24g.

') Blijkens het uitloopbockje vati schepen in het archief der Amslerdamsche kamer, had het vertrek plaats gehad 12 Mei 1612.

XVI

stuk voorkomende, is het den P'^» Ang. 1612 door de Beivindhehlers ont- vangen. Het is geschreven op 34%. graden Noorderbreedte bij Madeira, en onderteekend door Jan Pietersz. Coen en de verdere leden van den scheepsraad. Daar het (behalve de voor Coen karalderistieke mede- deeling, dat bij de krijgslieden „veel ongeoeffende" sijn, doch dat men hen op het schii) zal oefenen) niets inhoudt dan eene kennisgeving van den voorgenomen koers ^), kwam het niet in aanmerking, met dit stuk ome reeks te openen.

Lezers van van Rhede van der Kloot'' s „Gouverneurs-Generaal en Commissarissen-Generaal van Ned.-Indic" fs-Gravenhage 1891) zul- len zich herinneren, dat daarin op blz. 302,uit Abbing's „Beknopte Geschiedenis der stad Hoorn" van 1839, een inventaris der nalaten- schap van Coen is nagedrukt, „welke", gelijk Abbing verzekert, „nog geheel of gedeeltelijk, sedert 5 Maart 18S3, bij de p)ermancnte commis- sie van liet Amortisatie-Syndicaat berasV'. Inderdaad zijn er onver- deelde boedels, te voren onder verschillende loeeskamers berustende, onder beheer van het Amortisatie- Sgndicaat gekomen; doch niet alleen is bij het Amortisatie-Syndicaat nimmer eene nalatenschap van Coen bekend geweest'-), maar er ontbreekt ook elke aaiuvijzing dat zoodanige nalatenschap ooit bij de iveeskamer te Hoorn is ingebracht, ierivijl een

' ) Op Ilha de Mayo, dat men echter miste [zie hierachter hl. i).

-) Zooals blijkt uit een rapport te dezer zake uitgebracht aan den Minister van Financiën door den Rijksarchivaris Bakhuizen van den Brink, d.d. 28 Dec. iSgy. ,,De opgave van den inventaris" , schrijft de Rijksarchivaris daarin, ,,schijnt mij zoo juist en eigenaardig, dal ik aan geen moediuillige verdichting kan denken'". Echter wi/'st hij er op, dat 5 Maart 1S2J de permanente commissie van het Amortisatie-Syndicaat nog niet in functie was getreden ; dat reeds in 1S41 vanwege het Amortisatie-Syndicaat, zt<aar van de stukken niets bekend was, een onderzoek naar de zaak is ingesteld, met negatie/resultaat ; uit Hoorn kiuam toen bericht, ,,dat ter weeska?ner in de laatste honderd jaar van die stukken niets bekend was geiueest^' . Van den Brink besluit met het verzoek, dat de Algemeene Commissie van Liquidatie der Zaken van de voormalige Wees- en Momboirkamers door den Minister van Financiën moge ■tuordcn gelast, een nieuiu onderzoek in te stellen. De Minister voldeed aan dit verzoek en legde den Rijksarchivaris 12 Jidi iS^S een rapport der Algemeene Commissie voornoemd, van ig Juni i8$8, over, ivaarbif zy mededeelt dat ook haar nasporingcn een negatief resultaat hebben opgeleverd. Onder de bjlagen is een brief van B. en W. van Hoorn van 25 Febr. iS^S, ivaar- bij bericht ivordt ,, dat in het archief der iveeskamer, in het stedeijk archief ett bij nakome- lingen van Coen de zaken [op den inventaris bij A bbing vermeld] vruchteloos zijn opgespoord" , en dat van geen inbreng ter iveeskamer van eene nalatenschap- Coen eenig blijk is gevonden.

XVII

rapport van den Rijksarchivaris van den Bergh aan den Minister van Financiën van 23 Oct. 1869 ^) op goede gronden tot de conclusie homt, dat de nalatenschap van Coen te rechter tijd door de rechtmatige erven moet zijn genoten ^). De inventaris, die, blijkens de spelling, uit de 18d^

' ) Gedrukt bij van Rhede van der Kloot, bh. jo^.

-) „Daar Koen geene kinderen naliet" , zegt Abbing op bl. jj van zijn aangehaald wet kje van i8jg, ,,kwamen zijne nagelateyi bezittingen aan de weeskamer te Hoorn" . In zjne uit- voeriger,, Geschiedenis der Stad Hoorn" van 1S41 (/, i4j) handhaaft h^' deze bewering, doch stelt er een ander bericht nevens, uit een handschrift van van Voorst ten vervolge op de kroniek van Velius, welke van Voorst op het jaar 1660 aanteekent : ,,In dat jaar bekzvamen de Erfgenamen van fan Pietersz. Koen in deze stad zyne nalatenschap ; zie Aitzema op dat jaar". De eenige plaats by Aitzema die in aanmerking komt (IX, 1043) vermeldt eerie tnede- deeling van Beivindhebbers der O. I. C. aan de Staten- Generaal, over een proces door de enen Eva Ment en Aeffge Pietersz. Coen tegen de Compagnie gevoerd. De Compagnie zuerd toen in rechten aangesproken wegens een vroeger door de XVII afgeivezen pretensie ,, aen- gaende [Coen' sj portie in de prinsen in de Oost Indien verovert bij de Compagnie en de biirgerye tot Batavia dewyle hy hier geiueest is [scil. sedert zyn herbenoeming als Gouverneur- Generaal op 3 Oct. 1624 tot zyn vertrek op g Maart 162'jf , mitsgaders betalinge van zyn be- dongen tractcment, soolange van hooger handt alhier opgehouden is". Dit geding staat tot de vraag, of er ooit aanleiding kan geiveest zyn, de nalatenschap van Coen by de ivecskamer te Hoorn in te brengen, in geen betrekking.

Van den Bergh, in zyn aangehaald rapport, vestigt de aandacht op de volgende plinten. De op 2j Sept. i62g gedoopte dochter van Coen, Johanna, moet tijdens of kort na de terugreis der iveduive, Eva Ment, in 1630 zyn overleden. Immers heeft de weduive hlykens resolutie der kamer Amsterdam van gjan. 1631 eene acte van scheidingvertoond, waarby geen minder- jarig kind wordt vermeld. Eva Ment deelt de erfenis met Coen's zuster Aeffge, gehuwd met Pieter Bruvnsz. ; eene verdeeling die alleen kan voortspruiten uit een testamentaire beschik- kingvan Coen zelven, waarbij hy, ingeval hij geen descendenten mocht hebben, zijn goed liet aan zijne echtgenoote en zyne zuster. Had Eva Ment ab intestato geërfd van haar kind, dan zou zij de eenige erfgename zyn geweest. Ingevolge de vertoonde acte ivordt 10 Jan. 1631 het kapitaal dat Coen in de Compagnie bezat, in tivee parten gesplitst die ten name van Eva JMent en van Pieter Bruynsz. worden overgeboekt. By resolutie der XVII van 2g Sept. i6j> ivordt de pretensie, die Marinus Louissen, als getrouivd hebbende de iveduwe van Coen, ten laste der Compagnie geformeerd heeft [de pretensie omschreven in de eerste alinea dezer noot] , af- gewezen. In 16 sS volgt hierop het proces xvaarvan gezvag is bij Aitzema ; het ivordt ge- voerd door Isaacg Buys, licentiaat in de rechten, als in hmuelyk gehad hebbende Eva Ment, iveduwe van Coen en van Marinus Lotussen ; ]^Iichiel Louissen, koopman te Amsterdam, als eenige zoon van Eva Ment zyne moeder ; mitsgaders Isaacg Biivs voorzegd, als procuratie hebbende van de voogden der zes minderjarige kinderen van wylen Pieter Bruvnsz. die erf- genaam zvas geweest van Aeffge Coen zijne eerste huisvrouw. Eva Ment was in 765S overleden en haar zoon moet toen meerderjarig zijn geiueest, immers hy treedt met zyn stiefi'ader uit eigen hoofde op. ,,Er is dus geen reden te vinden", besluit van den Bergh, „zuaarorn de boedel van Jan Pietersz. Coen ooit onder beheer van de weeskamer te Hoorn zou zyn gesteld".

xvin

eeuw, en, "blijkens andere aanwijzingen, vermoedelijk van 1 748 of kort daarna, in ieder geval van vóór het jaar 1708 dateert '), schijnt geen verdicht stuk-); het opschrift, door Ahbing er aangegeven, is echter stellig uit de lucht gegrepen. Men zal in den inventaris de beschrijving hebben te zien van eene verzameling van Coen herkomsfige goederen, ivelke nog in de 18de eeuw, het blijkt niet, waar, bijeen iverden aan- getroffen. Of die goederen nog bestaan en, zoo ja, zvaar zij bela^id zijn, is volslagen onbekend: — het is kwalijk aan te nemen dat zij hetzij in particidier bezit in Nederland, hetzij in eenige openbare verzameling buitenslands zouden berusten, daar hunne aanwezigheid dan stellig sedert lang reeds zou zijn opgeynerkt. Van de „tivee groote, oude les- senaars met papieren, aanteekeningen, schetsen en dagverhalen", van de „kist met afschriften van alle de tr act aten, door Coen met inland- sche vorsten van Java gesloten'', vand.e „handschriftelijke beschrijving van het leven, sterven en begrafenis van Koen'\ van de „corresponden- tie of brief ivisseling van Koen, in Xlldeelen, met alle de hooge autori- teiten tot welke hij in betrekking stond", alle in den inventaris vermeld, is dus niets naders bekend.

In het opschrift der brieven is aangegeven, in welke deelen en op welke bladzijden der serie Overgekotnen Brieven en Paineren de uit- gegeven teksten voorkomen, terwijl achter in ons boekdeel in aanteeke- ningen is vermeld, ivelke door Coen. in zijn brieven aangehaalde docu- menten beiuaard, en zoo ja, tvaar zij te vinden zijn. — De marginalia, naast den tekst der brieven gedrukt, zijn van mijne hand.

Achter het deel zijn gevoegd registers vanpersoonsnamen, van plaats- en volksnamen, en van schepen, benevens eene lijst van dntkfoiden, welke beschamend lang is; — een gevolg van den spoed, ivelke bij den druk is betracht. Li de volgende deelen zal het drukfouteneuvel doel- matiger ivorden bestreden dan thans mogelijk is geweest.

De portretten van Coen en zyne vrouiv Eva Ment, wellce ons deel

' ) Van I-J4S of kort daarna : zie het gegeven hy van Rhede van der Kloot bl:. J04, eerste regel van boven. — ]''an vóór lyóS : zie het N.B. op blz. joj aldaar.

^) Echter dient vermeld dat, blijkens hel in noot 2 op blz. XVI aangehaald rapport der Al- gemeene Commissie van u) Juni iS^SJocnbydeMomboirkamervan Utrecht van „zeker [door Coen gefundeerd] kapitaal, onverrekend en onverantwoord onder het beheer der Utrecktsche Momboir-Kamer verbleven'' [zie «''. 24 van den inventaris), niets bekend was.

XIX

opluisteren, sijn gereproduceerd naar de orujinevlen in het Wcst- Friesch Museum te Hoorn.

Het tweede deel descr uitgave <al onmiddellijk na de verschijning

van het eerste ter perse gaan.

«

Leiden, Juli 1919. R.T. COLENBRANDER.

1. _ 1 JAN. 1614. — A 12.

(PER SWARTEN LEEÜW).

Eersaeme, wyse, voorsienige, zeer discrete Heeren V-

Na onsen vertreck uut Texel hebben U.E. op 20''" Ma}-o, den 10 en den 13 Juny, anno 1612, geschreven met den Canaris- ende de 2 Geneesvaerders , die met ons uutseylden; verhope well ter handt gecomen sullen zijn. Tzedert hebben geen gelegenthe\t om schryven (na den e_\-sch) ghehadt, wandt de schepen daermet den commandeur Jan Dirckxz. Lam naert vaderland! ginck, een maent voor ons arrivement van Bantam vertrocken waeren, ende niet geraden vonden groote diligentie te doen om met d'Engelschen (soo dien, die ons in de straet Sunda tegenquamen, als dengenen, die twee daghen naer ons arrivement van Pulo Panjang t' se)-l ginck) te schryven, voor seecker houdende, dat de heeren ons arrivement met beyde de schepen tott Bantam door hun wel souden verstaen ; derhalven sullen midts desen U.E. cortelijck verhaelen onsen seylagie van den beginne aff tot in de Mollucos, ende van daer wederomme alhier tot Bantam toe; item wat ons all wedervaeren ende bejegent is, ende wat Godt voorder toucherende den staet door ons voor dees tijdt zal gelyeven te geven, ons breeder refereerende op de coppie van jonsen journael, het boeck der resolutien, ende het discours bij desen mede- gaende.

2. De heeren sullen dan verwitticht zijn, als datt wy den 16""" Jun)- met de

lï'ei^- schepen, de Provintie ende Hope, aen 't eyland Isle Bravo arriveerden, sijnde

aldaergeseylt (doordien IsladeMajo misten), omme water te haelen, de groote

mast van 't schip de Provintie ende de boechspriet van 't schip de Hope (die

seer swack waeren) te vervanghen, gelijck wy deden.

Ende alsoo s'anderen daechs, sijnde den 17"'"Junius, 32 ghewapende mannen te lande sonden met een breed vaentien, omme te sien, hoe d'inwoonderen hun souden houden, als vrienden ofifvyanden, ende offmeneenicheneringhe coste becomen, met expressen bevel, dat se niet souden gaen tusschen enghe gheberchten daer hun de vj-anden met steenen conden begaen, maer liever wederkeeren, gevende Frederick Kistiens, ondercoopman, den last ende com-

') Bij de volgende brieven laat ik deze titulatuur weg.

'1 1 Jan. 1614.

mandement over de troiipe, Dese troupe te lande zijnde, soo zijn se onbe- dachtelijcken voortgemarcheert, sonder de breede vaen op te steecken, dien aen den gordel behoudende. Die van 't landt, haer siende comen, begaven hun stil in eenen laeghe, ende soo haest den onsen daar binnen quamen, rolden sylieden zoo groote steenen ende alsulcke meynnichte nederwaerts, dat sy (Godt beter 't) seer deerelijck (sonder eeniche redenen off hun oit verthoont te hebben, hoewel de brede vaen van de schepen gestadelijck wayden), der- thien man doodt wirpen, ende de restebespringhende doorverbaestheytghe- vangen creghen, hoewel den onsen noch wel de helft stecker dan den v\-anden waeren. Nae veeleschryvens hebben eensdeels metschoone woordenendeten anderen met dreygementen, sooveele te wegen gebracht, dat voorsz. moor- denaren alle de resterende levenden 3 a 4 dagen daerna scheep lieten loopen, ende dat moedernaeckt, hebbende hun alle de cleederenaffgenomen. In som- ma lieten daer 13 dooden, het geweer van 32 mannen, ende een man heeft daervan eenen lammen arm behouden. Hoe lastich ons dit ongeluck was, is Godt bekendt, wandt was een quaet beginnen, ende is door slechte onbedacht- he)-t, overvarenthej-t ende overtredinghe van onsen bevel geschiet, want by ons daerinne wel goede voorsichtichhey t gebruj"ckt is geweest, gelijck de hee- ren per b\egaende coppie van getu}-genisse connen sien ; dies nietteghen- staende hebben den persoon van Frederick Kistiens, tot Bantam gearriveert sijnde, met den raet daervan geabsolveert, alsoo het hem leett genoech was, ende door gheen moetwil geschiet is, denselven ter contrarie om zijn bequam- hey ts halven tott oppercoopman promoverende. Door de wonderlijcke situatie van 't e\"landt heeft het den Heere niet gheheft, dat wy souden onderstaen wraecke te doen, maar hebben ter contrarie de vianden volghende beloeften met de waerdye van ƒ 24 : 13 : 8 vereert, te weeten, alsoo de v)-anden rant- soenne eyschten, wilden wy geensins daertoe verstaen, maer loofden een ver- eeringhe, soo sy den onsen (gelijck wy begeerden), lieten gaen. Wj-senden de heeren ontwerp van voorsz. eylandt ende sullen daerby gelieven te verstaen, dat de reede gans onbequam voor alsulcke groote schepen is. Kle}'nne connen daer wel bequammelijck anckeren ende van water gerijff crj-gen ; de vyanden connen sulckx niet beletten.

Den 22"^" Junj- sijn weder van Isla Bravo vertrocken, vervielen den 9'" Julius aen de Greynkust, ende zijn den 8"" Septembris cabo de Bona Esperansa ge- passeert, settende onsen coersnaMadagascar, ommeaenSt. Lucia, legghende op 24 J graden suiderbreete, te verversen ; ende naerdat wy zeer harden windt hebben gehadt (daerdoor de bouchspr\-ett van 't schip, de Proi'intk, b)xans hal ff door geborsten is), soo arriveerden den 3^" Octobris voor de reede, maer daer beneden, dat is by su)-den gheraeckende, costen door de gestadighe noor-

1 Jan. 1614. 3

delijcke windt ende stroomen dese plaetse niet beseyllen, maer brochten 22 daghen te vergeeffs door, met over ende weder over te seyllen, hoewel geen myle beneden de plaetse waeren gheweest, dien t' voick versproocken had- den. Den 25'" Octobris wendent naer 't eylandt Mauritius, ende arriveerden aldaer (Godt loff) met be\de de schepen ende ghesondt volck. Den 4*^" Xovem- bris, hoewel bycans 5 maenden in see waren geweest, onse schepen versien ende 't volk tamelijcken wel ververst hebbende, soo zijn den 24"^" ditto weder- omme van 't eylandt Mauritius t' seyle gegaen, ende naer veele stilte ende contrarye windt zijn (daervan de Heere gelooft z)') den 9^" February, anno 1613 tott Bantam behouden met bej'de de schepen gearriveert, ende dat met ghesondt volck. Hebben oock van de reys. geen sonderlijnghe noott van siecken gehadt, ende daer is tott nu toe over beyde de schepen geen ander volck ghe- storven (uutghesondert de 13 vermoorde mannen) dan den eenen, daervan de heeren met den Geneesvaerders geadviseert hebbe, den wekken noch sieck uut Texel voerden. Dese goede convalessentie van al ons volck hebben wy geoordeelt, gesprooten te zijn door de genade Godts per middel van de pruym- men, die ons by U. E. mede gegheven waeren, wandt alsoo wj- in see eenighe siecken creeghen ende dien huspotten van 'tgesouten vleys,geweycktwellmet pruymen ende lamoensop gecoockt lietten schaffen, genaesen zy zeer haest daernaer per adviso.

3. Tot Bantam comende, saeghen, verstonden ende vernamen, hoe de huy-

Toestand sjpghg niet zeer costelijcke goederen verbrandt, ende eenighe persoenen ver- Bantam, moort waeren, hetwelcke ons zeer deerden, ende grootelijckx verdroott, wandt de compagnie aldaer zeer grootte schade hadde gheleden, maer mijn heeren, ick verseeckere U. E., dat mijn noch lastiger viel 't ghene hoorde, vernam ende sach (soude daervan verleede jaer all iets gheschreven hebben, hadde ick de mijnne d' Engelschen toevertrouwt), ick beclaechde de compagnie van harten, ende dat, omdat z)- niet beter worden gedient. Waerlijck de compagnie is oock althemet soo caerich in 'taennemen van haere principalen, dat daerdoordick- mael verstandige ende goede lieden achterblyven, want een cloeck, verstan- dich, eerlick mensch aen gheen Indien gebonden is ende ter wereld geen middel ontbreeckt ; daermede segghen will, dringht haer den noott, den noott en dryngt haer juyst naer Indien niet. Seyt men, sy zullen daer gaen om eere, gelijck men siet, dat na eerljxke ampten althijts veel loops is ; ick segge wat eere wort daer toch by ons gegheven? faveur, ja. Hiermede beslu}-ten, dat de heeren oock na haer goet worden gedient; om opd'eene syde een te spaeren, verliest men wel duysent op d'andere. 't Is jammer, dat alsulcken treffelijcken staet op soodaenighe pylare moet staen, ende het schip met alsulcke onbe- vaeren lieden in een periculosen vaerwatermet storm en onweer moet sej-Ien.

4 1 Jan. 1614.

De heeren sullen wel verstaen hebben, wat schade hier geleden is, en hoe veele versuympt is in 't coopen van de peper, by de schepen met den com- mandeur Jan Dirckx Lam naer hu}-s gevaeren in Janniwary lestleden, ende verscheyde andere saecken.

4. Ten propooste wederomme comende, soo segghe, dat wy alhier met ende

Besluiten ^y den president ') resolveerden, dat het schip de Hope naer Petane soude Bantam seyllen, omme tot Joor 10.000 ende tott Patana 70.000 realen van achten genomen, j^^j. g^(jgj.g coopmanschap te brengen, opdat wy die plaetse eens te deghen souden versien, ende dat wy met de Proviiitie naer de Mollucos souden seylen met alle de soldaten van beyde de schepen, omme den onsen aldaer te as- sisteeren; mede dat Frederijck Kistiens voor oppercoopman nae Joor soude gaen, om Bockholt te verlossen, als oock, dat hier souden bl}-ven Heyndrick Collijn, Jacob Breeckvelt ende Jordan Usseiinc, omme met den eersten tott dienste der compagnie nae de cust te gaen, waertoe voorsz. Collijn tot opper- coopman promoveerden. Maer alsoo ons ondertusschen aengeseyt werde, , dat den president de advysen onder hem hielde, niemandt liet lesen ende daer door veele versuympt werde, siende mede, dat h}- by hem gheen raden en hadde, ende van geen bequaem volckwas versien, ende wyselffs vernamen d'impotentie, swackheyt ende onbequaemhe\t van ditto president, siende oock, dat hy althemet niet wel b)" zijn zinnen en was, soo sochten wy naer onsen schuldighen plicht ten dienste der compagnie middel ende raedt, om den welstandt ten besten te helpen maynteneren, voor soo veele als onse authoriteyt vermocht, opdat daer niet erger en geschiede. Na vele overden- ckinghe, consideratie, inziende onsen authorite}-t ende ontsiende 't gene ons om wel doen soude moghen overcomen, soo resolveerden ende ordonneerden tott raden b}" den heer president Matheo Couteels, Jan Slu}s, oppercoopman, Hej-ndrick Collijn (bj' ons oppercoopman gemaeckt), Jacob de Schott ende Jacob Breeckvelt, omme ditto president in raet ende daette assisteren, mede, dat h)- haer de advysen, reeckeninghe ende andersins soud communisseren, opdat sy kennisse van saecken souden crygen, ende alles in allen gevallen behoorlijck gehandthaeft mocht werden ; gemerckt dese persoonen tott om- trent Octobris alhier souden bh-ven, hopende, dat ondertusschen in de saecke b)- den heer gennerael soude werden versien. Den voorsz. president nam dese onse raminghe ende ordre van ons zeer qualick aff, ende nadat sijn E. dr)-e dagen respijt ende beraet hadde gehad, we)-gerde hy de agreatie. Hierop hebben teghens hem gheprotesteert, soo hy dese onse raminghe niet naer quame, dat alle schade ende interest, die de compagnie daerdoor soude

') Matheo Coteels, hierbeueden vermeld.

mans.

1 Jan. 1614. 5

mogen lyden, op hem soude werden verhaelt, in voegen ende maniere, als de heeren per coppye van date in 't resolutieboeck sullen sien.

5. lek ben tott tweemael toe by den pangoran gouverneur geweest, omme Pangomn kennisse van saecken te becomen, maer vernamen niet dan een grooten trots

van °

Bantam, ende qua contentement over d'onsen. My verwondert seere, dat voor desen hierinne niet versien was, alsoo by de commandeurs doctor Reael, Brouwer, Steven Doensz., Jan Dirckxz. Lam ende Block Maertenssen genoech was be- speurt, nae wy verstonden, ende 't gene w)- vernamen niet nieuws was.

6. Alsoo den president ons in den raet voordroech, dat den coninck vanjaca- Theune- f ^a seer heftelijck over Abraham Theunnemans, aldaer residerende, geclaecht

hadde, te weten, dat h}- eenige Javanen gheslaghen ende andere Chineese in hechtenis ghestelt hadde, welck (seyde hy) zijn conincklijck ampt is, mede over droncken drincken ende andersins, blijckende per acten, soo resolveer- den, naedat w)- van de saecke wel geinformeertwaeren, denselven behoudens eere (tott dat h\- verhoort waere ende sijn saecken beantwoordt soude hebben) van daer te lichten, omme 't misnoeghen van den coninck wech te nemen ende te verhoeden, dat men hem andermael met gheen schenckagie soude moeten versoenen. Ende, hoewel den president dese saecke zeer hooghe voorghe- dragen hadde, wilde hy nochtans, doen w)- dese saecke aenbonden, tott de lichtinghe niet verstaen (hoewel overstempt werde) voor ende alleer van ons schiftelijcke acte hadde, dat sulckx onse begeerte was, omme (soott scheen) hem daarmede by ditto Theunnemans te verontschuldighen. Alsoo bespoer- den, dat h)- hem ontsach. Nadat w}- dese acte ghegheven hadden, soo liet ditto president vergaderinghe beleggen, waerinne goet vonden Pieter Segers in plaetse van Theunnemans te leggen, endat dat Theunnemans tot Bantam b)' den president soude b!)-ven, ende denselven assisteeren daer den dienst der compagnie mochte vereysen, tott de compste vanden heer gennerael. Maer verstaende ende na goede consideratie bemerckende, geen oorbaer te zijn Theunnemans tot Bantam te laten, alsoo die twee geweldelijck overhoop souden mogen legghen ende malcandere schande ontdecken, daerdoor de compagnie groote schade conde lyden, soo docht mijn best te zijn, voorsz. Theunnemans mede in de Molucos te nemen, ende droech sulcx in den raet voor. De raden vonden 't selvege mede goet, u}-tgenomen den president Cou- teels, die alleene daerteghen was endegeensins wilde toestaen, dat w)-Theun- nemans mede na de heer generael soude nemen, seggende, dat h)- hem in geenderle)-e man}eren coste ontbeeren, wandt Theunnemans moste, sej'de hy, eenighe reeckeninghen met hem liquideren, sijn boecken helpen redden ende formeeren. Wy waren alleens geresolveert, Theunnemans tegen des

6 1 Jan. 1614.

presidents advyze mede te nemen, maer hebben voorschreven reden hoerende daervan affstandt gedaen, opdat men nietsoudsegghen, wyoorsaeck waeren, dat de boecken niet geredt noch behoorlijck geformeert en waeren. Seggende eintelijck teghen Jacob de Schot (die my aenseyde, dat Theunnemans te Bantam niet en diende) wilt h)' gheen deech, hy is maer een man, ende ghy zijt veele. Slu\-t hem in sulcke gevalle aen de kas ende laet hem sitten.

\Vy den 22" Februwary van hier naer Jacatra seylende, hebben dese reso- lutie omme dien te excecuteren mede genomen, daerdoor in wondere moyte geraeckent, wandt Theunnemans dese acte voorgedraghen hebbende, mosten een seltsame, onredelijcke bulderynghe hooren, alsoo hy hem daer tegen stelde, nemende van zijn boeckverscheydeongerechtigeattestatien denselven tegens ons assisterende. Maer dat erger was, hy nam tot den coninck ende Sabandar zijn toevlucht, doende met haerlieden door eenige van sijn voick secrete onderhandelen, daermede soo veel tevveghe brochte, dattden coninck ditto Theunnemans in alle maniere sochte te houden. Ende soo wy op ons eerste aencomen, als door behoorlijcke cortoisie betaempt, den coninck in absentie van Theunnemans niet hadden gesproicken, doleerende ons leet te zijn, dat Zyne Magisteyt van den onsen te cort was geschiet, daerover als nu begeerden Theunnemans (met zijn goede agreatie) te lichten, opdat het niet meer en soude gebeuren, 't welcke den coninck nae eenighe beleeffde excusen ende verschooninge van de gedaenne clachte avoyeerde. W)' souden (segghe ick) hadden wy dese advo)'atie niet gehadt, ditto Theunnemans swaerelijck van hier ghecregen hebben, wandt alsoo wy by den coninck ginghen, om Zeegers in de possessie van Theunnemans te doen stellen ende Theunnemans daeruyt te verclaeren, hadde hy den coninck ghecorrumpeert ende den wech ghebaendt. Daerop namp hy alle zijn assistenten mede, opdat zy ghe- tuygenisse souden geven, dat den coninck Theunnemans lichtinghe niet wilde toestaen. Den coninck sochte hem oock in aller manieren te houden, seg- ghende ten lesten, doen wy zijn reden wel driemael geexcuseert ende weder- leyd hadden, soo hy dit toestondt, dat hy daeromme met zijnnen adel in oorloch soude geraecken, wandt (seyde hy) souden my voor een Tiran houden, dat ick den cappiteyn liet lichten, daer hem de misdaet vergeven hebbe. Maer alsoo Zijn Magisteyt voorleyde, off hy twee dagen te vooren de lichtinghe niet geadvo}-eert hadde, ende waerdoor nu alsoo verandert was, antwoorde hy, gh)- hebt recht, doet u belyefte, waermede den strijt wonnen ende Theun- nemans met den zijnnen niet luttel beschaempt bleven.

7. Op dese tijt was hier een schoon groott hu},-s opgetrocken, maer noch

Ja<^Va onder geen steennen dack, ende een ander packhuys begost. Dan den coninck

1 Jan. 1614. 7

hadde den voortgainck van 't werck verbooden, ende omme 't selveghe toe te staen, soo begeerde h}-, dat \v\- hem souden loven te geven voor elck schip, dat hier sonde comen uut HoUandt, van Jappan ende van de custe van Coromandel, vier ellen laecken, eene picol, dat is 120 'S boscruyt ofte de \vaerd\-e, mede dat \v)- hem een partye cleeden (sonder te willen segghen hoeveele) eenen seeckeren prijs beter coop souden geven dan de Chineesen die van ons coopen. Waertoe w)- niet costen resolveren, derhalve seyde hy laet dan het werck mede staen tot de coempste van den heer generael. Hier- by mosten oock laten berusten. H}- pretendeerde meede toll van den arack ende rijs. Alsoo verstonden, datter gecontracteert ende ghehandelt werde, om eenen steenen muere rontsomme de hu)-singhe te maecken, ende be- merckten, dat dit een bedorven werck, ende geit in 't water gesmeeten soud wesen, soo zijn hiertegen geweest ende hebben dit met redenen ontraden ende 't selvege den president met missive affgeraden, hoewel meer dan hoochnoodich is, dat w\- hieromtrent een sterckte behoorden te procureren, ende couste que couste op te maecken, om een rendevous ende hooftplaetse te vercrj-gen, daer dese overtreffelijcke cargasoenen bewaert, ende hu}sge- sinnen geplandt moghen worden, opdat w}' niet langer «//(T >nc>rj' van trou- loose Mooren en staen. Want hierinne gheheel anders ghehandelt moest werden, ende haren dissegne niet en dochte, ende eerst oock met aller dili- gentie behoorden omme te soecken, off hieromtrent geen bequamer plaetse en waere, dese muere omtrent 8000 realen gecost hebbende. Daer was aireede geresolveert, dat se omme de licentie 1800 realen souden verscheyncken. Naedat wy hiermede 4 daghen besich zijn geweest ende ondrtusschen een mo\'e pertye arack ende rijs tot provisie gheladen hebben, soo sijn adi primo Marty van Jacatra vertrocken, omme onse reys naer Ambo}na ende de Molucos te vervorderen. Dorsten nieuwers aenloopen, vreesende contrar}'e mouson, dat op handen was, daeromme ons zeer van Bantam ende Jacatra spoeyden, daer anders werck genoech, ja meer dan te vele, te beschicken ende redresseeren was.

8. Adi 19^" Martius arriveerden (Godt loff) behouden voor 't casteel Am-

Amboina. boynna, alwaer wy met groote blj'schap vonden het schip den Szvarten Leeuw, van welck ons tot Bantam gese^'t was, dat het verongelukt waere. Cort na onsen arrivement quamen hier mede de schepen Orangen ende Gel- derlandt met we)'nnich rijs; na 't ghene van hun verhoopt hadden, brochten omtrent 94 lasten, soo voor eygen provisie, als de forten. Sy seggen in Crissi noch Macasser geen rijs en was, maer dat se in Japara genoech becomen souden hebben, soo den tijt niet te cort waere geweest, ende dat zeer goeden rijs ende goeden coop, te weten : a 15 realen de coiang oft last, daervoor hier

8 1 Jan. 1614.

40 ende 50 moeten gheven, dien wy weder in de Molucos è 100 ende 120 realen vercoopen, 't sint datter in Crissi een quaet gewas gheweest is. Daer wort oock door onnachtsaemhe}-t grootelijck over dese plaetse mishandelt, d'eene tijt en is daer gheen cappitael endeden anderen, als er goet is, worden de plaetsen door de schepen niet aenghesocht, daerdoor dan gedronghen werden, de gedaenne provisie wederomme met schaden te vercoopen. Jae verstaen oock door schriven van Samuel de Nijs uut Macasser, dat hy in twee jaeren geen schryven van Bantam gehadt heeft. Tot Bantam sijnde, maeckten zy ons oock wijs (hoewel anders gevoelden ende wel wisten), dat men in de Molucos niet te vele oost brenghen, dat wy niet en behoefïden om geenige dinghen iwers aen te loopen, want de Molucos ende Banda (seyden sy) sijn alsnu van alles beter versien, dan o)-t voor desen geweest waren, maer bevonden wel anders. Hadden w}^ den tijt gehadt, souden evenwel niet naergelaten hebben, de plaetsen te besoecken ende onsen debvoir te doen, om met geen ledich schip na de Molucos te moeten gaan. 't Is noch ten besten geloopen, want alhier soo veel rijs hebben ghecreghen, als de Provintie conde laeden, doch die a 40 realen de coyang off last, die men elders om 15 can becomen.

Alhier zijn wy gewaer gheworden, hoe grootelijck tot Bantam bedroogen zijn geweest, daerdoor U.E. wonderlijck schade can lyden, hetwelcke my zeer lastich viell. 't Is gebeurt, dat soo w}- te Bantam arriveerden, aen landt hebben gebrocht, gehxk mede die van de Hoope (als betaemt) all U.E. bryeven, waeronder vonden 2 bryeven gedirigeert een den heer Gouverneur Generael ende raet, offte in apsentie aen den oppercoopman ende raden tott Bantam, waerover beyde dese bryeven openden ende bevonden die van eenen inhoude zijnde, den eenen met de Provintie ende d'ander met de Hope gecomen. Ende alsoo U.E. op 't stuck van d'Eyngelschen ende de Magellaense compagnie wat breet was schryvende, soo versochte in den raet, dese punc- ten daeru)-t te mogen copyeeren. Den president stondt sulcx teghen ende gaff m)- ten andtwoorde, den eene houde ick hier ende den anderen sende met U.E. aen den heer gennerael ; hierop bedachte my oock niet zeer noodich te zijn over dit punct veele te arguweeren, wandt d' originaele selffs mede- voere. Ten lesten, doen wy nu vertrocken, ende ick onder de br\-even (aen den heer gennerael gedirigeert) den voorsz. principaelijck niet en sach, soo ej-ste dien ende vraechde daernae. Den president antwoorde my, dat h)- se in den sijnne, dien h}' aen den heer gennerael was schryvende, gepackt ende ghe- slooten hadde, hetwelcke geloove gaff, want het pack groott ende even alsoo in 't lange ghevouwen ende verseeghelt was.

Koloni satie en

1 Jan. 1614. 9

Ende alsoo wy nu U.E. advj'sen ende ordre aenghaende d' Enghelschen ende de Magellaense compagnie van noode hadden ende bevonden, datd' in- houdt van dien in Ambo\-na mede hoorden te berusten, soo droech zulckx den raet voor, seggende, dat wy van de heeren mayores soo eene brj-effbroch- ten, daerinne sy ampel op dit stuck waren schr\-vende, waerop met den gou- verneur Jasper Janssen ende de raeden goet vonden voorsz. br}-effte openen. Hierop hebben 't pacquet van den president Cotteels voorsz. gheopent ende vonden in plaetse van de bryeff aen den heer gennerael ende raet ofte den oppercoopmaan ende raden tott Bantam gedirigeert den br)-eff, die de hee- ren mayores aen Jan van Wesick, ofte die tott MasuHpatan in sijn plaetse soude zijn gesuccedeert, met ons waren schrj-vende. lek geve de heeren te be- deyncken, hoe wy geaffronteert waeren. In somma waren op dit stuck van U.E. ad vyse ende ordre gepriveert, ende den heer gennerael most desen br)-eff missen ; oft door sloffhejt off malitie geschiet is, kenne Godt.

9- Den staedt, casteel ende dese landen Amboyna vonden in tamelijck goeden

doenne, daervan de Heere geloeft zy. Wat den domesticalen aengaet, de religie, heeren sullen door den heer gennerael wel verstaen hebben, hoe qualick ge- reuseert is 't geene U.E. tott een goed eynde hebben begost, als te weeten de coompste van de ghetrouwden alhier. Onse eere is daermede grootelijck vercort ende d'Indianen zijn in haer zeer gheschandal}'seert, wandt niet en doen dan beestelijck leven, croes ende cuss houden. Van alsulcke quade plan- ten is weynnich hoop goede vruchten te cr}-ghen, hoewel een doorn (alsdaer een goede spruyt wel in geengt werdt) wel goede vruchten can voortbrengen. Doch hieromme moeten den moet ende couragie niet verlooren geven, maer de saecke op nieuws hervatten. Want daer en wort nojt soo goede saecke by der handt genomen (gelijck dit oock den alderbesten is, die de compagnie gedaen heeft, ofte soude mogen doen) off can wel qualicken gevallen ; ver- trouwe ende gheloove oock, dat hieromme soo goeden ende noodeghen werck niet naerghelaten zal worden. Godt en heeft de menschen de kennisse der zevaert niet alleen gegeven, omdat hy van 't eene landt soude halen, dat hem in 't sijne gebreeckt ende om sijne delitie, maer oock, omdat hy hetaert- rijck soude vervullen ende Zijn woordt over de gheheele werrelt vercondicht ende verbrey t werde. Dit doende zullen met der tijdt ongelijck meerder vrucht ende proffijt van Indien crygen, dan oyt voor desen hebben gehadt. Waer- mede hebben 't de Portugeesen gehouden? het moet mede alsoo (ende niet als vooren) aengelej-t werden, dan sullen de heeren wel goede l)'eden in Indien cryghen. Redelijcke vr}"heyt moet hier gegeven werden, ende dat aen deechelijcke l}-eden, wandt andre sulckx niet waerdt en zijn ; sy can oock wel gegeven werden sonder groote schade off prejuditie van de compagnie, 't Is

10 1 Jan. 1614.

oock meer dan tijdt ende hoochnoodich, dat alhier goede leeraren werden ghesonden, die cloeck, verstandigh, nederich ende vreedsaemich van geeste zijn, gelijck eenen dienaer Godts betaempt, ende niet alsulcke plompe onbe- snedene idioten, gelijck hier veele voorlesers zijn ; noch oock geleerde lyeden van opgheblasen ende onvreedtsamen quaden gemoet, gelijck men alhier eenighe siet, welck niet dan qiiaet ende groote onruste veroorsaeckt. Dese leeraren en dienen hier voor geen jaer 2 ofte 3 te comen, wandt hebben dien tijd wel van doen, om de spraeck te leeren. Sy souden hier wonderen grooten dienst doen, wandt op Amboyna (mede op Solor) seer veel Christenen zijn ; alle den godtsdienst, die daeronder wert gedaen, is alleenelijck den doop, ende datter alle weecken op maleys in de kerck b\- 't casteel voorgelesen werdt, 't gene den heere Houdtman overgeset ende met duytsche letteren gheschre- ven heeft, waervan alle de andere dorpen (daer jaerelijcks groote meynnichte van kinderen gedoopt werden) noch onwetende zijn. Hoe slecht zj' zijn, weten wel te seggen, dat de Portugj-sen daerinne andere diiigentie deden ende wy daervan wej-nnich mentie maecken. De religie is den stercksten bandt, daer- mede voornemelijck den segen Goodts ende d' affectie der lyeffden vercregen ende behouden werdt.

10. Dit fort Amboyna heeft onder hem eeneghe dorpen omtrent het casteel

gelegen, ende eenege eylandekens by oosten 't selvege leggende. Op dese volking. e)"landekens wassen gans geen nagelen, ende omtrent het casteel zeer weynich. Het fort mach over 't volck van dese plaetse well commandeeren, maer can met haer niet veel uutrechten. Belanghende Hitto, Lueho, Combelle ende Lucidi, daer alle de naghelen wassen, sy en staen onder het casteell niet, maer hebben hun verbonden alle de nagelen alleene te vercoopen aen de gecommitteerden der gennerale nederlantsche compagnie ende aen geen anderen, sonder te seggen tott wat .pryse. Die van Hitto thoonen ende be- kennen uuterlycken well, dat se meerder dan d'andere aen ons verbonden zijn, overmidts de vyanden uut haer landt verdreven ende hun daerinne in vrede geseth hebben, maer van meerder obligo willen niet hooren ende souden oock met der daet, als het daer by lach, op ons niet veel! passen, ende die van Luha, Combelle ende Lucidi kennen den coninck van Tarnaten wel voor coninck, maer niet voor haren souvereynen heere ; seggen, als sy den tol! hebben betaelt, den coninck dan niet meer schuldich zijn. De wispel- tueriche}-t ende troulooshej't van dit volck is zeer groott. U.E. can aen desen bespeuren, hoe swack voorschreven contrackt staet, off pielaere is, daerop U.E. ten deele soo treffelijcke vlooten uyt is sendende, ende soo swaren oncosten draecht, als oock van hoe cleynnen voordeele dit casteel is, byal- dien geen offencive oorloghe (noott sijnde) teghen d'inwoonderen daermede

Inland sche be-

1 Jan. 1614. 11

connen voeren, gelijck het oock niet en heeft connen doen, soo lange wy 't selveghe hebben gehadt; daerdoor vrye wat verachtert zijn ende noch meer geweest souden hebben, soo d' Engelschen hier eer waeren gecomen, wandt doordien noyt gheen vasten prijs gemaeckt en is, soo hebben sy den onsen althoos met den prijs gequelt ende dien t'allen tyden willen verhoogen , dreyghende de goederen aen de vreemdelingen te vercoopen. Jae zj- hebben over eenighe jaeren daeromme expresselijcken Engelsen ontbooden. Eenighe van Luga hebben oock wel dorven seggen, dat zy eens een 30, 40 Hollanders op den rug mosten leggen, gelijck die van Banda deden ; dan souden wy haer oock wel groote schenckagie geven, om wederomme tevreden te maecken.

11- Alhier sijnde, soo is adv primo Aprillis lestleeden voor Hitto gearriveert

schenVp ^^^^ geanckert een Engels scheepien, genaempt Tlic Darlyiigh, groott 50 k Amboina. 60 lasten, daervan den capite3'n hem noempt m^ Jan Jardijn, welck ons geenen cle}'nnen mo)-ten aendeden. Desen Jardijn versochte datelijcken op Hitto zeer ernstelijck den handel van nagelen ; mede dat zy hem plaetse ende huysinge souden vergunnen, om volck aen landt te mogen laeten, doende om hiertoe te comen eenighe schenckagie. Hj' presenteerden oock onsalthijt in pr\-se van 10 realen van achten per bhaere te willen excederen, all soude hy 100 realen van achten per bhaere hebben. Ende, inghevalle den han- dell weygerden, soo dreychde hy haer vyandtelijck aen te tasten, gelijck per dese dn,-e b\-gaende attestatien is blijckende, daervan U.E. door den heer gennerael eene sal becomen, die de Orangkays van Hitto selver hebben gegheven.

Voorsz. proceduren door schryven van Sr. Steven Couteels (op Hitto wesende) aen 't castecll verstaende, soo ben met eeneghe andere persoonen derwaerts gecommitteert, omme d' Engelsman voore te comen, dat hy gheen voet op 't lant en creghe. Op Hitto, Luha, Combello ende Lucidi comende, hebben alle de Orangkays b)- den anderen doen roepen, ende haerlieden voorgedraghen, wat zy met ons verbonden waeren; haerlieden vermaenende sulcx naer.te comen met alsulcke civiliteyt, uytloopende discoersen, sircom- stantie ende redenen, als by ons geleert is. Verthoonende oock, soo sy con- trarye deden ende den Engelschen handell ofte huysinge vergunden, watt sy te considereren hadden, dat daerop soude mogen volgen. De Orangkays antwoorden alle op elcke besondere plaetse, dat sy geensins haer contract wilden v)oleren, maer by ons bhven ende den Engelschen gheen handell noch huysen souden vergunnen, midts, sejden die van Loeho, dat ghy ons dan oock ghedachtich sijt ende u wooort mede hout.

12 1 Jan. 1614.

Die van Hitto, hoewell cappiteyn Hitto van den Enghelsman veele schen- ckagie hadde genomen, hebben haer vvoordt gehouden ende Jardijn offge- slagen, segghende, dat zy niet vermochten met hem te handelen, alsoo aen de Hollanders verbonden waeren, hetwelcke ditto cappitain seere speet, daer- over Hitto dre)xhde. Van hier vertreckende, arriveerde hy noch daechs voor ons op Luha ende dededaergelijckeversoeck, mede eeneghedreyghementen als hy op Hitto hadde gedaen. Hier heeft ons voorsz. Jardijn vele moeyten aenghedaen ende hebbe met hem oock veele redenen ende disputen gehadt, wandt h}- (een cloeck persoon zijnde) niet naergelaten heeft, alle middelen voore te slaen, die hem eenichsins tott sijnnen dissengen (dat was om volk aen landt te cr\-ghen ende handel te becomen) mochten diennen. Ten heeft om daer tegen te zijn (voor soo vele in ons was) aen ons mede niet gebroo- cken, want het aldaar met ons genoech gedaen soud wesen, soo hy hier ge- noech tott zijn dissengen quame; doch hoe het Jardijn aenleyde, 'twerdehem all offgeslagen, ende dat principaelijck door KimmelaSabadijn, die aldaer den persoon van den coninck van Ternate presenteert, in groeten aensien is, ende ons zeer favorabel was. Jae hy conde geen licentie vercrj-gen om een hut te mogen opsetten, daerinne (soo hy se}'de) hy eenege nat geworden goederen wilde drooghen ; maer dewj-je \vy van Luha na Combelle ende Lucidi waeren gegaen, om ditto Engelsman voor te comen, meynnende, dat die van Luha mede volstandich souden blyven, soo heeft eenen OrangkayTicos, welckeen seer trots man ende langhe groote pertye van den onsen geweest is, schaelen in sijn quartier gehanghen ende d' Enghelschen een partye nagelen vercocht ende doen vercoopen, waerover weder derrewaerts keerende, ons zeer do- leerden. Wy e)'sten daerover recht, off hielden het contract voor gev}-oleert, haer taciter alsoo met ons gewelt ende macht (die nu voorhanden aen 't cas- teel niet cleyn was), dre}-gende. E}-ndelijcken alsoo de stadt de misdaet op haer nam, ende den Orangkay ontschuldichde, soo accordeerden naer vele disputen, dat zy tott eene boete 500 realen van achten souden hebben ende geen doen meer met d' Enghelschen souden hebben, op pene, dat soo sy in 't perticulier wederomme met d' Enghelschen handelden, soudense met den dood straffen, ende soo de stadt wederom sulckx dede, mochten die ruwinee- ren, distru weeren ende daermede leven soo w)' wilden, oock een casteell bouwen. Hierentegen beloofifden wy met haer in reedelijckhe)-t te handelen ende accorderen, om eenen nieuwen accoort ende prijs op de nagelen over 't geheele landt te maecken, midts dat alle de Orangkays aen 't casteel sou- den comen, om daer met den gouverneur ende raden den prijs te maecken. Hiertoe resolveerden wy niet, omdat w)- meynden, dat het contrackt beeter gehouden soude werden als w)- den prijs verhoocht souden hebben, maer om de saeck te trej-nneeren ende noch arger te verhoeden. Soo wy weygherden

1 Jan. 1614. 13

meer dan 50 realen per baar te geven, daer het nochtans d' inwoonderen per contrackt vrye staet verhooginghe van pr)-se te prociireren, ende desen Engelsman met contract hiertusschen treedt ende prijs maect, doende blijck van onse weygeringhe, sorchden w)-, dat de heeren mayores van de nagelen van Amboyna geheel versteecken souden werden. Hiermeede hadde den Engelsman wederomme uut, maer liet evenwel niet aff zijn beste te doen, pre- senteerende de boete (daerinne de stadt om Z)nenthalve ghevallen was) te betaelen. Naedat wylieden de procedueren van voorsz. Jardijn geconsidereert hadden, concludeerden daerop, dat ons vr>-e stondt alle zijn doen voor sus- pect te houden, ende met macht voore te comen, derhalve sonde hem een schriftelijcke insinuatie, dat h\- van zijn onredelijcke proceduren soude af- staen off worden gedrongen metderdaet daerinne te versien, doch vonden niet goet de daet in 't werck te leggen, maer dat wy de actye voor U.E. souden behouden, ofte tott beeter tijt reserveeren, om die dierder te vercoopen, alsoo wel wisten, dat hy genootsaeckt was welhaest te vertrecken, ende mede dat onder d' Indianen weynnich ofte geen nagelen meer en waeren.

In dese insinuatie hebben wy b)' namen geciteert verscheyden persoonen, cooplieden van Jan Jardijn, dat in publ}xque vergaderijnghe van d' Oran- kays van Loeha ditto Jardijn aengeseyt is, dat z)', Orangkays, aen de Hollan- ders verbonden waeren ende daeromme met geen Enghelschen vermochten te handelen, ende mede sonder consent van de Hollanders ofte last van den coninck van Tarnate met haer niet wilden handelen. Dit sullen zy selffs daer- toe gecitteerd wordende (alsoo men scluildich is de waerheyt getu}'genis te geven) moeten bekennen. Naer desen is voorsz. Jardijn van Luho naer Com- belle t' seylle gegaen. Hy heeft op Combelle mede eenighe nagelen becoemen.

Wy weder aen 't casteel gekeert zijnde, verwachten daer langhe nae de compste van de gedeputeerden van 't landt, omme prijs op de nagelen te maecken, daeromme gedrongen werden de scheepen wat langer te houden, om haer de vreeze niet te ontjaghen ende te meer tott redelijckhe)-t te facili- teeren. Ondertusschen arriveerde den heer gennerael (namentlijck den 13'=" Mayo) aen 't casteel, comende over Combelle, Luha ende Hitto, hebbende het schip onder de Manipa geanckert gelaten, daermede zijn Ed. van Banda was geseylt. Voorsz. Orangka}-s zijn in sulcken getall noch met alsulcken authoriteyt niet aen 't casteel gecomen als behoorden, ende alsoo zy onder- wech waeren om nae het casteel te gaen, heeft voorsz. Orangkay Ticos uut- ghegeven, dat de Orangka)'s niet wisten wat v.y deden ende sott waeren, want (seyde hy) ick hebbe met d' Enghelschen een accoort teghen 100 realen de bhaar gemaeckt, ende dat s\- toecomende jaer weeder souden comen ende

14 l Jan. 1614.

hem souden helpen, ende hy wederomme d' Engelschen, indien de Hollan- ders ymandt van hem wilden misdoen. Hieromme (seyden z)-) waren gelast niet leeger te handelen dan a 80 realen de bhaar, daer zy te voeren last had- den tott op de 70 te comen, waerdoor by ons niet eens tott geboden is, ende d' Orangka\s even wijs ghescheyden zijn.

Off het seecker zy, dat Ticos met d' Engelschen verbondt heeft gemaeckt, dan off dit een uitstroA'inghe s}% omme tott hoogheren prijs te comen, is b)xans onmogelijck voor ons om te weten. Wy hebben van be)' gehoordt, daeromme weten niet wat gelooven; dan dit isser van, dat de listen, die dit volck weten te gebrinxken, voor ons niet well om begrypen zijn, daeromme hoe wy 't keeren off wenden, worden altoos bedrooghen.

12. Over de trots van die van Luha doleert cappiteyn Hitto seere, seggende,

Hitoe dat zy althoos den haen maecken ende 't hoofft opsteecken ende noch goede Lofhoe lieden bhven, ende van den onsen gecaresseert werden, waerteghen ick (seyt hy) althoos wel doe ende noch den prijs van d'andren moet volgen ende weynnich danckx hebbe. Wy behoorden, sej-de hy, daerinne anders te versien ende een casteel op Luha te maecken. Hy wilde ons met all zijn volck daer- toe helpen, om haer trots te vellen, wandt omdat hy het hooft niet opsteeckt ende hem stille houdt, segghen die van Luha, dat cappiteyn Hitto een slave van de Hollanders is. In dese handelingen doende zijnde, waeren oock voor Hitto gearriveert de schepen Rotterdam, comende van Banda, de Leeuw met Pijllen ende den Haesewindt, comende, geladen met vivers, van Japan, soodat wy nu acht scheepen by der handt hadden, 't welcke die van Luha all wat perpleckst maeckten. Doch overmidts het groot gewelt van den vyandt in de Molucos waren verwachtende, hebben alles moeten laten steecken, maer cort na onsen vertreck zijn de Orangka)s met Steven Couteels ende Abraham van den Broeck (die den heer gennerael ende raden op Luha sondt met last tott 70 te handelen) veraccordeert voor een jaer a 66 realen de bhaar.

De schenckagie, die wy genootsaeckt zijn geweest aen alle de Orangkays te doen om ons recht te mainteneren, sijn meede niet cle)-n geweest, soodat voorsz. Engels scheepie een groott stuck geit uyt des compagnies bu)-del gejaecht heeft, 't welcke voorwaer een verdrietighe saecke is. Men behoorde hierinne anders, te weeten na recht ende natuerelijcke authorite\-t te proce- deeren, off niet onderstaen den handel alleene te behouden. Willen deheeren althoos op d'Indianen staen, soo moeten dese inconvenienten mede getroost blyven. In onsen discoers ende bygaende coppye van de memorie, den heer vice-gouverneur Reael in de Molucos gegeven, hebbe verthoont, wat w)- in

1 Jan. 1614.

15

dese contra}'en op dit stiick behooren ende connen doen. Breeder bescheyt zullen de heeren in ons journael vinden.

13. Batjau.

14. Ternate

en Tidore.

Ady 22" Mavo zijn \vy met den lieer gennerael ende voorgemelde seven schepen van Amboyna vertrocken, qiiamen 'sanderen daechsb}- 't schip 5««(^^ onder Manipa ende liepen daer (op 't vvoort van den schipper van Banda) met de schepen de Provintie, den Swarten Leeuw, Geldcrlajidt ende den Haesewitidt binnen een soo enge baye, dat wy den 26'" in 't uytseylen het schip de Pravintie ende 't jacht den Haeseivifidt nae verlooren hadden, alsoo all aen de grondt waeren, die steenich was, ende vrye groot per)xkell leden.

Den 2 ende 3*" Jun)' arriveerden met alle voorschreven acht scheepen voort 't fort Barnevelt in Batsjan ende vernamen, dat ons volck noch in goeden doenne was , maer d'afiectie van den coninck vertrock van den onsen door oproyinghe van eenen Kimmela Da)'a ende zijns vaders suster, huysvrouwe van den ouden coninck van Ternate, die ditto Da^a daertoe gebruyckte.

Naedat wy met de boots van alle de schepen eenighe steen hebben gehaelt, tott een steenen huys binnen 't fortien, ende ondertusschen mede nae den coninck van Batsjan hebben vertoeft, soo zijn adi 15Juny met den anderen van hier vertrocken ende adi 20, 21 dito voor Marieko ende Maleye gearriveert met voorsz. acht schepen, ende vonden hier dese schepen, de Sou, de Mane, den HollantscJien Leeuw ende Cejlon, daerby van Sula arriveerde 't schip de Paeuw. Onse soldaten, wesende 47 in 't getall, hebben datelijck op Maleyen aen landt gebracht.

Met dese heerlijcke vloote van 13 schepen by den anderen sijnde, soo is den 24 dito van den heer gennerael geproponeert, wat geraetsaempst soude zijn ten dienste onses vaderlandt, der compagnie ende onser eere, off wj' op Tidoor, Ternaten, Sabua, off elders een tocht souden doen, off met de vloote naer de Manilhas gaen, om des v}-andts armade te rescontreeren, separeren ende slaen. Hierop is den 4''" July by 16 persoonen ghestempt, dat w)- een genneraele tocht op Tidoor ende de principaele sterkte van Tahulo ende Gammelame souden doen, doch eerst op het oude Portugysecasteel, om met de schepen dicht by der handt op goede reede te mogen legghen, alsoo by suyden de stadt geen leggen en is voor groote schepen. Dit aldus gedelibe- reert ten aensien de Ternatanen seer tott Tidoor waren geneghen ende daer- omme soliciteerden ; mede, omdat de Spaeniaerden op Ternaten (Tidor verovert zijnde) seer benouwt souden wesen, ende sonder Tidoor qualijck

16 1 Jan. 1614.

connen bestaen, presuponeerende, ingevalle ons Godt deze victorie geeft, dat wy dan eerstelijck de plaetse te lande wel souden besetten, ende soo veel schepen ter see slachvaerdich houden, als w)- souden connen mannen. Ende ons aldus genoech tegen des v}-andtsarmade connen diffenderen, hen stuyten ende de plaetsen behouden ; maer, soo de dissegnie metter haest niet en ge- luckte, dat \v)- ons dan wederomme souden schepen ende met de schepen d' armade van den vyant waernemen. Doch maeckten hierop weynnich gis- singh, alsoo hun de couragie van 't volck zeer groott verthoonden.DeTerna- tanen mede zeer luyde r)'epen ende een yder de tijt off vertreck te lanck viel ; alsoo de schepen hier ende daer haer innehebbende goederen waeren lossende ende den gouverneur Reael met het schip de Sonne na Sabua was geweest, omme die plaetse te erkennen. Dit aldus gearresteert ende den dach, omme met de vloote van Male}'0 derwaerts 't sej-Ile te gaen tott op den 7*^" Julius bestempt zijnde, soo heeft hen een )'der sijn commissie waernemende hier- toe geprepareert. Na overslach, reveue ende monsteringhe bevonden in alle de 13 schepen soo gesonden als inpotenten 960 sielen ; op alle de casteden hier in de Molucos sijnde, omtrent 500 soldaten, dat zeer weynnich was na de mej-nnichte vaji schepen ende forten. Want soo men diebehoorlijcksoude mannen, om watt groots te doen, hadden ten minsten 2500 a 3000 mannen van noode. Wilde Godt, dat de heeren mayores eens conden gelooven, hoe dienstich ende voorderlijck het haer soude zijn, soo sy de schepen uytvarende beter met volk versaghen. lek verseeckere, dat hier in Indien, all hadden wy schoon geen meer schepen dan hier nu zijn, wat anders uutgerecht soude werden, soo wel in 't stuck van den handel als op ende teghen den vyandt. De compagnie souden den last van de soldye noch beter connen draghen dan teghenswoordichlijck.

Uut voorschreven getall hebben te velde verordent ende onder acht ven- delen verdeelt, 465 musquettiers, uut de 13 schepen 185 musquettiers sol- daeten ; hierb\- hadden noch een compagnie Japanders van 40 mannen, zijn t' samen 690 musquettiers, behalven eenighe ofificieren. Dit is al 't gene te velde hebben connen breynghen, alsoo in de schepen niet dan scheepsoffi- cieren ende creupelen resteerden, ende de forten geen meer volck ontbeeren conden.

15. Den 7*^" Juylius voorsz. sijn van Malej'a t' seyl gegaen, den S""" tsavonts

Aanval gheseth onder Tidoor, eenighe schepen binnenschoots van 't oude Portugijs

Tidore. casteel, daeruyt oock eenighe met haer geschut, doch sonder schade hebben

geraeckt. Desen avondt warde noch gheresolveert, dat de 4 schepen, de Sonne,

Manc, den Hollandtscn Leeuw ende de Pacii dese nacht soo dicht onder 't cas-

1 Jan. 1614. 17

teel souden gaen anckeren, als mogelijck is, om het fort te beschieten ende den v\andt de handen voll te geven, ende dat het voick morghen metten dach soude landen. Dese scliepen zijn daer voor gegaen ende hebben op 't fort 273 schooien gheschooten, ende 't fort wederomme 44 op haer. Den 9''" met den dach is alle het voorsz. volck een halff cartauwschoot bynoorden 't fort ge- iandt, marceerende lanckx de strande tott onder des vyandts fort. Den v}-ant hadde een schoon metaelen stuck, dat langs dese strande conde flancqueren ende zeer voor ons te vreesen stondt; dan alsoo den constabel (wesende een van onsen constabels by den v_\-andt overgeloopen, genaempt Moy Neell) gheschooten worde, conden z\- haer groff geschut niet meer gebru)xken. Onder fort zijnde, soo is daerop continuelijck soo geweldich geschooten, dat den v\-andt geen beurt cost cr\'gen ende den onsen we}'nnich hinder deden, alsoo t' onsen gelucke een onperfect quadraet sonder flancken was. Onder faveur van de musquetterj-e hebben 't fort met leeren beclommen ende stor- menderhandt, de sonne omtrendt 2^ ure hooch zijnde, innecreghen. De vyanden waeren meest all doott, ende die noch leefden warden gematst, op twee nae, die men, omme te examineren, levendich hiel. Hierinne zijn van de v}-anden 63 mannen doot gevonden, 46 natuerale Spaenjaerden, de restmes- ti^os en Papangers. Van den onsen zijn hier gebleven 9Du\"tsen,2Japonders ende eenen Indiaen ; vonden hier binnen 2 schoone metaelen ende 2 ysere stucken, met een valcoen, sonder yets anders te eeten noch breecken ; alsoo niet dan een opgevult nest is, welck den v}-andt, soo 't scheen, vv'at opgetroc- ken hadde tredert z\- van dese onse vloote waren verwitticht geweest, meyn- nende de onsen alhier te stuj'ten met all dit volck, dat z\ daerop hadden ghelejt. Ons volck heeft haer in dese bestorminghe wonder well ende vroom gequeten. De Japonse soldaten verthoonden haer immer soo clock als de onsen ; haer vendel is oock eerst op de muere geweest. Daer zijn oock door haer al te groote stoudt-ende onversaeche)-t veele van hun gequetst. Godt zy van zijn genade ende dese victorie geloeft. Nae de noene zijn de Tarnatanen, Mackjannesen, Batjannesen, die van Sabua ende Gammecanore met alle haer gesleep b)- ons gecomen, sterck omtrent 36 corrocorren ende 2 a 3000 mannen. 'S anderen daechs resolveerden aen te tasten de principaele sterckte van de Spaenjaerden, leggende op een berch, geheeten Tahulo, aen de su3-dtzyde van de grootte stadt Tidoor (Gammelamme genaempt), daer de Ternatanen oock wel toe genegen waeren, alsoo de plaetse over de stadt domineert ende de victorie daeraen hangt. Het volck hebben gescheept in de schepen de Mane, den Hollantsdicn Lceinv, de Paeiav ende den Hasnvindt, latende 40 mannen op 't veroverde fort (welck op d' ander z}'de b)-noorden de stadt binnenschoots van voorsz. Tahulo leyt) ende d' ander schepen daer voor ten ancker leggen. Alsoo w)- beneden stroom ende windt waeren, hebben getracht

18 1 Jan. 1614.

de hoochte wel te crygen, soodat voorsz. 4 schepen den 2'^'" 's morgens haer by gevalle bevonden nevens een plaetse Socanorre geheeten, geleghen een weynnich suj'delijcker dan Tahulo; is te lande een dorp, welcke aen de see- candt een steylen berch heeft, daerop een rondeel 4 a 5 voet hooch van op- gesetten steen is legghende.

Den onsen zijn alhier gelandt, resolveerende dese plaetse inne te nemen, me)"nnende daerinne we}-nnich teghenstandt te vinden. S}- hebben de plaetse aen de ste)iten van 't berchien aen de suytz}-debeclommen tegen adv}-se van de Tarnatanen, welcke seyden, dat se sott waeren ende aldaer geen wech en was, gelijck mede eenen guidie van de tocht (wesende een Buergunjon van den vyandt bj' ons overgeloopen ende nu in dienst zijnde), latende het leger van de voetstrandt op dese redu\-t flancqueren. De Ternatanen, dit siende, sijn mede aengevallen, maer worden alle met den anderen affgeslaghen, ende dat van weynnich volck, doordien de plaetse daer niet te beclimmen was. Dies nietteghenstaende resolveerden naer desen affslach (ende dit nu door aen- porren van de Ternatanen ende eenighe van den onsen) noch een assault te doen, meynnende, dat de vyanden daeruut waren gevlucht, omdat se haer stille hielden. Sy hebben de tweede storm gedaen ende zijn wederomme affge- slaghen. Terwijllen dus doende waeren, soo zijn 2 serjanten met omtrent 20 soldaten den guidie van de tocht (namentlijck voorgemelde Burgungion) ge- volcht ende zijn met hem gecomen van achteren boven op 't hooghe, daer zy in de reduyt de schoenen aen des vyandts voeten saghen, over hun domineer- den ende (soo sy seggen) de plaetse met een companie hadden connen empor- teren, maer dewijlle d' eene sergeandt beneden ginck om dit zijn cappitain aen tediennen, endesecours tehaelen, soosach den anderen, datdegeheele macht (aen de ste\lte affgeslaghen ende geschut zijnde) afftrock, daerop hem met zynen byvvesende mede retiereerde. Van den onsen zijn hier 9 mannen doot gebleven ende veele gequetst. De Tarnatanen ende consoorten hebben mede eenighe verlooren ende verscheyden gequetsten gecreghen. Dit en is noch alle het verlyes niet, maer dat meer is, den grooten moet ende couragie is hier oock gebleven ; niet alleynne van 't gemeynne volck, maer oock van vele van de principaelen. Dit aldus gepasseert zijnde, terwijllen den heer gennerael aen de noortzyde van de stadt, daer de vloot lach, uj't het veroverde fortien tott twee mael toe een loosen allarm liet doen, mejnnende, dat het leeger op Ta- hulo ende de suydtzyde van de stad effort dede, soo warden by de meeste stemmen geresolveert met de schepen weder by de vloote ende veroverde fort aen de noortzyde te gaen, doordien (zeyden zy) daer met groottperyckellae- gen, waerteghen eenighe sustineerden, dat se daer behoorden te blyven, om 's anderen daechs de tocht volgens haer last op Tahulo tedoen, welcksonder

1 Jan. 1614. 19

verleth van voorschreven Socanorre wel cost geschieden. In somma zy zijn gekeert, waerop den 12"^" ditto den heer gennerael weder voordroech, wat expedienst om doen was. De meeste pertye van de geheele groote vergade- ringhe inclineerden tot affstandt, alsoo de couragie gebleven was. Maer door- dien eenighe hardt dronghen, dat het niet eers genoech en was alsoo te ver- trecken sonder yets te onderlegghen, ende eenen Spaenjaert voordroech, dat men van de noortcandt achter de stadtomme boven Tahulo wel condecomen ende den pas aen de suydtz\"de vermeesteren, soo warde eyntelijck noch ge- stempt, dat men met alle de maclit soude gaen ondersoecken, off dit alsoo was ende w\- desen tocht souden connen doen. Maer alsoo den heer gennerael twee compagnie soldaten sondt onder die sterckte van den coninck van Tidoor, terwijlle Zijn E. voorsz. resolutie de Ternatanen voordroech, vraghende, off z\- daertoe gesindt waeren, daerop antwoorden, \vy zullen morghen bereyt zijn, soo zijn op voorsz. twee compagnies omtrent 50 Tidoresen uutgevallen ende van hun, ten aensienne van onse geheele macht, seer schandelijck in de vlucht geslagen, o\'ermits eenen lutenandt met becommerde stemme uut last van den cappitej-n, die het commandement was gegeven, tegen den anderen cappiteyn riep, die voor was, dat het all de soldaten hoorden, trecktafftreckt aff, off wy zijn geslagen ! in plaetsdathy hem weet van retiereeren soude doen. Hier lieten wy elff dooden, die, in 't water vluchtende, aldaer van de Tidoo- resen doot werden gesmeeten. S\' quamen daer oock sonder schade niet aff, wandt verlooren mede 3, 4. man, ende daeronder den alderprincipaelsten voorganger, die den coninck van Tidoor heeft, ende mede bycans in soo grooten achtbaerheyt was als den coninck, want was den oppersten prijster. Daerover ditto coninck oock verboott, dat se niet meer uyt souden vallen. Hiermede is den moet ende couragie gans verlooren. Voorsz. tocht is daerdoor oock geschort; verscheyde principaele hooffden ende wel de meeste part per- suadeerden mede, dat wy datelijck met alle de vloot ende macht behoorden te vertrecken. Het soude oock geschiet hebben, gelijck off men geslagen hadde geweest, soo daer geen middel, expediënt, ende contrar\-e opinie voor waere gecomen, te weten, dat het al te schandelijck soud zijn, alsoo door te gaen, ende dat men 't vertreck wel een weynich conde differeren, omme te sien off God noch yets gave, ende off de couragie wederquame, wandt het volckeven- well een weynnich souden moeten rusten ende soo datelijck geen steen conde haelen. Dit worden aldus op den 13''" wel gearresteert. Daer worden oock wederomme schepen aen de suydtzjde van Tidorgesonden, ommedeplaetse beter te erkennen ende den vyandt te benauwen, maer quamen tott geen andere resolutie noch daet. De Ternatanen siende, datter niet anders werde gedaen ende de saecken hun aldus droegen, zijn onder hun over ons clachtich geweest. Wy hebben om ons over haer te doleeren noch meer redenen, want

20 1 Jan. 1614.

7.\ min hebben gedaen ende steedts wechvoeren. Ondertusschen den mouson om westwaert te se}'len verloopende, soo heeft den heer gennerael den ló*^" voorsz. de raden voorgedraghen, wat schepen men naer 't vaderlandt soude senden. Item, off men hier met de geheele macht soude bl\-ven ende dese be- legeringhe volharden, onse forten fortificeeren, de garnaesoenen verstercken ende den v)-ant zijn armade alhier vertoeven, dan off men nae de Menilhos soud gaen, omme den v)'andt separatement a 1' improviso te bespringhen. Sijn E. presenteerde mede alhier te blyven, ofte te gaen, daer het den raet soude mogen goetvinden. Daerop warde datelijck geresolveert, dat het schip den Swartcn Leeuw alleene nae 't vederlandt sal gaen met de costelijcke goe- deren, ende het oude verloste volck, ende dat den heer gennerael mede nae Bantam soude gaen. lek ben derrewaerts oock gedestineert geworden. Naedat voorsz. propositie de coopluyden, cappite}nnen, schippers, mede voorgedra- gen was, soo is nae lange bedeynckens den 21*^" ditto van 11 persoonen ge- stempt, dat men hier alles sall laeten staen ende met alle de macht nae de Menilhos soude gaen, om redenen seyden sy, soo wj' des v\andts vloote ge- separeert conden gemoeten ende hun bespringhen eer sy haer vereenigen, soo sullen hun ongetwijffelt met Godts hulpe slaen, ende haer gheslagen hebbende, meester van de Molucos zijn. By elffanderen, wesende de helft van de vergaderynghe (uutghesondert den heer gennerael) werde de saecke s\faerder gewooghen, ende gestempt, dat men de victorie van eenige schepen niet behoorden te setten tegen verhes van schepen ende staet, alsoo dat een ongelijck partuer is, te v/eten onse forten alhier (die alle zeer schadeloos, ende oock qualick van volck versien zijn) eerst in volcomen diffentie souden bren- ghen ende dan, soo den tijdt zulckx toeliet, met den anderen naer de Manilhos gaen. De redenen, die hiertoe b\-brachten, zijn desen: den vyandt (soo men seyt) sal zeer sterckzijn, 't is onseecker, off men haer gesepareertzoud vinden; haer bisonder gemoetende, sal onse victorie connen wesen, dat w}' eenighe van haer schepen overwinnen ende de coempste van de armade des v}andts daermede voor een tijdt gediffereert werde, ende niet meer ; 't en waere, dat men se geheel sloeghe, want al sloeghen wj- zoo veele van d" armade, dat d' anderen niet uut dorsten comen, connen s\- met haer galeyen ende fregatten de forten evenwel versien, secunderen ende in diffentie behouden, wandt volck genoech hebben, gelijck \\y sien dat se doen, al is 't, dat w\- gestadelijck ter zee domineeren. Den coninck van Tidoor ende de Tidoresen zijn oock alsoo, dat se den Spaengiart niet lichtelijcken sullen affvallen, maer soo eenighe van onse schepen gheslagen ende d' andere geprest werden te wijeken, souden eenige van onse forten in dese staet mede rj'sico lopen, wandt niet veel op de Tarnatanen moghen staen ; ende s}- laeten verluiden, indien de schepen naer de Manilhos vertrocken, dat se mede door sullen gaen, wandt haer tegen

1 Jan. 1614. 21

des vyants gewelt niet connen diffenderen. Den heer gennerael heeft met zijn stemme dese advyse geemporteeit ende dese resolutie gearresteert. Dit is verre het seeckerste, wandt hierb)- noch te considereren stondt wat ordre, beleyt, couragie, gemoet ende iyeffde op voorsz. tocht van Tidoor hadden gesien.

B\' voorsz. resolutie is mede gearresteert, dat men noch eenighe schepen voor 't veroverde fort soude houden omme den vyandt te benauwen, dan geen meerder victorie becomende, sullen dit fortt raseeren ende verlaten, dan Saboa ('t welck w\- nu verstonden van den v}-andt verlaten, ende geruympt was) wederomme opmaecken ende besetten. Dit is wat b>" onsen tyden in de Mollucos gepasseert is. Nae desen zijn de schepen, om hun te prepareren, steen te haelen ende te fortificeeren, verdeelt, ende is den heer gennerael van den coninck van Ternaten ende den adel geimportuneert ende afrgee)-st ghe- worden eenen tolle over 't e\iandt Mackjan, van 15 percent, mits noch vyve, die men in den ontfanck der nagelen van den gemej-nnen man wederomme inde, daer den onsen seggen de Portugysen op Mackjan noA't toll hebben gegeven ende noyt meer dan 10 percent van den onsen toegestaen ende gegeven is. Den heer gennerael ende raden hebben hiertoe niet willen off connen verstaen, maer 't zelvege laten steecken, om op de heeren ma}'ores te refereeren.

Adi 3'" Augusti zijn met den E. heer gennerael ende 't schip den Stvarten Leeuw van Tidoor t' se_\'lle gegaen, omme de voyagie naer Bantam te bevor- deren. Den 22"" ditto arriveerden op dereedevan Boutton, alvvaer van 't schip Zeelandt verstonden, hoe dat den commandeur Appolonius Schott op den . . ' ) 16. Aprillis het fort Solor met compositie verovert ende inneghecreghen heeft, nae- Solor. (jat h)' daervoor omtrent 3 maenden gelegen hadde, behoudende haere baga- gie, cleedinghe, gemundt goudt, sulver ende wapenen ende de helft van alle de coopmanschappen, ongemundt goudt ende sulver; d' andere helft, geschut ende admonitie van oorloghe voor de compagnie. Daer zijn omtrent 100 gewapende mannen ende 1000 z)-elen u)tgegaen ende vandaer vertrocken. D' inwoonderen van de geheele landen Solor ende Timor, soo christenen, mooren als he}-denen, hebben hun aen ons verbonden ende vereenicht. Daer zijn omtrent 8 a 9000 z)-elen, die christenen zijn, ende haren dienst t' ons- waerts presenteeren, mede met ons te gaen, waer w\- willen, ende oock zeere om leeraeren roepen, daerop grootelijck geleth dient, wandt dese landen U. E. tott plantinge van eenen staedt wonderlijck dienstich connen zijn. Het sandel- houdt, dat op de Cust, China ende andere plaetsen zeere getrocken is, hebben

') In den tekst niet ingevuld.

22 1 Jan. Ibl4.

wy nu alleene in handen. Connen \vy 't maer behouden ! Omme dat te be- houden, is van nooden, dat wy beletten, datter geeneghe natie althoos op Timor en come handelen, gelijck de Portugesen hebben gedaen, maer wel op Solor aen het casteel. Willen wy dit doen, zoo moeten continuelijck eeni- ghe fregatten aldaar houden, omme alle de vreemdelingen, die naer Timor souden willen moghen gaen, aen 't casteell van Solor te brenghen ende daer een coopstadt te maecken. Maer daerenboven sullen d' inwoonderen van Ti- mor ende omlegghende eylanden, die veell duysenden sterck zijn, van alle nootdrufticheden zelffs moeten versien, te weeten, van veelderleje soorterin- ghe van cleeden, gewrochte s\-de, porceleynnen pannen, goudt, sulver ende allesins. Van alle dese waeren souden w\' 't teghenswoordelijck (alsoo nu den rechten tijdt is) wel connen doen, maer moeten 't zelvege door gebreck van jachtenn aerlaten. Conden dese schepen noch volck ontbeeren, off waeren wy in de logie van volck wat versien, wij souden Solor mett joncken provideeren ende den handel daermede doen, wandt in die contrayen geen per}-ckel van vyanden hebben. Maer wy moeten 't door gebreck van volck mede naerlaten.

Met dit sandelhoudt connen wy de Chienesen mede tot den s\'denhandel dringen, wandt zy alsoo zeere nae het sandelhoudt trachten, als wy nae haer zydevvaeren. Dan mosten als vooren voorcomen, dat zy het zelve van Timor niet en haelen, wandt coomen aldaer Chineese joncken off andere vreemde- h-ngen, soo sal 't met ons niet zijn. Hier ende oock tot Jacatra worden enige joncken toeghemaeckt, die derrewaerts willen seyllen. De Javanen, Macassaren ende andere Indiaenen varen aldaer zeer sterck. Doch, soo 't ons aen geen middelen ontbreeckt, soo connen wy den handel op Thimor voor ons wel behouden ende haer van daer weeren. Den onsen hebben in Solor het jacht de Halve Maen, een veroovert ende eenighe corrocorren, daermede haer voor- eerst sullen moeten behelpen; hebbende den commandeur Schott hun mede provisionele last gegeven. Maer de heeren ma\'ores als vooren diennen ons met middelen te versien, omme te moghen continueeren.

By desen gaet memorj-e van de goederen, die op Solor verovert zijn; den pryse, waerdye van die sullen met andere senden.

17. Met den coninck van Botton is door den commandeur Appolonius Schott

Contract ^^^ contrackt ende onderlinghe verbondt, diffencijffende offensiff, gemaeckt, Boeton. welcke nu by den E. heer gennerael geratificeert ende geamplieert is. De- sen coninck heeft den heer gennerael selffs doen aenseggen ende den tocht op Solor voorgedraghen, daertoe hulpe presenteerde. Hij heeft oock eenich volck medeghesonden ende dit gedaen om met onse ontsach, authoritejt ende

1 Jan. 1614. 23

macht zijn rijck ende stadt te verseeckeren voor hem ende zijnne successeurs tegens den coninck van Macassar ende eenighe van den zijnnen, die tegens zijnnen staet noch \'ets souden moghen pretenderen nae zijn overl)'den, wandt dit den eersten coninck van zijn geslachte is, alsoo h\- het rijcke nu eerst ge- usurpeert heeft. Hierenteghen heeft ditto coninck belooft, den onsen tegens de Bandanesen te helpen. Nae het vertreck van den commandeur Schott zijn den onsen by den coninck geheel in disgratie geraeckt, ende dat met eenen Abdule (tot Banda coewachter geweest), die aldaer by de Bandanesen om zijn vr)'heyt over was geloopen ende hier vertrocken, denwelcken z}iieden ghecreghen ende teghen des coninckx wille hebben opgehanghen. Daeromme ditto magisteyt niet wejnnich ontstelt is geweest, doordien een moor off ma- homatist was.

Dit is een groot ende oock peupuleert landt, hebbende schoon hout, daer- van men na wens ende begeerten vaertuych souden connen maken, als men maer volck brochte. Hier is een zeer schoonne reede ende have. Het volck is arm. De slaven zijn goeden coop. Van handell is hier niet veele te doen; 't gene daer dese inwoonderen haer meest mede gheneren, is met een seeckeren wortel, oby ende calabi geheeten. Hier worden oock eenighe paerlen gedoo- cken. Op dit lant wast in abondantie het cruyt, daeruut den indigo wert ge- trocken. Maer zy connen die niet extraheeren noch bereyden.

Hoe van Ray hem alhier de novo misgrepen ende te buyten gegaen heeft, sullen de heeren per acta sien, waerover den 29 voorsz. aen de voorsz. gal)e (die h)' zelfs heeft doen maecken) gerecht is. Op ultimo ditto sijn wederom van Bouthon t' sej'lle ghegaen.

Adi 2'" Septembris 2 uren na sonnenonderganckby oosten 't landt Celebes ofte de Boockerons, op de hoochte van 5 graden, omtrent 2 mijllen van see- ckere e\'landen, die aen dese custe zijn leggende, se\lden wy aen de grondt, ende saten omtrent 21 ure daer op mett groot peryckel van schip en goed te verlyesen, doch degen 't Godt loff met een werp daeraff. Wy zijn hier opge- se}lt van de man aff loopende, doordien vermits de diesicheyt aen 't landt niet wel bekendt waeren.

18. Den 14 arriveerden ten ancker omtrent Grissi. Verstonden ende bevonden,

Gnssee. a]sdat den Mattaram over 14 daghen Grissi ende Jortan hadde genomen, de

mueren gheraeseert ende de plaetsen verbrant, doch sonder andere mercke-

lijcken schade, wandt d' inwoonderen mett haere goederen al gevlucht waeren.

Den coopman Andryes Sourj- was met U. E. goederen in Surabay gevlucht,

24 1 Jan. 1614.

soodat de compagnie aldaer geen andere schade dan omtrent 500 realen van achten aen grove waren geleden hebbe.

Van hier sche}'dende, hebben den coers nae Japara geseth op hetgene van dese plaetse door de schepen Gclderlandt ende Orangc hadden verstaen.

19- \Vy zijn den 22'" tott Japara op de reede ten ancker geraeckt ende datdaer

Japara. Je jurisdictie van de coninghen van Japara ende Coutis (die be\-de onder den Mattaram staen) aen den anderen paelen ; vernamen dese coninghen beyde van den Mattaram last liadden, ons in haer landt te locken ende woninghe te gunnen. Daeromme ons elck voor ander acnsochte om danck b)- den Matta- ram te begaen. Sy waeren be\de oock wonder jaeloers op het bespreek, dat wy met yder van hun hielden. Verstonden mede, uut den mondt van eenen gouverneur van een seer groote stadt (Kendaell geheeten), alsdat den Matta- ram )-ets sonders met ons voor hadde, dat ons mede zeer well sonde diennen. Wandt desen Mattaram staet na de heerschappie van gans Java ende wordt van alle de coningen zeer ontsien, daermede mettertijdt wel een groott voor- deel souden connen doen.

In dese contraye, nae w)- hebben verstaen, te weten, Coiitis, Japara ende Damma, valt den meesten rijs van dese gansche indische contrayen. Sy wort van hier over gans Java ende oock op Malacca, Amboyna, Banda ende om- mentom in seer groote me)"nnichte vervoert, wandt is een seer schoon ende vruchtbaer landt, mede van andere lij fftochten. Den rijscochten w}-nua 15, 16. realen van achten de co\-ang ofte last, ende dat seer schoone witte rijs, nae wy verstaen sal se wel om 12 ende min te becomen zijn. B)- provisie isby den heer gennerael Lambert Dirckxz. Hagen, oppercoompman, alhier gelaten met cappitaell van 2500 realen van achten, omme wat rijs op te coopen, ende met- tertijdt te onderstaen, wat hier zullen connen ende mogen doen. Na onsen vertreck is den voorsz. (doen regerende) Mattaram (naedat h)- Jortan ende Grissi hadde ingenomen) overleden, latende een soone achter van omtrent 7, 8. jaeren, daerenbovenseeckerevansijnnen bloede, die nae de croone staen, weicke wel }"et nieus cond veroorsaecken.

20. Den 29'" Septembris van hier gese\it, den 2 ende 6 Octobris tot Jacatra

Jacaiia. ende Bantam gearriveert, daer w\- een groote veranderinge hebben gevonden t' sedert ick met het schip de Provintie van dese plaetse gescheyden was, ver- nemende als dat den president Matheo Couteels den 7"" Jun\- in den Heere gerust is, ende hier noch diversche reysen brandt hebben gehadt, daerdoor weder op nieuws, namenlijck den 2 Ma\-o lestleden, de boecken van Jacob de

1 Jan. 1614. 25

Scot (doch sonder andere goederen) verbrandt zijn, ende dat in maniere, dat daervan geen bescheyt i.s, sulcx de heeren sullen sien door d' acten bydenE. heer gennerael genomen.

Vooren hebben gese\-t, hoe dat \vy (Theunnemans gelicht hebbende) op primo Martius van Jaccatra scheyden. Nu sullen verhaelen, wat sedert dien tijt gepasseert ende ommegegaen is. Doch eerst d'opendatie, alsnu gecre- ghen, dat is dat Theunnemans doen ter tijt den coninck van Jacatra een obli- gatie overgegeven heeft, daerinne belooffde ditto magistejt 2000 realen van achten te doen, soo ditto coninck soo veel te weghe brachte, dat h)- van ons niet gelicht en worde. De leeninghe van dit geit gaff hy eenen naem, dat het soude wesen op de muer, die h\-soude bouwen. Hiertoe heeft hy ditto coninck endeden sabandarnoch eentghesarassen verschonken, maeralsoo den coninck het selvege niet en conde volvoeren, heeft Theunnemans d' obligatie weder- genomen ende gescheurt. Nu van hier gelicht tott Bantam ghecomen zijnde, heeft h\- b\' den president (alsoo van denselven genoech was ontsien) soo veele te weghen gebraclit, dat zy met resolutie van den raet, Vincent Pieters- sen, oppercoopman op 't schip de Hoapc (welcke wy alsoo een zeer geschiet jonckman was, expresselijck om zijn bequaemheyt op het schip hadden ge- laten, opdat hy daermede na Patane soude gaen tott eenen steun van den schipper ende welstandt van de voyagie, ditto Vincent van 't schip hebben gelicht (alhoewel te blyven hoochnoodich was) ende tot Jacatra geordonneert te leggen nevens ende in eenen graet van Pieter Seegers (daer hy geenen dienst conde doen), seggende tott een deckmantel, dat Jacatra een costelijck cantoir was, 't welcke wel versien most wesen. Dit aldus geeffectueert heb- bende, werde naderhandt van den president voorgedragen, dat het schip de Hoopc (alsoo een seer costelijck cargasoen in hadde) wederomme met eenen oppercoopman versien most wesen, ende vermidts (seyde hy) Theunnemans naer Patana moet gaen, om aldaer den staet ende reeckeninge te lichten, ende die hier tot Bantam te brenghen (daertoe Theunnemans, sej-de hy, van den heer gennerael expresselijcken gelast ende uut de Mollucos was gesonden volgens eenen seeckeren commissie met den grooten segel versegelt, die Theunnemans verthoonde, doch na ick versta en was van alsulcken inhoudt niet), soo proponeerde, dat zy denselven daertoe souden authoriseeren. De coopluyden, die wy hier lieten, waeren alle daer teghen, alsooby ons te vooren geresolveert was, dat Theunnemans tot Bantam sonde blyven ende daer de coempste van den heer gennerael verwachten, omme suani caiisain te diffen- deren. Maer en duerde niet lange, off waren haest door den drang ende autho- rite}t van den president ende Theunnemans tott toestemmen geinduceert (excepto saliger Jan Slu\-s, oppercoopman). Den schipper Isbrandtjacobsz.

26 1 Jan. 1614.

Gover en was hier niet teghen, wandt met Vincent niet wel overeenquam.

Voorsz. Vincent Pieterssen (volgens dese resolutie) is sieckelijck (teghen gemoet) tot Jacatra gegaen ende aldaer cort daernaer in den Heere gerust. Segers is met de coempste van ditto Vincent soo beroert geworden, dat h)' (overmits nevens hem in eene graet werde ghestelt) van zijnnen verstant be- rooft geworden is, ende in eenen dootelijcken teringe viele, daerdoor weder tott Bantam werde gebracht ende noch sotter werde. Want daer was soo eenen dootteüjcken v}-andtschap tusschen den president ende Seegers, dat zy den anderen niet mochten sien. 't En is niet om schr\-ven, wat tusschen dese twee ommegegaen is. De misbru\'cken van Segers ende oock, hoe hy getempteert is, souden te lange om verhaelen zijn. De plaetse tott Jacatra alsoo vaccandt wesende, ordonneerde den president Couteels ende raet aldaer voor hooft He3'ndrick Collijn. Maer aldaer comende en wilde den ondercoopman Mat- theeus van Uffelen geen plaetse voor hem cederen, maer selve meester zijn. Ondertusschen quam Couteels te overlyden, waerdoor hy in possessie bleeff, in wekken staet ende conditie h)- in een saecke de voettstappen van sijnnen eersten coopman Abraham Theunnemans gevolcht heeft. Te weten hetkindt off me)-sken van 12 jaeren, welk door overl}'den van de moeder meteen soen- tien van omtrent 6 jaeren tott Jacatra in bewaeringe ofte opzicht van Theun- nemans was gebleven, is door denselven gevioleert ende gheschent (daer wy met de Provintie tott Jacatra sijnde, hoewel weynnich daghen voor ons arrive- ment ende lichtinghe van ditto Theunnemans gheschiet is, alsdoen gans onwetende van waeren ende anders wel anders geprocedeert souden hebben, ende na zijn lichtinge heeft voorsz. van Uffelen (het kint mede in bewaringhe hebbende) daermede vleeselijck geconverseert tott de coempste van den heer gennerael, gelijck de heeren per acten breeder sullen vernemen. Hy is hier- voor gelicht ende in amende gecondemneert.

De sedia tott Bantam door overlyden van Couteels vacant wesende, soo ge- raeckte Jacob de Schott in possessie, met dat hy lange b)' Couteels saliger administratie hadde gehadt.

Het schip de Hope met een cargasoen van ƒ 198.274 — 15 — O, daeronder 2^- 80.000 realen van achten aen contandt,van hiervertreckende,istotJooraenge- loopen, ommedaervolgens resolutie FrederickKistiens in plaetse van den op- percoopman Bockholt, 10.000 reaelen aen contant ende 1.)72 packen cleeden te laeten. Den 4'" Me}' anno 1613 sijn daer in salvo gearriveert. Ende, terwijlle Abraham Theunnemans, Frederick Kistiens, Isbrandt Jacobssen Goj'er, schip- per, ende een onderbarbier (voorsz. penningen ende cleeden aen landt gebracht

1 Jan. lol 4. 27

hebbende) noch in de stadt waeren, soo arriveerde in de reviere op den 7'" ditto een armade van den coninck van Atchijn, die datelijck het schip voorby ende opwaerts voer, de stadt belegerde, daerdoor voorsz. persoonen noch nie- mandt van hun aen boort conden comen. Die van Atchijn versochten, dat den onsen haer neutraele souden houden; sy souden (seyden zy) haerniet misdoen. Maer den onsen hebben dese neutralite)t niet willen, noch, nae haer seggen, niet connen aannemen, door 't versoeck van den coninck van Joor, vermits (seggen s\-) per contract, door den admirael Mathelieff gemaeckt, aen ditto coninck verbonden waeren, waertegen niet geconsidereert hebben, hoe wy met den coninck van Atchijn stonden. Derhalven hebben ter contrar)-e (alsoo met het schip niet conden doen door de droochte van de revyer opwaerts) 25 bootsgesellen ende noch 2 assistenten uyt het schip gelicht ende in de stadt over landt gecreghen, soodat ze nu u}-t het schip de Hope 31 man aen landt hadden ende noch 6 van de logie, doende daermede die van Atchijn alle mo- gelijcke affbreuck. Doch dies nietteghenstaende hebben die van Atchijn den 6^" Jun\- de stadt innegecreghen, sijnde haer door die van Joor opgegeven, Ragia Sabrang ende andere Orangka}'s gevangen nemende, gelijck mede 22 persoonen van den onsen, 6 van de logie ende 16 van 't schip de Hope^ daar- onder 2 bootsgesellen, 3 assistenten, een onderbarbierende den schipper, die met een bootsman onderweech gestorven is; oock Theunnemans ende Kis- tiens, welke zy alle tot Atchijn gevangen hebben gebracht. Van den onsen sijn in de beleger\'nge 2 mannen doot gebleven ; andere 8 die met een troupe aan boort souden gaen (den wech haer geoccupeert wordende) sijn wech geble- ven, men weet niet waer. 3 gequetsten van alle de voorsz. 31 zijn alleene met een praeu aen boort gecomen. De gevangenen zijn tot Atchijn in de logie gaende, onder borchtocht van des compagnies goederen. Hoe het daermede sal gaen, sal den tijdt leeren.

De logie is met een partye goets verbrandt, ende een partye hebben de vyanden verovert, waervan de schade aireede bedragende is omtrent ƒ 16.000, behalven voorsz. 10.000 realen van achten, 44 ta\l goudt, eenighe goude panden, 2 gouden crissen ende het oude contract van de logie, wekken den onsen den 7 Mayo 's nachts in de logie begroeven, niet wetende, hoe het hier- mede is. Godt geev, dat het terecht mach comen.

Belangende nu van het schip de Hope. De persoonen Theunnemans, Bock- holt ende Kistiens schr\-ven ons uut Atchijn, date 26''" Julius, anno 1613, dat zy ditto schip den 22 Junius (doen sy mett d' Atchijnse armade van Joor naer Atchijn werden gevoert) buy ten de reviere van Joor saghen legghen ; ende HeyndrickJanssen.oppercoopmaninPatana, advyseert met de sijnnen vanden

28 1 Jan. 1614.

12^" Octobris, dat sy aldaer ditto schip niet vernomen hadden ; hebben daer- van mede geenen anderen t)-dinghe, dan dat de Malej-ers 't selvege bu\-ten de reviere van Joor ten ancker gesien hebben, niet wetende werrewaerts het selvege vandaer geseylt is. Eerst presumeerden; dat zy haere voj-agie naer Patani vervoordert souden hebben, ende daernaer, dat z)- om haervolcknaer Atchijn souden geloopen wesen. Maer alsoo daervan geen tydinge, noch goet, noch quaet en vernemen, soo weten niet, wat daervan dencken sullen, 't Is in soo een frequentabilen vaerwater, dat, soo het verongeluckt ofte van de Portug}'sen verovert waere, wy de t}-dinghe all gehadt souden hebben. Door eene joncke, nu jongst tot Jacatra van Malacca gecomen, verstaen wy, dat den coninck van Atchijn met den coninck van Joor verdragen ende denselven met alle de Hollanders, die zijn armade tott Atchijn gevangen hadden ge- bracht, vrye gelaten ende wederomme met goet convoy naer Joor gesonden soude hebben, omme de stadt wederomme te helpen opbouwen. Dan alsoo dese Hollanders (seggen sy) met een Atchijnse galeye een stuck achteraen quamen, gemoeten zy omtrent Malacca een Portugijs scheepien, 't welcke overheerden, settende de gevangenen aen landt, en die van Malacca dese tydinge door hun crygende, sijn uutgeva41en ende hebben het scheepien met alle de Hollanders (daervan 5 in 't gevecht doott bleven) wedergenomen ende binnen Malacca tot 15 toe gevanghen gebrocht. De Javanen van deze jonck seggen, dat zy de Hollanders selffs gesien ende getelt hebben ; mede dat den principaelen coopman (niet wetende wat voor een man) binnen Malacca door- steecken is, ende het cadaver 2, 3 daghen als eenen hont op staet lieten leg- gen ende stincken, maer van 't schip de Hoopc weten niet te seggen. Godt geve, dat het terecht mach comcn. Waere dit schip tot Patane gecomen, 't soude de compagnie veel duysenden waert geweest zijn, want He\-ndrick Janssen eenen grooteren voorcoop van s}-de ende eenen anderen incoop van goederen gedaen soude hebben, daer h)' nu stil most sitten ende aensien, dat d' Engelschen het goet cochten tot een prijs na haer eygen zin. Hy is oock gedrongen geweest van de coninginne wederomme geit op interest te nemen tot groote disreputatie ende nadeell der compagnie. D' opgenomen somme is 13.000 realen. Het porceleyn is aldaer soo goeden coop geweest, dat d' Engelschen om één hebben gecocht, daer dit jaer van d'onsen alhier twee ende drie voor gegeven is, hetweick veroorsaecken sal, dat de Chinesen toe- comende jaer al suicken quantiteyt in Patane niet sullen brengen.

22. Van de custe van Coromandel hebben wy door het schip Der Gocs een zeer

mandël heerelijck cargasoen ontfangen, costende aldaer incoopen te weten: de goe- deren voor India, 66.862 pagoden, 0|| fanan, de goederen voor 't patria, soo indigo als cleeden, 36.098 pagoden, 12f ' fanan, a ƒ 3 yder pagode. De goe-

1 Jan. 1614. 29

deren in Indien dienstich hebben alle tot Jacatra gelost ende d' andere in de schepen, ende vermits door schryven van den dierecktoer van Berchem ver- stonden, hoe noodich aldaer cargasoenen gesonden diennen, opdat d' Engel- sen aen den indigo ende cleeden niet souden geraeken, soo hebben ditto schip in aller diligentie gelost, het oude volck gelicht, daerop weder andre geseth ende datelijck geladen met nagelen, foel)-e, noeten, sandelhout, peper ende 16.000 realen aen contandt. Hadden wy meer geldt off schepen, wy souden meer gesonden liebben, want veel ende \-oornemelijck op de cust con- tandt van noode zijn. Dit cargasoen bedraecht ƒ 107.257 — 10 — 12. Ende is ditto schip Der Gocs, welcke primo Novembris tot Jacatra arriveerde, den 5 Decembris wederomme van hier gesej-lt, omme door de Straet van Malacca naer Atchijn ende de custe te gaen. Godt verleene hun behouden reyse! Dit volck van Der Goes hebben gehuert van de schepen den Stvarteti Leeuw ende Der Veer, diffengerende, soo de nieuwe schepen in tijdts nieten quamen, hun weder te versien met het volck van de logies, soo Bantam als Jacatra, in welcken gevalle de logies geheel ontbloott souden wesen, ofte een van de 2 schepen soude moeten blyven.

Den 9'" Julius anno 1612 hebben de Portugysen van St. Thome offMalia- por (Godt betert) het hu)-s van Paliacatte innegenomen ende verovert met alle de compagnies goederen, die sy met den coopman Adolff Thomassen ende 6 andere Du}-tsen tot St. Tomé gevangen brachten. 3 man sijn daer van den

onsen doot gebleven, ende de schade der compagnie bedraecht ' ) als

per b)-gaende rolle blijckt. Daernaer hebben den onsen met hulpe van d' in- landse overheyt ende de schepen de Sterre, den Groene/t Leeinv, Der Goes, ende Duyfken, de sterckte van Palleacatte, in spyte der vyanden (doch met zeer groote coste van de compagnie), wederomme opgemaeckt ende daerop geleyt 70 mannen met al sulcke amonitie, gelijck de heeren per b)-gaende ont- werp ende de schriften van den directeur sullen sien.

De Portugysen trachteden geweldelijck d' overheeren der Gust met veele practiquen ende groote schenckagie te corrumpeeren, dat sy ons volck souden overleveren, ofte uut het landt dryven, maer 't en is hun (Gode sy loff) niet gereusiert. Den onsen zijn daertegen mede gedrongen geweest extraordonna- rise, onredel}-cke schenckagie te doen, als U. E. door de resolutie sullen be- vinden. De reeckeningen ende breeder besche3t verwachten wy daervan met het schip den Groenen Leenzv, die w)- meenen van de Custe comende Atchijn aengedaen heeft, ende dagelijks verwachtende zijn. Paliacatte wert nu van de Portugj-sen met een armade ende belegheringe gedrejcht ; watter van

') In den tekst niet ingevuld.

30 1 Jan. 1614.

worden wil, sal den tijdt leeren. d' Engelsche zijn mede aen Paleacatte geweest met intentie, omme onder u geschut de vruchte van U. E. saden ende den ar- be}-t uwer dienaeren te plocken, doch zy zyn voor dees tydt (door versoeck van den onsen) van den sabandar van Paliacatte geh'centieert. Alsoo den cap- piteyn van 't Engels schip, genaempt . . . *) tot Masulipatanby den onsen gast was, SCO is 't gebeurt, dat denselven toegedroncken wordende op de gesonthejt van zijnne princelijcken Exc.'"' hy daerop antwoorde (onder reverentie zijn woorden verhalende) ick en wachte noch en drijncke niet op de gesontheyt van eenen bastaert. Sulckx meermalen repeteerende, creech den cappiteyn (alsoo den onsen dit niet conden verdragen) den croes op de borst, daerop d' andere Engelschen haer oock moverende, s)- alle uut den hu\-se(dochson- der andere hantgeley) werden gedreven. Dit aldus geschiet zijnde, soo heeft desen cappiteyn een gennerale partyeschap aengenomen, den onsen met zijn volc met wapenen dreygende; ende doen het schip Der Goes zijn seylen aen- sloech om herrewaerts aen te vertrecken, liet h\- mede all zijn seylen aenslaen, dreygende, gelijck hy opentlijck over Masulipatan liet lu)"den. Der Goes te volgen ende in see vyantelijck aen te tasten ende te nemen, seggendedaeren- boven, dat hy hiertoe van zijnnen coninck last ende commissie hadde. Doch d' Engelschen hebben hierover groote schande begaen, wandt alsoo Der Goes evenwel in see liep, ende sijn reyse vervorderde, zijn zydaer met schanden ge- bleven. Ickhebbe nietconnen naerlaten dit te verhaelen, doordien d' Engelsen van Masulipatan alhier per missive over den onsen noch clachtich geweest zijn, opdat U. E. een weynnich geinformeert mach wesen, offzy peravantuere dese saecke in Engelandt mede ophadden.

Den dierecteur van Berchem eyst jaerlijckx een cargasoen van 300.000 re- alen van achten aen contanten, ende verscheyde andere speceryen ende goe- deren, soo tot den incoop van indigo, als alderlj'e catoene gaeren ende cleeden, gelijck de heeren per sijnnen medegaende missive sullen sien. De goederen, die hy uut het patria ontbiet, diennen niet versu}"mpt gesonden te werden. Van speceryen ende Chineesche waeren (schepen cryghende) sullen hun wel versien, mede van contandt sooveel, als vi^)- sullen connen gedoen, ende ge- raden mogen vinden, 't Gene U. E. op het stuck van den indigo, caetoenne gaeren ende cleeden schryvende is, sullen alsoo, voor sooveele in ons is, hel- pen bevorderen ende recommanderen.

23. Belangende den handell van Sucadana. Het gaet aldaer noch tamelijcken

Soeka- (.^g^ ^^^ jg d}'amanten werden hoe langer hoe dierder. Den onsen hebben

tegenwoordelijck aldaer een schoone part}'e diamanten in esse. Het was ge-

') In den tekst niet ingevuld.

1 Jan. 1614. 31

resoh'eert (doen Abraham van den Rroeck met de sloepe Eiickhuyscn in Julius lestleden van hier na Patana vertrock), dat ditto sloepe in 't wederkeeren Siic- cadane soude aendoen, omme de diamanten te Hchten ende naer 't patria te mogen senden. Maer zijn dese resolutie niet naergecomen, hoewel in den wech was ende die sex'llagie met minder peryckel dan door de strate van Palingbar hadden connen doen. \\\ hebben nu van hier ditto sloepe met een goet car- gasoen tott provisie voor de logie derwaerts gesonden. By desen senden wj' U. E. eene originale missive van Evert Deyn, oppercoopman, leggende in Sucadane ; daerinne sullen de E. heeren sien, hoe dat den Engelsen coop- man (Cru\fort genaempt, aldaer residerende ende naderhandt tot Bantam overleeden) uut enckele invidie getracht heeft, doordien als den onsen geen diamanten cost cr\-gen, ditto De}-n te vermoorden, daerover een van sijn volck gequetst heeft ; ende dewyile den haet van desen Cruyfort tott geenen voorde- ren effect gecomen en is, soo is dit noch weynnich, ten aensienne van de moy- ten ende becommeringhen, oock hinder ende schade, die andere Engelschen (als wesende wat suptslder dan voorsz. Cru)-fort) U. E. dienaeren ende de com- pagnie behendelijcken aendoen, niet alleen op vr)-e plaetsen, maer oock ter plaetsen, daer de gecommitteerde der compagnie door overwinnen endecon- tractatie uut cracht van de patente ende commissie der heeren Staten-Genne- rael endezijnne princelijcke Exc.''^ tegen hun wel authoriteyt souden mogen gebruycken, hoewel niet gedaen wert.

24. Op den inhoudt van U. E. missieven van date den 17Decembris,anno 1611,

sche' gecomen per 't schip de Sterre over de custe van Coromandel, op de twee van missiven, den 17 ende 29'° Decembris 1611 gecomen per den commandeur Adriaen Block Maertensen, ende op d' anderen van den 28 Aprill 161 2 door ons alhier gebracht, hebben wel geleth ; sullen sulckx indachtich houden ende, voor sooveele wy vermoghen ende in ons is, helpen bevorderen, Tousscherende eenighe poincten, daerinne vervaet, daervan noch niet gementioneert en heb- ben, wy sullen daervan eenighe aenroeren.

Als wy van jachten ende volck wel versien sullen zijn, soo sall niet onge- raden wesen, te ondersoecken wat vooreenen handel op Ce3'lon connen doen. Maer het waere noodich, dat men dien coninck volgens belooften eerst met eenighe macht assisteerde, wandt zeerbevochten is, ende de Portugysen 't landt incorporeeren.

Belanghende den opcoop van peeper alhier ; de heeren sullen wel verstaen hebben, wat daerinne voor desen gedaen is. lek achte, dat somtijts daermede wel wat groots te doen soud wesen tott nadeel van d' Engelschen. Dan mosten

32 1 JAX. 1614.

hier van contanten well versien wesen. In Patana sullen ordre geven, dat aldaer den groven peper werde gecocht, na advenandt den cle3'nnen hier, die binnen de 2 realen de sack coopen, ende dat per rato na de pr}'sen, die z\" b_\- U. E. werden vercocht.

Om suycker, geconfijten gemgbar, porceleynnen, gommelacca, canfora, ra- dix china, spicanarden ende andersins, sullen diUigentie doen.

Aengaende den handel op Japan, 't En zal met het zeer costelijcken car- gasoen, door den commandeur Brouwer aldaer gebracht, niet vele beschieten, wandt daer te grooten abondantie gebracht is ende by de Portugysen recht te voeren veel lakenen over de Su\tzee gebracht was. Hierenboven zijn alle de goederen overhoop in Japon gebracht, daervan noch eenighe goederen onver- cocht leggen en vergaen, die men eensdeels met groote avancen op versche)"- den plaetsen welhadde connen vertieren, als op de custejava, Molucas, Patane ende Siam. Ende, eer de goederen nae Japon gegaen sijn, hebben s}- eenen tuer te vergeeffs in de Molucos ende van daer wederomme hier gedaen, 't welck hun mede niet verbeetert heeft. Desnietteghenstaende soo en twj-felen niet, off in Japon sullen mettertijt zeer vele gedoen met de Chineese c}de, herte- vellen ende verscheyde Siamse, Chineese ende veele andere waeren. Syden sullen wy (soo ick m\- niet en abusere) genoech becomen, als de heeren ma- yores geit genoech senden, ende behoorlijcken met deChinesen gecontracteert ende gehandelt wert. In Japon connen oock allerle}"e materialen becomen, vivres ende allesins tot seer geringhe pryse. Men can daer oock alsulcken vaertujxh timmeren ende doen timmeren als men begeert, want daer en ge- breeckt niet ende ons wert alles om geit vergunt; om soo eenen sold\"e, als onse soldaten verdiennen, connen mede sooveel Japonders in dienste becomen als men begeert, ende dat onder al sulcken artyckel ende verbondt, als den onsen verbonden zijn, gelijck den commandeur Brouwer met den Lcemv met Pijlhn omtrent 70 mannen (daeronder 6 timmerlieden, die zeer wel conden wercken) met een Japonse berck gesonden heeft. Maer na wy verstaen van den oppercoopman Jaques Speckx (die den heer gennerael weder op nieus heeft aengenomen ende voorsz. Brouwer toecomende jaer sall verlossen), soo en soud het geen orbaer zijn, veele in dienst te nemen ende byeen te gebruy- cken, alsoo buyten haer landt pericyloos om regeren zijn. Wandt als het niet na hunnen sin gaet, off qualick worden bejegent, terstondt eenen disperaten re- solutie nemen, welcke in haer landt met rigoreuse justitie off veeleer enckele tyrannen voorcomen wert, in voegen dat zy aldaer lammeren, ende bu)-ten hun landt b)xans duyvelen sijn, gelijck in Patane, Siam ende versche)"de an- dere plaesen dickwils gebleecken is. Alsoo dit jaer in de Molucos geen volck

1 Jan. 1614. 33

meer conden ontbeeren, en hebben derrewaerts schip noch jacht met Indi- sche waeren ende om Japonse retouren connen senden, soodat van jaer tott jaer den handel gediffereert werdt. Men soude noch veel eer een schip hebben connen missen dan volck. Het waere beeter meerder volck ende minder sche- pen hadden (hoewel de schepen noch hoochnoodich zijn, ende aldaer volck by is. niet te veel connen wesen), wandt souden meere verrichten. lek achte, dat den onsen in de Molucos toecomende jaer genootsaeckt sullen worden, eenighe schepen aen de wal te legghen om geheele ombequaemhe\t, ende dat zy niet langer souden connen vaeren off niet te repareren zijn, als men timmerl}eden hadde, maer omme de bequaempste schepen met het volck van d' andere te versien. Wandt doen vvy uut de Molucos scheyden en was daer van de geheele vloote niet één schip behoorlijck met volck gemandt.

25. Naedat w_\- op voorraet den teghenwoordighen dus varde geschreven had-

Patam. (j^^j^^ goo is hier a 1' improviso (Godt loff) wel gearriveert, namentlijck op den 13''" Decembris, het schip de Hoope, comende van Patane met een cargasoen rouwe s\-de, costende/'75.010 — 7 — 7, hebbendein Patane gelost het carga- soen van hier derrewaerts gedestineert, als vooren hebbe gesej't, hetwelcke zeer wel compt, omme de syde naer 't patria te schepen ende den handel in Patane ende Siam te acressceren. 't Is aldaer nu op eenen zeer goeden voet, ende apparent als derrewaerts naer behooren cappitaelen ende volck gefor- nieert warden, dat men metdertijt van Siam ende Patana op Jappan eenen zeer treffelijcken handel sal connen doen ende mede becomen den geheele rijcken Chineesen handel ende sooveel syden als men begeert, midts voorcoop met de Chinesen makende sonder geit te verschyeten, als hun maer connen thoonen, datter b}" de cas geit is. Want (segghen de Chineesen) brenghen w\" veell sy- de, soo ghy geen voorcoop en maect ende dan gheen geit en hebt, souden w)- gedronghen wesen de s\'de wederomme in China te brenghen, ofte na uwer appetijt aen U. E. te vercoopen, vermidts hier gheen andere coopers zijn. Alsoo de Chineesen in Patana zeer bezwaert werden, hebben sy langhe gesocht ende gephort, den onsen in Sangora (welck een seer bequame plaet- se is, leggende 12 m)-len by noorden Patana) te trecken, wandt daer vrye ende onbeswaert van alle impositie moghen resideeren ende negotieeren, het- welcke mede voor ons zeer wel comende, doordien in Patane vijf percento moeten betaelen ende noch 850 realen per j-der schip ofte schepen, die jaer- lijckx laeden; ende daer alle den Chineesen handel niet wel volcomen connen cryghen, doordien te zeer beswaert ende belast werden. Soo is aldaer van den oppercoopman Heyndrick Janssen ende sociis ven den coninck van Ligor, Bordeion, Sangora ende omleggende quartieren vercreghen, dat wyluyden in zijn landt alsulcke hu)-singhe moghen bouwen, ende dat ter plaetse daer

3

34 1 Jan. 1614.

het ons belyeft, omme te negotieren sonder eenighe tollen ofte gerechtiche- den te betaelen, off de vreemdel\-nghen incyvylicken te trackteeren, off oock nevens den onsen andere Europische natie plaetse ende handel in sijn landt te vergunnen, midts dat men den coninck hierteghen eenighe jaerlijckxever- eeringhe van Hollantse goederen sal doen. Ende hebben voorder b}- pro- visie voick, aldaer te resideeren, ghesonden, hoopende door dit gerijff tott den rijcken Chineessen handel te gheracken. Die van Patana trachten alle de joncken aen te haelen ende te beletten, datter geen joncken in Sangora zou- den gaen, daerop voorsz. coninck mede oogmerck is nemende, soeckende niet anders dan occasie op die van Patane, omme daerenteghen deze plaetse selve te mogen attaqueren, soodat hier tusschen b)" den onsen ook goede voorsichticheyt moet werden gebru\xkt.

Beyde deze croonen staen onder den coninck van Siam, van dewelcke zeer gefavoriseert werden. Oock heeft den coninck van Ligor het voorsz. den onsen vergost met welgevalle van dito coninck van Siam, terwijllen h\- in de stadt Judea was.

Het schip de Hope arriveerde den 31'" Octobris in Patana, zijnde dooreene gheweldigen storm uit den westen, doen hy van Joor nae Patana ginck, oost- waert tot in Comboja ghedreven, daer zy wederomme veel volckx verlooren ende groote miserie leden. S}- zijn in de Arvelen geloopen ende hebben daer moeten tardeeren, tot dat den westelijcken moeson verloopen was, sijnde hnn onmogelijck geweest op te comen. Ditto schip is hier gecomen van zijn volck op hebbende 42 mannen, daerb)- in Patana tot assistentie 24 Chinesen genomen hebben. Hier is mede gecomen den oppercoopman Heyndrick Jan- sen, die per ordre van den heer gennerael door quade informatie van Abra- ham van den Broeck verlost was, maer alsoo nu b)- den heer gennerael ver- staen ende bevonden is dat denselven in Patana beter dient dan van den Broeck, ende aldaer meerder dienst sal connen doen, doordien aldaer wonder bemindt, bekent ende ervaren is, hebbende lOjaeren aldaer gewoondt, soo heeft den heere gennerael hem wederom op nieus aengenomen, omme aldaar van hem, ende door van den Broeck op een ander, den besten dienst te genieten.

't Schip de Hope sullen metten eersten near Solor, Amboyna ende Banda depesscheren, omme die plaetsen te provideeren ende weder hier retouren te brengen, alsoo de Bandaneesen wederom den oorloch aengenomen hebben ende 't casteell swack van volck ende niet zeer voorzien is. Oock zijn der ver- scheyde soldaten bij de Bandaneesen overgeloopen, die haer hebben laten besnyden ende mahomatist geworden zijn, trachtende het casteell ende haere confraters geheelijcken te vernielen.

1 Jan. 1614.

35

De Hope, van Patana comende, is wederomme na Joor gegaen omine te soecken endc haelen de 10.000 realen ende voorgemelde goederen, die wy voeren hebben geseyt begraeven waren, maer daeromtrent comende soo verstonden dat de swarten, die de logie dienden, den coninck dit aangese)-t hebbende, ditto coninck Jean de Patuan voorgeschreven geit opgegraven ende onder hem ende sijnnen adel verdeelt heeft, gevende 3-der swart voor de ont- deckinghe 200 realen van achten. Deze coninck zijn broeder, Ragia Sabrang, van den coninck Atchijn gherelasseert ende 't voorz. verstaen hebbende, heeft (soo men se\t) een opschr)vinge laeten doen, onder wien dit geit ver- deelt is ende wat een yder genooten heeft, met intentie omme de compagnie daervan uutkeeringe ende restitutie te doen. Dit verstaen hebbende, vermidts den coninck mede niet voorhanden was, soo zijn den onsen met het schip ge- keert, doordien niet langer conden tardeeren.

26.

Aaa- gekomea schepen.

Op den 12'" Decembris is alhier (de Heere sy gelooft) in salvo wel gearri- veert het schip Nieuw ZeelandiaMa.n dese compste zijn zeere verblijt ; d'andere schepen met den nieuwen heer gouverneur genneraelGcrritRe\'nst zijn mede met debvotie verwachtende. Wy vermoeden, dat se binnen Madagascar door geloopen zijn ende daeromme noch wat tarderen sullen. De zeven galejen sullen ons wellecom ende de compagnie dienstich weesen. Maer noch on- gelijck beeter is 't, ende sal 't zijn, dat de heeren ma\ores herrewaertssenden veele timmerlieden ende veel volcx van alderle\e vocatie ende versche\-de sexcen, want als de heeren die hier hebben, sal 't aen de rest niet gebreecken. Dit schip sal met den eersten na de Molucos verscyllcn. 't En is noch niet bastandt om Der Veer, de Hope ende dese logies te provideeren. Eenige sol- daten voor Solor ende Banda connen off sullen mede moeten gelicht werden, hoewel de Molucos oock volck van doen hebben. Op zijn arrivement alhier was alle het volck b3xans cranck ende machteloos, dan zijn nu (Gode s}- loff) tott tamelijcke convalessentie gecomen.

Door U. E. missive van dato den 15 Decembris, anno 1612, hebben zeer gaerne verstaen het behouden arrivement in 't vaderslant van de schepen Hollandia ende Middelbiirch; hopen dat daernaer de schepen 't Wapen van Amsterdam, Vlissingcn, den Witten Leeinv ende. Bantam mede wel gearriveert sullen zijn. S\" zijn alle aen de de Cabo wel gearriveert. De nagelen sullen voortaen niet nat gemaeckt werden, gelijck dese met den Swarten Leeuw gaende, drooch gescheept zijn. De bevindinghe connen de heeren adviseeren.

27. ■^Yj. hebben geseyt, alsdat men van de vyandt een seer machtigen vloot in

schepen, de Molucos verwachtende was, doordien het gerucht van geweldege prepa-

36

1 Jan. 1614.

ratien (daervan oock seeckerhe}! hadden) lange heeft geloopen, vvaeromme niet goet werde gevonden andere scheepen dan den Swarten Leeinv uut de Molucos naer 't patria te laeten gaen, omme ons niet te verswacken. Hier 't schip Der Veer (coomende van Solor) bejegent hebbende, soo is goetgevonden ditto schip neevens den Swarten Leeinu mede naer 't patria in compagnie te senden. Derhalven hebben haer be)de affgeladen ende den costelijcken last wat verde\-lt, doch alsoo niet, dat de Camere van Amsterdam twee tegen een van de Camere van Zeelandt (als Amsterdam toecompt) sal becoomen, om de minste risico te loopen, alsoo soo grooten heerlijcken cargasoen in de Leemu alleen niet dorven avantueren. 't Gene in dese scheepen geladen hebben, sullen de hecren in be}'de b}gaende congnossementen ende factueren sien. Het cargasoen van den Sivarteii Leeinu bedraecht d' incoop ƒ268.759 — 16 — 6 ende dat van Der fivr ƒ 164.481 — 9 — 6. Het toecomende jaer hoopen wy de heeren (Godt toelatende) een ongelijck beeter cargasoen ende retour te senden. De cooplieden ende schippers sullen wy alle doen be- looven, dat se in Engelandt niet aen sullen loopen, 't en waere om uutterste noott, lijfif, leven ende goet te berghen.

28. Wy zijn verwondert, dat met alle de schepen 't jaer 1613 uut het vaderslandt

aan°con- vaerende, niet meer dan 168.000 realen sullen crygen, welck zeer weynnich tanten. is. 't Is waer, dat de heeren met vorige schepen, daarmede den commandeur Block Maertenssen ende wy uutseylden, 548.000 realen aen contant gesonden hebben, maer de quartieren alhier, de custe van Coromandel, Patani ende Banda, zijn daervan noch niet behoorlijcken versien geworden, doordien de schepen naer de Mologus gaende, aldaer overvloet ende meer dan te veele ge- bracht hebben. Banda is in 't eerste vergeeten geweest, waerdoor veele nooten ende folye door de Javanen ende andere Indianen om-ent-om vervoert zijn, wandt de rest van 't geit totbetalinge van de soldaten hebben moeten houden. Daer is in Amboyna omtrent de 100 a 120.000 realen gelaeten, soo voor Banda als Amboyna, maer soo laet, dat in Banda door contrarie mouson de sloepen noch scheepen niet conden comen ; zijnde d' andere schepen sonder geit in Banda gegaen. Na den ruygen overslach die ick hebbe gemaeckt (al- soo over de dispositie van soo een geweldich cappitael geen ordre gebrujxkt is), soo zijn in de Molucos omtrent 180.000 realen gebracht. Hiervan (soo m>- recht gesej't is, want daervan noch geen schrift en hebbe), zijn drye kisten met het schip den Eolus (Godt beter 't) verongeluckt. Ditto Eulus is in de Molucos met een caeck omgewajt, off omgeseylt, ende, door 't water in d' oopen poorten comende, versmoort ende gesoncken, daer oock zeer veel volck verdroncken is. Het schandelijck verlyes van Gouda sullen de heeren oock wel verstaen hebben.

l Jan. 1614.

37

Indien de heeren ' t jaer 1614 niet dan ordinaeris cappitael gesonden hebben, sali U. E. gelieven daernaer wederomme te verbeteren ende extraordinaris te maecken, soo L^. E. begeert dat den handel! op de cust in Bengala, Siam, Patane ende Jappon vervordert wertende indien de heeren grootte quantiteit van rouwe syde, indigo ende cleeden begeeren, wandt anders sullen daerinne niet connen doen. \V)- waeren hier voor het arrivernent van Nieuw Zeelandt soo sober van geit, dat wy den toll van de peeper, in Der Veer geladen, aen desen coninck van Bantam niet en conden betaeien, ende 't schip Der Goes alleene met 16.000 realen aen contanten na de cust hebben moeten verseyn- den. All hadden de heeren in desen gevalle 1.000.000 realen contanten in Amboyna gehadt, wat souden de heeren daervan alhier meer gedient geweest zijn, dan off z)' het geit in Hollandt hadden gehadt? Daeromme ben verwon- dert, geordonneert werdt, dat men de contanten in Amboyna ende niet tot Bantam of Jacatra sall lossen, sonder aen te sien 't verledt des mousons ende den handel der custe ende Patane.

29. Wy hebben gesien een verthooninghe (aen U. E. gedaen) in wat maniere

boeken, de genneraelle boecken off reeckenj-ngen alhier behooren ende gehouden connen werden. De remonstrantie is zeer goet. Wy in Julius lestleden in de Molucos s)-nde, soo hebben doen b}- den heer gennerael ende raden daerop gedebatteert, om sulckx op dien selffden voet alsoo te effectueren, 't En can oock in geen andere manieren gedaen werden. Alsdoen is den heer Hans de Haese (directeur over de Mollucos) geordonneert ende geauthoriseert gewor- den, omme den staet off inventaris van alle de comptoiren te lichten ende die te visiteeren, met autoritejt ende commissie van disponeeren ende reformeeren over de comptoiren, omme dan dien staet tot Bantam te brengen. lek ben doen by gebreck van anderen gedestineert geworden (hoewel Couteels sa- liger noch in 't leven was), omme 't gennerael comptoir als hooft te becleeden, den handel te dirigeeren, ende de genneraeie boecken te formeeren ende houden, ende daernaer alhier arriveerende van den heer gennerael daertoe gestelt ende geauthor\-seert. Derhalven sal mijn u}-terste vermogen ende beste doen, dat alles te rechten ende wel worde gedierigeert ende de genne- raeie boecken geformeert, gelijck lichtelijck te doen ende te continueeren is, als hier maer volck hebben. Wy senden U. E. verscheyden transporten off inventarissen, daervan het genneraeie boeck beginnen, ende hoopen (Godt toelatende) U. E. toecomende jaer den geheelen staet perfect te senden, ende de heeren in desen, als in anderen, volcommen satisfactie te geven.

30. Pieter Both-

Den tijdt van den E. heer gouverneur gennerael Pieter Botth geexpireert sijnde, soo is Zijn E. in groote twj-felijnge wat doen geweest, doordien ver-

38 1 Jan. 1614.

staen den nyeuwen E. heer gouverneur Reynst sijnnen verlosser op co- mende wege is, ende het arrivernent noch lange can tardeeren, alsoo Zijn E. meede zeer tot vertrecke genegen was. Den heer gennerael heeft ten besten ooirbaer ende dienst der compagnie sich soo presyselijck aen den tijt niet gehouden, maer sijn vertreck ofte blyven tot de coempste van den heer Reynst in deliberatie ende dispositie van den raet gele)-dt. Naedat hierop in Zijn E. apsentie gediscorreert was, soo is gestempt, dat den gennerael Both den nyeuwen gennerael Rej'nst alhier soude verwachten, omme alsulcke redenen, als de heeren per resolutie sullen sien, oordeelende, dat de plaetsse van soo eenen aensienelijcken autorite)"t ende gewichtegen ampt nummer- meer vacant behoort te zijn, wzwAtphiraperJicitautoritas quamvircs autctiavi consilia.

31. Dat het jaer 1613 uj-t Engelandt niet meer dan een schip ende een jacht

Engel- herwaerts aen souden sevllen, ende dan noch de quartieren van Persia aen-

schen te ' ^

Bantam, doen sal, sal niet qualick comen. Wandt ick achte, dat wy toecomende jaer vry wat peper van doen sullen hebben, alsoo tegenswoordelijck gans onver- sien zijn, ende dan per avantuere een goede vloote naer 't vaderslandtt sal gaen. Na men seyt is apparent, dat het aenstaende groott gewas zeer goet ende den pceper oock goeden coop sall zijn. Den gennerael Middelton is alhier overleeden met meest all zijn volck, terwijlle hy doende was om sijn schip aen Pulo Panjang te vertimmeren. Daer zijn in den arbeyt van dit schip wel vijfF hondert menschen gestorven, soo Javanen, Chineesen, Engelschen als eenige Du)tsen van de logie, die Couteels saliger den gennerael tott assistentie ge- forniert hadde. Alsoo op het jongst het schip bycans gekielt hadden, is den mast gebroocken ende 't schip van den val, ofifhet rysen, geborsten, waerdoor ditto schip nevens de stadt Bantam aen den grondt gese\it hebben, ende soo een heerlijck schip als in eenen roock verdwijnnende is.

32. Met het schip Rotterdam zijn de coninck van Jaccatra in retour van peeper Schenka- yjer roers gebracht, daarmede ditto magistej't hem niet genoecht houdt, seg- Jacatra. gende dat het geen conincklijcke roers en zijn. Hy heeft versocht, dat U.E. voor

sijnnen jongsten gesonden peeper met den aldereersten drye ofte V3-er fraye roers senden ende hondert roode hoykeskens, oft dreumelde hoeden, ge- lijck het vaerende volck draecht, soo lang van wol off dreumelen, dat se op de schouderen hangen. De roers gelj^even de heeren fray ende sierelijck te laeten maecken, wandt h}- die tot een pronck ende cyeraet begeert voor den coninck off pangoram van Bantam. Gelyeve de heeren mede te senden twee off vyer stucken geheell fijn camerijckx doech met eenich br\enaelt, een weynnich roott schaerlaken ende gecolleurt camelott.

1 Jan. Ihl4.

3P

33.

Magol- laaasche Com- pagnie.

Belangende de ac ten , die de heeren begeeren o ver de saecken , de Magellaense compagnie betreffende, sy sullen U. E. toecomende jaer ampell ende in bastante forme gesonden werden, 't En geschiet nu niet ter oorsaecke de bryevcn, die wj- brachten (als vooren is geseyt) tott Bantam opgehouden offte versloft zijn. Het hadde anders all beschickt geweest. Met descn gaen twee coppic van brjeven door ditto compagnie aen van Neck geschreven.

34.

Apollo-

nius Schotte.

Den 25'" Novembris cappitain Appolonius Schott tot Jaccatra de reviere opvaerende met den oppercoopman Hans Meermans, omme hun te wassen, soo is ditto Schott ter selver plaetsse daer w\- sulckx gewoonlijck waeren te doen eerst in 'twater gcgaen; drye ofte vier slagen geswommen hebbende, begost hy help, help! te roepen, is ondergesoncken, ende (Godt beter 't) seer deerlijcken verdroncken, niet wetende, wat accident hem overgecomen mach wesen. De stroom ginck harder dan ordonnaris, vermiclts in 't geberchte zeer gereegent hadde, daerdoor 'twater mede zeer coudt was. H)- was eerst van sieckte opgestaen. Den derden dach hebben het lichaam onbeschadicht gevonden ende is door den heer gennerael ecrlijck begraeven. Zijn E. ende vvy alle sijn hieromme uutdermaeten droevich geweest, wandt ditto Schott saliger was een soo manhaftegen soldaet, ervaeren persoon ende trouwher- tegen lieffhebber van U.E. welstandt, als ymandt in Indien. Daerover den E. heer gouverneur gennerael hem oock een van d' aldertreffelijckxte scharges toegedocht, ende oock toegese\t hadde, alsoo ditto Schott saliger niet zeer en haeckte om na het vaderslandttekeeren, maer wel om hier eeretebegaen.

35. Zee- kaarten.

Alsoo gesien hebbe, dat in 'tsejllen uit het vaderslandt herrewaerts aen, ende weder in 'tkeeren van hier derrewaerts, de landen van de Cabo Bona Esperance, Mauritius e)-landt, de straet van Sunda, oock het e\-landtHeIena, de Vlaemsche e}landen ende den Canael altoos beseyllen grootelijckxbuy ten gi.ssing, ja 100 ende 200 mylen, ende gemerckt dit coempt door verlegginge van stroomen, imperfectie van eenen platte caerte ofte quade gissinge, doordien te water in de lengte geen perfecte wetenschap connen cryghen, zoo hebben wy met de schepen Hope ende de Provintie herwaerts aencomende in eenen platten caerte in de lengte van thien tott thien graeden sooveel affgeteyckent, ende in 'toost ende west overgeslagen, als de ronde van eenen cloott ( off des aertrijckx) op alle hoochten is vere)'sschende, off een plat tegen een rond differeert. Met dese passinge ben effen uutgecomen aen de Cabo de Bona Esperance, het landt van Madagascar ende 'tej-landt Mauritius, gelijck de schippers ende stuerlieden van beyde voorsz. schepen te vooren, eer wy landt saegen, gesien hebben ende getuygen moeten.

Het waere goet, dat alhier overgegeven ende byeen in eenen caert met

40

1 Jan. 1614.

groott besteck gecolligeert ende vergadert werde, de bevindinghe van de streckinge deser Indisscher quartieren, wandt de caerte daerin geheel onper- feckt zijn ende de schepen dickwils daerdoor groote rysico loopen, tenzydat men ju)-st op elck schip geen schipper off stierman heeft die geweest zy ter plaetse daer het schip seyllen sall, wandt een \-der de memorie by hem houdt, ende in 'tvaderslandt overcomende, daerinne niet gedaan wert. Hieromme sullen sien wat hierinne connen doen.

Bantam

en Jacatra.

^^- Aengaende nu de gelegenhe}-t van Bantam ende Jaccatra. Tott Jaccatra

tusschen ^'J" ^^^^ schoone huysen gemaeckt.dan staen irre guliere eestende/ 15.535 — 13 — 9. Dien coninck doet anders niet, dan dagelijcks sijn gierege onversae- dege begeerte meer ende meer ontdecken. Hy begeert nu tol van rijs, arack ende andere vivres, oock dat hem elk schip een gave soude doen. Den heer gennerael heeft hem vooregeslagen, om daer een casteel te bouwen. Hy seyt sulckx om een redelijck stuck gelts toe te willen staen, maer wy en geven't geen gelooff ende vermoede, dat, als men in 't werck soud sijn, d' opinie ver- anderen soude. Toucherende desen pangoram gouverneur (die alles na sijn sinne doet), h\' excuseert hem geheelijcken, zijnnen schuit niet te sijn dat het huys affgebroocken is, daerop den schrickelicken brandt ende de groote schaede volchde, seggende soo men met de cleeden tot Jaccatra niet waere gegaen ende hem wel bejegent hadde, h)- soude de huysen niet affgebroocken hebben. Ons is hier van eenege persoenen aengese}-t, dat z)' Couteels saliger geraeden hebben, dat h}- den pangoram, doordien een gierrich mensch was, met een duysent realen, jae ten lesten met vijff hondert, wel soude gepayt hebben. Maer dat denselven daerop zeer forts antwoorde, niet een deut te willen geven, seggende, dat den coninck op het erff noch de hu}'sen niet te seggen hadde, want z)' waeren van den onsen gecocht ende betaelt. Doch 't is nu all gepasseert. Ditto pangoram saege geerne, dat wy hier wederomme bouden. Hy doet ons door anderen daartoe persuadeeren, seggende, dat wy soo groeten en cleynne huysen souden maecken, als wy selven begeeren, maar niet hooch dat men boven can woonen. Doch na wy verstaen, souden se noch wel hoech toestaen, als men daerop drong. Wy werden tott het beu- wen zeer gedrongen, doordien geen gelegenheyt hebben emme de goederen te berghen, ende Bantam niet wel connen derven. Maar alsoo denselven op de cleeden, die wij hier vercoopen, drye percente hebben moeten geven, in plaetse van verminderinge te becomen, gelijck de hceren schryven, dat wy souden precureeren, presumeeren, dat hy daerenboven nech teil van alle an- dere goederen, seo cleeden, syden, sandelheudt ende alle specer)-en, die men hier mocht deposeeren, soud begeeren (daartoe niet gesindt zijn), sijn wy al- les vertreckende, emme eerst een goet tracktaet ende accerdatie te macken.

1 Jan. 1614.

41

Het verdriet desen pangoram uuttermaeten seere, dat de cleeden ende andere goederen tot Jaccatra werden gebracht. Het schijnt, dat hem de oogen gé- opent warden, ende hy voor een vertreck vreest, daarmede hem lange ge- dreycht hebben, seggende veeleer op een ander te willen gaen, dan van alle de goederen toU te betaelen, alsoo den peper genoech belast is, ende nu drye ten hondert betaelen voor de cleeden, die wy vercoopen. Den heer gennerael heeft desen pangoram doen voorwerpen, dat men soude handelen om hem jaerlijkx eenen seeckeren penninck te betaelen, midts dat men dan alle goe- deren vr_\-e ende vranck in ende uut souden voeren, sonder j-ets meer te be- taelen, off visita te lyden, wandt niet begeeren, dat alle de werrelt soud we- ten, wat wy in ende uutvoeren, doch den peeper uutgesondert. Nae w)- be- mercken, soo sullen hiertoe wel comen. 't Is oock van noode, ommebeydede coningen van Bantam ende Jaccatra in contrabalance met vryenschap te hou- den, voornemelijck dese van Bantam, alsoo dese plaetse ongelijck bequamer dan Jaccatra is, ende ten lesten met den coninck van Jaccatra niet een haer beter souden vaeren dan met die van Bantam. Desen pangoram off gouver- neur hout hem bycans als eenen tiran, want hy houdt den rechten jongen co- ninck (die nu al twee kinderen heeft) b}xans als een gevanghen. Hy slej'pt alles in sijnnen sack ende disponeert genoech apsoluut sonder )-mandt off eene- gen adel te kennen, waerdoor uuttermaeten gehaett ende veracht is van alle den adel ende oock geme}'nnen man. 't En can aldus niet lange bestaen. Den heer gennerael heeft hem oock voorgelej't, om ^-wers op zijn landt, off eenich eylandt, een vastiche\-t te maecken, maer hy en wil daertoe niet verstaen. 'd Uutcoempste zal den tijdt leeren.

37. Drink- water.

38. Over- leden personen.

Van Samuel Blommert hebben wy (omme te beproeven) eenen seeckeren berchpo)-er (dat uut Onger}'en coompt) medegenomen. Wij hebben hiervan tott drye verscheyde re)'sen een weynnich in drj-e bysondere glej-vaten (vol van het alderstinckenste waeter, dat wy oyt hebben gehadt) gedaen, ende 't water is daervan in 2, 3 daegen zeer goet ende versch geworden, sonder eenige roock behouden te hebben, derhalve besluite (als geproponeert was), dat het zeer goet is om stinckent water goet ende vers te maecken ende, goet sijnde, lange te conserveeren ; derhalven oordeele, dat het U. E. voor 't volck op de vo}-agie zeer dienstich is, wandt dickmael in zee stinckent waeter by ge- breckvan ander moeten drijncken. Wat accidenten alsulcken stijnckent water causeert tot U. E. ondienste ende miserie van 't volck, connen de heeren van de doctooren der medecijnnen verstaen per advyse.

Midts desen senden U. E. memorie van alle persoonen, die van 't schip de Geünieerde Provintie overleeden, ende oock daervan aen landt ende op andere

42 1 Jan. Iöt4.

schepen gegaen zijn, gelijck mede wat persoenen tottmijnnen vertreck weder op 't schip waeren gecomen.

39. Alsoo den E. heer gouverneur gennerael in 't resolvecren ende de regeringe

Indië^'* van den gemeynnen Indisschen staet, b}- gebreck van volck geen collegie van den Indisschen raet geheel ende compleet b}' zijn E. (als wel behoorde ende de destinne off instellinghe ende ordre van de heeren mayores geweest is) heeft connen houden, maer ter contrarien genootsaeckt ende gedrongen is geworden, daerinne te volgen den voet ende maniere, die tot nu toe gehouden ende in treyn is geweest: dat is van alles ende in allen gevalle delibereeren ende disponeeren gelijck zijn E. goet ende geraetsaempst vonde, met advyse ende stemme van alsulcke persoonen, die dan b}- Zijn E. presendt waeren, 't zy gouverneuren, cappiteynen, cooplieden ofte schippers, welcke alsdan indifferentement compaereerden ; soo en hebbe niet connen naerlaten hiervan een weynnich te spreecken, opdat de saecke kennelijck zy, ende uut de gen- nerale bestieringe alle inconvenienten geweert mogen werden, wandt voor- waer voorsz. maniere van doenne veele impressementen ende dickwils groote opstaculen tegen d' alderbeste resolutie medebrenget, gelijck lange per ex- perientie gehoordt, gesien ende bevonden hebbe, ende de heeren aen naer- volgende redenen selffs connen bespeuren.

Indifferentement (segge) zijn voor desen de persoonen tott breeden raede gestelt ende nu meede als raden gecompareert, ende datt alsulcke, als den heer gennerael dan by hem hadde. Off daeronder geen onbequame ende incapabilen compaereerden, is kennelijck; het gemeyn spreeckwoort seyt hierenboven daervan, daer veele raeden zijn is veel raets, maer geen off weyn- nich uutcoempste; la pluralité des voix emporte soiwent la plus sainc. Gedue- rende de Neederlanders dese Indissche vaert hebben gebruyckt, soo zijn de raeden (met wekker stemme den staet geregiert werde) cappite)'nen, coop- lieden ende schippers geweest, welcke van bysondere aert ende vocatie zijnde, dienvolgende malcanderen oock partye ende vyandt zijn. Dese vyantschap ende haet is door de dagelijckxe ofte lange verkeeringhe veel grooter, dan dengenen die men siet, yder artisan, off }der mensch van bj'sonderen beroep, uut der natueren den anderen toedraegen. Sy en sch)'eten oock altoos niet door verscheyde weghens na eenen doel, maer hebben dickwils volgens haere b}'sonderen aert, natuir ende complexie eenen bj'sonderen witt voor ooghen, doch altoos onder pretext van geme}"nne beste, daernaer oock door b\-sondere weghen trachtende zijn, ende consequentelijck de partyeschap augmenteert. Van het groote ende meeste quaet sij n altemet in desen gevalle oorsaeck degene, die in haeren beroep anderen te boven gaen. Als onderdeschippers siet men,

1 Jan. 1614. 43

dat se opstinaet veele voorstaen haeren partycuHer : [met] goede ladinge nae hu\-s te keeren ende den rop voll te houden (sonder aensien off respect van den gemeynnen standt), ja alles prefereerende zijn door onwetende trots ende hovaerdyen; overmits achten aen den gemeynnen standt niet zeere geinteres- seert zijn, wandt siende, dat z}- b}- de heeren mayores voldoen, geacht ende geextimeert werden, omme de goede private onderhoudt ende regieringe van hun schip (daerinne waerlijck oock anderen excederen ende loff meriteeren), 500 en ontsien hun geenen trots, gelijck off sonder hun de werelt niet con bestaen. Eenige durven wel opentlijck seggen hun niet verhuert en hebben, noch niet uutgevaeren en sijn, omme te vechten; wej-gerden mede uut opsti- naetheyt met apendix (al soude de geheele tocht daeromme verlooren gaen) geringhe dingen, die tot bevorderinghe van tochten dienstich ende hooch- noodich zijn. 't Is beclaechelijck, dat onder de lieden geen andere l\-effden en is. lek achte, dat de heeren bewindthebberen hiervan altemet all wat hooren; maer gelijck zy noch den heer gennerael alles niet en hooren noch sien, bl3'ven mede onwetende hoe grootelijckx dickwils geinteresseert werden. Touchee- rende de cooplieden de heeren vernemen wel, hoe noodich in den handel ervarentheyt van doen hebben. Soo hier een trefifelijcke plaetse off comptoir va- cant geraeckt, men is niet luttel becommert ende verlegen, omme een bequaem persoon daertoe te cr}"ghen, ende als er wel omme gesocht is, moeten noch die ende die daertoe (waeronder mede sorteeren) b\' gebreck van anderen imployeeren. Men can hieraen affmeeten, hoe capabil zy zijn in regieren, deli- bereeren ende bestieren van eenen staete, den oorloge (die altemett haer natuire contrarie is) ende andere vocatie daervan geen kennisse en hebben, als zy in haer eygen gebreckich zijn. Van hoe verscheyde natuir ende aert dese Indissche volckeren ende oock alle menschen zijn, is de heeren wel kennelijck, ende consequentelijcken oock dat de persoonen ter piaetsen behooren gele}'dt te werden, die meest met haere natuere overeencompt. Belangende U.E. cappi- teynen ende volck, 't en gebreeckt haer (Gode 7.y loff) aen geen clockmoe- diche)"t. Wat inconvenienten de part)-eschappen van voorgemelde drye per- soonen, d'onweetenheyt, nijt, haet ende haere bysondere of con trar)-e affectie onder den geme}-nnen welstandt medebrengen, bevinden daechelijckx, ende gevoelt den staet wel. De dependentie ende den e}-sch der saecke soude te lanck omverhaelen zijn. Dese inconvenienten, achte ick, sullen (onder correc- tie) geremedieert werden soo haest de leeden van den E. heer gennerael sijn corpus off collegie, bestaande in sijnnen persoon ende raden van Indien, geheel compleet by den anderen sullen moghen wesen, ende in dese raeden s\- kennisse van coophandel, navigatie, rechten, crijchshandel, ende voornemelijck van staete, ende dat van dese met eenen vromen gemoede. De raetspersoonen moeten oock niet contabil wesen. Als by dit collegie gearesteert ende geresol-

44 1 Jan. 1614.

veert is, hebben de voorsz. persoenen, 'tsy dan cappiteynen, schipperen off cooplu)-den, wie van hun de saecke soude mogen aengaen, off de resolutie moeten excecuteeren, met ditto raet noch genoech te beraden, hoe men 'tsal doen. Om sich voore de resolutie breet genoech te informeeren, ende voor- gemelde hooffden mede satisfactie te geven, soo soude (onder verbetering van U.E. oordeele) geraetsaem achten, datter uut hun een consultative raet ge- ordonneert werde, off dat men haer tott consulteeren ende niet delibereeren ofte determineeren beriepe.

40. Met den eersten sullen de heeren gelieven naervolgende goederen te sen-

l'^i^é°^ den, te weeten, van coopmanschappen ende andersins :

Een goede, groote partye olifantstanden, hoe grooter, hoe beeter, sijnde tott Bantam vercocht clej-ne sorteringe é. 61 j reael van achten 't stuck.

Eenige 20 a 30 stucken schoon laeckenen, soo root schaerlaken als andere couleeren voor Java, de Molucos, Patana ende Siam, doch achten Patana ende Siam uut Japon versien sullen werden.

20 a 30 stuckx camelotten.

Een groote partye loott voor de Custe.

Een goede partye yser ende stael, wandt daervan op alle de forten gebreck lyden.

Eenighe frayeschoone wapenen, rustingen, stormhoeden, rondassen, sabe- len, schoone ingele\-de, gewrochte, ende de vergulde roers, ordinarise ende extraordinaerisse, lange ende corte, met flessen daertoe.

Mede alderhande schoon glaswerck ende andere frayicheeden van gouten- de sulver; soo omme te vercoopen als verschencken. Het schijnt de przma facie wel apsurd costelijckheeden ende frayheden te doen maken ende naar Indien senden, sonder hoope van retour off yets daervoor te cr}-ghen, even gelijck, off het in 't water werde geworpen. Maer dewijlle in Indien schen- ckagien gedaen moeten werden, soo soud men nochtans, dese frayheden hebbende, dickwils een goet stuck gelts daermede besparen.

Item 2000 rosenobels sullen tamelijcke advance in Amboj'na, Banda ende Solor geven.

Item eenighe baelen pampier, schrijftboecken, pennen ende stoffe tot int. Hier te lande connen altemet wel galnooten ende coperoott, maer geen gomme becomen.

Een pertye amber ofte bernsteen, eenige groote stucken off oock paternos- ters daervan.

1000 pont claetergout voor Siam ; moet wel dicht in casse gepacht werden, dat daer geen vocht noch lucht bij compt.

1 Jan. 1614. 45

Voor de forten, scheepen, jachten, sloepen ende volck gelieve de heeren te senden onder conossementen, opdat men mach afiej-sschen, verdej'Uen ende distribueren daer 't behoort ende noodichst is:

Van amonitie van oorloge :

Cruyt, loott ende lonten, oock coegels van alderl}'e soorte.

Mosquetten, roers ende bandellieren, bandellieren meer dan fornieringen, want een spillende waere zijnde, die altemet mede gebreck hebben.

Eenighe schoone, lange roers, mede lichte roers, om in campagne te ge- bru}xken ; een goede partye sabelen, pedarmen ende rapieren.

Een partye stormhoeden off morionen. Van rustingen maecken den onsen niet veel mentie, hoewel zeer dienstich zijn, want haer in dese heete landen lastich om dragen vallen. Daeromme is, hetgene daervan hadden, aen de Ternatanen vercocht ende dat tot den goede pr}'se, hoewel out ende slecht waeren. Een part}-e stormhoeden ende roers wierden (tegen de tocht op Tidoor gedaen) mede wel vercocht. Soo men meer hadde connen ontbeeren, daer waere meer vercocht.

Een partye corte ende langhe piecken. Dit jaer 1613 hadden in de Molucos, soo op de forten als schepen, sooveele mosquetten, roers ende handtgeweeren niet, dat men alle het volck behoorlijcken conden uutrusten. De schepen wer- den hiervan al te sober en slecht versien, ende dat noch met zeer slecht goet.

Tott equipeeringe ende behoefte van forten, schepen, jachten ende sloepen :

Vooreerst is hoochnoodich ende meer dan tijt, dat de heeren sooveel volck in Indien stieren, als eenichsins doennelijck is, onder verbondt van tediennen te waeter ende te lande, hoe langer tijt, hoe beeter. Niet alleen soldaeten, maer oock cooplieden ende assistenten in meerderen getall dan de heeren tott desen tyden gewoon zijn geweest te senden.

Timmerlieden met haer gereetschap.

Smidts met haer gereetschap ende toebehooren.

Slootmaeckers ende wapenmaeckers met haeren gereetschap.

Cuypers met haer gereetschap.

Bloockmaeckers.

Lijnslagers met haer toebehooren ; niet alleen om op de scheepen te vae- ren, maer voornemelijck omme een part}-e hier tot Bantam off Jaccatra, ende een ander in Batsjan, Ambo)'na off Botton aen landt geleyt te werden. Connen de heeren hiertoe resolveeren ende dit effectueren, soo verseeckere haer, dat de scheepen ende jachten in Indien vaerende in sulcker voegen geconserveert ende onderhouden sullen werden, dat sy zeer lange jaeren (gelijck in ons landt) sullen connen vaeren. De negotie zal beeter connen waergenomen ende gedreven werden. Den oorloch zal oock te beeter, met meerder ende veel

46 1 Jan. 1614.

grooter advantagie gevoert connen werden, wandt aldus sullen de scheepen in alderijl sonder versu}"menis versien werden. Men sal in dese quartieren al- sulcke scheepen, galeyen, fregatten ende sloepen connen maecken ende equipeeren, als men van noode heeft ende selffs begeert, 't En sall aen geen materiaelen gebreecken.

Met voorsz. lieden soud men hier lastvoerende schepen connen maecken (gelijck de Chineesen haer joncken doen) ende daermede met weynnich ge- schutt vaeren, daer geen groott perj-ckel is, als van hier op Japara, Grissi, Macasser, Botton, Solor, Ambo}'na, Banda, ende van Siam op Jappon ; mede in de Molucos in companievaneeneghe schepen, daeroock geen cleinnen dienst souden doen, wandt daer can met U. E. schepen sooveel rijs ende versche)den andere waeren in de Molucos niet gebracht werden, off men soude meer ver- tyeren, doordien de schepen (als moetende wederomme naer 't vaderslandt gaan) te zeer met haer eygen dingen bekommert, ende oock costelijck van onderhoudt zijn, wandt haer ej'gen victuaelen ende goederen althoos voor- gaen ende niet gelost werden omme costelijcke goederen te laeden. Ende soo men se nae de Molucos stiert, gelijck nu eenen tijt is gedaen, wert op een ander daermeede zeer veele versu}'mpt.

Aldus sullen de lange gewenste fregatten, daermede de Bandanesen connen dwijngen sonder alsulcken commotie onder den Indianen te brengen als den rj'goureuse onderbrenginge soude doen, ende oock andere in de Molucos ende Solor dienstich gemaeckt connen werden, daertoe anders (alsnoch geen apa- rentie siende) in menigen jaer tott geen effect sullen comen.

In deser voegen connen mede voorcomen de schade, die d' Engelschen ons zijn doende, ende de questien die tusschen hun ende ons zijn r\-sende, wandt niet en twijffelen, off wy souden haer in deser voeghen uut Indien ende eenige andere Indianen mede uut het vaerwaeter vaeren, even gelijck den onsen andere natiën in Europa doen. Hieraen connen bemercken hoe noodich dat herrewaerts huj-sgesinnen diennen gebracht, ende wat dienst daervan te verwachten staett. Can het niet ten eersten naer behooren gedaen werden, dat hett ten minste begonnen werde.

Eenighe lichte anckers ende oock dreggen tot sloepen ende boots.

30 a 40 baelen se)-ldoeck, ja, al waar 't meer, en soude geen verlooren costen zijn.

Eenighe touwen, kabeltouwen, trossen, lijnnen ende alderl\-e cordagie.

Een goede pert}-e seylgaeren.

4 a 5 lasten piek ende teer, arpuys ende swavel.

Een goede part)-e spijckers, groote ende cleynne.

Eenighe blockx.

Eenighe kisten met versche medicamenten, salven ende oock berrebierin-

1 Jan. 1014. ^ 47

strumenten ; ende geen goederen, die in Indien zijn geweest. Daar wert (nae het seggen van de berbiers) over de fornieringe van dese kisten al te slecht, schaers ofte fraudelijcken gehandelt.

In gevalle voorsz. artisaenen niet gesonden werden, soo dienen haere in- strumenten niet acliter te bl\"ven, te weten :

Timmermansgereetschap.

Sloottmaeckers ende swaertmaeckersgereetschap.

Smidtsgereetschap.

Cu)-persgereetschap met cuypers. En soude oock niet ongeraden zijn, dat hier een part\'e ysere hoepen gesonden werden, wandt de schepen uut ons lant seylende de vaten niet connen stouwen, die men in Indien van noode heeft. Dit doende, sal men hier vaten connen macken ende de Molycos be- hoorlijcken van arack mogen versien, daervan de compagnie mede goede proffyten soud genieten, dewijlle de soldaten haer eighen costen doen ; wandt voor een pack cleeden dat op de cust 75 realen van achten cost, in Jacatra tegenwoordelijck 27^ legger arack becomen, ende de 30 mutskens in de Mo- lucos a f reael van achten aengreeckent werden.

Van vivers :

Vleesch ende speek, olye, asijn endewijnnen, caesen een weynninch, wandt quantiteyt voor de forten sendende, alsoo niet onderhouden connen werden, meest bedorven ende te niet in 't landt comen. Stockvis mede geen groote pertye, wandt anders mede te niet gaen .hoewel nochtans lang genoech moech dueren. Broott, groote pertye is mede onnoodich, wandt als het eens met over- schepen in de lucht coempt, terstond bederft. Derhalve maken daeromme op de forten niet veel mentie, doch voor schepen die na 't vaderlandt keeren, jachten ende sloepen, hebben altemet wat van doen. 't Gene de heeren hier- van senden, dient in cassen met bliek beslagen gesonden, doordien het broott daerinne lange goet blijft, alsoo overscheept, te lande gebracht, ende goet gehouden can werden.

U. E. sullen mede gelieven te doen maecken ende herwaerts senden 2 a 3000 boecken van goet ende schoon witt pampier, van formaet gelijck onse bybels ende testamenten, wat cleyner ende grooter, dicker ende oock van mindere folie, mede op alsulcke w)-se in roott leer gebonden, midts dat op het leer alderle\- looffwerck gedruckt zy, maer geen figueren, noch hooffden van menschen noch dieren. Z)' sullen alle in Patana met goede avance ver- cocht werden.

Op desen standt hebben schr}-ven van Jaccatra gecregen, daerdoor verstaen

48 1 Jan. 1614.

den coninck wederomme, midts betaelende, versoeckt 40 gemeynne roers, conforme b\'gaende houten patroon, achter achtcantich ende voor rondt, sterck ende met londtslooten, midts dat se al te saemen eenen cogel als dese bj'gaende schieten. U. E. sullen gelieven dese roers alsoo te doen maecken ende senden. De vier schoone roers daeromme vooren voor ditto coninck geschreven hebbe, begeert h\- extraordinaris lanck omtrent 6 voeten, als dese b)'gaende mate off rottang, de loop doorgaens achtcantich, voll verscheyde loofi'werck, elck b}-sonder dunnekens met goudt ingeleyt, twee met snap- haenen ende twee met londtslooten, schietende mede dese b\gaende cogels. Desen coninck heeft er 4 off"5, die op dese maniere in Engelandt (na het schijnt) gemaeckt zijn. Hy is mede 20 off 30 brillen van diversche ouderdom ver- soeckende.

Van het ongeluckich groott schip van den gennerael Middelton hebben gecocht alle de stucken die daerop resteerden, op conditie dat U. E. de com- pagnie van Engelandt diergeh'cke stucken binnen Londen wederomme soude resitueeren.oftediealdaerbetaelentottalsulcke prijs, als diergelijcke stucken binnen Londen zijn geldende. Daer waren 17 stucken off ysere gotelingen, alle zeer schoon. Hiervan hebben 1 1 stucken ontfangen ; 4 daervan hebben op het schip Der Goes geleyt, om het fort Geldria op de Cust te versien, d'an- dere 7 sijn hier in de schepen hebbende om innewaerts te senden. Den pangoram heeft den heer gennerael hiervan genoechsaem affgedronghen 6 stucken. H}- heeft die beloeft te betaelen, doch soo hy se niet betaelt, heeft U. E. die mede niet te vergoeden, want ons van d' Engelsen niet gelevertzijn geweest, alsoo de Javanen die selffs uut het verlooren schip gehaelt hebben.

Noch hebben uut dit schip gecocht ende ontfanghen 22 vaeten cruj-tt a 23 ryder, 38 vaeten vleys a 20 rj-der yder vatt, een part}-e scherp, ende ver- scheyde andere clejnicheeden, die hier betaelen sullen.

Hiermede, eersaeme, wyse, voorsienege, zeer discrete heeren, sullen desen eyndegen. De heeren moeten van harten zeere gegroet zijn. Godt geve \J. E. geluck, voorspoet ende alles goets.

Beschreven in 't comptoir tot Bantam, actum primo Januarj- anno 1614.

U. E. dienstwillegen dienaer Jan Pietersz. Coen.

10 FEBR. 1614. — A 28.

(PEK CLOVETREE).

1- Nadat wy den onsen van primo January lestleden geschreven, de schepen

cekomen "^^^ Swartctt Leeuw ende Der Veer gedepesscheert hadden ende all van de schepen, reede geseylt waeren, arriveerden alhier (de Heere sy gelooft), de schepen Hoorn, den Valck ende den Arent, gelijck de heeren door schryven van den commandeur Dirck Pieterssen van de Sande, ditto schepen medegegeven, wel verstaen sullen hebben, als oock, dat sy met gesondt volck hier gecomen sijn, maer veel volck verlooren hebben. Van haer laten arrivement is de com- pagnie in desen standt zeer grootelijcx geinteresseert, derhalven dient in 't aendoen van de verversplaetsen wel goede ordre gestelt, opdat dese ende andere inconvenienten geweert werden. Sy sijn in de suytoost haven van 't eylandt Mauritius geweest, ende conden door den continuelj-cken Z. O. windt na haeren will daeruut niet comen, soodat daerdoor, gelijck mede aen ende omtrent 't landt van de Cabo, veel tijts versieeten hebben.

Sedert, namentlijcken op, den 2^" January, is alhier gearriveert den Engel- schen gennerael (met denweicken desen is gaende)genaemptSaris, comende met sijn schip den Garoffel Naegel in 30 dagen uut Japon, medebrengende eenen Joost Pieterssen, te Vlissingen gebooren, die omtrent 23 jaeren in Ame- rica met de Spaengiaerden verkeert heeft ende in Jullus lestleden uut de stadt Manilla gescheyden is, tydinge brengende, dat Don Gion de Silva aldaer ge- reet hadde 7 zeer groote ende schoone schepen, wel gemonteert, maer qualick van volck ende meeste met swarten versien, 4 gale}en, 3, 4 cleene schepen. Van RTaccau hadde hy ontboden, ende was verwachtende, 6 Portugyse scheepen, die aldaer waren. Met dese macht (seyt voorsz. Joost Pieterssen) was Don Gion geresolveert in de maent van January (nu all gepasseert) nae de Molucos te gaen ende de Hollanders (gelijck sy seggen) daer uut te slaen. Dan soo de Portugysen niet en quamen, soude Don Gion maer 3 schepen met eenige galeyen tott convoj- nae de Molucos senden, omme den sijnnen te secun- deeren ende versien. Voorder verstaen, dat een stereken fortresse gemaeckt hebben.

Op den 5'" deser is alhier (met gesondt volck) gearriveert het schip il/z^^^/- 3«;r/r hebbende in alles 20 mannen verlooren ende in S'" Lucia ververst; comen hier met één ancker, hebbende tsedert haeren vertrecke uut het vaderslandt negen anckers soo gebroocken als verloren, 't Is schande, dat de anckers soo

50

10 Febr. 1614.

2. Portu- geezen

voor Bantam.

qualick gemaeckt werden, als ick verstae eenige van den haeren geweest zijn. Wy hebben hun weder met vijff anckers versien ende's anderen daechs na Jaccatra aen den heer gennerael gedepesscheert, opdat zy in aller ijl Japara off Grissi aengedaen hebbende nae de Molucos mogen gaen. De heeren sullen voor desen wel verstaen hebben, ende nu door bygaende bryeven ampel ver- nemen, wekken grouwelycken conspiratie, opstel ende verraet in dit schip geweest is, toen zy omtrent drye weecken uut Zeelandt waeren gese}-lt. Gelooft sy Godt, dat sulckx ontdekt is, ende de conspirateurs gestraft sijn. Vorder is noch op dese scheepen Nieuw Zeelandia ende Middclburch een vreempt huys gehouden, gelijck de heeren tesijnner tijt sullen vernemen.

Met onsen voorgaende hebben geseyt wat macht de heeren majores soo van volck, fortressen als schepen in de Molucos sijn hebbende, ende hoe swack den v)'andt aldaer was; hierenboven sijn by den E. heer gouverneur gen- nerael ende raett in dilligentie rechtdoor nae de Molucos gesonden de sche- pen den Valck ende den Arent met de twee compagnie soldaten, door de schepen Hoorn ende Niejiw Zeelandia gebrocht. Zeelandia ende Hoorn zijn derwaerts oock gegaen, dan d' eene zoude Macasser en d' andere Japara om rijs aendoen ; in voegen dat wy hoopen U. E. toecomende jaer van 't succes der voorsz. riscontre ende heerlijcken victorie (Godt ten voorsten) met eenen goeden retourc t)-dinge sullen crygen.

Terwylen verleden maent met den E. heer gouverneur gennereal tot Jacatra waeren, soo omme voorsz. schepen te depesscheeren als yetsmetden coninck te handelen, cregen t\'dinge, dat den pangoram van Bantam den den onsen de weete hadde gedaen, alsdat aen den hoeck by Pulo Panjang eenige Portugysen van Malacca met 6 prauvven ende 8 gevangen Duytsten hier in ambassada quamen omme met desen coninck eenen vrede te mae- cken ende de gevangenen aen ons te rantsoeneeren, ende dat by den pango- ram all geresolveert was, de Portug)-sen te hooren. Deze t)dinge gecregen hebbende, soo ben datelijcken van den heer gennerael herwaerts gesonden, omme in tijts hiertegen te contramineeren. Dan tot Bantam comende, bevon- de dat de Portugj-sen verdweenen ende niet voortgecomen waeren. 't Is noch- tans seecker, dat se met eenige fregatten ende andersins hieromtrent geweest sijn, maer en weten niet op wat voet, ende alsoo den onsen bemercten, dat den pangoram op dese tydinge van de compste der Portugysen, die men daer- naer se)-de dat met een armada quamen, vrywat becommert was, ende zeer wensten om den heer gennerael, die met vijff schepen tott Jacatra was, soo vermoeden dat h\- selve uutgegeven heeft, dat alhier Portugysen in am- bassada quamen, omme den heer gennerael met de schepen tott assistentie alsoo hier te cr)'gen, sonder nochtans secours te e)'sschen. ?>y seggen nu, maer

10 Febr. 1614.

51

3.

Klachten

der

Engel-

schen.

4. Japao.

5.

Gouver- neurs

■van Am- boina, Banda, Solor.

meest uut persumptie, dat ditto Portugysen naer Solor gevaeren sijn, omme met de haeren die daer gebleven sijn, den onsen een voordeel off te sien, ofte den haren van daer te lichten. Het fort Solor is wel versien ende het schip de Hope is ook derwaerts gegaen, soodat voor dees tijdt (met Godes hulpe) voor Solor niet behoeven te sorgen.

Nae \vy van dezen generael Saris hebben verstaan soo sal hy over U. E. volck seer groote dachten doen van seeckere trots, injurie off bycans vyandt- lijcke proseduren, die hy pretendeert (overmits hy in de Molucos een ver- geefsche reys gedaan heeft) tegen de magisteyt van haeren coninck ende d' Engelsche natie in de Molucos gedaen soud wesen. Voor degene, die van de saecke niet wel geinformeert en is, ende geen contrarye partye gehoort heeft, sullen sijnne redenen ende verkeerden bewijs, dat hy daerby sal doen, wel eenigen schijn hebben, dat de Engelschen in de Molucos niet bejegent souden wesen als onderlinge vrienden ende Christenen betaempt. Maer ge- loove hierentegen vastelijck, dat als den coninclkijcke magisteyt van Enge- landt door U. E. van de saecke ten rechten wel geinformeert sal wesen, dat d' Engelssen met haer dachten geen eere sullen begaen, ende groot ongelijck gegeven sall werden ; jae, dat alsdan door ditto magisteyt alle different ge- heelijcken geslicht ende selffs geweert sall werden, vermits soo een heere is, die voor sijnnen eygen croone ende volcke geen ander lieder gerechticheyt en pretendeert, oock niet dan ej-gen gerechticheyt will noch can begeeren.

Van Jappon hebben met dit selvege schip schryven gecregen van Sr. Heyn- drick Brouwer. Alles is in goeden doenne, maer in de negotie gaet daer niet omme. Ditto Brouwer is zeer cranck geweest, maer, Godt loff, wederomme tott goede convalessentie gecomen.

Den commandeur Adriaen Block Maertenssen is by den heer gennerael ende raet gouverneur van Amboina gemaeckt tott verlossinghe van den gouverneur Jasper Janssen; den commandeur Dirck Pieterssen van de Sande gouverneur op Banda. Hy is met het schip de Hope derwaerts gegaen, omme den com- mandeur Steven Doenssen te verlossen. Den cappiteyn van den Velde, die door den commandeur Schort saliger voor hooft op 't fort Solor gelaten was, is mede met den name van gouverneur vereert.

Hiermede, erntfeste, wyse, voorsienege, zeer discrete heeren, sullen desen eyndegen. De E. heeren moeten van harten seere gegroet sijn ende de genade des Heeren bevolen weesen.

Geschreven op 'tcomptoir tott Bantam adi 10'° Februar}-, anno 1614.

U.E. dienstwillegen dienaer Jan Pietersz. Coen.

3. — 10 NOV. 1614. — B 43.

(PER 'T HART).

1- By desen goede copie van eenen U.E. geschreven op dato den 1 0'" February

,°' lestleden met den Engelsen gennerael Gion Saris, nadat de schepen den Swarten gekomen .

schepen. Leeuw ende Der Veer van hier vertrocken waren. Sedert zijn hier, Godt loff, wel aengecomen dese navolgende schepen, namentüjcken op den 5'" Mayo het schip Delft, den 7'" Augusto 't Hardt ende den 16''" ditto de Neptumis, ende hebben daermede van U.E. ontfangen drye missiven aen Sr. Coteels gedirigeert, gedateert den 15=" Decembris 1612, den 31'"" Mayo 1613 ende primo Februar)' 1614.0ock eenen anderen aen ons gedateert 3 P"" Mayo 1613, ende mede gesien, 't gene U.E., soo in den generalen brieff aen den heere generael ende raden, als in eenen particulieren aen den gouverneur-generael Reynst, bej-de gedateert primo February 1614, zijn schryvende, desgelijck wat op primo Martius 1 6 1 3 b}- de gecommitteerde van de Zeventiene gearesteert is. Desen sal U.E. dienen, soo totantwoortvan de poincten, die onsen beroepe betreffende zijn, als verhael van 't gene voorder occureert ende ons van den staet bekend is. Dat de schepen 't Wapenvan Amsterdamm 't Amerlandergat ende Vlissingen in Zeelandt behouden gearriveert sijn, is ons van herten lieff; maer leet, dat de schepen Bantam ende den Witten Leeuw met hare ladinge alsoo verongeluckt zijn. VV\" hopen, dat de Heere U.E. met de schepen den Swarten Leeuw ende Der Veer beter geluck sal hebben gegeven, hetwelcke seer geerne sullen hooren. 'tEn sal voortaen, hopen wy, aen geen diligentie gebreecken, omme de schepen van hier soo vroech tedepescheren,als€enich- sints mogelijck zal wesen, ende sullen haer conforme U.E. ordre belasten, dat in cas van noot alsulcken havene (uytgenomen Engelant) inneloopen, als de behoudenisse van 't schip, goet ende volck soude mogen vereyschen; meede dat St. Helena nyet onversichtelijcken werde aengedaen, off per avontu}Te Don Louys de Fasardo met zijn 24 schepen derwaerts ware gegaen, gelijck oock, dat geen craecken al te lichtveerdelijcken worden geabordeert. Vooren hebben geseyt, hoe lange 't jacht den Neptuttes na het Hardt alhier is ge- arriveert, in voegen dat b}- 16 maenden onder weech zijn geweest, hebbende verlooren 47 man, gelijck U.E. doordemedegaendepampieren sullen connen sien. Nadat de Cabo gepasseert waeren, soo sijn van 't jacht den Eolus geraeckt, ende dat na men bemerckte door de onneenichej-t ende quade correspondentie die tusschen haer bejden was, want alsoo geen overhooft en hadden, off

10 Nov. 1614. 53

malcanderen n>et wel en gemoeten, soo zijn in 'taendoen van plaatsen ende steeden van coursen nyet wel d'accoort geweest. Den Ncpthunes heeft St. Lucia aengedaen, ende aldaer zijn wederomme tot goede convalescentie gecomen 't volck van ditto jacht, die alle in eenen soberen staet waren. Van Eolus weten anders neyt te segghen, noch en hebhen daervan geen t}dinghe. Het jacht het Hardt heeft aen de Cape ververschtendealdaerbejegentdenEngelsengenne- rael Saris, daermede onsen missive van den 10''" Februar)' hebben gesonden, gelijck mede een jacht d'advyso door d'Engelse compaignie herwaerts gede- pesscheert, welck 7 weken na 't //rtivZ/alhiergearriveert. Ditto 't//rtrrt'/is door vergissinghe tot aen Baly geweest. Het ware te wenschen, dat allede schepen een soo spoedigen ende geluckigen re\-se (alsoo nyet één man verlooren hebben) mochten doen. Wy sijn wel verwondert, dat U.E. met ditto schip geen geit altoos is zendende, te meer vermits metten E. heer generael Reynst zoo wejnich hebben gescheept, noch oock geen ander provisie voor forten ende schepen, dat lichtelijck hadde connen geschieden ende alhier zeer wel soude hebben gecomen. Den E. heer generael Re\nst met s}'ne vlote noch geenige schepen van dien en sijn tot nu toe nj'et gearriveert, noch en hebben daervan geen tydinghe altoos gehoort, ende, 't en ware dat wy presumeerden ende met Godts hulpe voor seker houden, dat ditto vloote door den suy toosten wint ende contrarie mousson te noordelijck ende tot Atchijn zy vervallen, want geen mousson en hebben gehadt om binnen Madagascar door te loopen, w)- souden over Zijn E. ende de gansche vloote zeer becommert wesen, maer zijn ditto vlote als nu, gelijck mede den Eoliis, in 't begin van toecomendenoortwesten mousson verwachtende, hetweicke sal wesen in October ende November toe- comende, dat Godt geve, want zijn hier hoochnoodich van doen, vermits geen contanten altoos en hebben omme den tol van den peper te betaelen die wy alsnu meenen te laden, alhoewel verhoopt hadden, dat van U.E. op den herfst anno 1613 eenighe schepen herwaerts aen gedespecheert zouden zijn. Nj-et dat de schepen hier soo hoochnoodich zijn, maer voornemelijck omme con- tanten, volck ende provisie voor forten en schepen. Soo sijn nochtans evenwel verblijt geweest te verstaen, dat op het voorjaer 1614 5 a 6 goede, wel gemon- teerde schepen souden werden gesonden, ende 'tnaejaer op den herfst 5 de beste oorloochschepen van 'tlant, hopende, datdaermedezeerheerlijcken van volck, contanten ende alle provisien sullen werden versien. De Heerewilhaer alle in salvo gelejden! De provisie, die U.E. met den Valck ende den Arent heeft gesonden, zijn zeer wel te passé gecomen ende behoorlijcken verde}-lt. De Molucques en Banda hebben daermede versien, ende souden de forten aldaer sonder dese provisie in eenen soberen staet zijn geweest. Derhalven bidde U.E. alsoo te continueren.

54

10 Nov. 1614.

2. Gesloten reke- ningen.

Voor desen hebben gesej't, wat by den E. heer gouverneur-generael in de Molucques gearresteert is geweest tot reformatie van de comptoiren op 't houden van de boecken, opneminge van den staet, formatie van eenen gene- ralen volck ende generale directie over de negocie, gelijck mede, wat tot dien fyne begost hadden. Den heere Hans de Hase van de Molucques gedespecheert zijnde, omme syne commissie te executeren, heeft ons alhier gebracht de ge- sloten boecken van Molucques, Amboina, Banda, Solor, Boutton, Grissiende Japara. VVy hebben in 't generael gebrocht, 't gene in dese rekeninghe be- vonden te ontbreken, ende dezelve conforme dien gesloten, ende in conformite de nieuwe rekeninge begonnen, ende sullen in debita forma dezelve alsoo continueren. De bevindinge van ditto gemelde comptoiren sal U. E. verstaen u\-t de brieven van ditto de Hase. De heeren zullen oock sien, wat ordre op alle comptoiren gelaten heeft op 't houden van haer boecken ende rekeningen met het comptoir generael, ende achte dat J. E. daerinne wel gedient ende genoecht sal zijn.

Ende alsoo tegenwoordelijcken bycans pertinentelijcken den geheelen staet by den anderen hebben, soo senden U.E. mits desen balance ende extract uyt het generale boeck, opdat de heeren den staet b\'tijts souden weten ende hun daernaer mogen reguleren. De restanten, als te weten, coopmanschappen, con- tante penningen ende uytstaende schulden; bedragen ƒ 3.255.447 — O — 2, wel te verstaen, alsdat alle coopmanschappen gerekent zijn na hetgene incoops cos- ten ende nyet voorsooveele(met Godes hulpe) sullen opbrengen, hetweicke een seer notabele differencie is. D'amonitie van oorlogen bedragen ƒ 1 74.289 — 3. Alle de casteelen, forten ende hu\sen, die de generale compaignie in Indien besitten, hebben met Sr. de Hase mede getaxeert, nyetnahetgeenewaerdich sijn, den dienst die men daervan genyet, off de proffjten die jaerlijcx mogen opbrengen, maer voor sooveele de bouwinge van dien aen contant gecost hebben, ofte diergelijcke willende maecken, souden mogen costen, zonder dat daerinne begrepen off geconsidereert sy den tijt, in het bouwen by de schepen versleten ; dat is de slytinge van de schepen, de gagie ende onderhout van 't volck, ende 't gene interim op een ander mach wesen versu\'mpt, ende bedraecht dese taxatie ƒ923.785, in maniere dat den geheelen staet comptte beloopen ƒ4.353.521 — 3 — 2. Ende opdat U.E. pertinentelijcken soude sien, waerinne 't beloop van ditto somme bestaet, alsmede 't gene in de negotie considerabel is, soo zenden cop}-e van onsen journael ende mede van alle de journalen van voorgemelde comptoiren. De groote boecken moeten voor dees tijt by gebreck van schr)-vers achterblj'ven. U. E. sal gelieven alles rj-pelijcken ende na behooren te laten oversien, advyserende de bevindinge ende 't gene voorder desen aengaende ons sullen gelieven te belasten, opdat U. E. be- geerte naegecomen werde. Den staet sullen aldus conforme U. E. ordre telcken

10 Nov. 1614. 55

reyse ovcrsenden, opdat den generaelen staet ten rechte met goede weten- schappe na behooren mogen bestieren. W}' achten ende hopen, dat U. E. met de wetenschappe van dien goeden dienst sal geschieden. In voorsz. balance sullen de heeren bevinden, als dat de generale ongelden ende betalinghe der garnisoenen, in Indien gedaen, excederen, doch nj'et veele, den generalen winst, die in gelijcken t)-de b}- de coopliiyden in den inlantsche negotie isge- advanceert. Doch \vy hopen ende vertrouwen vastelijcken (met Godes hulpe), dat U. E. voortaen in de negotie een ongelijck grooteren avance sal geworden, dan ditto generale ongelden ende betalinge der garnisoenen moghen be- dragen, nyettegenstaende dagelijcx vermeerderen, ende dat, vermits de Mo- lucques ende Amboina voordesen nyet wel nae behooren van coopmanschap- pen versien zijn geweest, ende tot Bantam by tyden van Cotteels zaliger niet dan schade geleden is, met andere mancquementen der negotie, in voegen dat U. E. van voorgemelde cappitael retour te verwachten heeft. In 't slu\-ten der reeckeningen van voorgemelde respective comptoiren is ons den tijt te cort geweest, om alles behoorlijcken te considereren, noch en hebben daermede geen wettelijcke manieren geobserveert, maer daermede wat ruych te werck gegaen, vermits geen affrekeninge en is, ende omme U. E. den staet over te zenden; ende alsoo in 't eerste n)-et wel en wisten, wekken comptoir voor 't generale soude nemen, Bantam off Jaccattra, zoo hebben van alle de goederen op elcken comptoir zyne besondere rekeninge doen formeren, om tijt te win- nen, in geenen achterstal te geraecken, ende daernaer het importantste te verkiesen. Dit diene U. E. per adv)-se, opdat geen absurde maniere van doen oft rekeninge geoordeelt werde, daer men genootsacct wort extraordinarise expeditien te gebruycken.

3. W)- en sullen conforme U. E. recommandatie n}-et naerlaten met alle de

Corres- comptoiren "oede correspondentie te houden ende op de Custe te advyseren pondentie r e. i i j

met de wat aldaer dient ingecocht, gelijck mede de Molucques, Amboina, Banda kantoren ^T^G ^^^ andere respective comptoiren te versien van sulcx als noodich van doene sullen hebben. Ende opdat U. E. souden zien, wat desen aengaende tot nu toe by ons is gedaen, soo senden U. E. copie van onsen copieboeck, de heeren biddende, dat hetzelvighc met goede consideratie overgesien mach worden, want, sulcx doende, zullen daerinne bevinden wat tot veele ende verscheyden plaetsen ontbreeckt, ende b}' U. E. dient gedaen.

Van de veroverde goederen sal voortaen b)-sondere rekeninghe werden ge- houden. W}- senden U. E. copie van de memorie, die by ons tot nu toe daer- van gehouden is.

Wy hopen, dat by U. E. wel sal wesen bevallen ende aengenomen, gelijck

56

10 Nov. 1614.

4. den E. heer generael heeft gedaen, 't gene op onse compste in Indien heb- Coteels jjgj^ gedaen tot welstant der generale compaignie, toucherende de persoenen Theune- van Sr. Matheo Cotteels ende Abraham Theunemans, hetwelcke geerne sullen hooren. lek hope, dat U. E. dienaren na desen exempel te meer verweet ende gecourageert sullen worden, omme in tyde van noot den man te roer te assi- steren ende 't schip gaende te houden, sonder te ontsien den slach, die se van den poiderstock souden mogen crj-gen. 't En ware onder correctie een boots- man n}'et eers genoeeh by de plecht zijnde, soo het roer gaende ware ende hy den man se roer nyet en assisteerde.

5. Met de schepen den Sivarten Leeiav ende Der Veer hebben U. E. gesonden

Meester- ggn discours, toucherende den stant ende staet van Indien. Hierinne zijn ge- sclifip ter zee niet toucheert ende vooregeslagen, gel ij ck oock in onsen missive van primo January

genoeg, lestleden, met ditto gesonden, versche}-den capitale poincten aengaende de generaele directie, soo polieie als negocie, ende den oorloge. Veel beter ende ordentlijcker wort van U. E. in 't arrest op primo Martius 1613 by de commis- sarissen van de Seventien, als in de generale missive van primo February 1614 aengeroert ende gelast, hetgene tot welstant der compaignie ende augmen- tatie van den staet dient gedaen. Maer U. E. sal dit gelieven te considereren : Wie isser onder den menschen, off hy en weet, dat hoochste geluck('t en ware eenige atej-ssten) in de ware deucht oft gelucksalicheyt tv gelegen ? Wy en connen nyet doen zonder oprechte middelen ende wetenschapp. Wien ge- breeckt de middelen, die men behoeft om ter deucht te comen ? De predican- ten leeten ende roepen oock gestadclijck zonder ophouden, watt men sal, behoort ende moete doen, en 't en heeft nochtans met veele nyet te bedu\-den. Als wy n}"et connen doen, de wetenschap ende de middelen hebbende, wat sal 't dan zijn ? Wat sal 't dan sijn, als wij al schoon wetenj watter gedaen moet worden, ende ons de behoorlijcke middelen daertoe noodich ontbreken, dewyle de menschen sonder instrumenten n)-ets altoos connen doen? lek bidde U. E. considereert, wat tot dese Indische saken van noode zy, ende four- niert alle de behoorlycke middelen ende behoeften, die tot onderhout ende accressement van den staet worden vereyscht. Zoo sullen de heeren (met de hulpe Godts) ter gewenschte effect geraecken ende anders n}'et. Wij hebben nu een heerlijcke ende groote macht van schepen, maer daer moet meer by zijn. Aensiet mijn heeren, zegge ick andermael, wat instumenten stoffe, ende materie den E. gouverneur-gennerael van noode heeft. Wat zijn 't al ge- wichtighe saken, die U. E. voorstelt ende hier te verrichten zijn ! Wat isser alleene aen de keure gelegen, welck eerst ofte leste by de hant werde genomen ; hoeveel te meer, hoe men 't doet ofte behoorde te doen ! Wat verstanden zijn der van noode tot de generale bestieringh ende politieque regeeringe van

lONov. 1614. 57

soo eenen staet! Wat cooplieden, volck, capitael ende schepen totdese nego- cie ! Wat crijchsverstandigen, volck ende schepen tot den oorloghe, maer voornemelijck wat volck tot besettinge van de plaetsen, want op geen mooren oft mahometisten mogen staen, hoe grootevrientschapoockbetoonende zijn. 't Is waer, dat w}- meesters van de zee zijn ende U. E. aensiet (aen d' uyt- rustinghe der schepen wel bekent), dat dese meesterschap moeten behouden. Maer wat wort, oft wat sa! ten lesten daermede worden uytgericht, gelijck oock met alle de stercke forten in de Molucques, Banda, Amboina ende Solor, soo lange met aenplanting van colonia njet en worde getracht de meester- schap van 't velt te becomen? Dewyle wy swack zijn, soo dienen de forten ons ende d'inwoonderen, dat bej-de van onse geme\-ne vyanden van 't lant nyet en worden verdreven. Maer nu onse geallieerden geen trouwen houden, ende eenighe selfs de wapenen tegen ons aennemen, ende de finantie nochtans uytte commercie met ditto geallieerde moeten hebben, soo dienen alle de forten n\-et alleene diffensivelijcken versien te zijn, maer U. E. moet (onder correctie) resolveren tot een van dese twee, namentlijcken continuelijcken in 't velt te domineren, off de forten te verlaten, want ick en can nyet verstaen als de Ternatanen U. E. begeven, gelijck die van Banda en Solor hebben ge- daen, ende die van Amboina beginnen te doen, dat de forten dienstiger souden zijn, dan off U. E. midden in 't rijck van Spaignen waren besittende een in- prenabele forteresse, van garnisoen ende alle nootlijkheden versien. Als dit alles by U. E. wel worde geconsidereert, soo sullen bevinden wat hier van noode sy, ende indien de middelen ter saecke noodich nyet en worden ge- fourniert, soo vreese, dat U. E. noch langhe met haer eygen mancquement sal worden gepa)-t. Omme particuliere ter saecke te comen, ende U. E. te ad- viseren wat hier ommegaet, wat ons van den stant bekent zy, ende wat voorder noodich is, soo sullen vervolgens aenroeren alle de plaetsen, die by U. E. dienaren werden beseten ende in dese quartieren gefrequenteert.

6. Hoe heerlijcken cargasoen ons verleden jaer met het schip Der Gocs van de

?', cust van Choromandel geworden is, sullen de heeren met onsen voorgaenden connen verstaen. Tsedert is van daer alhier gearriveert op den 28"" April 't schip den Groenen Leeuw, van de Custe gese\'lt sijnde in compaignie van 't schip de6"/r;7r met eenen missive, gedateert den 20 Februari 1614. Ditto schip en heeft ons njet anders medegebracht dan 33 packen cleeden, voordesen by 't schip Der Goes verovert, ende 158 packen geheel slechte, grove tapis, die alhier n}'et gevent en connen worden voor 't gene op de Custe hebben gecost. De Sterre is na Atchijn gedistineert geweest om de Gouseratse cleeden aldaer te lichten ende herwaerts brengen, maer vermits op de Cust zoo langhe zijn opgehouden is door contrarie mouson tot nu toe nyet gearriveert. Toucherende

58 10 Nov. 1614.

den stant aldaer. Den heere van Berchem, directeur, gelijck U. E. door zijn missiven can sien, claecht grootelijcx, dat hem contanten gebreken. Hij ont- biet oock, als per b)-gaende memorie, verscheyden Nederlantsewaren, die U. E., SCO 't niet geschiet en is, metten eersten dient te versenden. Men heeft voor desen grootelijcx geroemt, hoe abondantehjck die landen van alle nootlijck- heden sullen versieh, ja meer dan de Portugesen connen doen. DePortugesen zijn daerop oock van verscheyden plaetsen geweert, ende vermits daerop nyet en is gevolcht, strect den roem ende beloften grootelijkx tot onsen nadeele ende U. E. schande, want alsoo de lieden haer geabuseert achten, even ge- lijck aloff het aen 't capitael gebrake, hebben den onsen dagelijkx de reproche moeten hooren. Jae daer sijn voor desen diverse waren van Goa over lant ge- bracht, gelijck U. E. door de schriften van Jan van Wesick wel verstaen zult hebben, ende dat overmits wj'luyden nyet en brochten ende 't selvighe de Portugesen door ons werde belet. Belangende d' Indische waren die aldaer noodich zijn, U. E. sal verstaen hebben, wat cargasoen in December voorleden in freite derwaerts is gescheept. Meer souden gesonden hebben, hadden wij schepen gehadt. Den meesten macht was in de Moluccos by den anderen, ommedes v}"antsarmade te resisteren. Ende, alsoo op de Custe een geruchte ginck, gelijck den directeur van Berchem mede verstont door schrijven van eenen Nederlander, Cornelis de Heda genaempt, die na het schijnt tot U. E. welstant zeer is genejxht, residerende b)- den coninck van Narospour, leggende in 't lant van Ballagatte, achter Goa, alsdat den viceroy sterck ar- meerde om ywers persoonelijck een tocht te doen, nyet wetende werwaerts, maer werde gepresumeert dat het soude zijn op Camba}'a off tegens den coninck van Ceylon, om 't geheele eylant te incorporeren daertegensgrooten hope hadden (U. E. forteresse Geldria in Paleacatte, destraet van Sundaende de Molucques werden mede genoemt, maer nyet geacht dat het derwaerts zoude gelden), soo zijn by den directeur van Berchem ('t en ware naer eenige seggen om andere zaecken) de schepen den Groenen Leemv, de Sterre ende \\t,tDuyffken aldaer opgehouden tot assistentie ende bescherminge van ditto fort Geldria, maer en weten nyet, wat dienst hebben gedaen, off in sulcken gevalle souden conen doen. Het jacht Duyffken is lange vandaer met een cargasoen na Araccan ende Bengala gedestineert geweest, maer en hebben alsnoch van 't vertreck geen andere tydinge dan uutstell. Daer is in de maent van December door een extraordinary slachreghen, als by menschent)-den gehoort is, soo groote innondatie over 't platte lant van Paleaccatte geweest, dat daer veele menschen ende beesten verdroncken zijn, ende de wallen en bolwercken van 't fort Geldria, dat geen metselwerck en was, gelijck mede verscheyden andere gentielsche forteressen, nedergevallen zijr. Daer was ge- resolveert, vermits ditto forteresse soo groot is, dat het van den onsen nyet

lONov. 1614. 59

en can worden beseth, dat hetzelve een derde souden vercleenen, maer alsoo het geruchte van voorsz. armade ten t\-de van de gemelde nedervalhnghe was loopende, soo resolveerden het vervallen metter haeste wederomme op te maecken, ende hebben de vercleeninge uytgestelt.

Den 29 December is op de Custe gearriveert het Engelsche schip de Globe met Pieter Willemssen, medebrengende verscheelden Chinese waren, aldaer dienstich. Ende alsoo den directeur van Berchem van capitael gansch onver- sien was, soo zijn by Zijn E. van eenige vrunden 13.000 pagoden opgeno- men met beloftenisse van erkenteniss sonder interesse, omme d' Engelsen in den incoop van den indigo te prevenieren ende tot fournement van d' oncos- ten, daermede wj- achten goeden dienst sal geschieden.

Volgens resolutie by den E. heer gouverneur-genereal ende raden geno- men is op den van hier na Atchijn ende de Cust gedespecheert

't schip den Roodcn Leeuw met Pylen, geladen met diverse Indische waren bedragende, gelijck de heeren in onsen journael connen zien, ƒ 80.891 — 11. Derwaerts zijn mede gesonden tot versterckinge ende secours van 't gar- nisoen (alsoo den directeur van Berchem zeer instanteijcken om secours heeft geschreven) alle de soldaten door 't schip Delft in 't lant gebrocht. Wij achten, dat de plaetse hiermede van garnisoen wel versien zal wesen. Contan- ten hebben geen altoos komen senden. Met ditto schip is derwaerts van den E. heer generael oock gesonden den heer Hans de Hase, raet van Indien ende visitateur generael, met eenige opper- ende ondercoopluyden als assi- stenten, omme de visita te doen, de plaetsen te versien, den staet te lichten ende alsulcke ordre te stellen, als zijn E. ten dienste der generale compaig- nie sal bevinden te behooren. Ende alsoo een cloeck ende ervaren persoon is, sal U. E. van hem (met Godes huipe) grooten dienst geworden. Wy sijn van meeninghe derwaerts met den eersten noch een schip te senden, soo met inlantsche coopmanschappen als alsulcke contanten, die wy, van 't gene met den E. heer generael Reynst zijn verwachtende, sullen connen ontberen. Den directeur van Berchem ontbiet, dat men hem jaerlijcx soude zenden 300.000 realen in contant. Na onsen overslach zoo dient derwaerts nyet min gesonden dan 300.000 realen, soo in coopmanschappen als comptant, ende wy en connen nyet eenen du}t senden. Daer moet een groot capitael wesen, soo men jaerijxx alle de comptoiren behoorlijcken met cleeden sal versien en- de U. E. van daer een goet retour senden. De 2 monsters van cleeden die U. E. begeert, omme aan de coopluyden en handelende op Guinea te venten, hebben na de Custe gesonden met last en ordre, dat ons soo haest het capi- tael sulcx can lyden, alsulcke quan titelt souden senden, van qualiteit, lengde, ende breette, gelijck U. E. ordonneert; doch al conde het capitael nyet veele lyden, dat interim evenwel een part)'e tot een proeve sullen senden. Wy ver-

60 lONov. 1614.

staen, dat aldaer nog een andere bequamer soorte is ende hebben Willem den Dorst, die derwaerts is gegaan, ende daervan goede kennisse heeft, ordre ge- geven, dat ons eenige monsters soude senden, om met det den eersten aen U. E. een proeve te beschicken. Wy hebben oack geadviseert, dat U. E. tot naeder ordre geen alsulcke fyne lijnwaten meer en begeert gesonden te heb- ben, als by 't schip 't schip 't Wapen i'an Amsterdam tot monst&rs ov&rgG- bracht zijn. Van de Cust en zijn noch geen boecken gecomen, derhalven en weten nyet zeker, wat U. E. restanten aldaer bedragen, noch wat daer b)' tj'den van den directeur van Berchem gegasteert ende in negotie geadvanceert is. Van 't ouwen seyldoeck en spijckers hebben voorladen jaer met Der Goes een partj'e gecregen, ende conforme U. E. ordre geordonneert,dat alsoo sullen continueren. Wy hebben derwaerts ordre gegeven, omme de restanten van David van De)'nsen uut Suratten te becomen. Soo 't niet gedaen en is, zal sulcx by den heer de Hase werden geeffectueert. Ende alsoo verstaen, dat in Araccan, Pegou ende Bengala, maer voornemelijck over de stadt Tanasserl in Siam, een treffelijcke negocie can werden gedreven, hebben last gegeven, dat daervan ondersoeck ende een proeve werde gedaen. lek achte, dat voorsz. de Hase met het jacht d'welck dit jaer noch na de Custe vermeenen te senden, selfs derwaerts sal gaen omme de saecke te effectueren.

Verstaen mede, als dat de Portugesen Ce\-Ion incorporerende zijn, ende aldaer alle effort doen. Het ware te wenschen, dat men dien coninck volgens oude beloften conde secoureren, ofte dat noeyt geen belofte en ware gedaen. Wy hebben gelast, dat den onsen haer van dese saecke souden informeren, wat assistentie den coninck van ons can werden gedaen ende wat daer is, daermede d'oncosten, die de compagnie in assistentie soude mogen dragen, verschoont mogen werden.

7. Aengaende Atchijn. 't Is zeer goet, dat U.E. gesesolveert is de residentie

Atjeh. ende frequentatie alhier te continueren, nyet alleen omme den vrientschap van desen coninck ende afbreuck der Portugesen, onse vyanden, maer oock omme de negotie, die hier met de Gouseratten connen drj'ven, want alsoo wjlieden in Suratte nyet en verkeeren, brengen zy alhier jaerlijcx een groote partye Gouseratse cleeden, die onsin AmboinaendedeMolucqueszeerdiens- tich sijn, ende coopen wederomme tot retour alsulcke specerj-e ende Chinese waren(endedatdickwilstoteenzeerhoogenpr)-se),alsaldaerconnen becomen, in voegen dat W)- aldaer van cleeden connen werden gerieft, ende met groote avance slyten goede part\'e nagelen, noten, foel}-e ende Chinese waren, 't Is meer dan 2 jaren geleden, dat aldaer bj- den oppercoopman Albert Willemssen een goede part}'e diergelijcke waren tegen cleeden zijn vermangelt ende ver- cocht. De cleeden zouden in Molucques ende Amboina wel gepast hebben.

10 Nov. 1614. 61

maer, alsoo gelijck voordesen hebben geseyt, de schepen op de Custe zijn ge- houden ende in meer dan twee jaren Atchijn nyet aengedaen en is, soo sijn de cleeden ende capitael aldaer tot U. E. nadeel lange stil gebleven. Den coninck heeft hem sulcx oock grootelijcx gebelcht ende is daeromme alsoo verstoort geweest, dat den onsen vreesden, vermits een zeer grooten t)Tan is, dat h)- haer den een ofte den anderen dach soude doen ombrengen ende des compagnies goederen aenslaen, doch hopen, dat aireede daerinne versien is. Tsedert onsen laesten hebben geen andere tj'dinghe van Atchijn gehat, in voegen dat als noch pertinentelijck niet en weten, wat U.E. restanten aldaer bedragen, maer verwachten den stant te hooren ende een goet retour, 'tis seker, dat desen coninck, als met onsen voorgaenden hebben geseyt, gerela- scheert heeft de oppercooplu)-den ende 'tvolck, welcke sijn armade (Joor ingenomen hebbende) aldaer gevangen hadden gebracht na confiscatien van 't gene b)- haer hadden ende een sekeren rantsoen, waervan de somme noch nyet en weten, voor de resistentie die z\ den zynen hebben gedaen, gelijck mede den gevangen coninck van Jhoor, ende dat den onsen wederomme na Jhoor keerende, omme met hulpe van die van Atchijn ende Jhoor de logie weder op te timmeren, als namentlijcken Jan de Labestrate, Abraham Theu- nemans, Boeckholt ende Frederick Kistiens, alle oppercoopluyden, met ver- scheyden andere persoenen tot omtrent 20 in 'tgetal, na eenich gevecht van die van Mallacca gevangen zijn. Naderhant hebben verstaen, dat de gevangenen na Goa zijn versonden, maer en hebben daervan geen recht beschej-t. Mede dat in 'tgevecht verscheyden persoenen zijn doot gebleven, doch en weten nej't wie. Belangende de gevangenen in de Maldives, ick achte dat daervan weynich hope is, doch hebben volgens U.E. ordre, gelijck mede tot de ver- lossinghe van alle andren, alsulcken ordre gegeven, dat soo 't eenichsints doenelijck is, wederom in vryheyt mogen geraecken.

8. U. E. genomen resolutie toucherende Jhoor compt wel overeen met hetgene

Djohor. alhier b)- den E. heer generael ende den raet gearresteert is, gelijck de heeren

per resolutie sullen sien. Wij achten dese resolutie zeer goet, omme de bequame

welgelegentheyt van den lande, nyettegenstaende aldaer verlooren is ontrent

ƒ45.000.

Wy hebben alhier van den coninck van Jhoor een missive gecregen. DittoMa- gisteyt beclaecht daerinne zijn ongeluck ende zeyt, soo hy wiste, dat wy hem nyet en souden verlaten ende de voorgaendevrientschappe wilden continueren, dat h}' alsdan een sake voor soude slaen van seer groote importantie, omme met ons ten effectetegeraken,sondereenigeandereopeninghedaervantedoen.

Op den 1 1'" Augusti volgens voorgemelde resolutie is van hier derwaerts gedespecheert 't schip den Groenen Leeuw ende de persoonen van Adriaen

62 10 Nov. 1614.

van der Dussen ende Jan Gommersz. Cocq, omme van wegen den E. heer gouverneur generael aen ditto coninck een condoleance te doen endete on- derstaen, wat syne Magisteyt gelieve voeren te slaen, ende te sien, offvan verlooren capitael vet sullen connen recouvreren. Den persoon van Jan Gom- mersz., soo 't den coninck wel behaecht, sal aldaer blyven residereren, alhoe- wel voor dees tijt geen geit noch goet en hadden omme yets te moghen nego- tieren. Soo den coninck een plaetse tot een forteresse wilde geven, hebben wy goede ordre gegeven, dat wel werde geconsidereert off de plaetse Sllealsulcke bèquaemicheden is hebbende, als aldaer by een forteresse soude mogen wer- den vereyscht. Dit schip ende van der Dussen zijn wy met het eerste noorde- lycke mouson wederom verwachtende, ende sullen U.E. mette naeste schepen 't succes van de handelinge adviseren.

9. Comende nu tot Bantam, sal U. E. toucherende de negocie verstaen, alsdat

Bantam, genootsaeckt zijn geworden, geheel anders te handelen dan voor desen is ge- daen. 't Is gebeurt, dat op ons arrivement alhier uyt de Molucques alsoo Cot- teels zaliger lange de cleeden hadde opgehouden ende gecne vercocht, vermits de 3 percento, die den pangoram van incomende cleeden begeerden, vrj'e wat vrage na de cleeden was; ende alsdoen considererende, dat nae 't vaders- land geen andere schepen dan den Swarten Leeuw ende Der Veer waren ver- treckende, ende nootelijck 't naeste jaer een goede vlote diende te volgen, soo sochte, omme de sobere contanten tot eenen beteren te mogen reserveren ende in tijts provisie te doen, een goede partye cleeden aen peper te besteden. Hiertoe waren noch meer trachtende, vermits het Engelsche schip, de jfeems genaempt, dagelijcx met een cargasoen cleeden van de Custe werde verwacht; ende alsoo de Chinesen mede na een leege merct waren trachtende, soo ac- cordeerden met den anderen, omme daertoe te comen, dat nyemant geen cleeden van ons en zouden coopen dan hare gecommitteerde, ende dat tot soo eenen prijs, als bj- haer was gelimiteert. De vente werde hierdoor lange ge- treyneert, ende de vreese die wy van d'Engelschen hadden zeer geaugmen- teert. Doch tot ons geluck geweest, dat de Chinesen den principaelsten coop- man (Simsuan genaempt) buyten haer verdrach hadden gelaten ende nyet aengesproocken, uut vjantschap, die hem toedraghen, vermits het goet credit dat denzelven langhe by den onsen heeft gehadt, ende oock verme>''nden, dat hem geen credit meer souden geven, alsoo wel wisten, dat noch een groot stuck gelts schuldich was, want hem, doen hy voor een groote partye een goet bot boot, de partye toegeslagen ende gedaen hebben, omme tot de vente te comen. Soo haest de Chinesen dit vernamen, is onder haer een scheuringege- raect, ende een yder om 't seerste na de cleeden geloopen, sonder ofte slech- ticheyt van de cleeden aen te sien, omme nyet stille te sitten, ende mede wat

10 Nov. 1614. 63

te mogen handelen, in voegen dat aldus, gelijck in 't eerste voorgenomen ende geresolveert hadden te doen, soo veele vercocht ende ujtgeborcht hebben, als eenichsints de beste cooplieden dorsten vertrouwen. Wy oordeelden als- dat soo groote bancqueroeten n\et en hadden te verwachten, als de schade zoude wesen, die ons met een vertreck ende de compste van 't Engelse schip was aenstaende. Aldus zijn in alles aen cleeden vercocht ende u)tgeborcht ontrent de somma van 45000 sacken peper, te betalen dit tegenwoordelijcke gewas, ende zijn haer de cleeden wel 80 ten honderd dierder vercocht dan corts daerna, ende tegenwoordelijcken moghen gelden ; want nyet lange na voorsz. coop zijn hier door de Chinesen van Atchijn ende door de Maleyen ende Japanen van Mallacca sooveel cleeden gebracht (ende die veel schoonder dan den onsen), dat het geheele lant daervan werde vervult ende de selvighe op zoo vylen prijs geraect zijn als oyt gehort is, in voegen dat den Engelsman daerna mede comende gansch nyet conde doen. De Chinesen hadden te vooren noch eenige van onse cleeden met avance vercocht, maer hebben daernaer aen eenige andere seer veele verloren, voornemelijcken den gemelden Simsuan. VVy hebben U.E. dit wat breet willen verhalen, opdat deheeren nyetvreempt zoude duncken, dat al soo grooten somme is ujtgeborcht, dewyle wel weten by l'Hermite ende andere voor desen nj'et dan met een ofte twee man ge- handelt en vertrout ts. lek soude alsulcken doen zeer goet achten, omme de cleeden in reputatie te houden, soo wy alleene, gelijck voor desen, de ver- coopers mochten blyven, de menschen trouw waren ende geen andere op- staeckelen voor en quamen. Maer alsoo den tijt groote veranderinge mede- brengt, soo hebben ons andermael daernaer oock moeten reguleren, ende wederomme contrarie doen dan voorgenomen hadden, als te weten, waren van sin aen nyemant vente te doen, voor en alleer geheel affbetaelt hadden, maer hebben ter contrarie andermael een seer groote partye ende de meeste cleeden, hoewel tot eenen snooden pryse, vercocht, gelijck de heereninjour- nael connen sien, ende dat eensdeels omme te prevenieren d'Engelsen, die van een goede partye cleeden zijn versien ende van de Custe nevens onse schepen oock een schip, de Globe genaempt, met Pieter Willemssen noch zijn verwachtende; ten anderen, omme de Chinesen te assisteren den peper, die ons schuldich zijn, te beter te innen ende de schepen in tijts te mogen laden, welck anders nyet en hadde connen geschieden, vermits een quade betalinge ons was aenstaende door 't groot verlies, welck de Chinesen verleden jaer aen onse cleeden hebben gehadt, want geen geit altoos en hebben om eenige peper te mogen coopen, zoo ons by geval )'ets ontbraecke.

In onsen journael sullen de heeren bevinden, alsdat op eenen langen dach hebben vercocht omtrent 200 packen cleeden, grove tapis genaempt, ^ 60 realen 'tpack, welcke d'een door d'ander op de Custe omtrent 50 pagoden

64 10 Nov. 1614.

't pack costen, daer ter contrarie ditto cleeden (die in voortyden tot denselven pryse ingecocht sijn) 240 sacken peper plegen te gelden. U.E. sullen verstaen, dat alle dese cleeden soo schandelijcken slecht zijn, dat de luyden deselvighe nauvvelijcx wilden aensien, gelijck men can sien door de monsters by den E. gouverneur-generael Bot zijnde, ende worden veele van dese cleeden omhaer slechtichej't door de Cliinesen weder vercochti 45 realen ende minder 't pack. Wy hopen, dat U.E. aen desen wedercoop mede goeden dienst sal geschieden, hoewel het uytgegeven capittael njet weder sullen crygen, want achten, dat in geen seven jaren met avance souden werden vercocht. Voorleden jaer heeft ons van Berchem over de 300 packen van ditto cleeden gesonden, ende waren te vooren daervan omtrent 100 packen hebbende. Nae Maccassar, Grissi, Am- boina ende de Molucques hebben wy voorleden jaer omtrent 100 packen ge- sonden, daervan mede geen cleene dachten hooren, ende n}-etweynich verlegen zijn, in voegen dat noch omttent 80 packen zijn behoudende.

Noch hebben wy ontfangen van den directeur van Berchem een ander sor- teringe van cleeden, tape ende hinde genaempt, omtrent 50 packen, welcke mede wel 100 ten 100 slechter zijn dan by tj^den van Jan van VVesick plegen te wesen, ende nochtans evenveel costen, in voegen dat deselvighe nyet hooger dan met omtrent 80 pc'° avance hebben connen vercoopen, daer ter contrarie voor desen van een wel 4 ende meer is gemaect. De cleeden cuyn goelong genaempt, zijn een partye mede geheel slecht ; dit is wat de Javaense sorteringe aengaet, doch de Moluckse sorteringe me}-ne ick, dat goet bevonden zal werden, gelijck mettertijt sullen hooren. Den heer de Hase, die na de Custe gegaen is, sullen ende is eensdeels alsoo geinformenrt, dat wy hopen voortaen op de Custe beter ordre ende regardt genomen sal worden. Aengaende den tol der cleeden. W)- geven aan den pangoram voor 't incomen dr)-e pc.'° ende en worden nyet gemoyt, noch en sijn noyt gemoyt geweest, eenige packen open te doen en partye te lossen. Zoo worden van de schr)-vers de packen getelt, ende wy geven haer aen wat quantitej't ende wat sorteringhe daerinne sy, hetwelck volcomen geloove wordt gegeven.

Belangende den peper. Verleden jaer hebben gesej-t, alsdat bj- apparentie dit jaar een groot ende schoon gewas waren verwachtende. Het is alsoo ge- luckt, want het gewas sal naer den overslach omtrent 200.000 sacken pepers opbrengen ; daervan hebben wy op voorraet, soo met cleeden (ut supra) als andersints, omtrent 12.000 sacken op leveringe gecocht. De betalinghe hiervan gaet dagelijcx geheel wel toe; ja alsoo, dat het schijnt off ons b>-- cans alle den peper van 't lant toequame, ende is tegenwoordelijcken hier- door geldende 13 a 14 realen de 10 sacken. Maer ick achte, als wy betaelt sullen zijn, dat wederomme afslaen sal, 't en ware tegen d'Eagelsen opcoop deden. D'Engelsen hebben ontrent 8000 sacken uutstaende ende zijn in be-

10 Nov. 1614. 65

spreek, omme daertoe noch 10.000 te coopen. Toecomende jaer is een cleen gewas voorhanden, ende van dese peper sal in Martius toecomende omtrent 30.000 sacken door de Chinese joncken worden geladen. U.E. can hieraen considereren, hoeveel van dese andere peper tegen toecomende jaer over sal schieten. Toucherende de vermenginge van steentiens, sant ende poyer, die U.E. verhaelt onder den peper gevonden te sijn ; schandelijcken heeft het voor desen toegegaen ende alsoo, dat het sonder scherp regardt ende visitatie van sack tot sack nyet en can worden gevonden, 't Is oock geheel gemeyn geweest ende hebben de Chinesen alsnii hare maniere willen continueren, maer alsoo van eenenChinesenvrientgeinformeert ben geworden, wat behendiche)! weten te gebruycken, zijn de valscheyt gewaer geworden. Den pangoram sulcx tot twee verscheyden rejsen aengedient zijnde, heeft een goede partye prijs doen maecken ende een verbot op lijffstraffe gedaen. W}- hebben voorts daerop zulcken ordre ende regardt gestelt, dat de vreese onderde Chinesen is, ende na ick hope ende vertrouwe n}-et een sack quae peper sal worden ontfangen. Van eenige van de principaelste Chinesen is my geseyt, datter omtrent aen steentiens ende aerde de swaerte van 5 a 6000 sacken peper gemengt s}' geweest onder den peper, die over 2 jaren gescheept is in de schepen 't IVapen van Amsterdam, Vlisstngen, Bantam &ndcdtï\ IVittai Leeuw. Op vijff verschejden manieren vervalschten de Chinesen den peper, namentlijcken s\- bevochtigen deselve met water, s\- mengen daer eenige swarte steentiens ende oock sandt onder. Item maecken ronde cUutiens van een sekere cleyachtige aerde, die seer swaer is ende met houtcool swart maecken. Item siften een f)'ne aerde, welcke alsdan gelijck men een fyne calck doet met water beslaen, ende be- sprengen alsdan den peper daermede alsoo, dat d'aerde blijft sitten in 'tinge- crompen veileken van 'tgreyn ende den peper te schoonder schijnt. Daer loopen onder den peper zekere witte cku'tiens aerde, die seer licht is ende by geval daeronder compt als den peper van d'eerde, daerop eenige (ende eenen op mattiens) in de sonne gedroocht wort, wort opgenomen.

Toucherende den handel der Chinese waren. Dit jaer zijn hieraangecomen 6 Chinese joncken, alle seer wel geladen, in plaetse dat zeer ordinaerlijck voor desen 2, 3 a 4 ten hoochsten plegen te comen. S)- hebben gebracht een zeer groote partye soo fijn als groff porceleyn, een groote part}'e cleeden, oock meer gewrochte sydewaren dan voor desen hebben gebracht (maer meest slecht goet, dat in ons lant n\-et dienstich en is) ; omtrent 50 off 60 picol rouwe syde, ende verscheyden andere waren. Op de compste deser joncken zijn d'Engelse cooplieden b}' ons gecomen, voorslaende off gesint zouden zijn, met haer een accoort te maecken om eenen eendrachtighen incoop te doen, ende malcanderen 't geit uyt de bu\-del (in der Chinesen handen) nyet te jagen, al- soo (zeyden zy) beyde gesint zijn rouwe ende gewrochte syde te coopen, ende

5

66 10 Nov. 1614.

hier nyet meer dan 2 cooplieden en zijn. VVy hebben haer gehoor gegeven ende vertoont, daertoe mede seer genegen waren, alsoo beyde de compaig- nien daermede goeden dienst conden doen ende alsoo alles naer eygen be- geerte conden becomen, in voegen dat met haer in bespreek zijn getreden. Sy deden ons eenen voorslach, dat wy eenen cooper souden uytmaecken ende degecochte goederen, ofte 't gene een \'der mochte aenstaen, egalijcken zou- den deylen. Maer alsoo achten, dat wy een accoort maeckende ende ons woort houdende van haer souden werden bedrogen, mede dat groote avantagie had- den, vermits verstonden zylieden nyet dan goede gewrochte zydewaren en begeerden ende geen slechte, die wy nootehjcken voor de Molucques mosten hebben , want (considereerden wy) worden de goede zydewaren opgejaecht, zoo sullen de slechte wederomme dies te minder na onsen wille coopen, gelijck mede, dat nyet en weten, hoe b\" U.E .zulcken accoort soude werden verstaen, soo en zijn daertoe n)"et zeer gesint geweest, ende en hebben nochtans geen weygeringhe gedaen, maer voorgeslagen dat ons ongelegen was al sulcken ac- coort te maecken, ende dat om voorgemelde advantagie ende dew}-le eenen anderen impleo dan sylieden deden, derhalve zoo gesint waren in redelijckhe)-t met ons te verdragen, dat wy tevreden waren eenen ratificalen offt proportio- nalen verdrach te maecken ende geen egale op gelijcke de}-linghe, als te weten, dat eenen incoop zouden doen, ende wy van de gecochten goederen f, ende zylieden een derde zoude genieten. Den Engelsen capiteyn, na haren superben aert, heeft hemditzeergebelchtendeisdaeropin 'teerste zeer onredelijcku)-t- gevaren ; doch wy en zijn daeromme van geen reden noch onse gerechticheyt, om hun in 't minste yet toe te geven, geweken, alsoo tot sulcx te doen van U. E. geen last en hebben. Doch eyntlijcken stont ditto capitejn toe, dat wy van de gewrochte syde waren f souden trecken, maer van de rouwe s}-de wilde hj- de gerechte helft hebben. Hiermede en hebben ons n}-et genoecht, maer bleven by de f van alle 't gene gecocht mochte worden, off presenteerden, soo sylieden de gerechte lielft wilden houden van alle 't gene souden coopen, 't s\- dan goede, gewrochte sydevvaren oft slechte, zulkx zoude ons aengenaem zijn. Maer soo van de beste de helft begeerden ende van de slechte geene, ware geen reden dat van de goede met haer gelijck souden deylen, ende 't slechte aen ons alleene behouden. Ende alsoo desen onsen voorslach den En- gelsen capiteyn njet aen en stont, noch ons 't gene h)- proponneerde, zoo con- den nyet accorderen. Hy zeyde, dat ons in geenderleye maniere advantagie wilde geven, ende veele hooge, superbe, tvvistighe redenen als blasphemien ; mede dat soowel de middelen hadden om een tien du)-sent realen in zee te smjten als wy, want de eere (se)de h)-) meerder achte. Zijn coopluyden ver- stonden de saecke anders ende gaven ons gelijck, maer dorsten hen nochtans tegens den capiteyn n)"et setten ; seyden tegen den onsen ditto capite\n sulcx

10 Nov. 1614. 67

in Engelant n\-et en soude connen verantwoorden, in voegen dat even wijs van den andren gescheyden zijn, endedaernaer over eenige Chinese goederen extraordinarise opjaginge is geschiet. Soo haest dit aldus den eenen dach tusschen ons ~\vas gepasseert, hebben 7.y den anderen eenige kisten gelts off een zeer groote somme in der Chinesen handen gebracht ende gedeposeert, omme te meerder bravade te thoonen. Wy en zijn oock n\'et stille geweest, maer hebben mede 't beste gedaen. D* Engelsen hebben eene goede portie van tamelijcke goede, gewrochte zydewaren gecregen, maer 't en duyrde nyet lange ofte bleven stille sitten, soodat w)- de eere behielden ende, na ick hope, U. E. de meeste proff\ten zullen geworden. Wy presumeren n)-et dat versaet zijn geweest, maer 't geit haer ontbrack, want eenighe goederen daernaer meerder affsloegen dan te vooren waren opgejaecht. Wy hebben geseyt, dat ditto Chinesen ontrent 50 a 60 picol fyne, rouwe s)"de hebben gebracht ; daer- van zijn by ons ontrent 30 picol becommen, ende dat d'een door d'ander (door opjaginge) a 181^ realen 't picol, die anders om 170 a 175 gecregen souden hebben. Ick achtc, dat een goede part)'e d'Engelsen wel 200 realen compt te staen, jae daer isser vercocht om 240 realen 't picol ; onder dese rouwe z\de is een goede partye u}tnemende schoon, maer daer isser, die met slechte zyde gevoyert is. D' Engelsen hebben geen geit altoos besteet in porcelej-nen noch geenige andere waren door de Chinesen gebracht. Ende alsoo ut supra een zeer groote partje f\-ne porceleynen hadden, die b)- njemant anders dan by ons conde worden gecocht, soo hebben den prijs bycans na ons ej-gen wille connen maecken, doch considererende dat meerder met haerlieden vermej-nen te doen, soo sijn met hun veraccordeert ontrent 25 a 30 ten hondert beter coop dan de porcele\-nen verleden jaer zijn gecocht, opdat sy ende wy behouden souden blyven ende de negotie met hun geaccresseert mach worden. Van eenighe principale Chinesen, alhier residerende, hebben w)- op leveringhe van toecomende jaer gecocht ende contant betaelt 60 picol van de beste fyne, witte, rouwe zyde a 130 realen 't picol op conditie ende alsulcken monster, als U. E. by copien van de medegaende contracten sullen zien. Omme U. E. een goet retour te senden ende de Molucques, gelijck mede de Custe en- de alle andere plaetsen, eens te versadigen van 't gene daer gestadelijck heb- ben omgeworpen, soo hebben besteet alle onse comptanten als sandelhout, welck voorhanden was, bedragende ontrent 19.000 realen. Per medegaende copie van onsen journael sal U. E. comen sien waerinne 't selve besteet is. Wy hopen dat de Compagnie daeraen een goeden ende grooten dienst geschiet is. Eenige Chinesen hebben met ettelijcke goederen in desen handel goede proffyten genoten, maer ick achte datter b}' andere met versche}-den waren meerder schade geleden is, doch hielden haer oock wel genoecht, dat alle den last van voorsz. ses joncken vertiert ende gevent is. Ende, na wy verstaen,

68 10 Nov. 1614.

soo sullen het toecomende jaer nyet min dan acht chinese joncken verwach- ten met ontrent 300 picol fijne, witte, rouwe zyde, een groote part)e schoon gewrochte syde als andere goede waren, daernaer dit jaer den loop is geweest, in voegen dat ick nyet twijffele, off de negocie sal van jaer tot jaer grootelijcx toenemen, ende dat alhier zullen connen becomen alle 't gene van China (tot eenen redelijcken prj-se) zoude moghen vereyschen, soo het ons aen geen geit ontbreeckt. Voorsz. joncken sijn van China alhier gearriveert in 16, 17, 18 a 20 daghen. U. E. zullen considereren dat alhier als in Patana de beste fyne, witte, rouwe z\-de nyet minder en can worden gecocht dan van 170 a 180 ende 190 realen 't picol, f\"ne po)ersu)cker a 3j ende 4 realen 't picol, ende andere waren gelijck deselvighe (als U. E. by desen medegaenden prijs current can sien) van ons gecocht sijn. Dat hier tot nu toe geen quantitej-t f)"ne, witte, rouwe syde ofte andere goede, gewrochte sj-de gebracht en is, is oorsaecke geweest, dat aen deselvighe noe)'t redelijcke avance hebben connen becommen. Derhalven sal U. E. gelieven t' adv)-seren wat hierinne begeeren gedaen te hebben, can U. E. op voorsz. pryse advantagie doen. De heeren hoeven zulkcx maer te advj'seren ende ons van contanten fournieren, 't en sal alsdan aen geen goede sj'de noch quantite\t gebreken. Tot leegeren pryse en hebben geen quantite\t goede, f\"ne, rouwe syde te verwachten, 't en ware, dat U. E. geit te vooren wilde geven, off selffs in China ten merckt costen gaen. \\y hebben geseyt, dat alle onse comptanten besteet zijn, ende is sulcx ge- daen op hope van secours, dat met den E. heer generael Rejnst ende met een andere vlote (die wy verme\-nen, dat na U. E. advyse op den herfst 1613 zoude volgen) waren verwachtende, eer den peper gepluct soude werden; maer alsoo tot noch toe n}-et gecomen en is, sitten in eenen soberen staet ende we- ten nyet, als alschoon alle onse uytstaende peper (die met de cleeden hebben gecocht) worde betaelt, hoe dan noch de schepen sul lendepecheren, want geen geit en hebben om den groeten tol te betaelen, ick late staen zoo qualijck betaelt worden. Wy sijn hierinne al wat becommert, doch hebben noch goede hope als vooren is gese}t op den E. gouverneur-generael Reynst, ende, soo Sijn E. lange tardeerde (dat Godt n\et en geve), soo hopen de saecken even- wel te redden. Doen d' eerste reyse onse comptanten waren besteet, sijn wy met de compste van 't schip Dê-I/i gesecondeert, ende 't geit van Dtl/f mede voort wesende, andermael van den Neptlnines met een kiste geit. Ick hope, als dese voort sal sijn, dat Godt ons van gelijcken ander secours sal geven. Totte depesche van de schepen na 't vaderlant sullen w\- van noode hebben omtrent 40.000 realen aen contant, ende dit jaer al vooren zijn besteet 80.000 realen, ende de cleeden ende sandelhout hebben omtrent 70. a 80.000 realen verstrect. U. E. can daeraen considereren als de Chinesen toecomende jaer een groote part\-e f)'ne, rouwe ende goede, gewrochte .s\-de met andere ordi-

10 Nov. lol 4. 69

narisse waren brengen, gelijck nyet en twijffelle off doen zullen, ende zoo de merct met de cleeden bedon-en sy, wat contanten toecomendejaer voor Ban- tam alleene van doen zullen hebben. Van al 't geit dat dit jaer in 't lant ge- comen is, en zijn nyet meer dan omtrent 19.500 realen innewaerts gegaen. Alle de rest is hier gesmolten. Voor desen waren becommert, waer al het sandelhout van Timor souden sly ten , doch hebben nu bevonden in hoe grooten estima 't sehnge by de Chinesen is, ende dat jaerlijcx by hen alleene wel sooveele can worden vertiert, als Timor mag opbrengen. \Vy hebben partj^e in Timor verovert, namentlijck ontrent 1060 picol, aen eenen Simsuan, Chi- nees, vercocht a IS realen 't picol, contant te betalen, ende is daervan wederom door hem een part\e a 23 en 25 realen 't picol vercocht. Deze avance compt denzelven wel, want heeft aen de cleeden van ons gecocht over de 2000 realen moeten verliesen, gelijck mede aen eenighe Chinese waren een ander groot stuck gelts, ende noch meer met den joncke door hem na Timor geson- den, als hierna sullen seggen.

Wat nu desen pangoran gouverneur ende den stant van Bantam aengaet : nadat wy in 't eerste metten E. heer gouverneur-generael arriveerden, heeft denselven sich over Cotteels zeer beclaecht, mede dat hem zeer leet was 't ongeluck alhier geleden, ende dat zulcx n}"et