This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct
to make the world's books discoverablc onlinc.
It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct
to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.
Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc
publishcr to a library and fmally to you.
Usage guidelines
Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.
About Google Book Search
Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb
at|http://books.qooqle.com/|
PATROLOGItE
CURSUS COMPLETUS,
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALTS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, GECONOMIGA,
OMNnil SS. PATRDM, DOCrORDM SCiUPTORIIMQllE EGCLESUSTIOORDM,
8IVB LATINORUMy 81VB ORJECORUIC,
017 AB MVO APOSTOLICO AD TEMPORA CONCILI! TRWENTINI [ANNO 1416) PRO LATiNiS, ET CONCILIl FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GR£CIS FLORUERUNT :
RECUSIO CIIRONOLOGICA
OMNIUM QUiE EXSTITERE HONUMENTORUM CATHOLIC.C TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA
ECCLESliE S^CULA ET AMPLIUS,
JUXTA BDITIONBS ACCURATI8SI1CA8, INTBR SE CUMQUB NONNULLIS CODICIBUS MANU8CRIPTIS COI.LATA8, PBRQUAM DILIORN-
TER CASTIUATA; DISSERTATIONIBUSy COMMENTARIISt VARIISQUB LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATa; OMinBIIB
OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUiB TRIBU8 N0VI3SIUIS SiECULIS DEBEXTUR ABS0LUTA8 DETECTI8, AUGTA;
INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALTTICIS, 8INGUL08 8IVE TOMOS SIVB AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSBQUBNTI-
BUS,D0NATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULI8 SINGULARUM PAGINA-
RUM MAROINEM SUPERIOREM DISTIN0UBNTIBU8 8UBJECTAMQUB MATERIAU SIGNIFlCANTIBUS, ADORNA-
TA ; 0PERIBU8 CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINB AD
TRADITIONEM ECCLESIA8TICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;
DUCBNTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUGTORUM SICUT ET OPERUM, ALPIIABETICIS, CHR0N0L0GICI8, 8TATI-
8TICIS, SYNTHBTICIS, ANALYTICIS, ANALOOICIS. IN QUODQUE RBLIGIONIS PUNCTUM, DOOMATICUM, MORALB, LITUil-
GICUM, GANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNGTA ALIA 8INE ULLA EXCEPTIONB; 8ED PRiBSERTIII
DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET REIIUM, QUO COXSULTO, QUIDQUID
NON SOLUM TALIS TALISVE PATBR, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NB UNO QUIDEM OMISSO,
IN QUODLIBET THEMA 8CRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO SCRIPTUR.E
SACRiG, EX QUO LECTORI COMPERIRE 8IT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPBRUM
8U0RUM LOCIS SINGULOS 8INGUL0RUM LIBRORUM 8. SCRIPTURfi VERSUS, A PRIMO
GENESE08 U8QUE AD N0VI88IMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI 8INT :
EDITIO ACCURATISSIMA, CJETERISQUB OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, 81 PERPENDANTUR CUARACTEnUM IflTIDITAS»
CHARTilC QUALITA8, INTE0RITA8 TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS» OPERUM RECUSORUM TUM VARIBTAS,
TUM NUMERUS, FORMA VOLUMlNUM PERQUAM COMMODA 8IDIQUB IN TOTQ PATROLOGIiB DECURSU CONSTAMTBII
SIMILI3, PRETII EILIGUITAS, PRiBSERTIMQUB I8TA COLLECTIO, UNA, METHOUICA ET CHRONOLOaiGA,
SEXCENTORUM FRAOMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC 8PARS0RUM, PRIMUM AUTIM
IN NOSTRA DIBLIOTHECA, BX OPERIBUS ET IISS. AD OMNES iETATBS, LOCOS, LINGUAS F0RMA8QUE
PERTINBNTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES LATINAPRIOR.
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINiE
A TERTULIANO AD INNOCENTIUH lU :
AGGURANTE J.-P. MIGNE,
Blbllothee« derl anlverMe,
SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIif: ECCLESIASTIGiE RxVMOS EDITORE.
PATROLOGIjE latinm tomus lxxxii
SANCTI ISIDORI HISPALENSIS
• • . ■
.- ;
PARISIIS,
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES,
IN VU DICTA AVENUE-DU-MAINE, 180, OLIM CHAUSSEE-DU-MAINE, 127.
1878
0
• •<
•• •
• • •
• • • •
• • •
•"• • •
• • • •
• • • •
'•<
• •
• •
• • •
• • ••
••
• •
• • <
> • • •
:••' »•• •••
SMCVLUM VII. ANNUS 636.
SANCTI ISIDORI,
HISPALENSIS EPISCOPI,
OPERA OMNIA,
ROM£ ANNO DOMINI MDCCXCYII EXCUSA,
RECENSENTE FAUSTINO AREVALO,
QUI
ISIDORIANA PRJ:MISIT ; VARIORUM PRJEIFATIONES, NOTAS, GOLLATIONES, QUA ANTEA EDITAS, QUA TUNG PRIMUM EDENDAS, GOLLEGIT ; YETERES EDITIONES
ET GODIGES MSS. ROMANOS GONTULIT :
NOVA NUNC ET AGCURATIORI EDITIONB DONATA PRBTI0SIS8IMISQUB M0NUMBNTI8 AUCTA l
ACCl]RANTE ET DENUO RECOGNOSCENTE J.-P. MIGNE,
BIBLIOTHEGiE GLERI UXI¥EESiB,
StVB
CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIiE ECCLESIASTICiE RAMOS EDITORB.
TOMUS TERTIUS.
.,»"••■•1 (tt »11 »» ,*i*#. •*
VENIT SEPARlTkM ' TO^US TERTIUS 10 PRAIiaS
PARISIIS,
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCGESSORES,
IN VIA DIUTA CHAUSSBE-DU-MAINE, 1S7.
1818
SMCVLm Vll. ANNVS 636.
ELENCHUS RERUM
QUiE IN SANCTI ISIDORI OPERUM TOMO TERTIO CONTINENTUR
Col
Dedicatio Philippo III. auctore J. Grialio t
Ejusdem ad lectoretn Prafatio i;
ViU S. Isidori 11
Notitia historica in S. Isidorum 5'
Testimonia de S. Isidoro fi^
S. Isidori Etymologiamm libri XX 7:
• • •
• •
I^LICHT. — EX TTPIS PaUU DuPONT, 12, VIA DICTA BAG-D*AfeNIERKa. (475,-78»
PRiEFATIO.
Paucis lc volo, leclor bcncvole, sanclissimi Patris atque clarissimi Hispaniarum doctoris Isidori Opera omnia quotqnol exstant, qua^que eruditorum vironim sententia genuinus ejusdem sunt foetus, luaR ac pnblicte omnium utililati libcns offero. Neque mcam qualemcunque operam in hac editione adomanda cuivis ingra- tam futuraiii puto. Id quod vcl inde mihi satis persuasnm habeo, quoniam per duo fere sarcula, ab anno sci- licet 1617, nuUus, quod sciam, recudenda curarit. Exigebat sane Auctoris nobilissimi omnigena ac prsecla- rissima doctrina, ut quemadmodum ab omnibus jure merito praedicatur, ita omnium manibus diu noctaque tererclur. Vcrum id qui fieri potcst, nisi ocmplaria abundent? Eapropteripsorum desiderium, quod doctoris tolo orbc cclebratissimi magnumnomcn augebat, adnovam quamdam, eamquc accuratissimam, elaborandam editioncm, eruditorum omnium, Hispanorum praesertim, animos sollicitabat, pertenlabatque, Nec tamen proptcrca fuit, qui opera ct industria sua publicis votis satisfaccrct. Ha3c autem omnia animadvertens ego, simulque vercns nc indc Hispanorum genti dedecoris aliquid accederct, hanc editionem, quanla potui dili- gentia ac sludio, et aggrcssus sum, ct perficcre curavi.
Et quidcm vehcmenter amabam non solum Isidori opera jam olim excusa, denuo optimis characteribus, aliisque ornamcnlis qu» ad typographum spectant, praedita in medium producere ; vcrum etiam, undique collaiis vcieribus manuscriplis, emendatiora, auctiora, illuslrioraque publici juris faccre. Sed animi vim re- pressil, tum rei magnitudo facultatcs meas superans, cum cjusdem mei conatus spes vel omnino jam ex- plcia vcl non nisi aegre nimis explenda. Nemo enim nescit, quanta cura ct diligcntia, accedcnte Philippi II Hispaniarum principis augustissimi speciali mandato, viri cx tola Hispania doctissimi, conquisitis hinc inde non per totam tantum Hispaniam, sed etiam pcr universam fcre Italiam antiquis codicibus, singuli partcs singulas ad trutinam rcvocantes, omnia tandem sancti Isidori scripta, qua: inveniri potuerunt, et emenda- runt, ct selcctis annotalionibus illustrarunt. Hinc prodiit anno 1599 editio regio nomine insignita, quam Joanncs Grialius, vir clarissimus, aliorum perfupctus laboribus, adjcctis quoque suis, Philippo III, jam tunc regnanti, nuncupatam in vulgus emisit. Regiam hanc cdilionem optimam quidem, atque aliis ctiam poslcrioribus antcponendam assemnt eruditi ; non tamen numeris omnibus absolutam arbitranlur. Certandum adhuc, et novo labore insudandum clamant, ut Isidorus, qua par cst gloria et dccore, pro- ccdat in publicum. At dicunt, non faciunt : Isidorus intcrim pcnc latct, at']uc in dics magis, magisquc dc5.idcratur.
Igilur quod pcr me licct, quodque a me, ct obscrvantia in Isidorum, et publics» utilitatis amor exigunt, id pni'sto ; camdcm ipsam vidclicet regiam cditioncm integram, illustriori forma digestam, elegaQtioribas charactcribus, et nitida charta, id est, optimis typis (qu% typographi sunt partes) consptcuam iterum ia mcdium profcro. Nequc tibi, lector bcnevole, aliud a me exquirendum putes. At forlassiSi plura sunt, inqaies, Isidori nomine in$cript<i opuscula, qu% frustra in Regia editione quseras. £x his nonnalla sparsim ab ali- quibus fucrc in lucem cdita ; reliqua adhuc in ecclesiarum archiviis vel chartulariis delitescunt. Sunt plane ; cademque tibi nunc exhibco Appendicis loco. Qua in re conjecturse meae effectu ipso comprobat» luculentum habcs tcstimonium. Reveraenim nec labori, nec sumptoi peperci, nt omnia ca requirerem, quse novam edi- tioncm ubcriorem, locuplctioremque redderent. Acccepi itaque hinc inde apographa variasancti Isidori no- minc insignita. Scd ea a viris doctisin tratinam revocata, apocrypha invcnta fuerefereomnia. Edidi nihilo- minus et in studiosorum gratiam, et in eruditorum exercitationem. Itaque singulorum seriem, addita brevi ccnsura, contexam.
Primum obtinct locum Liher qmrtus SentcntiarumtqmhACiemshnOTittvWis obaliquorum codicum Isidori nomcn prasfcrentium fidcm, tanquam ejusdcm sancti Doctoris genuinum opusfuit habilas. At jam ut spuriam habcndum dubitabit nemo, qui libros quinque Scntentiarum a Tajonc Csesaraugustano eplscopo collectos^ atquc a continuatorc Hispanise Sacrde, tom. 31, novissime in lucem cditos attcnte legcrit* Excerptus namque indc ea quartus hic libcr, ut cuiqueconferenti patcbit. Atque utid facili negotio perspici valeat, singulisca- pitibus annotatur quodnam ex quonam Tajonis libro, et capite sit desumpium. Observantur prseterea lectio- nesvarise, ct alicubi non perpetuse Sententiarum seriesalioquin sibiutrinque cohserentes. Quseomnia adSS. Patrum Augustini ct Grcgorii opera, e quibus Tajo libros compilavit suos, illustranda plurimum conducent*
Sequuntur Duoalia Sententiarumcapitula : quorum primum cx DivoGregorio super Ezechiclem ad verbum cst dcpromptum; altcram ex Juliaui Pomerii de Vita contemplativa lib. iii, capitibus 3, 4, 9 et 10. ( Vide Pa- trol. t. XVL) Invcnitur hocce opus intcr sancti Prosperi Aquitanici scripta ; eidemque longo tempore a pcr- multis scriptoribus fuit asscrtum. Nunc ab omnibus Pomerio vindicatur. Videantur hac de re Isidorus noster dc Viris iljustribus cap. 25, ctCU Ceillerius tom. XV Histoire girUrale des Auteurs Ecclesiastiq,^ de Juliano Pomerio disscrcns.
Pathol. LXXXU. l
«>•»
*
11 EPISTOLA NUNCUPATORIA. 12
Tertio loco subnexui opusculum hoc titulo, Exhortatio humilitatis^ quod sancto Martino Braccarensi epis- copo ascribitur, editumque est inter ejusdem optra tom. XY Hispaniae SacrsB a doctiss. Florezio.
Abjudicandus similiter et Isidoro nostro Sermo, qui sequitur, De Corpore et Sanguine Domini in Pascha ; cum idem sit omnino cum homil. 7 sancti Caesarii Arelatensis,!)^ Paschate. Yid. Biblioth. PP. toro. 11, co- lumn. 277, edit. Paris. 1624.
Adduntur carmina quaedam Bibliotbecse sancti Isidori appensa, quae tom. IX Hispan. Sacr. edita fuerunt hac inscriptione ; Titulus Bibliotheco! a Domno Isidoro editus ; nec non fragmcnla nonnulla, quibus capita ibidem indigitata suppleantur.
Sextoloco edidi Expositionetn Missce : quae etsi non indigna videatur Isidori ingeuio, eteruditione,veIex nomine ab ipso est ableganda, quod Isidori aetate alius Miss^ ordo, ritusqne vigebat m Ecclesia Uispana ab eo, qui ibidem exponitur, quique idem est omnino cum Romano hodierno.
Deinde subjunxi Lectiones novem in Festo Translationis sancti Isidori alias recitatas. Desumptae suni ad verbum ex Actis Translationis ejusdem tom. IX Hispan. Sacr. editis.
Postremo tandem loco supplendum curavi CaputTnyii Quivstionum in Leviticuin cx Albomoziano codice a D. Petro de Castro transcriptum ; cujus apographum in Biblioth. Floreziana conventus divi Philippi regalis Matritensis ordinis Sancti Augustini asservatur.
Lamentum poRnitentice duplid alphabeto editum^ etc., cujus meminit V. Cl. Nicolaus Antonius tom. I Bi- bUoih. Yeter. lib. v, cap. 4, pag. 265, quodque ab eodem ipso Nicolao acceptum ediderunt AA. Actor. Sanctor. tom. I Aprilis ad diem iv, editioni huic non addidi. quod sero, ea nempe fere in finem perducta,
admonitus sum.
Liber autem De Ordine Creaturarum a D. D*Acheri tom. I Spicilegii pag. 225 editus, et quse abb. Cons- laatinus Cajetanus evulgavit opuscula sub Isidori nomine, cum a viris doclis vel ut spuria, vel ut nimium suspecta traducantur, non talia visa sunt, quse hic insercrentur.
Habes igitur, candide lecior, Isidori Opcra, si non ea snmma diligentia, quam non nisi homines doctis- simi ei eruditissimi prsestare poterant, illustrata ac nativo nitori restituta ; aliquanto tamen defaecatiora, amplioraque, quam regia exhibuit editio. Ipsis itaque perfruere, ipsorum lectioni scdulo incumbe, meumque laborem, studium, conatum libenter amplectere. Yale.
PHILIPPO III, CATHOLICO REGI
J. GRIAL.
Sancti Isidori {cujus tpse a stirpe genus duois) Opera ante annos jamplures, conquisitis undique iotaex Hispania Italiaque manu^criptis exemplaribus, pater tuus^ Catholicorum Regum maximus, seleciis gui- busdam viriSj quarum nonnullis nosM^g^ licei imparesysuccessimus,emendanda tradiderat. Nam tametsi, propter Auctoris prmtantiam manserantt ferebanturque vulgo, qui nunc prodeunt, plerique omnes libri; tamen postulandum nonfuit, in tot excellentibus scriptoribus, quibustemporis longinquitas fraudi fuisset^ unus uti esset Isidorus eximius, Ergo contra potius accidit. Cum enim tererentur ommum manibus (ne^ que enim fuit ullius, aut nomen in litteris per ea tempora clarius, aut auctoritas in rebus, vel Ecclesias' ticiSf vel civilibus gravior) faetum est, et describentium vitio, et legentium sinistra diligentiaf vix, ut ulli pro germanis, et sinceris aliena^ atque adulterina, tam multa paulatim inolescerent. Ea vero tempora sunt consecuta^ in quibus litterarum honos nullui, cuUus nullus. Ut non tam queri debeamus^ quod hoRC deformarint, quam quod ad nos qualiacunque transmiserint, magna potius habenda sitgratia. Res- tituta porro iiac nostra a^tate re litteraria, cum lux rebus reddita videretur, tamen majus periculum adire coeperant sanctissimi Patris eyregii labores, tum propter ea, qua: diximus^intertrimenta; tum vero propter prasposteram quorumdam hominum eleganiiam. Nam majorum disciplinarum sivdia, severiores- que cura^, qute, vel de Religione abeo suscepta^ suntf vel in formandis, componendisque moribus versan- tur,ea, velnomine ipso ianti pastoris, doctoris, legislatoris^ saiis tecta, munitaque videbantur. Quas vero non tam viiam ipsam, quam viia', cultum attingunt, etornatum; ea, nisi rex potentissimus gentilis sui \cripta, quasi subolem, manu asseruisset, verendum plafie fuit, ne de statu dejecta, vix ullo in loco, exi^ guo certe cum honore consistereni. Fasiidiebant enim hwc^ et abnutabant delicati homines, quasi inveniis frugibus, glandes ipsis objicerentur, Nunc veronon illamodo^ quoi dignitatem suam per se tuebaniur ipsa saiis, iUusiriora^ honoraioriaque officio isto reddentur^ sed quas criminaiionibus obnoxia^ calumniisque (^ia atque exposiia videri poterani ; ea posthac, ei suis, et aliorum viribus /idere, ei iniquorum voces contemnere assuesceni. Nam quce leviora, minutioraque eensebantur^ ea robur^ pondusque auctoritatis ex antiquioribus scriptoribus bona ex parte recipient. Qua in re, cum nonnuUorum, quibus hasc cura com' missa fuerai, insignis opera exsHterit, illorum exennplo speramus, etiam fore ; ut alii non nosiri modo, sed extemi etiam eruditione prassiantes viri, in id jam nobiscum ceriatim conspirent ui laboriosissima Hispani docioris excerpiastudio suo pervestiyare porro pergant, fortunasque nostras opibus ipsi suis con- stabiliant. Quodautem labor hic, qui^ te necdum nato, susceptus est^ad cxitum tamen perduci^cum id re-
iS AD LECTOREM ADMONITIO. 14
ligi^msimus parens admodum expetiisset)ante regni tui initia minime potuerit ; nos hoc divino consilio factum putamus. Ut cui dies natalis in sancti Herminigildi^ Hispanice regis^ martyris, Isidorianique ex sorore nepotis natalem fuerat prasstitutus ; iisdem omnino, eademque casli de parte oblatis auspiciis^ im- perium inires, quibus primordia vitce conseQrasses. Atque, uta nepote constituendce exemplum, iia ab (uunculo tuendm, propagandceque religionis adjumenta acciperes, atque documenta ; eaque non a ma- jaribus solum, vel etiam a tali parente tradita ; sed a te quoque ipso, nisi te tuimet meminisse pigeat, satis tibi insigntte commendata.
AD LECTOREM
J. GRIAL.
Quibus emendatio librorum sancti Isidori Hispalitani {sic enim cum Gregorio Magno, ut et analogm ex^ poscit, appellare malumus,quam Hispalensem) ante annos'ampliusviginti Majeslatis Catholicce jussu com- missa fuerat; |t ita rem gessere, ut quidam nihil priushabuerint,quamut se totos ^tatim huic laboriad- dicerent ;alii ab suis se studiis et occupationibus ad hanc operam traduci permoleste ferrent; nonnuUiety- mologiarum correctionem {spissum sane opus) exspectantes, itaretndistulerunt,utpartim re imperfecta^ partimneincepta quidem,e vita excesserint : ita ut alii pro aliis, neque id semel fuerint sufficie7idi,Donec regeadmonito,/inem nullum fore,nisi quidquid plures refecissent,atque idinsuper,quod sarciendum rfnUk- ret^ ad unum omne deferretur : ad id operis ego {cui ne abnuere quidemfas esset) maxme idoneus visu^ sum; non quidem ingenii, doctrinoeve facultate prascoiteris aliqua (quiessem infra omnium censum), sed cui fortasse tantum esset ab re mea otii mihi aliena,^ ut curarem ; sive adeo certe cum pluribus, ut con^ flictarer^ ea lege atgue omine, ut bene gestce rei laus solida ad alios, noxarum omnium ad me unun^ summa summarum rediret, Quod ne accidat, hoc est, ne in me solum culpa omnis derivetur, ita mihi cautio erit : ut ne quis debito laboribus suis testimonio fraudetur, potior multo cura sit, Quod facturus fui aliquanto uberius : nisi is, qui editionem hanc a principio, usque pietate magna, soUicitudine assidua solus prope curarat Joannes Lopius Velascus , regius secretarius^ probUsimus vir, nequs ab ullo litteron rum genere alienus, sub ipsum hujus laboris finem nobis prcereptus esset. Cujus obitu, neque de manu- scriptorum exemplarium numero, neque de tu, a quibus missa fuissent, satis nobis constare potuit. Ergo inemendandi labore, quidquisque quantumquecontulerit {quod sciero^ poieroque)quam verissime referam,
Etymoloiparum emendatio Alvaro Gomezio Toletano^ viro in primis erudito credita est, traditaque ipfi veterum codicum magna copia, quorum bona pars Gothicis {seu mavis Longobardicis), characteribus erat Mcripta. Quo ipse^ varietate notata^ ad Antonium Augustinum Tarraconensem archiepiscopum, et Petrum Chaconem Romm jam tunc commorantem singulis de rebus referret. Quorum utrique id etiam a rege fuerat injunctum : ut et ipsi, collatis suis exemplaribus, quid sensus sui esset ad eumdem Alvarum ns- mitterent. Constat autem amnes triginta, aut eo pluribus manuscriptis libris in hoc opere emendandq fuisse usos. Sed Antonium Augustinum sanctissimum antistitem^ deque suis libris toto orbe notissimuni, cum ad duodecimum librum perventum esset, hoc est, Opere prope in medio, mors occupapit. Petr^s Chacon ( sic enim ipse se nosiro, non Ciaconum, aut Ciaconium Ifalorum more, scribebat : ut qui His- panum se^ et Toletanum, id quod erat, quam Romanum^ atque Sabinum haberi mallet), is igitur^ quod multos annos in antiquis auctoribus etnendandis versatus, de hoc opere restituendo in primis cogitarat ; dici vix potesty qtuintum opis attulerit, vir ingenio, industria^ conjiciendi arte quadam singulari. Sed huic, quam dico, conjiciendi solertice nos perparum, minusque fortasse, quam cequum fuerat, tribuimus : libros veteres, quos ut antiquissimi quique erant, ita minus auctos, minusque corruptos invenimus, fon^ tesque^ e quibus hax hausta, (U> eodem bona exparte indicatos, eos sumus secuti, Alvarus ergo, et duorum, quos diximus,egregia opera, et aliorum^inprimisque Antonii Covarruvice nostrorum omnium, quot sunt, quotque fuere undecunque doctissimi, atque elegantissimi viri cammunicatione adjutus, cum et pietate erga Isidorum eximia, et Majestati CathoUcce satisfaciendi studio plurimum duccretur, annotationum in omnes viginti libros magna^ molis corpore relicto, defunctus est. Quod cum gravissimi viri inspexissent^ studium quidem diligentiamque, ut cequum fuit, valde probarunt^ totius rei formam, modumque incudi reddenda censuere, Idque visum tum alias ob causas necessarium; tum vero, quod cum enumeranda scrip- turarum, conjecturarumque varietate multus ubique esset, tamen contextum ipsum^ cujus gratia labor omnis susceptus fuerat, in emendatum reliquerat, Huic latifundio {quoad genus hoc telluris ferret) per' purgandOfConserendoque ego sum colonus datus.Quando meocum laborenihil attinetdicere. Nam et si tnH- bus uiris {utpar fuit) satis fidebam, tamen, quin veteres librosipse quoquerursus evolverem, identidem' que in singulis prope cunctarer , efficere non potui. Vt mittam interim conquisita meo {ut ait ille) du^^ eique reperta lahore. Qua:, quamvis paima cdmodum non sint^ mihi tamen videri sane solent, quampau- eissima : dum cogito^ quam multa adhuc restent^ quce nova aliqua cultura indigeant, In notis consilium noH fvit de quarumdam minime malorum hominum sententia qtuestiones pertexere, aut eveterum scrip- tis in eumdem sensum ptura congerere,aut eorumy quos nostra hasc astcks ingenio^et eruditione prasstan"
15 AD LECTOREM ADMONITIO. 16
tesplurimos lulit^ scrinia compHare. Nam quismodus futurus essct cunctarum artium disciplinarumque bibliothecas omnes exhauriendi f Ergo in veteribus, e quo desumptum aliquid comperimus, ei quin sua redderemus, vix aliquem prastermisimus, Alios vero non nisi cum necesse fuit, ac raro et perparce ci- tavimus ; placuitque non hoc fieri^ itidem ut in comasdiis, omnes omnia ubi resciscunt. E recentioribus vix quemquam nominavimus, nisi si quis forte loci alicujus curationi medicam manum applicuerat.
Differenliarum librum priorem P, Pantinus, regius capellanus, e duobus manuscriptis libris correxit, quceque essent e veteribus grammaticis accepta, vel cum iis consentirent, indicavit. Visum vero nobis est Parisiensis editionis addere differentias, partim quidem easdem,nonnunquam etiam divcrsas,nullo tatnen ordine digestas, ut qua conditione Isidori scripta fuerint, vel ex eo libello appareat.
Posteriorem Hbrum^ qui de Theologicis Differentiis est doctor Rolandus Wicelius , regius quoque capel- lanus^ e duobus item manuscriptis libris emendavit,
Librum dc Natura Rcrum ad Siscbutum scholiis bene longis ab eo cui fuerat cojnmissus aucium offen^ dimus» Qua^j quia emendationi parum serviebant, placuit iis qui hasc regio jussu curabant^ illis procul re- jectis, librum ex quatuor manuscriptis codicibus, inter quos erat ex Ovetensi Ecclesia Longobardicus per- vetustus^ per nos refortfiari, notasque, quas ex um essenty affigi : quod est, neque frustra factum,
GhronioOD vir clarissimus Garsias Loaisa, serenissimi postea principis magister, Toletanas nunc EcclC" sia: dignissimus antistes, praster emendationem, indicatosque fontes e quibus confluxit, multa insuper historiarum cognitione, variaque eruditione collocupletavit, Cui propterea lib.\ Etymologiarum,ubi eadcm omnino tempora resque aliquanto brevius describuntur ; locus integer^intactusque reservatus est, Hlud mi» rari nemo debebit, sique temporum descriptio interdum discrepet ; ille enim suos codices, nos nostrorum ccnsensum repra^sentavimus,
Idem illustrissimus antistes SentCDtianun libros tres e manuscriptis xin condicibus {equibusduo Longo- bardici) emendatos et notis illustratos, Taurinique antea cum Chronico non satis probe excusos, longe nunc emendatiores dedit, totamque hanc editumem favore, industria, beneficioque suo provexit.
Ubrum de Yiris llIustrU)us Joannes Baptista Perezius, episcopus postea Segobriccnsis, e manuscriptis vi emendavit, locosque illius quosdam illustravit.
Idem Gotthorum, Suevorum et Wandalorum Historiam correxit. E quot manuscriptis libris, non liquet. Ineo quod asra 464, anno imperii Justinianii^ edidimusy non{ut grauissimis virisplacere videmus,)anno Justini 9 secuti sumus, non tantum hujus Eistorice, sed etiam Hbri v Etymologiarum vetera exemplaria : quce magno consensu Justino octo tantum annos assignant : utrovis autcm modo Amalaricus (quod ilH volunt) in eumdem annum inddii. Quod item verba de S. martyre Herminigildo asra 606 : Herminigildum deinde filium imperiis suis tyrannizaatem obsessum exsuperavil, quosdam offendunt : nos quidem vocis tyrannizAn insolentia nihil movemur : eadem namque esi usus Rodericus Toleranus lib, ii, cap, 44 : Hermi- nigildum deindefilium contra imperium tyrannizantem, obsessum Hispali dolo cepit: et quia nefandis riiibus nolait consentire» tormentis variis cruciavit. Demum secnri percussum parricida impius dignum Deo marty- rem consecravit. Hujusmodi aliquid de martyrio in Isidoro deesse suspicamur, Nam quin nepoti idem cum Leandro fratre testimonium tribuerit, non fit verisimile. Atque eo magis, quod iisdem propemodum ver- bis in eadem re esi usus Alphonsus Carthagena Anacephalasosis cap.26, Ut utrumque iUa ex Isidoro des- cripsisse plane non dubitemus.
Idem Epistolas collegit atque correxit.
Ubrum^t Ortu ct Obitu?atrumP«trtt« Fontidonius,Salmanticensiscanonicus,e veteribus viii excmplaribus emendatum reHquit. Quod vero is liber gravissimis quibusdam viris suspectce auctoritatis videtur : nobis, prmier toi exemplarium nosirorum^ extemorum que consensum^ sanctorum Ildephonsi et BrauHonis cum Sigeberto auctoritas omnibus illorum argumentis potior esse debuit,
Mysticorum ExpositionesSacramentorum nuHocerto tiiulo prcescriptasaccepimus : quodsepieni manuscrip- iorum Hbrorum singuH singulas prorsus diversas, prorsusque ineptas prasscripHones pra^ferebani, qua- rum nulla cum Parisiensi editione conveniebat, Notarat, selegeratque per totum hoc opus vir doctissimus lecHonum varieiates quasdam.Sed cui fucum fecerant ium codices quidamnonsatisattenteconsideraii; tum Eucherii Lugdunensis editio fallax, e quo credidit bonam partem desumptam : cum conira potius deprehenderimus^ ex Isidero iHa omnia ad Eucherium fuisse transfusa, Mquius, vcriusque fuerat^ eos Auciores, quibus hcec accepia refert Isidorus^ Origenem^ Victorinum, Uieronymum, Ambrosium, Augusti' num, Cassianum, Gregorium evolvere : ni res esset laboru, ia^diique muUi, quceque hominem minus oc- cupaium, quam ille plane fuerat, posiulareni, In ea re nos, quod quivimus,prasstitimus. Atqueintitulo resiiiuendo, opus ipsum prope jam abalienatum auciori suo resHtuisse videmur. Quod ejus mapna pars^ Genesis sciHcei ioia, ei Hbri Regum apud Eucherium leguntur : opus etiam universum Venerabilis Bcdce libris aitexium sit» Sed Eucherio tam multa non Isidori modo, sedaHorum inseria, velassutapoiius suni, ui pudeai illorum qui Bomance ediUoniprasfueruni.Nam {Augustinum ct PauHnum mitto,inquorum scrip- ta an Eucherius inciderit, aHi viderint) Gregorium ei Cassiodorum non poiuisse ab Eucherio nominari, cujus fuii negligenti(e {an stuporis poHus dicam)nonvidisseUnieger etiamde Templo Salofnonis , siveBeda,
il AD LECtORBM ADMONITIO. * iS
sive alterius liber,inquo Cassiodorus citatur,inlibri tertHRegumcommentariumeonjectusest.^d Isidorum EucherioadjungereiUius fuisse videtur.qui kistoricum,mysticumquesensum simulhaberevoluit.Bedaivera(M modoisBedaest)cumediversisAuctoribusqu(estumesin Vetus Testamentumconcinnarepropositumfueritfn&' que td, nisi usque ad Exodi initium perduxerit ; tamen per totam Genesim, cum aliquid ex hoc opere proponit^ vel Isidomm disserte nominaty vel recapitulationem subtegmen hoc appellat. Quautionum porro titulus in uno Olivensis camobii codice legitur, in quo singulis expositionibus surn sunt percunctatiomee prcepositof, Neque tamen hujus codicis quasstiones easdemputocumiis^ quarum Ildephonsus menUnit in Ubro dc Yiris Illustribus. Nonenim ulla in re opus immutatum significat, nam nequeid necesse fuit, ut QwBstio^ num liber Hieronymiet Augustiniexemplodiceretur, Quapropter nec vertti sumusnos quoque Quasstionum etiam titulum retinere.Apparet etiam e Braulione has qua;stiones in libros duos fuissedisHnetas. Sic emm i lle in pramo/a^ton^.^Qusestionum I ibrosdaos^qaos qui legil, veteram iraclatomm supelleetilem reeogno8cit.iV(iMi respexuse videtur adverbaipsius Isidori inpra;fatione:m quibas leetor oon nostra 1^^, sed veterum relegel# Fueruntautem codices, quibus tisi sumus; octo:Palentintis, Valentinus,Complutensis^Guadalup.Oxonie»' ses dtio, et cujus antea meminimus, Olivensis : nullo ita vetusto, ut Longobardicis litteris essetnotatttu
Allegorias Cypriantis Stiareze SocietateJesu emendatas cum scholiis reliquit. Quot mantucriptis libris adjuttis sit, non constat.
Idem emendavit etiamlibellum deConflictu Vitiorumet Virlutum. Neque item constare potuit, qttoi i^- teres Codices acceperit. Sed non advertit doctissimtts vir, hunc tractatum cum Operibus sancti AmbrotU Romoi nuperediium,in qtw tam multaanostris discrepant,ut nos ea singillatim referenda non duxerimut. Tantum h(gcnostra qualiacungtie cum Angitstinianaeditione,propemodum cong/uentia,simul cum illis legi maluimtis. Isidoriautem esse optisculum {ut ipsescriptum reliquit) et codices illius nomen proiferentes^ et styltis{haudmultum fortasse asynonymisabltidens)et Sigeberti iestimonium optimo viro perstiaserant. , Nos(nequid dissimulemtis) hoc fuisse opus illtid credimtts^ quod Isidori ipsius aitate Joan. Chrysostomino- mine ferebatur. Sic enim ille de Chrysostomo in Ubro de Viris Illustribus : Ad personam quoque cujusdam nobilissimae matrona Gregoriae reperitur opus ejus insigne de Conversalione Vitae el Institutione Morum, sive de Compugnantia Virtutum et Vitiorum. Ergo scripturarum varietates, tam multas interpretibus potitis, quam librariis ascribemus. De Epilogovero, quiaptid Ambrosium brevior, in nostris aliquanto prodtictior ^ apud Atigtistinum multo est longior^non est qtiod laboremus^ nam constat esse alienum, haud minus quam inscriptionem ad SimpUcianum in Ambrosiana editione. Neque ex additamento conjecturam de aucton^/a' cere Lovanienses theologi debtierunt.
Idem Expositionem in Ganticum-Salomonis tn uno tantum manuscripto libro repertam correxit ex Bedm Commentariis,qtws illeex hoc fonticulo exuberasseautumabat. Catisamqueaddiditxur Isidoro recte ascripta sit.Reperisse enimse inveteri qttadam BraulionisFramotatione Operumlsidori verba hofcqtim vtUgo deside-^ rentur. Moralium libros beati Gregorii papae rogata compendiose abbrcviavit ; Caniica Caniicorum facuada expositione elucidavit ; quartam editionem Psalterii edidit; super libros Moysi, et Psalterium, et quatoor Evangelia expo«itioni non minimo insudavit stadio. In canonico quoque et Civili jure pcrmaximacompoaaii instrumenta. Sed ne hcec quidem verba brevissinue expositioni satis conveniunt. Est enim multo bremor eaJusti UrgeUitani exposiUone, qtuB Isidoro ipsi valdebrevisvisa est. Quid siexBeda excerptaf Hos duo$ libellos^ quod de Atictore non satis liqueret, extremos fecimus.
Contra Judaeos Ubros dtws ex vii manuscriptis codicibtis emendavit, annotationesque addidit Joannes Mariana e Societaie Jesu ; idem in Prooemiorum Ubro ex totidem mantiscriptis ; idem in Synonymis exd&' cem exemplaribus restitt^endis et iUtMtrandis praaUtit.
De Eoclesiaalicis Officiis libros nos ex vettistissimo codice AlbaUdensi (qtwd conciUa plura, aliaqtu non^ nuUa contineat), ab aUis jam nobiUtato, probe^ ut speramus, refecimus. Neqtie tamen optimtis codex noB saspe juvandtis nostro labore fuit, conqtusitis auctorum locis, e quibus fuerat id optts concinruUum. Ha* buimtis prceterea exemplar aUud e collegio Complutensi.
Regulain Monachorum, incodicetantumunoprius repertam^ admodum depravatam P. Chacon exSma- ragdOi et Ubro Sententiarum Patrum bona ex par.te direxerat ; cujtis operam nos alterum codicem nacti^ et quidem Longobardicum, sed et ipsum tamen tnendis oppido deformem, permuUum proveximus.
Atqtie hcec de singuUs Ubris. In universis vero id pras ocuUs habendum, excerpta essepleraque. Idenim proi se tuUt sancHssimus vir ; cavit etiam aUqtiando, ne ad culpae suae titulum referrentur» de qoibos testificatio adhiberetur auctorum. Qtue testificatio^cum neque ab ipso tamsaspe, qtiam nunc esset necesu^ neque a nobis fuerit adhibita, aut adhiberi etiam, ereptis atictoribtis nonnuUis, quibtis ille est ustu, ufh modo pottierit: cohibebU se {si me audiet lector) nec dum diUgentissimum scriptorem negligentia alicujus arguit^ audacice temeritatisqtie crimen incurrat^ de qtio, et ab aUis,et a se ipso fortasse non muUo post sit ipse condemnandus. Nam sunt etiam^ qtue proposuisse tantum, non etiam dytidicasse (neqtie id nuUo^ sed Hieronymi, atque aUorum exemph) sit existimandus. Cujusmodi sunt in Historia, qua^ de triumca^ pitulorum defensoribus in Theodoro Mopsuesteno, m Facundo, in Jtistiniano imperatore^ atque in Victore Tunnensi ex ipso Victore narravit. QuaUa fortasse fuerint, quas in Ubro de Ortu et Obitu Patrum a gravis^
1» YITA SANGTI ISIDORI. ^
Mknii virii notata iuHi^ ut Uidoro indigna, Quorum auctor alius qucerendus potius fuit quam libtr abji- oiondust qUi SS. IldephonH tt Braulionis auctoritate niteretur. Quihus addas licet^ me lubentet qua de Mi Oardubensis exitu ex Marcellino refert* Neque td mirum videri debebit ei qui libro Y Etymolo^ia- mm cap* uliimo^ tetate iv, sub David Carthaginem conditam^ eamdemque multis post annis sub Amasia rursui canditam aspiciat^ Qua tamen de re in Chronico sibi cavit, Subjecit enim in Amasia : Carlbagi* D«m hoc ttmpord qaidam asserunt condilam : alii vero auperius.
Quo de genere sunt etiam alia qtuedam in Etymologiis:non illaquidem magni momenti^ sed interdum ttiam secum ipsa pugfiantia : ut quod exsul scribendum sit, non exul ; at contra exultat, non eisultat. Atqui illud e Terentio Scauro hoc e Velio Longo sumptum videri possit^ quod satis esse dsbebit.
Malitiose^ et impie adjecta credimus, quiB de prcefinitixme extremoi diei cap. 6 Expositionum in GeneHm abesse prorsus a quibusdam exetnplaribus^ in aliis importune repeti admonuimus» Nisi hwc quoque non de sue^sed de aliorum sensu relata, propositaque cum doctissimo viro mavis. Sed hujusmodi vix aliudrepe- rias : ut libros omnes inoffenso pede possis decurrere.
Detraeta etiam qua^dam suspicamur,ut quodpaulo ante de sancti Herminigildi martgrio dixifnus.
Typographorum culpas omnes prmtare vix ejus sit, qui (etatem in hoc uno labore contriverit^ praslo' que affixus perpetuo ha^serit, Nos hujus rei inexperti, aliisque difficultatibus impediti obniii tantum non potuimus. Quod superest^ ne qua majoris negotii restent, in quibus labi aut hasrere possis, quin de iii ad- monere, sedulo curavimus,
VITA SANCTI ISIDORI,
AUCTORE CANONICO REGULARI COENOBlt LEGIONENSIS SANCTI tSIDORt,
Forte Luca^ poste^ episcopo Tudensi (Edicta in Actls Bolland., ex manoscripto Codice Toletano a vird oiarisiimo Nicolao Antonio ftHbffllM.)
PROLOGUS. A eftt qni post g loriosissimum apostolorum Jacobum
i.Prfeclarabeatfssimidoctoris HispaniarUm,Christi hatie tibi eontniit gratiae excellentiam, ttt populis coDressoris tsidori, archiprsRsu]isHispalensis,Hispa- (sis) fecnnda, religione conspiena, triumphis claris- niae primatis merita, fratres charissimi, sacrosancta sima. Sane Ab Hispati civitate, 6anctissimi Isidori pef orbem Eeclesia dignis efTerenda laudibus pnae- sede, certissitno seouturi erentns prsesagio * Hispania dictt, et feativum per omnia virum celebris sem- cognomlnatft, ditior emines debriatiotte diviDA, quam per et ubiquefamacommendat.Verumtamen praeter felicitaie terrena. Llcet enim victorlosa irophfleis, conilhUDem illam hotiorlBcentiae gloriam,quam sibi gratiosa delicils, laudis tuse titulos cuuetarum na- merilOrum magnalibus in omnium comparatic ODU- tiODum in fihe^ ettuleris ; multo timefi sp^ctabiUus tuberuiis fidelium, prsecipnis in Hispania snstollitut* imultoque gloriosins est,quod te Uuiii toniduls tamque praeeoDiis, queiu alterumiu terns post apostolos snte ofBciosts obsequiit, tum uottri Salvatoris revefintia, fldd meruit intercessorem. Hic est enim splendidis- tutti gloriosissimi apostoli Jacobi prttseDtta, tum simus Solit Justitise radius, per qnem tibi praecipue, fctiam rectissimi patris Isidori pnesentia simul et Iberia, lumen veritatis illuxit ; et qnse multis fUenut clariflua doctrina, omnis te colit, omDis ad te eon- Arianorum, Acephalorum , Mahometi et aliorum fluit religio Ghristiana, quoniam (supra id) quod tibi pseudoprophetarum seducta erroribus vel faliaciis, B ^^ obtnlit aut vi^ indulsit naturse, apostolie» di- lieatt Isidori mediante doctrina dux effecta es sequi'* guitas prserogativje non immerito obtinnit, ui sicut tatls. Hic est insigni^ ille pastor tuus, egregius- fcittgttlaris privilegio gratie, ^ alte^ Romtt Petro que pontifex, qui te summis prseficiendam sedi- apostolo successit 6regorius;ita noflimparG^egorio bus, setemisque nscnndandam divitiis, iam copiosis alter in Hispania llMsobo suecedat Isidorus. Semina ditinarum soriptnrarum * debriavit augmentis, ut tiamque Terbi Dei, que beatus JacUbus eemlnavit, i> altu in Buccefsum transsumpto, jam non sis in quasi pervlgil agricola Isidorus coelestium imbrium regionibus ultimis uUima, sed in primis prima. Hic prsedicatione saluberrima irrigavit, ei spinaa, tri-
l^ tta mox debriatio divina dicitur. Sic B6da in nius NebrissensiSy nec improbat Florianus de Campo
Yita sancti Cnthberti episeopi Lindisfamensis, 20 lib. i historias Bispance,cap, 16, et dlii^ quos laudat
Martii illusirata, num. 46, asserit sanctos Cuthber- Rodericus Carus in Historia Hispalensis urbiSf sive
Uim ejl Herebertum presbyterum sese alterutrum antiquitatumillius^ lib,i^cap i. Hi autem sanctum
coeleslis sapientise poculis debriare. Galbertus in Isidorum sunt secuti, qui adSisenandum regem Hi-
Vita beatiCafoli Boni, 2 Martii, num. 47, dicit hu- (J storiam Gothorum^ hoc est librum ii Chronici^ diri-
jus occisores Ira etfurore debriatos. Similia passim gens, ita eenset ; quamvis lib, iv Originum^ cap, 4,
alibi habentur ; unde apparet debriare accipi, pro Hispaniam ab Hispano rege^ non ab Hispali cogno-
potare seu satiare. minatam credat, Lucas vero Tudensis, in p roiogo
» Lttcas Tudensis, in prsefatione ad Chronicon sui Chronici, aliud prorsus etymon kispantfe , viro
mundi, ita habet : Hispania, situ in successum tali indignum prodtt,
transmisso, non est in uUimis regionibus uUima, ^ Gonatantiuus Cajetanus de sauclo IsidOro pro»
sed in primis prtma. fert partem sermonis sancti Braalionis, in qno se-
« Nicolaua Antonius ista adnotat : Ab urbe Hispali queniia leguntur. nomenintegrasHispania*inditumsensuit olim Anto-
Si YITA SANCTI ISIDOEU. 22
bulosi et * ziianiam pravoram dogmtlum, ab ini- A fallacium divitianim quantum felicium morum suo*
luieis bseretids supersemiaatam, atrcnlo spiritus evellendo» ad fr^ictus vitx excolendos usque per- duxit. Gregorinm revera in beatissimi apostolum prtncipis, loci simnl et meriti principatu, universi orbis praefecit auctoritas; Isidorum autem Romanse ceosura curi» alterum profiteri Gregorium meriio- nim efiecit parilitas* Et quidem singula qusi non tantum cursu naturse, verum etiam ea quae divina Providentia miraculoae, senescenti mundo, per eum roirabililer, ad illuminationem Ecclesiee, dignata est operari, debitis prosequi officiis, vires, ingenium, et scientiam nostram excedit. Yerumtamen de san* ctissimo peccator, de maximo parvus, de sapien- tissimo imperitus, de mttltis ejus mirabilibus pau-
rum snccessivum exoptabat hseredem, summopere vl- gilabat, ne illa setas, quse prona consuevit devenire in malum, locum reperiret quo in corruptionem la- beretur peccati. Non parcebal virgiB, et ^ laudatus est in illo ; docuit eum et misit zelum in inimicum, et in medio amicorum gloriatus est in illo. In vita sua vidit et laetatus est, et in obitu suo non est contrista- tus coram inimicis. Reliquit enim similem sibi post se; defensorem domus contra inimicos, et amicis reddentem gratiam. 0 sanctissime Pater Leander, venerandus iste puer, quem dlligis, quem nutris, quem doces, quem erudis, quem corrigis, quem cu- stodis ; coelestis sponsi paranymphns est, sanctorum angelorum amicus, patriarcharum ac prophetarum
cula ad futttronim eniditionem (ne tanti Patris opera B compar, apostolorum civis, martyrum consors, prae-
labentibtts annoram carriculis a corde quoque Bde- lium dilabantar), brevitate qua potero» chariiatis gratia, fidelis styli subnotatione perstringam. Tanta quippe tamque bona, de tanto tamque bono viro, beoe dicere, non nisi bonitatis ejusdem viri ascri- bcndttm esi meriUs ; quorum profecto tenus hoc (td eitf haclenns) excrevit eminentiae magniiudo, ut rerum fidei sermonis subsidat elegantia, et clegan- tisecultum veritatis commendet materia.
CAPUT PRIMUM. Sanctilsidort prosapia illustriset sancta. — Institu-
tio in litteris, 2. Igitur utegregitts confessor Isidorus egregiis ve- tustaretur exordiis, et insignem futurum insignis
sulum splendor, et sanctoram omnium gradibus pro- portionaiiter conferendus, quod eventas rei oppor- tuno tempore declarabit.
3. Igiturcumessetinfantulus, sicat de beato Ambro- sio legitur, et a nutrice ad hortum duceretur, anus, capta oblivione, eum iuter olera dimittens discessit. Post aliquot autem dies, lugens filium, solarium Se- verianus pater ascendit, atque sedens contra virida- rium aspexil, viditque ' innumeram apum multitadi- nem cum ingenti murmure super paeram certatim descendere, atque inde ad coelos volare. Qui in stu- porem versus, ad hortum concite descendit, vocatis- que servientibtts, festinavit, ut rei gestse videret miraculum. Accedentes autem viderunt alias apum
praesignaret origo, civitatis » Garthaginensis, et pro- Q in os pueri intrantes et exeantes, alias vero super
viocise Hispaniae dnx, Theodorici regis Gothoram proles, Severianas, pater (ejas fuit), mater vero, < Turtora vocitata : viri cUrissimi, viri eraditissimi, viri etiam tam moram quam ingenii singularitate pnediti confessores Ghristi, Leander archiprsesul Hi!*palensi8, et Fulgentios, qui fulgore sanctarum Scriptararam et operum universalem inradiavit Ec- clesiam, almus doctor et praesul clarissimus, ana cum sanetissima Yirgine ' Florentina, virginum prae- posita, fratres ac nutritii fuere. Horum * serenissimis instractttsdocumentis, orationibus proficiens, morum gravitate venustns, patriam religione, patrem pra- dentia, discipUna fratres, cognatos cttlta, pares gra- tia, afftnes prsemio, proximos illastravit affectu.
faciem et totum corpus mellis et favi operimenta texentes. Patre vero filium cum clamore et lacrymis amplectente apes in tantam se altitudinem aeris ex- tulerunt, utoculis corporeis non possent videri. Haec de multis, quse cum eo taliter gesta sunt pauca pro- posui, ut prudens advertere possit, a quanta virta- um incoeperitperfectione.
4. Gum igitur revereodus paer Isidorus fuisset stu- diis lilteraram traditus, atque, ut sibi videbatur, inge- nii minus existeret capacis, puerili permotus timore, verbera magistri metuens^ divino nutu haud procul fugit ab Hispalensi civitate. Gamque ex itineris fati- gatione juxta marginem cujusdam putei sitiens rese- disset, ^ aspexit prsegrande saxum tortuosis forami-
Gloriosisslmus diligebat puerum doctor et archiprse- Q nibus perforatum. Quod diligenter inspiciens, coepit
sul Leander, tanqoam onicttm, et specialius extra patriam ettm habens aolatiam ; et qttia non tantum
^ Ita zizaniam dixit sanctus Ambrosius, lib. vii in Locam :i4/iud est fermentum tritici, aliudzizaniee,
t» Ms. , civitas Carthaginensisprouincice Eispanice^ T. R. G. proles^ dux Severianus ; quae visum est, primi verbi correctione, et alterius transpositione, resiittti saoo sensu posse, conformiter ei quo Lucas Tudeosis in citata praefatiooe Severianum Garthagi- nensem dncem nominat. An vero hic a Theodenco rege Gothorum prognatus, aut saltem frater ejus Ttterii. disputent alii.
« Tlieodora dicitur LucaeTudensi loco citato. Qum- taoadvenas hanc Theodorici regis filiam facit, in Tita aanctiPttlgentii.fratris.
' In Martyrologio Romano, Florentta; colitur
volvere intra se quis istoramf oraminum vel ad quid exstiteritoperator. Similiter in oreputei erat quoddam
20 Junii.
« Nicol. Antonitts mallet legi severissimis.
f Paululum haec varint Vulgata Editione.
e Adnotat Nic. Aotonias isla : Referunt ostensum hoc in Isidoro contigisse hi qui a sceculis duohus res ejus gestas in litterasretulerunt. Antonius. Morales fih, XII, cap. 4; Padilla^ cent, 7, cap. 22; Vascsus, ad an, 649 ; Mariana, lib. vi, cap. 7 ; Marietta^ lib. V de Sanctis Hispanice, cap. 23 ; omnes, ut suspicari possumus^ hinc edocti. Ita ille.
^ Idem adnouit hujusce quoque rei auclores esse quos ante laudaveral, at(me item Laurentium de Pa- dilla in Vitis sanctorttm Hispanorum.
23 TITA SANCTI ISIDORI. 24
lignoniycontmoischordarumsectionibosinaqiiishaa- n secundum qoalitatem sermonis omuibns, videlicct
riendis canalatum, et dum secum tacitus af^eret, ad aquas hauriendas venit quaedftm mulier; quse, super pulchritudine pueri admodum mirata, interrogavit quid hic ageret, aut cur tam parvus puer solus huc advenisset. Erat enim mirae pulchritudinis, splendidus facie, decorus forma, hilaris aspectu, laiius vultu, humilis visu, verecundiam semper in moribus prse- tendens. Ad quam puer humiliter convcrsus, inquit : 0 domina, ut mihi digneris disscrere rogo quis, vel ad quid, lapidis hujus foramina vcl istias ligni cana- les facti fucrunt.Gui mulicr : Lapis iste^ ait, frequenii instiUationeguttarumfuiiperforatuSfCi lignum hoc frequenti chordarum ductuinaquis liauriendis exsti" tit canalatum. Pucrautcin,divino replclusSpiritu,ad
Latinis, Grsecis et Hebrs^is, sapieniibus ac minus intelligentibus, in eruditionc existeret aptus, et in- comparabili eloqnentia slrenuus. Gnm igitur beatus Isidorus omnibus fere morlalium pra*fu1geret scicn- tiis, quod nostris temporibus contigisse recolitur inauditum, non, ut illa juvenilis seias assucvit, dc- lectationem amplexus est mundi, sed totus in logi- cali contemplatione, vcl aclualium insligatione, aut divinarum theoriaram mcditaiione et studio insisle- bat. Deniquc in tantum hunc insignivit natura, gra- tia ditavit, exlulere mores, studia provocarunt, ut Piatoncm ingcnio, Arislotelem studio, eloquentia Tullium, copia ^ Chalccnterum, eruditione Orige- nem, gravilate Hieronymum. Augustinum doctrina,
sereverstiB dixli: Et siUipis durissimusmollisaqitm D Gregormm sane prosequerelur excmpUs. Qui cum
frequentiinstHlationecavatur.et lignum chordarum sectionibus cedit secatum;qua7itomagis ego homo^Dei gratia pr(eveniente,discendo quotidie parvissimis in- crementis.valeo adaugmentumscientias pervenirelO veacrandeIsidore,hujusevolutioni8cogitationoapueri est junioris, sed viri perfecti et sapientissimi senio- ris. Quis ille qui etiam ante litterarum disciplinam in teneris annis sic le ducuit, nisi ille Spiritus veritatis, qui tibi suggerens omnia, etiam vas sanclificatum elegit, ut portes nomen filii Dei coram regibus et principibus ct iiliis Israel ? Post hoc puer concilo gressu revertiturHispalim, scquc magistrorum disci- plinis subdidit cum humili dcvotione.
5. Tantadenique gratia coclitus ei infusa, quidquid a magistris proponebatur ex Scripturis, sitibundo pec- C tore avide retinebat ; et non auditor obliviosus fac- tus, armariolo memoriae multis profuturum fidelibus reservabat ; et ipsos doctores suos, quasi praescio in- tellectu, praeveniebat; qua novitate miraculi tam magistri quam omnes qui adcrant, stupore admira- tionis reddcbaniur attouiti. Sic namque divino in- flammatus Spiritu, Latinis, Graecis et Hebraicis lit- teris instructus, omni locuiionis genere formatus, * in trivii eruditione conspicuus, in quadrivii instiga- tione perfectus, in doctrinis philosophorum prjecla- rus, divinis et humanis legibus erudilus, suavis elo quio, ingenio prsestantissimus, vita quoque atque doctrina pro temporis setate in multorum admira- tionem exstitit clarissimus. Sic namque de virtulein
eidem beato Grcgorio, jussu fratris ac nutrilii sui Lcandri, epislolam quamdam dc beatitudiae, tam de philosophorum sentcntiis quam sanclarum Scriptu- rarum floribus, miro studio decoralam, delegasset, ac bcatus Grcgorius perlegissct eamdem, tam dc sermonum diserlitudine quam dc scntentiarum con- nexione ac scienliarum exuberatione admirans, eumquc in Spiritu, qualis fulurus erat, intuens, fertur dixisse : Ecce alier Daniel ; et quidam alius : Ecce plus qunm Salomon hic.
CAPUT 11. Nolitia cumsanclo Gregorio ^fayno .'-Liber Eiymo- logiarum conscriptus. — Scientia sacra advcrsus hoireses^ imprimis Arianam, e^reriu. 6. Ex luuc itaque bealus Gregorius, aiiiore visen- di bcatum Isidorum deleclatus, sunctisbiino antisiili Leandro, charitatis vinoulis sibi annexo, sui animi voluntatem certis indiciis declarabat. Ilarum amici- tiarum causa exsliterat, ^ cum Arianae hseresis fer- vorem tempore Leovegildi confutarc Leandcr radi- citus non posset, pro coniirmandis sanctae et imma- culatae Trinilatis capilulis, ad Conslantinopolitanuni prsesulum ^ coetum transmeavit. Ibi aderat Grego- rius, tunc cardinalis, vicemRomanianlistitis agcns, cum quo ipse Leander amicitia? fcedus pepigit, et ab eo postulavit ut Moralia Job sibi exponeret, quod postea in apostolatu ille devota menle complevil. Cum autem Gregorii desiderium venerabilis Isidorus comperisset (quod mirabile est auditu), nocte Nati-
virtutem proficicns, refulsit doctor ita eximius, ut D vitaiis Domini, • ut ferlur, in ecclesia Hispalensi
• De hoc trivio et quadrivio ista indicat Nic. Anto- nius : Trivium olim dictas tres artes^ grammatica, rhetorica et logica , sicut quadrivium quatuor aliai\
arithmetica,geometria,astrologiaetmusica;qucBOfn' nes chorumseptem liberalium artiumcomponunt ut Vossiusait in Hb. i de Vitiis sermonis, cap. 26 '
b iierum ista observat Nic. Anionius: /w/W/wi7 Z>i/- dimum Alexandrinum grammaticum, qui inter alia cognomina.teste Suida, dictus sitChalcenterus,hoc est oereorum viscerum^ ob studiorum et scribendi patientiam; eo entm nemo alius plures libros scrip- sit.utaitFab. Quintilianus lib. i, cap. 8. ipseoue litdorus, Itb. VI Etymol.. cap. 7, si pro Caliterus {auod est tnvulgatu Editiombus ante Matritensem) Chalcbntbrds legens, de quo Hesichius, de Yirts tllustribus^ Suidas et sanctus Hieronymus. Hanj ille.
c Quse sec^uuntur edidimus ad Vitam sancti Lean- dri 15 Marlii, num. 3, ct ex antiquis Breviariis de- sumpta et ex ipsius Isidori Chronico.
^ Nulium tunc dixiiuus Constantinopoli fuisse con- cilium, sed veram causam qua istic convenerunt Leander el Gregorius, ex nosiri, non sui, icmporis usu cardinalis hic dictus, contineri in ipsius sancti Gregorii epistola, expositioni libri Jobi pra^fixa. Plura lege m utraque Yita sancti Gregorii, ad diem 12 Martii elucidata.
' Nicolaus Antonius ista adnotat : Miraculum hoc non facile probaverunt aliqui exnostris: maxime MoraleSf lio. xii, cap. 5 ; Mariana.lib. vi, cao.l. Alit nec referre id voluerunt, Vasasus^ uaribajust Marietta et Morgadusin Historia Hisp. lib. i, cap. 9 ; sed con- cessisse Rofnam^ ut viieret GteiOrium etabeo mdere-
25 VITA SANCTl ISIDORI. 2((
prima lcctione perlccta, exlra ecclcsiam cgressns, A sapicnlissimtis illc Salomon omnes illos Um scien-
uesclo a quo ductas, in parvissimo tcmporis inter- vallo ad Romanam devenit nrbem, alque beatum papam Gregorium in matutinis laudibus Deo psal- ientem iuvenit. Tiso autem eo bcatus Grcgorius i)i« mium laeius, protinus agnovit ; et ideo gratias agens, amicissimum sibi Leandrum in Isidoro amplexatus cst. Post evaugelicam vero expletionem, vale fa- cicns sancto, ab ccclesia egrcssus Ilispalim in ipsa noclc rcdiit, ct clcricos quos dimiscrat easdem ma- tulinas hudcs rcpcrit celcbrantcs. Quod vero hoc sanctissimi Gregorii obtentu, vel Isidori meriiis, aut aliquo alio modo factum fucrit, fatcor mc ambigerc; mclius cst cnim non cloqui magna, ubi sine menda- cii pcriculo uon erratur, quam conlraria definire ;
tia quam exccllentia praecedere comprobatur ; et sic omnibus filiis hominum scientiarum varietate post apostolos incomparabilis est creditus.
8. In hoc libro in trivii eruditiooe Isidorum praedl- tum cernes eloquentia, hic in quadrivii investi^atione perfectum admireris in mathescos discipiina, hic cor> poris salutem tueri, ac restaurare docendo theoricum praciicumque reperies; hic meihodicam, empiricam logicamque % discemendo ApoIIinem, lSscuIapian>et Hippocratem novissime perpendes; hic ^ Phoronei, Trismegisti, Solonis et Pompilii instituta retra- ctando, jiiris invenies peritissimum ; hic jura, leges edictis et decrctis inferendo, inslruxisse putabis Jusiiniannm ; hic Ephemerides, epactas, Idus et Ka-
sed firmiicr teneo bealum juvenem scieniiae expe- B lendaria, Annales et Historias distinguendo « Phe- •
rienlia plurima attentasse, et ulililati Ecclesia; et fi- delium commodis retulisse. MultimoJc namque pra- vorum dogmatum assertores haereticos persequeba- tur, quia his temporibus plurimno baereses emersc- ruttt, vineam bsereditatis Domini, scilicet sanctam dcmolientes Ecclesiam ; et divina Providentia factum non ambigimus, quod talis tunc temporis fulgeret Isidorus, qui eoruni proterviam non solum sanctarum Scri[>turarum testimoniis reprobaret, verum etiam pliiiosopliicis syllogismisei obtestationibus annularet. 7. Etcnim tanto culmine scientiarum perfectus exsti- tit, quod nulius, ut reor, antiquorum philosophorum recti examinis judicio ei fuerit comparandus. Hoc ex cautelic industria prsetcrirem, si liceret, ne ethnico-
recidem ct Josephum ebibisse probabis ; hie chroni- cam perscquendo Euscbium, Hieronymum et Oro- sium lectitasse clamabis. Et quia de Salomone legi- tur (lisputasse de cedro quae est in Libano, usque ad hyssopum qui nascitur in pariete, de beato Isidoro hic reperiiur, de prima causa usque ad extremam fcre crealurarum mirabiliter pertractasse ; et nego- tia ct officia singularum modosque discutiendo, po- stremo rerum omnium /naturam el circumstantias describendo, non solum hausisse, verum etiam ex- cessisse putabis Salomonem : hic aetberis, aeris, aquarum terrseque discrimina, cunctorum viventium naiuras et vocabula perscrutando consulnisse credes primum hominem; hic Rachelis amplexibus totum
rum studia aulhenticis aut praeferri aut comparari C stupebis delectatum, dum in antiquorum experien-
tiis studio videris occupatum; hic ^ mali mandrago- rici fragrantia ad Liae gremium gaudebis revocatum ; dum supernorum delectatus amore in sacrse Scri- ptunc fecunditatcm pie senseris implic&tum; hic cum Maria vesiigiis assidentem Dominicis partem optimam elegisse; hic cum Mariha sollicitam fre- quenti in ministerio institisse ; hie cum Paulo ele- ctionis Yase usque ad tertium coelum raptum ; hic cum eodem plus omnibus laborantem, ut omnes 1u- criraceret, omnibus omnia factum; hic cum Paulo circumcisionem praedicanti Petro in faciem resti- Hsse; hic cum Petro, enecto Simone, nec Neronem timuissc; hic hsereticorum omnium sigillatim expu- gnasse dogmata; hic sancta quatuor sUscepisse ac
possent ullatenus documenlis ; cum sicut exaltaatur coeli a tcrra, sic exallatie sunt viae nostrae a viis eo- rum ct cogitationes a cogitationibus eorum ; el quan- lu n exccllit spiritus camem, ratio sensum, fides opidionem, intelligenlia fidcm, pax Dei omnem scn- sum, postrcmo creator omoem creaturam, sic theo- logia omncm mundi sapientiam, sic philosophi om- ncm philosophorum genlilium transcendcrunt do- cinnam. Quia vero hoc multo magis Isidorus, qui et anliquorum philosophicis claruit perfectus, et mo- dcrnorum theologicis emicuit summus : tamen (at alia hujus illaslris viri ad praesens omittam copiosis- sima, in quibus miro desudavit ingenio, volumina) illc Elymologiarum qui inscribitur, omnium admi-
ratione plenus, omnium susceptione dignus liber, D vencrari conciiia ; hic ^ cum Chalcedonensi synodo sollicitat, contesUtur, exclamat, ne etiam hoc san- Dioscorum enervat et Eutychem haereticos; hic cum ctissimi et eruditissimi viri desit laudibus, quo vel Ephesina prima Nestorii quassat impietatem ; hie philosopborum primi ac peritissimi sunt elati, vel cum Gonstantinopolitana cum Eunomio confodit
lnr^ vero similius est. Tamajus Salazar, etsi allenat Lncatti Tudensem et Breviarium Segobiense pervetu- stiun, tamen merum arhitratur commentum, cum Qnintanadvenas, Et haudquaquam, inquit, est cre- dibile tam insigne facinus antiquiores^ Brautium et Uildephonsumj reticere. Ideo auctor bene pra^fatur hac formula^ ut fertur, sub dubio rem, ut acce- perati narrans,
* Explicat hsec Isidorus, lib. iv, cap. 4, et vocat tres haereses medicoruni.
^ Idem, lib. v, cap. i, agit de auctoribus legum,
iisque iuterserit^Lycurgum, hic omis&um.
c Pbxrecidem Syrum, lib. i, cap. 37, dixit pri- mum apud Graecos soluta oratione scripsisse; et cap. 41, addit daruisse iis temporibus quibus Es- dras legem conscrlpsit. Yide Yossium de scriptori* bus Grseds, lib. iv, cap. 4.
<> Lib. XVII, cap. 9, de herbis aromaticis agens, vuU mandragoram dictam,quod habeat malasuaveo-
leniia.
« Refcrunlur retrogrado ordine concilia, de quibos recto ordinc agit ipse lib. vi, cap. 15.
27 YITA SANGTI ISIDORI. 88
Macedonium; bic cam Nicena versalissimum ac A lenieado, modo lerroribus propalsando, modo di-
sputationibus agitando, modo munera offerendo,
omni insania condemnat obcsecatum Arium.
9. Bic Arius fuit quidam presbyter Alexandrinus; qui diversas in Trinitate substanlias menliendo asse- ruit, et Gbristum non verum Deum, nec in Patre essentialiter permanentem, procaci falsitate astruxit Sed qui tantum miser desipuit, et in sua assertione mendaz fult et perfidus; quia Ghristum verum Deum esse negavit, idcirco justo judicio Dei crepuit raedius, et effusis omnibus visceribus ejus, cecidit 10 faciem prostratus, et quibus Ghrislum negaverat focda ora poUutus dignam pro impielate sua poenam ab eodem Deo et homine etiam in hoc seeculo est conseculus; et in tartareo igne aetemaliter crucian- dug multos suos sequaces prsecessit, suo nefario tam
modo tormenta imponendo, modis quibuscunque poterant, a sancto proposito ipsum permutare sata- gebant. Magnum quippe suis dogmatibus credebant augeri cumulum, si Isidoro superalo (qui tam scien- tise claritate quam generis nobilitate, corporis pul- chritudine, morum gravitate et eloquii suavitate ful- gebat), possent eum suis assensibus inclinare. Eia fortissime athleta Isidore, ecce nunc tempus accep- tabile, in his crgo diebus ihesaurum incomparabilem, quem in puerltia congregasti, ut audivimus, non tibi soli, sed et fidelibus reserandum, profer in medium ; lempus est loquendi et divinarum sententiarum la- pides spargendi, ut frontes obstinatse inimicorum
depravatos quam depravandos errore. Hujus etenim % conterantur, el fides Ecclesiae catholicae roboretur.
inanitas sceleris cum fideles toto orbe, toiius orbis persequeretur exsiliis; post conventuum, Athanasio 8U0 expulso, subversionem ; post Italiu) lugubres, exterminato Yercellensi episcopo Eusebio, planctus; post Galliarum damnosas, Hilario * proscripto, rui- nas : b Leovegildus Hjspaniarum rex, cum omnibus pene regni sui principibus, hujus haeresis errore se- ductus, in taotam venit dementiam, ut clarissimos quosque et in lege Dei eruditos Ecclesiarum prsela- tos ab Hispanise confinibus persequendo exsularet ; atque plurimos eorum gladlo caniendo, carcere de- tradendo, fame cruciando, ac diversis poenarum ge- neribus afficiendo, non solum in Hispaniae partibus, yei;um etiam in Grallia et atiis regionibus per feralem
Ecce enim navicula Petri in mediD quatientibus flu- ctibus undique agitatur, Ecclesia Ghristi demergi- tur, nisi divinse succursionis manu ad portum oplati littoris deducatur. Inter hsec robustissimus athleta Isidorus in tormentis laelabatur, et Deo gratias refe- rebat, quia dignus est habitus pro nomine Domini Jesu cootumeliam pati ; et inter oblatrantes undique Arianorum frequentias nec minis terretur, nec blan- ditiis demulcetur ; sed magis ae magis fervore cha- ritatis succensus, inter gladios haereticorum lecurus, tam de touitruis divinarum sententiarum quam de coruscatione philosophicarum propositionum, ftil- mina divini oraculi ardentia emittebat intrepidus, quibus inimicorum saevientium obtenebrabat aspe-
insaniam dignos Deo martyres consecravit : et quia Q ctus. Quasi unus de quatuor paradisi fluminibus, ex
strenuus in armis fuit, multos populos suse ditioni suliyugatos impie oppressit, catholicis odio fidei per- secutionem intulit, Ecclesiarum privilegia fregit, di- vites cupiditate caecus damnavit, et in omnibus per- niciosus exstitit. Inter onrnia autem mala quae ges- siti, sanctissimum < Masonam Emeritensem episco- pum exsilio relegavit; atque clarissimum doctorem archipraesulem Hispalensem Leandrum, qui ad con- versionem gentis Golhorum speciali contra nefarias hffireses cura infatigabiliter insistebat, multis affe- ctum injuriis, ut oves sine pastore a seductoribus circumventae luporum hiatibus facilius claudereotur, a regno Hispanise expulit, et se cum suis principibus Arianorum haeresi miserabiliter subjugavity et Ro-
ore suo flumina gratise cum impetu emanabant, qui- bus fidelium aridam irrigando ad viriditatem fidei perducebat ; et hsereticorum perfidiam, in garrulita- tis ac loquacitatis audacia confidentem fluctibus elo- quentiae demergebat. Hebetescunt miseri, et obmu- tescunt; sseviunt et confunduntur, qui dum se pu- tant adolescentem superare, ab eodem turpiter su- perantur ; atque fidem Ghristi, quam putant penitus exslirpare, hujus juvenis instantia coetestibus incre- mentis dolent quotidie pullulare.
GAPUT m. Orthodoxa fides per sanctum Isidorum propagata. — Ejusdem cellula. — Clausi vita. 1 1 • Audieos autem reverendus doctor Leander fortis-
mano pontifici comminando, ad destructionem Ro- Q simi juvenis Isidori consiantiam, in Domino gavisus,
maose urbis et Ecclesise demolitionem venturum se '"- ? .._ %x- . •. .
sponsione juramenti firmavit.
10. Venerabilis autem adolescens Isidorus, cuncta- rum scientiarum dlsciplinis eruditus, fervore martyrii accensus, pro defensione Ecclesiae mori pronus, ar- mis fidei prflemunitus, contra turentes Leovegildi re- gis ac principum ejus rabies athleta fortissimus, Christi comitanle gratia, processit imperterritus. MiniBtri ergo multiformis seductoris modo blanditiis
* Goluntur hi pugiles, Athanasius 2 Maii, Euse- bius 1 Augusti, et Hilarius 13 Jaouarii.
^ De Leovigildo seu Leuvigildo rege, consule Acta sancti Hermenigildi filii, ejus jussu martyrii^ coronam adepti 13 Aprins.
orationibus conimuis Dominum precabatur, ut ipse, quid in servi sui tenera juventute incoeperat mira- biliter, coelesti eum robore confortaret, atque per eum Ecclesiae suse optatum dignaretur, prostratis inimicis hffirciicis, annuere benigne triumphum. Mi- sit ei itaque epistolam in qua praemonet mortem pro fide catbolica quidquam non esse timendum. Bea- tus vero juvenis, tam orationibus praelati et fratrls, quam exhortaiionibus et epistolarum adminiculo
< Paulus Diaconus Emerilensis, libro de Yita et miraculis Palrum Emeritensium, iatissime deducit res gestas sancti Masouse, aui inscriptus est Marty- rol. Hispanico Tamaji ad Kalendas novembris.
29 yiTA 6ANGTI ISIDORI. 30
eonforUtus» neque in ad?ersis frangdMlur neque k perfidia. Revocaotur itaque ezenkntes prmides, ec-
levabatnr in prosperis» sed in iis omnibos, ac si in eputaram delectatione, Jsetus ei hilaris apparebat I>ebellata itaque Arianorum insania, unum et verum Deum Piliam, cam Patre et Spiritu sancto in unitate essenti» sempitemaliter permanentem, sanctamm scripturamm auctoritatibus, et septem liberalium ar- tiam rationibus, nec non philosophorum conventio- nibus, apenissime declarabat, et Romano pontifici, loco beati t^etri a fidelibus substiluto, ac universis Bcclesiarum prselatis ab eodem ccelesti instilutore missis, divinse pagine testimoniis approbando, fide- libus populis obedire suadebat. Hic etiam prselati sai fratrisque Leandri sic est exsecutus viees, sic onera levigabat, sic vestigiis inhaerebat constantise.
clesie adomantur, fideies devotissimi cam patribas gratulantur, omnipotentis Dei clementia magnifice coUaudatar, qui tantae virtutis eonstantia Isidoram ro- boravit. Beatus aatem Leander, operibus charitatb et verbo praedicationis, Ghristianissimo regi Recaredo, qai loco patris eumdem Leandrum tibi prteposae- rat, gentibus Gothomm, quibus semper patrio inlm- serat affectu, et popalo Hispalensi, quorum earis in- vigiiabat specialius, in sollicitudine, in charitate non ficla devotissime insistebat; et at Patrem et Filiam et Spiritum sanctum^ trinum secundum persona^ rum distinotionem, et unum secundum majestatis divinitalem, Deum esse crederent saadebat; qaibas credentibus, prior iostituit illis preecepta et ^ ec<
ut carcere, minis, tormeotis el gladio persecutomim B clesiastica officia. Ipso etiam tempore Suevi, unda
spretis, serenissimi principis Recaredi, impiissim regis Leove^ldi filii, secums adiret prsesentiam ; el potula verbi Dei assidue propinando, ab Ariana hse- resi revoearet, et fidei catholicse documentis red- deret obseqa.entem. Formldolosi autem regis Leo- Tegildi, qui se cunctis vitiis mandpaverat, et aures saas spinis diMbotid erroris obturaverat, ne audi- ret bonnm; non solum est nisus debeilare proter- viam; vemm ad boc usque, totius regni primates gladio spiritus exasperando commovit, ut eorum in- sistente perfidia, in necem piissimi ac serenissimi principis Hermenegildi filii sui, pro fide caiholica vincalis mancipati, hujus Isidori amicissimi (quia eum beatas Leander a faece Ariana erutum in fidem
baptismatis per « eum jam loii« Gaileciam obtinent. Gernens igitur Leander admirabiiem Isidori constan- tiam tantis fulgurare virtutum aagmentis« nescio si quo prseventus prsesagio, ne se dimisso, praedicatio- nis causa aut ob aliud aliquid exteras peteret regio^ nes; vel quia, ut credimus, se ab infantia mente et corpore virginem Domino consecraverat, ne saltem levi inter tarbas posset famine maculari, aut ne ^ui exstiterat persecutionis tempore robustissimaSf levis aurse humana favoris elatus jactantia, in tran- quillitate positus, frangeretur; in cella, ut fertur, ab eodem Isidoro constructa, bonse indolis adoles- centem reclusit. Hoc autem factum tam piissimus rex Recaredus, quam ptures Bcdesiarum pnelali
catbolicam confirmaverat) impiissimus pater et ty- Q segre ferentes, cum animi molestia sustinebant; in-
rannus parricida insurgeret ; et ad exsequias gloriosis- simi regis et martyris, ministerio angelico ceiebra- tas, manlfestae perfidiae culpam, exemplo Judse pro- ditoris, non poenitens, sed poenitentia ductus agnos- ceret. Teniens namque Toletum, coelesti urgente judicio, atrocissima percussus infirmitate, inter tor- siones et ejulatus simul cum ipsis interaneis mise- rabilem evomoit * animam, atrocissimis flammis et vermibus, ut credimus, setemaliter cruciandus; quo praecessit seductor suns nefandissimus Arius.
12. Mortuo igitur rege Leovegildo, factum est ut re- vertentem a Gartbagine triumphatorem suum Le^iJ-;;; drum laeta susciperet EGspania, et substitulo in regno. catholico Recaredo, Hermenegildi regis et marlyris
justum enim censebant tanti patris placitis contra- ire. Murmurabaut clerici mussitando, obsisiit popu- lus conclamando, lucemam clarissimam Isidomm non debere sub modio cellule vel etiam unius civi- tatis poni, qui splendore scientiamm et corascatione bonorum operum, ad totius orbis sufficeret iUami- nationcm ; et qui tanquam aurum in foroaoe, ab im- piis poeuarum tunsionibus probalus exstiterat; non in cellula includendum, sed in mulurum gentium iucem proferendum, querulis vocibus ciamitabaat.
13. Revcrendus autem Pater Leander, ut gravitatis pondlore prijjivs, ^non pio^regi Recaredo, non Ec- s^lQ^i^&fjifni pj^jatis* ndh^rej|nl principibus, non mus^ silationibus clericorum nec populorum vocibus ces-
fratre, forlis Isidori victoria redditur, nuntiJita E-iJ-.pf Hi>,.3pintu? ficira^ saoclj i:ra»ia praeventus ipse, desiae pace cum fidelium tripudio; exte?minali a >-'^-. -"''--"• '-♦"--^ "^^— ''''"- - «.«^;.;--:-.-- totius nsgni confinibus, eum debito dedecore, Ariana
desiae pace cum fidelium tripudio; exte?minali a\ .sciejai jjuid.eV^l factu^us^D^^^
. /. .^ , . . , . . . providit magistros, a quibus audiendo, cum quibus
^ Nicolaos Antonius adnotat : De morte Leovigildi consulendum Ambrosium Morales, lih, xi, cap! 11, H qu€B eongerit ^ioarius ad Maximi Chronicon anno Christi 587. Nos noonulla attigimus ad Yitam sancti Hennenegikii 13 Aprilis.
* Idem Leandrum primum auctorem agnoscere vi- detar EccUnoitici officii, quo dehinc Gothi usi sunty quod vulgo liidoro tribui solet. Porro, teste Mariana, lib. VI, cap. 5, io coneilio quarto Toletano, decre- tum erat : Missale et Breviarium unum esto in His- pania; ejus rei per/icienda cura, quoniam IsidorOf qui primas partes in eo concUio tenuit^creditur esse demandaia; usus obtinuit^ ut Missale et Breviarium
Mozarabum, hoc est ex antiquo Gothorum more con- servatutn^ sacronim precumque diumarum et noc- turnarumritus Isidoro tribuantur^tametsi nonnulla Leander invenit, plura progressus temporis addidit, <" Illustravimus ad diem 80 Mariii acta sancti Mar- tini Dumiensis, archiepiscopi Bracarensis; et os- tendiinus, auctoritate Grregorii Turooensis et sancti Isidori, Suevos in Gallsecia degentes cum rege Theo- dcmiro ad fidem orthodoxam conversos. An aliquid eo contulerit sanctus Leander, alibi non legimus. Potuit tamen fecisse, quando regnum Suevomm de- letum sub Leovigildo et in Gothos translatum, per- mansit sub R^redo rege catholico.
3i VrrX SANCTI ISIDORI. 32
eliam dispuiando, conferendo, quibos opponendo et A lamen mentibas ct ignobiles moribus, Ganvistan, vi-
respoadendo, qnosqoe interrogando, si qnid minos didicerat, posset addiscere corrigendo. Mira resl omnis quippe, qoi docturi eom de soa scientia prse- sumdoani, ab eo mirabiliter docti, de incrementis doctrinsB copiosios gaodebant. Yenerabilis vere rex Recaredus, joxta cellolam beati viri assidoe asside- bat; et a fontibus Salvatoris almo Isidoro effluente, sanotae Trinitatis iidem piis hostibos per fenestram hauriebat; et non immemor auditorum, cupiens Filio Dei duplicatum reportare talentum, populis sibi subjectis pocola vitse aelernse, qo8e acceperat, fideliter effundebat. * Erat namque culto religionis prseditos, et patemis moribos longe dissimilis : nempe ille ir- religiosos, et bello promptissimos ; hic fide pius et
delicet et Vulgernun, una cum Atiano cpiscopo « Athalco nomine, contra regem Recaredum concita- vit : qui congregata multitndine Francorum, ob vin- dictam Arianae vesaniae, urbis Narbonse circum ad- jacentcs rcgiones devastanles, et innumerabilem clericorum, rcligiosorum et catholicorum trucidanies multiludinem, ctiam piissimo regi Recaredo regnum prseripere nitebantur. Gontra quos gloriosissimos Re- caredus, misso ^ Glaudio Emcritensi duce, glorioso triumphavit eventu. Nam prostratis consternatisque dc inimicis fere ® sexaginta millibus, in Hispaniam cum gloria magna regressus cst. Post hoc, remotis ab onmi parte tempestatibus, desideratam Dominus po« pulo suo largiri dignatus est pacem. Dum hsec itase
pace prsBclaros; ille armorum artibus gentis imperium B gererent, et multa catholic» Ecclesiae. favente Domi-
dilatans; hic gloriosos eamdem gentem fidei trophseo soblimans. In ipsis enim regni sui exordiis catholicam fidem adeptos, totius gentis populos, inoliti erroris labe detersa, ad coltom rectee fidei revocavit. Syno- dom b deinde omnium episcoporum ad condemnatio- nem Arianse hseresis, de diversis Hispaniae et Galliae proyinciis congregavit; cui concilio idem religiosissi- mus princeps interfuii, gestaque ejos praesentia sua et sobscriptione firmavit. Hic virlutibus adomatus, omnes quos Deo charos faciebat, honoribus extolle- bat; quos vero superstitiosos, coram omnibus argoe- bai, ut caeteri timorem acciperent; qui non patrem perfidum, sed Ghristum Dominum sequens, horrebat et eisecrabator Arianam insaniam, et a toto regno
no, tranquillitas reddcretnr, et Arianae haeresis cala- milas ab omnium pene mentibos discoterelor, atqoe orbs Hispalensis una cum sanctissimis confessoribus pro iantae tranquillitatis gratia congaoderet, et Do- mino indesinentcr gratias referret innomerabiles, eomdem vcnerabilem antistitem Leandrum, Domino vocante, contigit aegrotare. Gumque diem extremum sui felicissimi laboris in proximo venturum agnosce- ret, venerabilem fratrem suum Isidomm, solatii ac benedicendi gratia et ut se cjus oraiionibus commen- daret, a cellula educit, et sibi praesenlari precatur. Quod cum beato Isidoro relolisseni, cujus jam tola mens coelis iohaerebat, et parvam cellulam omnibus temporalibus divitiis praeponcbat, repulit eos a se di-
suo iufpiter expellcbat. Tantam in vultugratiam ha- Q (^^^ ' Scitote, fratres, me ab hac ccllula minimc
buii, iantam in animo gessit benignitatem, ut in om- nium menlibus infloens etiam malos ad affectum amo- ris sul attraberet; adeo liberalis exstiiity ut privilegia et Ecclesiarum praedia, qua; pater sous fisco associa- verat, jure proprio reslauraret; adeo clemens, ui popali iribuia saepe indulgentiae largitione laxaret, opes suas in miseris et ihesaoros soos in egenis recondens, sciens ad hoc illi foisse collatum regnum, ui eo salubriter fraeretur. Haec ad laudem Dei nos- iri et confessorum ejus Leandri et Isidori, qui talem a Domino discipulum obtinere meruerunt.
GAWJiJ^e^-:
• •
cgrcssurum, quamdiu frater meus in hu]us peregri- nationis corpore superstes stcterit : ipse enim hoc pro- posito sacramenti firmavit. Beatus autcm Leander, pastoralibus jugiter curis expletis, post reccptionem Dominici corporis ei sanguinis, felicissime in Domino obdormivit. Hoc autem praetermittere jamdudum non existimo, qnod hic clarissimos doctor Leander ' fuit ab eodem patre Severiano, quo et Isidorus, geniius, professione monachus, et ex slrenuissimo monacho, multo populomm conamine, ipso rcnuen- te, Hispalensis Ecclesise constitutus est episcopus. :::yii*liiic suavis eloquio, ingenio praestantissimus,
S. Leandri episcopl ^*Jj?at^«i.<^i<<ls;4^**/ferr • •vfia quoque atque doctrina fulsit excellentissimus; scripH, — Successio S. Isidori, ^ ul ctiamfide cjus atque industria, populi gentis Hi-
14. Yidens itaque: ^J^fin ^^iFfrj^'^toim\qttsricJj jpajotrfmjper eumdem beaium adolcsceniem fralrem soosqoe a sanctis ^jifcs9fioVitfu>,^w*AecareAim*re-^' • sutfm^sftfcrum (ut supcrius scriptum est) ab Ariana gem, quem anie subditum habuerat, persequi; duos insania ad fidem catholicam revcrterentur. Hic nam- comites inclytos opibus ei nobiles genere, profanis que in exsilii sui percgrinatione composuii duos ad-
■ Sequentia ex Isidori Ghronico transcripia sont.
^ Goncilium Toleianum iii aera 687, Recaredi anno 4, Ghristi 580 celebratum.
c GregoriusTuronensit lib. ix Hist. Franc, cap. i**, appellat Athalocum, Arianm sectce episcopum, qui, cum ad conseniiendum eipaucorum faveretadulalio, commotus felUy ingressus in cellulam suamj incli- nato super lectulum camte, nequam spiritum exha^ lavit, Huic episcopo viaenlur adhaesisse Ganvisian ei Vulgemusy licei alii eorum non meminerint, et ab illis exciiati Franci in Narbonensem seu Gothicam provinciam irruisse.
(t Joaooes Biclarcensis Claudium Lusitanias ducem appeilat. Isidorus, Claudium ducem.
0 Biclarcensis. Sexaginta millia ferme Francorum noscitur infugasse, et maximam eorum partem gla^ dio trucidassc. Isidorus tot advenisse aii; addeas, nullam unquam in Hispaniis victoriam Gothorum vel majorem vel similem exstitisse.
' Haec, paucis hinc inde additis aut mutatis, iran- scripta suni ex elogio Isidori de S. Leandro, in li- bro dc Scriptoribus Ecdcsiasticis ; ex quo nonnuUa perperam hic scripta correximus. Ba antem ad S< Leandri Yiiam illustravimus.
33 VITA SANCTl ISIDORI. 34
versus haereticorum do^niala libros, eruditione san- A dorum episcopatu essc dignissimum, qui tam cxem-
ctarum Scripturamm ditissimos, in quibus vehe- menii stylo Arianam impietatem confodit ac detegit; graviter ostendens scilicet, quid contra eos habeat cathoUca Ecclesia, vel quantnm distet ab eis religio- ne vel fidei saeramentis. Exstat et aliud landabile cjns opnsculum, adversus instituta Arianorom, in quo propositis eorum diclis suas responsiones oppo- nit. Pneterea cdidit Florentina) sorori suae, de insti- iutione virginum et contemptu mundi, libellinn, tiiu- lonim distinctionibus praenotatum; siquidcm et cc- clcsiastieis officiis idem non parvo laboravit studio : in toto aniem psalterio duplici cdiiione orationcm conscripsit : in sacriGciis quoque, laudibus atquc psalmis multa dulcisonocarminccomposuit. Scripsit
plo boDi operis quam sermone sancia! praedicationis totam erudiret Hi8paniam,testabantnr : et ad beatum Isidorum accedenles, cum humilitalc et reverentia, communem omnium insinuant voluntalem ; suaden- tes eum onus archipnnsulalns, ad lolius Hispanise sa- Intem, subire; sed ille, qui omne sublime haudsecns quam suum prfficipilium dcclinabat, nulla ratione eorum desidcriis praebcbat assensum. Ad hoc reve- rendus princcps ct alnii pontifices, vidcntcs se sua- sionibus nil posse proficcre, non fcrentcs ultra, con- vocatis civibus uno spirilu, ad cumdem convencrunt Isidorum, pacaii vim facere. Goncurrentcs itaque populi, concitalo clamore bcali viri ccllulam diri- munt; atque, prout poterat, rcluctantem in vocejubi-
ctiam epistolas multas ad papam Grcgorium, ct dc B laiionis ad Ecclcsiam pcrduxerunt. Clamabat e.minus
bcatitudine unam, in quibus ab co archiepiscopale pallium et libros de expositionc bcati Job librumquc Pasioralis Regulae poposcit; et ut pro ejus fieret ad Dominum intercessio, pro morbo podagrico, quo admodum vexabatur, frcquentissime exoravil. Quae omnia a beato papa Gregorio, qui eum tcncrrime diligebal, impelravit. Alteram vero, ut in ante diclis prselibavimos, ad fratrcm suum Isidorum direxit epistolam, in qua praemonet cuiquam morlem esse timendam. Ad caeteros quoqne episcopos plurimas promulgavit familiares epistolas, et si non satis splendidas verbis, aculas tamen sentenliis. Sub Re- caredo regc catholico, Romani pontificis vicibus in Hispaniis fungens, floruit : eujus ciiam tcmpore mor- talis vilae terminum clausit, • pridie Idus Martii.
15. Translato igilur intcr angelos beato Lcandro, Hispalcusis metropolis tanto destituta patrono, die noctnque preces Domino effundebat, quatcnus, po- pulo SQO miserlus, eis pastorcm fidelissimum provi- derct, qui non solum cathedrali digniiatc, verum etiam morum sanctitate beato Leandro succcssor existeret. Huic vero petitioni eorum pius Dominus minime dcfuit, misericorditer eis annuens postulata. De tanti etiam palris decessu adjacentium ^ paro- chiarum episcopi admodum condolentes, convenerunt in unum, cum clericorum ci religiosorum convoca- tione, ut secnndnm sanctomm Palrum instituta cidem Ecdesi» idoneum prsesulem eligendo providerent. Horum siquidem electioni confirmandae rex serenissi
Dei scrvus, vol^ns cxcusationis praeiendere rationem : sed incassum, quia continentium aurcs suas populo- rum laetantium voces invalcscebant.
16. Perpendcns ilaquc Christi pra^co, se nulla posse ralione resislere, coactus cessit; atque in Hispalcn- sem antistitcm cum veneralionc magnifica est ele- ctus, tolus insigni?, totus signatus, tolus celebcr, totus pulcher, totus ainabilis, totus desidcrabilis, in- signis origine, honestatc, honore et majestaie ; signa- tus naiura, dignitale, gratia et disciplina; celeber doctrinis, cloquiis, praemiis et praeconiis; pulcher habitu, aspectu, delectu et cultu; amabilis obse- quio, alloquio, conciliis, patrocinio; desiderabilis specie, desiderabilis bonitatc, innoccntia vel justitia; C dcsidcrabilis pcrfecta charilate. Talis eligitur, talis deligilnr, tnlis cogilur, trahitur, adoptatur; talis in- fulatur. Diriguntur praelcrea nuntii ad gloriosissimum Gregorium vcncrandu; urbis romanae papam,utconfir- mata eIectione,debenedictione beali Pctri apostolipal- lium Isidoro sibi amicissimo archiepi«copaIe traasmit- tere dignaretur. Sanctus vero Gregorius papa, deele- ctione sibi dilecti Isidori admodum gavisus, Deo gratias egit, et nuntils honorifice susceptis electioncm confir- mavit; ^ pallium cum postulatis dirigens, etiam ut primatiaehonorem in Hispaniis exsequerctur,concessit. Decoratus igitur infula pjraesulari quantus vixerity quantus exstiierit, quantum profeccrit, quantaque fecerit, pontifex asserat, praesul affirmet, probet an- listes, episcopus testetur : dedaret virtus pontificem.
rous affuit Recaredus, nna cum principibus ct Hispa- D prodat scientia praesulem, doetrina fatealur antisti-
niarum nobilibus viris. Sed populus civitatis, quod conceperat animo non valens subticerc, majorum vota praeveniens, interim conclamabat, dignum Dei famulnm cpiscopatu Isidorum, qui in juvenilibus an- nis pro lege catholica virilitcr egit, et innumcras pro ejnsdem fidei defensione ab impiis sustinuit poenas. Regis autem et episcoporum et principum eadem erat volmitas, una concordia, eademqae senteniia, et Isi-
• Imo tertio Idus Martii, ad quem dicm Vilam de- dimus.
* Parochiam pro diwcesi usurpari in Vitis Sancto- mm ei apud S. Hieronvmum monuimus cap. 1. Ita praecipitur in Capitnlis Garoli M agni, u^ nullus episco*
tem, mores eloquantur episcopum. Erai enim semper pmdens, semper constans, semper modcstus, semper justus; prudens discernendo, prudens eligcndo, pru- dens diligendo, prudens inhaerendo : eonstans tole- rando, constans resistendo» constans caedendo, con- stans persequendo ; modestus appetendo, modeslus inquirendo, modestus atendo, modestus pareendo ; justus meditando, justus loquendo, justas operando,
pus in alterius parochia ordinationes faciat.
^ Lectiones in Breviariis Hispanicis et Romano cardinalis Quignonii, eique pallium misit in Hispa' niam.
35 VITA SANCTI ISIDORI. 36
justasperseyerando^probQSubique, devolusubique, /1 pauperibus Gbristi temporalia subsidia provide ad-
utilis ubique,expertus ubique ; promplus ad iucipien- dum, promptus ad obediendum, promptus ad agen- dum, promptus ad iusislendum , devotus ad medi- tandum,devotus ad proloquendum, devotus ad oran- dum, devoius ad posiulandum, devotus ad obedien- dum, devotus ad impetrandum; utilis ad persuaden- dum, ad dissuadendum, ad dispensandum, utilis ad compensandum ; expertus ad evellendum et aedifi- candum, expertus ad plantandum, prae oculis semper habens passiones Filii Dei, non inani gloria elevaba- tur : nam, omnium se servum exhibens, plus amari appetens quam timeri, atque magis prodesse quam pr8eesse,cunctisamabilemet benignum se praebebat; jejuniis, orationibus, et sanctarum Scripturarum me-
ministranda, episcopi dignilate se vocatam, non poi- nus operibus qiiam sermonibus fatebatur,
CAPOT V.
Cura in imtitutiones clericorum^ fnonachorumt lai" corum, — Jter Romanum, — Pluvia impetrata. — Mortuu resuscitata,
17. Circa clcricorum vero et scholarium curam ita
sollicitus erat, ut ex ipsa vehementi invigilantiam sin-
gulorum patrem probarent. Parum enim sibi vide-
batur vicinis clericis scholaribus providere,quin etiam
undique vocaret, ul magis haberet quibus sua impar-
tiretur beneficia, quos per se ipsum in sanctarum
Scripturarum paginis erudiret, et temporalibus ali-
moniis provideret. Concurrebant ergo clerici, tantum
ditationibus insistens;ex vilissimis cibis non ad cu- B PA^i*^"^» °on solum audire, verum audire sitientes;
piditatem, sed ad necessitalem parum sumens ; sibi parcus, aliis largus nominabatur; eamdem morum gravitatem quam prius, eamdem sectabatur humili- tatem. Idem enim constantissime perseverabat, qui prius Aierat; et, crescente dignitaie, augebaotur ei Spiritus sancti dona; atque ita plenus auctoritate et gratia, ubique lans sanetitatis ejus, et lucema, inde- ficienti lumine accensa, jam non sub modio posita, sed super candelabrum constituta, ubique cunctorum laudibus ferebatur; ita ut etiam multorum doctorum pneelarissimae lucemae, suo splendidissimo lumine de bono in melius magis ac magis accensa^, igne sancti Spiritus conglobato, splendiflue redderentur. Cunctorum etiam se debitorem astruens, praiter alios
qui benignissime patrio susceptos affectu horUbatur, ne ab eo prius discederent, quam in lege Dei edocti sibi et catholicae Ecclesiae profuturi clarescerent ; et ut removeret ab eis materiam vacandi otio, extra Hispalensem civitatem mirae pulchritudinis exstru;(it monasterium, a quo nulli scholari exeundi ante qua- driennium licentia pra^bebatur.Quosdam autemeorum qoi ditiores vldebantur, et inesse recusabant minis- terio, quos veritatis spiritu demonstrante, in Eccle* sia Dei opere et sermone potentes futuros esse prae- vidcbat; ne occasione comperta, vana quaeque per gyrovagationem meditando, mentem a studio revo- carent, ferreis aslringebat compedibus. De quorum cdllegio sanctissimus quasi Lucifer emicuil ® Ilde-
hocdono radiantes, inerat ei quasi proprie proprium, Q fonsus, nec non et gloriosus Braulius Caesar Augus-
scilicet gaudere cum gaudentibus, flere cum flenti- bus : el miseromm aerumnas, compassione pia in se transumptas, poiius ipse quam illi sentiebat ; et ele- emosynarium largiflua donatione pietaiis studio de- tergeHat. Tanta siquidem aderat illi copia largicndi, et eontinua hilaritas tribuendi, ut in multomm ad- miraiione nullus valeret percipere, neque etiam ipsi •familiares ejus, unde tantomm censuum sibi largi- tas proveniret. Quantum vero largus per omne vitae sutt tempns exstiterit, soli Dco reservatum est nosse. Didicerat enim serenissimos mores, plus in tribuen- do qnam in accipiendo gaudere ; sibi parcus et quo- dam modo avams, cunctisvero affluens, ditabat mu- nificentiis universos. In prosperis et adversis uuus
tanus episcopus. Et quia nop semper personaliler, pluribus emergentibus curis, prout optabai, poterat eis continuare doclrinam, ubicumque in lege Dei se- dulos, et ad bella spiritalis certaminis aptos specu- labatur magistros, multis honoribus attollendo humi- liter precabatur, ut sui optati laboris non immemo- res, in scholaribus docendis continuarent operam efBcacem. Non enim sibi videbalur nefarias haere- ses a vinea Domini radicitus posse evellii nisi cle- rici et quique religiosi, fama sancliiatis et instantia praedicationiSy populis insisterent. Fomes namque et occasio totius mali et haeresis, morum lapsus cleri- corum et religiosorum, et segnis contemptus scien- tia; Scripturarum exstitit. Super religiosos quoque
vultus ejus semper, clara hilariiate praeventus cun- q monachos, eremitas, atque secundum palrum regu- ctis laelior occurrebat. Non illum cunctis virtutibus las sa.>cuIo renuntiantcs summo opere invigilabat.
inimica eiatio asserebat ; sed in omnibus placidam praetendens humilitatem, potentissimis et pauperibus charissimus habebatur in tanto etiam apostolatus cul- mine snbllmatus, non ad cathedram, sed ad curam ; BOB ad honorem, sed ad onus ; non ad principandumy sed ad serviendum ; non ad subditomm marsupia evaeuanda, sed ad facinora exstirpanda; non ad quietem, sed ad laborem ; non ad diversomm sapo- ram fereula vel pocula exquirenda, sed ad divina precepta populis demonstranda ac suadenda, et ad
ne qnis eorum inopia mergeretur, aut verbi Dei inedia deperiret, necessitate compulsi, per diversa quaeritando, lapides sanctuarii dispergerentur ; et color auri optimus, scilicet propositum sanqtoram viroram, mutaretur, et pervagatione medianie san- ctae conversationis obliviscerentur ; et concupisceittiis illecti et abstracti, saecularibus curis implicarentur ; et regularibus frenis laxatis, sc diaboli subderent servituti. Sicut mater unicum amans filium, ita om- nibas charitate anneius, pandebat umeiii^ut Mram
* Goluntur S. Ildefonsus 23 Jan. et S. Braulius seu ^riulio 18 Martii : ad qttonun Vflas haBO latins indicantur.
37 VITA SANCTI ISIDORI. 38
beaevolentise sinnin. Sicut gallina congregat pulloa A qoid defonne, sed maxinie legi Dei contrarium h^-
800« f ub alis, itn protegebat eos a facie malorom : ne adversis pulsi incursibus vel egestatis pressi an- gusUis , paterao sublato praesidio , extra quam Qorma poseit, affligerentur. Sicut aquila provocat ad volandum pnllos suos, ita ad coelestia desideria piis monitis animabat; ipse prius coelestibus operibus iohaerendo saper eos voiitans, illius sancUssimi apostoJi Paoli exemplar secutus, ne forte, cum sine exageralione operum aliis praedicaret. judicio depre* bensus evangelico, dieens et non faciens, reprobus effioiretur« Quis namque sanetarum congregationum frater, molestia animi vel corporis pressus, infirma- bator, ipso noa ad sanitatis remedia succurrente? Quis inimici tentationibus scandalizatus urebatur,
bnisset obvium, non parcebat oculus ejus; et ne crescendo augmentaretur sollicitus^ quam celerrime principiis obsistendOy delere de populo Christiano et exstirpare nitebatur. Sed et Apostolicas sanctiones atque decreta sanctorum patrum, sanctseque Romanai Ecclesiae prsecipue instituliones, in cunclis Hispania- rum ecclesiis instituebat. Tradebat ccelestia et hu- mana jam strenuus legislator ; leges dabat, modestiie et honestati convenienles, prsebens se ignem uren- tem, in consumeodo nemora criminnm; ct aquam frigidissimam, in frigidando ardores tentaiionum. Denique quae civitas, quae soliludo, quae b marka.quse hujus doctoris non seaserit beneficia ? Peragrans ita- que Dei servus, fidelium mentes verbi Dei pabulo
illo non studio pastorali aquam sanctae preedicatio- B reficiendo, pauperes Chrisii in eleemosynis recrean-
nis desuper effundente? Poriabat onera subditorum, digoum ducens ipse solus in sollicitudinibus saeculi tribulari, ut sancti viri perturbatione submou, ha- bentes victum et vestitum , soli Deo studerent plaeere ; credens se eorum intercessionibus, si quid ei deerat, promereri. Quamvis, etiam suae et aliorum coDSulendo saJuti, mnliepum pro posse vitaret prae- seoliam, quaseunque tamen moniales vel religiosas in Dei laudibus cemeret permanenies, mira venera- batnr aiTectione; et ne temporalium spiritualiumve aibi deesset copia, assiduis largiiionibus providebat. Per Hispanis igitur regiooem plurima nec non et pul- chra aedificavit monasteria : in quibus utriusque se- zoa religiosemm tormas, ad laudem et gloriam di-
do, haereticorum dogmata sollicite persequendo, in universis Hispaniarum provinciis ; ad inclytam per- venit urbem Romanam, summo pontifice id humililer postulante; qui quanto honore et reverentia a ro- mano antistite et cardinalibus fuerit receptus, non es mostrae disserere valeludinis; sed ex officiis et dilectionis obtemperantiis erga eum exhibitis per- facile lector conjiccre potest. Onere namque totius £cclesiae sibi imposito, omnes se ei quasi patri pio, salva apostolica exccllentia, offerebant benigae, ut etiam, si liberet, genere nobillissimi, moribus famosi, dignitate praecipui, famulorum vices sopplerent, ei^ humililale quae poterant ministrarent : dignum du- centes prudentissimi viri, ut quia pro fide catholica
vioi nominis congregavit. Tradidit etiam eis « regu- C ^^ Ecclesiae Romanae honore ipsum, despectis tor-
lam, quam ipse secundum apostolorum insiitula ediderat, quam pro loci varietate et Dei servorum viribus deoentissime temperavit, docens unumquem- que stare io gradu et gratia qua vocatus est; et in officio qoo in saeculo fungebatur (dum modo sit ho- nestom), in monasterio quoque, secundum praepositi sai imperium, si oecesse fueri^ humiliter deservire. 18. lode non cooteotus (prodesse) uoi soli pro- viociae, qni omninm fidelium ulilitati se natum cre- debat; per civitates ei regiones egressus, in sacris tubis novi et veteris Testamenii clangendo, ad coe- lestia desideria animabat electos; vel contra mundi rectores teoebrarum harum, ad spiritalia (bella) hortabatur. Ubique tuba personat Evangelii, ubique
mentis principum, morti exposuerat^ et multis scri^ pturarum senlentiis matrem Ecclesiarum omnium comprobaverat ; ab eisdem Romanis condigno vene- rarelur honore : placuit etiam cunctis ut ecclesiae praelati ad sanctam « synodum convenirent, ut s1 quid inhonestum reperiretur aut ambiguum, cum eodem sanctissimo corrigeretur Isidoro : quem sum- mo desiderio in Romana curia ad sui decorem deli- nuisseot, nisi in Ecclesiae detrimento, ipso insi- nuante, hoc cessurum agnoscerent. Dimissa iiaque synodo, quidquid voluil in romana curia ordinavit, et omnibus affeciis mcerore dimissis, cum maximo honore et apostolicis muneribus in Hispaniam regres- sus est. Experti siquidem erant eum inter caeteras
annonUatur Gbristus, ubique sanctae Trinitatis lau- D virtutes prophetiae spirilu clarescere, et ita multa de
des resonani, et oon est qui se abscondat a calore ejus; quoniam io omnem terram confessoris sonus exivit^ Nam quos pnesentia sui corporis illuslrare non valebat, missis epistolis et nuntiis roborabat. Quidquid iodecorum, quidquid incompositum, quid-
• Regula S. Isidori exstat inter opera ejus, et seonsim parte iiCodicis Regularum a Luca Holstenio editi. Citant eum Benedicius Anianensis abbas, in Concordia Regularum et Smaragdus monachus, in eommenurio ad Regulam S. Beoedicti.
«» Marcka^ seu marcha pro limile provinciae, aut inl^gra limitanea provincia, accipitur passim in ac- tis sanclorum. Coosule dicta 6 Februar. ad Yitam metricam S. Amandi per Milonem c. 2, litt. 6.
« Fnisse anno 601 Romae diio concilia habita tradit
futuris, tanquam essent hislorialiter acta, magis evangelizare quam praedicerc videbatur. Revertcnte autem eo factum est gaudium magnum et tripudium in ccclesia Hispaniarum. 19. Cnm aulem sanctus doctor ad Galliarum fines
in synopsi sua Conciliorum Labbaeus, quorum aliud
Sro monachis constitutum edidit,aliud adversusAn- ream Graecum, sub monachali babilu impostorem. Quidui aliqua similis synodus praesente sancto Isidoro habita fuerit? Ejus mentio fit in breviariis Hlspani- cis. At publicum aut solemne illud conciiium non fuisse, arbitramur, cum Ambrosio Morales, lib. xu, cap. 21; Mariana lib. vii c. 7; Padillat, ceot. V|i, c 22, et aliis.
39 . VITA SANCTl ISIDORI. 40
appropinqaaret, iiarc luagniticavil Dominus agereAcia; scilicet sanilas corporis, acris lcmperics, ct
cum sancto suo. Gum enim Galliarum et Hispaniarum provincise siccitate aeris nimia laborarent, et ex pluvise defectu fruges, arbores atque herb% aresce- rent, et homines ex ipsa inlemperie gravem corporis sustinerent molestiam; sancli anlistitis audientes advcntum, laeti et alacres, dc solita Domini pietate oonfisi, qui in servo suo semper operabatur insignia, cum crucibus ct lampadibus de singnlis civilatibus ei obviam procedcbaut, postulantes ut pro cis ad Dominum preces fundere dignaretur. Narboncnses vero, prope eo veniente, clamabant dicentes : 0 pie Hispaniamm doctor Isidore, tuis sanctis orationibus fusis ad Dominum, ab imminentibus periculis erue nos : advenisti desideratus, per te ubique a Domino
exttberans frugum ac fructuum abundantia : pi*«- terea, quod sanctius ac carius amplectendum, si illi« batam fidem servabitis, peccatorum indulgentiam conscquimini et bravium remuerationis setem»^. Nunc igitur, confirmatc corda vestra in charitate Christi Filii Dci, ct nullatenus circumveniamini a scductoribus, qui circuerunt mare et aridam ul fa- eiant unum prosclytum, aetcmis flammis horribiliter concremandum. Lupi sunt infiusta edacilate vora- cissimi, qui non veniunt nisi ut mactcnt ct perdant, cxterminantes facies suas, ut apparcant jejunantes hominibus, et per hoc facilior ejus decipiendi aditus repcriatur. Haec et his consimilia perorans sanctus venit ad hospitium, ut defcssa membra rcfoveret.
solita praestentur beneficia. Bealissimus vero doctor, B Populus intcrim per vicos et plateas Dci nostri ma*
ut erat compassione promptus, imperat silentium; et verbi Dei cibaria esurientibus apponit populis, admonens eos, ut una secum Domini invocantes mi- sericordiam, sanctse Trinitatis fide praeambula ct omni haesitalione postposita, filii Dei poscereot be- neficia. Inde vir sanctus, clevans manus ad coelum, Dominum precabatur, quatenus ad gloriam sancti sui nominis, populo suorum peccatorum rcmissionem, corporis sanitatem, aeris temperiem, pluviarum lar- gitionem, atque fructuum abundantiam dignaretur impertiri optatam. 0 mira virtus orationis sancto- ruml Cum enim aeris serenitas nimia esset ei solis ardore a^sluarent universa, post touitruorum repcn- tinos mugitus ac fulguris contiguos ictas tanta subsc-
gnalia collaodante, maledicentes, detcstantes eos, qui Dci et virginis Filium Dominum nostrum Jesum Christum, vel sola cogitationc Dcum essc verum, cum Patre et Spiritu sancto permanentem in seter- num, ncgarcnt '^.
20. Gum appropinquasset almus doctor ad Hispa- lcnsem civitatem , obviam ei processit utriusquc sexus populorum multitudo, clericorum, scholariam, monachorum et laicorum : qui in hymnis et laudibus, in voce jubilationis et tripudii, eum susceperunt cum gaudio magno. Concurrentibus itaque omnibus, ut saneli Patris tangerent fimbrias, ex compressione turbarum, quapdam mulier pracgnans prspfocata spi- ritum exhalavit. Quod Sanctus ceraens, ut crat mise-
cuta est aquamm inundanlia, ut quis non vidit tcm- C ricordia3 visceribus afflucns, ubcrtim flevit, verba
poribus r^tro actis hujus pluviie comparalionem. Beatus vcro confessor, iclibus fulguris undique agi- tatus, totus ardere videbatur. At omncs timore mor- tis cxterriti, sancto rclicto, adecclesiasconfageruni* Qui autcm aegroli humeris bajulanlium subsidia beati patris cxpctentcs advcncrant, sua^ immcmorcs imbecillitatis ctiam caeteros fugiendo prcecurrebant cum merito : omncs enim B. Isidori obtentu pri- stinie erant redditi sospitati. Caeteri vero, in infirnio- mm sanitalc pcrpendenies a Deo facium miraculum, animati viribus ad sanctum accedcrc cupicbant ; scd nullus erat, qui pne foribus auderet progredi, coruscaiionc simul et pluviarum inundintia prohi- bcnte. Supcrsedens itaquc Christi praeco usquc quo
orationis ad Dominum tacitus fundens. Post aliquan- tulum vero spatium mulier surrcxit, voce magna di. cens : Benedictus tu, pater sancte Isidore, ct benc- dictus scrmo oris tui : sacris namque orationibus tuis cgo, et qnem gesto in utero,non solum praesenti vitae redditi, verum ctiam de manu snmus emti inimici. Populus ad mulierem convcrsus, sciscitabantur qua- liter cvenissct ei. Ad quos illa : Egrediente, inquit, anima mca et filii mei, qui in utero est, de corpore, caterva da^monum affuit, qui nexihus igneis nos ad poenarum loca rapcre parabant; ct gloriosissimo pa- trc nostro pro nobis oranlc, audita est vox dicens : Revcrtantur anima? horum in corpore suo, quoniam amicus Dci Isidorus orat pro illis. Quo audito, unus
imbres cessarcnt, concurrit ad eum universa multi- D aogeloram sanctomm qui scmper sunt cum beatis-
tudo, laudantes in sancto mirabilia noslri Salvatoris. Bcatus vero pontifex cos blande exhortatur, dicens : Eccc, fratres, quantum obtinet sanctissima^ Trinita- lis fides intemerata. In nomine individuae Trinitatis petistis a tribus vel pluribus erui pcriculis, et tria vobis a Domino et etiam plura sunt collata bcnefi-
■ Sequcbantur nonnulla inserla de Mahomelis pncdicatione in Hispania. et quomodo a diabolo mo- nitus sit recedcre m Arricam propter adventum S. Isidori : qua; falsa et adscitilia ccnsct Nicolaus An- tonias. Disputat dc iis Tamajus, qui opinionem unam et sine apice veritatis adstructam vlamitat cum Mo^ rales, Padilla, Mariana et aliis. Quare nos ea ex hac Yitft diminamus, maximc quia compcndium hic rc-
simo doctore Isidoro, nos ad corpus rcduxit. Elevans itaque omnis populus vocem in coelum, laudes cla- rius Altissimo pcrsonando, eum in urbcm dexerant. Tantam siquidem paccm per cum Dominus contuHi Ecclesiae, atque tanium intulit terrorem universis su- perstitionis filiis,ut funditus ab Hispaniis onini exstir.
latorum legi potest apud Lucam Tudcnscm lib. iii Chronici sub Sisehuto rege el lera 674 ; item apud Maximum, in Chronico, ad annam 606 ; Luitprandum, ad annum 607 ; ct similcs auctorcs nuper excogitatos, quasi exinde Hispanise accedcrct aliqua gloria. Quid- ni tamen Mahometicae pravitatis seminator aliquis, temporc Isidori ex Africa in Hispaniam trajecerit, matureque detccius, coactus sit sibi faga consuicre.
41 VITA SANCTl ISIDORI.
paU haerelica pravitale, uullus reperirctur qui vel- h
42
CAPUT VI.
let vel auderet haeresim nomiDare. Et ne aliquod
miaericordia; opus vir sanclissimas inexpertum pra^
termitlerei, si qua de pueilis ssecularibus pr» iuopia
infamem cogeretur ducere vitam, Dei minisler celcr*
rimc prsveniendo, miserabilia rescindebat vola, nu-
piui vel mooaslerio, pro ejus electione, tradendo. Si
quem etiam de laicis in lege Domini volantarium
reperisset, nimia venerabatur dilectiooe, et inter
suos secretarioA amicabiliier annolabat. lonnmerabi-
les fere squalore carceris maceratos vel etiam capti-
vos, large daiis muneribas, liberavil; et alicno aere
illaqaeatos, creditoribus data pecunia, utrosque gau-
dentes effeeit. Reformandae etiam pacis inter discor«
dantes erat illi maxima cara; et nunc eedesias con-
struendo, nanc monasteria restaurando, nanc pontes B
innovando, veritatis operarius soliicitus permanebat ;
illad Salomonicum ssepius suis proponendo, mulla
mala docuit otiosi^. Tanla erga eum reges et prin-
eipes vincti tenebantnr dilectione, propter apostoli-
cam qua fungebatur auctorilatem, ut eum palrem
humiUter venerarenlar sanctissimam, et quaeque ab
€H> sibi imperata perficerent cum summa devotione.
Hinc in prindpibus florentem obedientiam cerneres
monacborum, dam qui regis vel alicujus principis
incurrissei offensam, et per aha ei reconciliari nequi-
vissei, ad extremum refugium securus accedebat Isi-
dorum. Quis unquam ad eum peccator moestus, tur*
bulentus, vel desperatione suffossus accessit, et non
in verbis gnuia', qu» mellifluo ejus ore effluebant,
statim viribusresampiiSfSpe venise et gratia^ anima- ^
iu9y laetus ei bilaris et ex animi contriiiooe justus
effectus, gratias agens, repletus bonis discedebat ?
Quicuuqoe ad eom cujuscuaque professionis acce-
debaut, sue aasidaiiate visioois ei*usu locmionis at-
que exemplo boni operis ab ambitione teraporalium
quiescebaniy ei veritaiis lumine succensi, in deside-
rium sterme lacia inardescebant. Quantse autem ex-
stiierit virtuiit ei miracolorum vibraiione coruscus,
si omoes bomaoi eorporis artos vertereotur in lin-
goam, proloqui noa auderent. Prseterea futurorum
providens utilitaii, iooumerabilibus fere seotentiis ct
verbis praeclaroe edidii libros, quos enumerare loo-
gum est, tamen eosbeatusRrauIiusCaesaraugustanus
epiftcopus m parte enimerat. Scriptis postquam edi-
dii aJphabetum « papite judicum, alphabetum verba- D
iium, aiphabetum tbeologicaram disiinctiooum, atque
a/pbabeium librorum; oratione fioem faciens, oralio-
ois scripsit Alphabetum, futuros plangens Gothicae
goiiiis errores, simul eversionem, in quo quotidie
Doxnino psaUebat,quod io hoc opcrc duximusanno-
l^odum.
b(^
Ad pairi(gf Nicolans Antonius annoiat mendum • emeodari oon posse, quod indicati alphabeti "***iis roeminerit.
, . Bsi ea sijnodus Hispalensis n apud Loyasam, ha- »**^ aono regni 8!, Sisebuti 9, Christi 619 aut se-
Patrol. lxxxii.
Alphahetum Orationis ad tentamenta rcpellenda Adversarii et Dei gratiam promercndam. Audi, Chrisle, elc. ( Vidc infra inter Opera sancti Patris.)
CAPUT VIL EpistoUe ad varios. Praeterea epislolam quam ad S> Masonum Emcri- tenscm archiprffisulcm dc rcparationc pia;htorum post carnis lapsuni, S. Masono cum inslantia humili postulante scripsit in hoc opere ampliamus ; eo quod sit perutilis, non solum episcopis et personis eccle- siasticis, veram etiam cunctis ad Deum per poeniten- tiam redeuntibus.
§ 1 . Ad sanctum Masonum Emeritensem archiepis' copum. (Vide infra ad epistolas S. Palris.) Piures eliam multarum qua.*slionibu8 promulgavit episiolas, quas si non ad plenum, tamen ex parlc du- ximus adnolandas, ut Sancli virtus ct potestas in eis innotcscat mundo et Christi fidelos erudianlur. fi 2. Ad Braulium discipulum suum. (Vide infra ad
epistolas S. Patris.) § 3. Braulius Cassaraugustanus episcopus ad Isi"
dorum. (Ibid.)
§ 4. Ad sanctum Braulium. (Ibid.)
§ 5. Ad sanctum Eugenium Toletanum archiepisco"
pum. (Ibid.) § 6. i4(/ Leodefredum Cordubensem antistitem.{lhi6.)
CAPUT vm.
Synodus Hispalensis. Hmreticus conversus, ccecus il' luminatus. — Epistolx ad varios. 27. Hccc de innumerabilibus fere sufficiat ad prav scns : si enim cuncta quae occurrunt de eo pra;sfrin- gcre voluerimus scriptis, tempus nos facilius quam copia deseret. In his namque sanctis operibus omnc vilae suai tempus exercitalus, fama scieniiaB el viria- tum ejus universas regiones complevit. Multi itaque nobiles et peritissimi, desideratum cupientes videre Isidorum, alterius audire sapienliam Salomonis a fi- nibus lcrra) veniebant. Veniebant alii ut doctrinam ab eo salutarem percipcrent; alii vero ut vidcrent mirabilia in nomine Domini facientem : veniebant iniirmi ut saoarentur a languoribus suis, quia virtus Dei de illo exibat et sanabat omnes, alii autem ten- tantes accedebant erronei^ de seipsis praesumentes, si forte possent eum capere in sermone. Quorum prava^ semulationis tempore quo ad ^ synodum His- palim conveniebant episcopi, advenit <" Gregorius, re suo couirarius ^ nomini, haeresis Acephalorum an- tisles, verbis garrulus, lingua disertus ; paralogicis syllogismis promptissimus, in disputationibus acutis- simus, qui, quasi fluvius rapidissimus, multos sibi cbsistentes fidelium, qui electi videbantur, ab sanctae ecclesia3 horto evellcbat, et in mortis exitium secum infallibiliter pertrahebat. Negabat enim in Cbristo
qucnte, cui profuit ipse S. Isidorus metropolitanus, intcrfuere septem cpiscopi suffraganei ejus.
« Grcgorius Syrus natione et ipse episcopus, cujus factiouis hisloria exstat indicta synodo can. 42.
' Gregorius Grsecc vigilem aut vigHantem significat.
43 VITA 6ANCTI ISIDORI. 44
daas csse substaotias, et non verum Deum ex Deo /1 phetice spiritu, quo clarissimus refulgebat, obitis
sui diem longe ante discipulis prassignavit. AttolIilQr
Patre ante tempora permanentem, sed pumm tantum hominem asserebat. Hicad B. Isidorum cum yenisset, pctcbat ut in conimuni audientia sibi cum eo inire disputatioois certamen audendi tribueretur facultas ; sperans se, elsi eum non superare, tamen nec ab illo superari ullatenus posse; et hoc deveniret in^multo- rum cVcrsionem, si ita succedcret, sicut haereticus praenotaverat. Beatus autem confessor, praevidens hoe ad utilltatem catholicse Ecclesiae a Domioo dispensariy ejus petitioDibtts benigne annuens, statnit dicm. Gon- vocat fideles, judices eligunlur, qui partibus auditis, contra succumbentem dignam pro obtinente ferrent sentcntiam. Quid plura? Initur ceriamen, et diversa- rum Scripturarum concurrentibus testimoniis, cedit
clamor scholarium, monachorum luctus substruitur, mooialium singuUns erumpit, atque popnli gandiam convertitur in moerorem. Beatas aatem confessor eamdem, quam semper habuerat, de Boclesie Dei grege sollicitudinem gerens, jussit omnes Hispaniae cpiscopos, et abbates, et principes, ad Toletanum syn* odum convocari; exoptans summo opere, quatenus antequam migraret de corpore, clericalem ordinem iu fraterna concordia, laicalem vero in perpetoa di* mitteret pace. Ad quam * synodum cam ventum fuisset, in primis ut in fide saoctae Trinitatis perma- nerent exhortabatur, banc de unitatis esaentia ac penionarum varietate proponens distiDCtionem, unum
h»Teticus episcopo, quia non poterat resistere sa- B scilicet essentia et natura, indivisibilom, verum
pientiae et Spiritui, qui loquebalur. Admirans ergo super docirina domini, non exspectatut sententia jn- dicum proferatur, ipse proprio ore se acclamans
victum.
28. Populis vero cum episcopis et clero pia devo- tione Deum laudantibus, eo quod prostratus sil Chri- stianorum praedo, qni seducebat iilos die ac nocte, csecus quidam astitit, importunis vocibus conqueren- do : Heu» inquit, alme doctor Isidore, diu est quod de tua sanctitate percepi famam; sed nunc assistens, booitate tua privatus, te videre non mereor. Intulius aatem eum Gregorius, B. Isidorum dissimnlantem precabatur ut pontificalem chirothecam, quam manu tenebat, sibi porrigeret. Qua impetrata, in coospectu
Deum, de qao Moyses dicit : audi, Israel, Domiiiua Deus tttus, Deus unus est : qui nequaquam vei cogitatione a fidelibus est divideodus ut non in laby* rintho erroris volvantur :'qai ubiqae totus et integer est, per essentiam sive per praesentiam mtgestatis, quod idem est; intraomnia, sed non inclasus; extra omnia, sed noo exelusns ; nec loctliter tamen : qui cum sit simplioisBimas seeundum majestatia divinitatemt cst tamen trinus secandum personarum distioctioDem; Pater ingenitas, semper omnipoiens ; Filtus anigeni- tus de Patre, semper inseparabiliter natus ; amboram autem Spiritus, inseparabiliter a Patre Pilioque leffl- per proeedens ; unde et unum sunt. Prasterea in una Ghristi persona doas profitemur nativitates atqne ua
omnium fidus surrexit; et cseci oculos ea tangens, C Lura8;anam8cilicet8empiternamexPatre»aecandam
clara voce dixit, Dominus Jesns Cbristus, qni per B.
Isidornm ocolos mei cordis illuminavit, sanctis ejus
meritis oculos corpoHs tui ad coofirmationem fidei
dignetor illumioare. Quo dicto* de palpebris caeci san-
guine erumpente, visum recepit, vociferantibus in
laudis jubilo exinde populis. Beatus antistes, vix si-
lentio impetrato,docuit Christum JesimiverumDeum
et verom homioem esse colendum, atque io una ejus-
dem persona duas esse substantias, divinam scilicet
et huinanam : divinam, quia Deo Patri semper manet
cosetemum; hamauam, quia ex intemerata matre
virgine coepit ease hodiemus.
§ i. Epiitola beati Isidori ad Braulionem. (Vide in-
fra ad Epistolas S. Patris.)
§ 2. AHa epistola ad eumdcm, (Vide ibid.)
g 3. Epistola BrauUonis ad S, Isidorum, (Vide ibid.)
§ 4. Responsum S, Isidori. (Vide ibid.)
CAPUT IX.
Synodus ToUti habita. — Prceclara in morbo prm'
paratio ad felicem obitum,
32. Cum igitur gloriosus doctor Isidorus diversis
coruscaret miracolorum signis, et fama sanctitatis
ejus per universum fere orbem diffnnderetur, pro-
* Ha^ est quarta synodus, sub Sisenundo rege ce- lebratat sub ^uo et ipse diem suum obiit Isidorus, ut Ildephonsus tnnuit, Sed nihileorum qucepostea huic synodo tribuuntur, diserta scilicet fidei confessio in ea, nisi aliis verbis legitur, Quare auctoris licentia ha^ fuerit non laudanda, suo potius quam synodi
quam Deo Patri tequalis maoens, est immortalis et im- passibilis, alteram vero temporalem ex matre, cum anima aesumptam, secundum qoam pro nobis pati at* que mori dignatus est ; unde veru8 Deas et Terus bomo in ona persona est. Quid aatem sit gtgnere, nasci vel procedere, hoc si non capimus aina mentis, eapiamos sinu fidei ct salvi erimus. Omnes nefariat baere^es, pon minos quam suum prsecipitiam exhortans, ener- vavit et anathematicavit, maxime exsecrabilem et odi- bilem Arii sectam, neenon et Aeephalitaram nefa- riam saperstltionem : quas ipse a tota Hispania et Galliis vehementi invigilatiooe, firatris soi prsedeees- sorisque Leandri, sanctitate et doctrina perspicui, ftilciente stadio, gladiis verbi Dei perseqaendo eli« B minavit, eonfodit ac penitus enervavit. Romano etiam pontifici; loco beati Petri apostoli substitato, eo quod sit Ecclesise Dei caput in his quae ad Deum pertinent, a fidelibus omnibus debere ot>edire, cla- rissimis sanetamm Scriplararum testimoniis appro- bavit : >» quibus eliam contestando prohibuit| ne unquam membra a suo capite sejungerentur ; volmti- bus prsesumere, maledictum iuientans. Regibus et principibus leges instituit ; Ecclesise Christi sacerdoti-
sermone pronuntiare maluisse, Ita Nicolaus Anto- nias : sed in Toletana synodo strictius dida» latius explicantur in synodo Hispalensi n, can. 13.
b Idem observat nihil tradi de Romauo pootifice io dieta syiiodo Toletana iv^
45 VrrA 8ANGTI ISIDORI. 4«
bug catbelicain fidei refuitm trndidit; • officit et A monAchoram» sanctimoDialium, quoram saDCtas coqp
frtii» cuneCorum orriinum expoauit, aacrorum jura attendil dTibaa, et cunctis domesticit fidei populia diaciphBafli Gbriatianffi religionis insinutTit. Ad ulti- mim TefOy eum omnia biec easent ab universia ap- probalB» aiter Moyaes atqne nostris temporibus le- glalator, ore propbetioo proaecatus eat diceos : Gum la bis traditionibua permanaeriiia puro corde, in pneaenta Tita pace fruemiDi et bonia, el in setern gioria congratulabimini laude perpelua; cum aotcm b8E>o pneoapia dereiiqaeritia, apprebendent tos mira ma)a, et cadet gens Gothorum fame et gladio inimi- eortm tt peaie. Gum autem eonverst ad Dominum Deam Teatrom fueritis perquirentes ea, possidebit semei Testrum portas inimicorum suorum et erit to- bis gloria major quam fuerit unqnam. Poet hsec ae^ eepta btnedictione Talefacientes Saacto, omnea ad propriaaoDl reTtrti*
39. Bettos tulem Isidorus primas, per aliquot ilm Toleti mortm facisaSy verbo staot» prsBdicttio- nit lidbtigtbilit persistebtl. Et licet plurt montstO' rim ttrrit Dti construeret miro opere, dum essel Toleti» ptTTissimt ertt eellt eooientut. Inde regres- sut Hii^Mlim, cum ^ fttigatum >eorptts egritudine ataidat tninae nttart subtiliter proTideret • (licet in maltomm tdmirttionem Itrgt eleemosyntrum distnbatione temper f^rit usus), tanta eleemosyna cominuls dlebnt, per sex menset seu tmpKus, plus- qatm enl solilus, montehis, tcholtribtts et ptape» rilmt tb to ett erogttt, ut tb oriente sole ueque td Tetpemm m dittribaendo ptuperibus tubstantiam ^ milttm, mtnerel occuptlns. Post bsec infirmittle a>friladiiiis fsstat» dam ftbris in eorpore conTtlesee- rtl el eibam ejioerel debilitttus siomtohus (ut suis exemplam relioquerel poenitendi), td pcenitentitm conTtlmit(at qtodtaitsemp^rdocuertt verfois, opere qaoqoft, ptltm eanetitexptoret, et cum Apostolo di* cerel, Imiuiofee raei eslote sicul et ego Ghristi. GonTOCtto tlaqae dero et omni pepulo, fecit se t disBlpalit tnis td eeclesitm leeto deferri); atque reTtreBdse TiUe taaeltm ioannem episcopum, et pnBttarom Tinun Kpartium antistitem beatissimum (qaot tibi Tiue ttnctilts Tinealo tmieitiarum tnne« xaertl) Jatsit suikt tl esaent prsesentes. Bt dum t oetlutt tut td eeeimitm stncli Yincentii mtrtyris
fessor doctor exstiiertt et sustenUtor) cuoctarumque illius civiUtis plebium» cum clamoribus et magno ulnlatu, eum sutceperunt (rumpentes ctpillos capi- ti8,barbas, faciet et Teslesscindentes); ut si ferreum possideretquitpitm pectas, solveretur mox in itcry- mts et lamentum totus.
34. Et dum in predieti mariyris ecdesia juxu
allaris cancellum, in medio ponereiur choroy mulie-
rum turbts longitts stare pnecepit ; ut in acoipieodo
ipse poenitentiam, Tirorum Uni^m, nou moliertmi
circa eum prsMentia cerneretur. Et dum a praedictit
suis episcopis qui cum cseteris; qui ad boe irislei
licet sanctumf conTonerant speotaculum, insoiabili»
bua resolTcbantur lamentis, in cincre ^ involveretur
B el dliciOf expandens manua auaa ad coelum, iu ex*
ortua est dicens (Tu Dets, qui nosti cordt homi»
ntm, et publictno longe posito, dum pectns per*
cuteret, dimittere peccaU dignaius es, et Abrabm
patriarchflB sinu recipere Toluisti, suscipe hanc con-
feationem metm ; el pecctu, quae innumertbililer
contrtxi, tb ocnlis differ tuis. Non reminisctrit mtltf
et juveututisdelicU ne memineris) : Tu, DomiDe,non
posnitti poeoitentitm justis, qui non peecaTerant tibi ;
sed mihipeeeatori, qui peoeavi super numerum arenm
raaris. Non invenUt in me hostis antiquus qnod pu-
nial. Ta scis quit, postquam infelix ad onns ittod
poiint qutm ad honorem in hanc sancUm Bcole-
siam hidigne perTimi, peceare nunquam finiTi ; sed
ut prtTO tgerem Itbortvi. Sed qnit tu dixisli : Ib
quteanqne hort peccator se a viis suis conTorUril»
omnes iniqtiutet sutt traderes obliTioni ; bajos prm
ceptl memor tui, elamo, utique cum spe el fidaclti
td te, cttjus coBlum non sum dignus aspicere prm^
muliitttdine peocatomm que oonTersantur in mOh
Adesto etsuseipe orationem meam, et mihi peocalorl
da Ttniam posiulaiam. Quod si cobH non sant mttndl
in oonspeetu tuo» quanto magis ego homo, qui bibi
iniqaitalesquasi aquas, tt sumpsi claustra * peccall;
Hiseonsummatis TiTificum corporis et sanguinis Do«
mini saerificium, cum profhndo gemitu cordis indi*
gnum se judicans, ab iptis suscepit pontificibus.
35. Deinde eorumdem episcoporum ei qticunqat de clero ertnt, cancUrumque plebium (per omirit nobis, prsebens humiliuiis exemplum) Teuiam prect*
addaeeretnr, cancu agmint clericorum (tcholarium, P btlur, dicens : Deprecor tos, sanctissimi domini mei
• Qosedatn de his habentur can. 39 et 40.
b Hine transcribitur Redetnpti clerici (dnem ar- chiditcotnm tppeMtt 6. Isidorus in epistolt ipsi in- scripu) de obitu S. Isidori relaiio cum hoc exordio hic omisso : Visum e$t mihi ui iu<B sanciitati brevi exponerem^ quomodo honm recordationis dcminus meus Isidorust Hispalensis Ecclesimmetropolitanus epise^piU.pofHitmfiamaeceperitjSuamqueconfessiO' nem erga Beum vel homines ndlmerft ; til quomodo de hoe snleeulo ad cmlum mi^ratit, fidelis prJmotationis memstfflo ftiar ditectiont notescerem. Quce resfne prf- tnntii compulit pro hac soUicitudine, quam ex amore m eum offertis,vestr(g charitati gratias agere:deinde ^uia vera supprimere negueOy et auod de eo pauca de multis coUigerepotuit, te omnte iicere eogor, Dnm/l- fsem suum^ nesdo qua sortejam prospiceret, et fati'
gatum corpus, etc.
• Parentnesi inclusa sunt addiu, ut hinc inde noB* nalla alia. Quae () inclusimus, velnt ab auctore Yitm origiiiariam relalionem interpolante inseru.
Mn editis, o^ uno ciliciumf abaUero super semiiU exposceret cineres. Puerunt autem hi duo episcopl, Joannes Uipas^ qus hodie Penna-flor; et Evartius Italicce^ vulgo SeviUa ia Vieja ; ambo conciuo Toie- Uno IV subscripti ;etpostmeiropoliUm Hispalensem priml, secundum ordmem sedium, apud Carolum a S. Mariino in Geographia sacra enumerauritm.
• Idem, ui colostra peceatum : ouod magis ptrO' barim t est enim colostrum fios pnmi laciis : ci uc continuau metaphora jungitur priori non absiHiln, qua ib didl Sanctus quasi aquas bibisse iuiqiii-
WlWWMI.
47 VITA 6ANCT1 ISIDORI. 4a
sacerdotes, sanctamque congrcgaiionem clericornm A moribus; dum eamdem osculo dato singulis circum-
el populi, ut pro me infelice et pleno sorde pcccati, Testra ad Dominum dirigatur oratio ; ut qui meritis mm sum dignus, merear, vestro saltem intercessu, oblinere, impelrata clemcntia, meorum Teniam delic- ionim. Dimitte mihi indigno quod In unumquemque vestrum commisi, si qucm contempsi odio, si quem Isesi iraseendo. * (Vides yirtntuni exemplar, a quo omnium patema sollicitudine necessitas dependebat, dum magistrum sic oonspicis a sibi subjectis veniam postulare : quia hoc gratiosius est^ simplici amore, qnibas prodest offensos aliqua timere oecasione. Imi- tari labora pro viribus ad tanti doctoris humilitatem sectandum : est enim BHmma humilitatis species sub- jlcere se minori ; et castus Dei timor sive sanctns,
staniibus imitalor auctoris relinquit, dicens :) i> Siez toto corde dimiseritis ea quae in vos adyersa vel prava hactenus intuH, dimittit vobis Greator Omni- potens omnia delicta vestra, ita ut sacn fontis uida, quam hodie devotus populus est percepturos, sit vobis in remissionem peccalornm : et hoc osculnm inter me et vos maneat in testimonium futuronim. Gomplctis his omnibus, ad cellulam reversus est «.
GAPUT X. SancH Mdori obitus, sepultura^ epitaphium ; varia
encomia. 36. Aliis etiam continuis tribiis diebus» similitar a clero et innumerabili plebium exercitu (qut quotidie nuniero augebatur, sancti Patris exitum sibi lamen-
qui permanet in sseeulum ssculi, est, se non elato B tabilem, ccelesti autem curi% delectabilem, videre
oorde prseferre alicui. Deinde beatus confessor sub- jecit :) Dimittite, obsecro, nnne saltem, domioi mei, mihi instanter petenti, imo et si quid deliqui, pceni- tenti. Et dum omnes voce magna pro eo indulgen- tiam enm lacrymis poetulassent (licet ab aliquibus objiceretur quod illequi sanctitatis fulgebat culmine, non peccatorum precibus, sed e conyerso illi ejus juvarentur obtentu, qni mentis et corporis integri- tate ab ineunte aetatc se Domino consecrarat. Dum- que universi singulares viri virtotes narranl, cir- cumstantes admonuit iterum, dicens : Sanctissimi dominiepiscopi et omnes qui adsunt, rogo et obsecro, Qt charitatem invicem vobis -exhibeatis, non reddeo- tes malum pro malo, nec velitis esse susurrones in
cupientes) similiter ad ecclesiam ducebalur, et sanclse praedicationis verba sitientibus infundebat, et revertentem a nuptiis Dominnm gaudens excipere gestiebat, quasi optata obyiam Ghristo et coelesti curiic invitanti ad tam celebre epitbalamium proce- deos, epitcoporum, clericorum, principum et popu- lorum caterva vallatus. Postdiem eutem confessionis vei poenitentiffi quartum, in ecclesia stans, pcracto sermone ad populum, expandens manus ad coelum ac beoedieens omnibus, Deo sibi bactcnus traditum gregem commendans, sanctum Domino tradidit spi- ritum ; nobis sui corporis preiiosissimam margaritam, digna veneratione amplectendaro, relinquens. Ponti- ficis antem animam, a corporis theca resolutam.
populo ; ut dilectionis vinculo conncxi, non reperiat C populi ut ceraunt, emitlunt voces et ululatus ad
a vobis kpus rapax relictum quem auferat. Dum igi- tur unicuique debitorum vincula Vel chirographa condonasset (quse fere innumerabiiia videbantur, quod etiam ad eximise bonitatis ejus excrevit indi- cium, coepit, resumptis divina virtule viribus, tam (Nrofusis coelestis pabuli insistere dapibus, tam co- piosa divini mysterii populis apponere fercula, atque diem qua ad viiam nasceretur, qua cum Apostolo GUpiebat dissolvi et esse cum Ghristo, cunctis Isetus insinuare, ut indubitanter asseras eum spiritu eter- nis semper interfuisse conviviis : atque, quamvis gravi correptus morbo, sed quo magis infirmalus fortior et potens, verbo exemploque praedicare, tam constanter, tam prudenter, tam afflucbter, ut ad
ooelum, taniiPatrisdecessum amarissimis singuUibus plangentes. Inundat civitas Uispalenais fletibus; episcopi pastorem, principes pneceptorem , clerici doctorem, monachi et moniales rectorem et susten- tatorero, pauperes patrem et defensorem, vultu lu- gubri cordis amaritudinem praetiiiidenies, insolabi- liter plangebant. Non mullo post luctus convertiiur in gaudium, anuuritudo in dulcedinem, vox plangen- tium in laudem, desperatio in consolationem, eo quod Sanctus non fuerit ^assus adeo eos diu tristari : nam deoorporeejustantaeffluxitfragrantia, omnium aromatum vincens odorem, ut omnes qui aderant coelesti vidcrentur perfrui beatitudice. Diycrsarum segritudinum convenerunt infirmi, qui non solum
coelestia fcslioans ipse, assistentes quoque festinare Q sancti corporis tactu, vernm etiam solo odoratu.
compellebat. Uis itaquc gcstis), residuam egenis et paup^ribus mox dari jussit pecuniam. (Sed etiamhoc quatn prsecipue laudis illius clarificat titulum, quod dominicse pacis prseco latorque, ab omnibus studuit osculari, et pacem (accipere) quam ore prsedicabat et
* Hsec animadversio nonhabeturapud Rederoptum, sicut etiam infra alia qusedaro puncla, quse verosi- militer adjecta sunt ab auctore nostro, mulia ampli- ficatione ubique uso ; nisi dicere quis malit ipsum Redemptum^ abbreviaturo duntaxat, a nobis haberi.
I» Brevius apud Redemptum : Interea se ab omni- hus osculari studuitf dicens.
« Additur apud Redempium:£^ postdiemconfessio- ms vel pxnitentia^ quartum, pastoralem xugiter
pristinae redduntur sospitati. Ad tam insignia singu- laris viri meritonim dona uberius cumulanda, ac cumulatius exaggeranda, quadragenarius accedit annorum numerus, [multiplici sacramento dicatus ; quorum in spatio funcius ac defunctus; Dei in se ple-
curam et finen suum consummavit in pace, pridie Nonas Aprilis^ luna xix, mra dglxxiv, hoc est anno Ghristi 636, quando Pascha agebatur pridie Kalendas Aprilis : adeo ut appareat hanc confcssiooem factam esse ipso sabbato sancto : quando celebrandus erat solenms catechumecorum baptismus, quod ipsum in* dicanl verba immediate pnc^ressa : et sic mortuus fuerit serie 4 Paschalis heodomadir.
49 VITA SANCTI ISIDORT. ftO
Dissim& inhabiUnte et cooperante gratia evidenter k Qain paratus sum, omnibus pro me Christi aaxiliniii
ostenderet, qnod perfcctionis sibi eolmen mystici sacramentum nnraeri eonsif naret. Advertat, dilee- tissimi fratres, charitatis vestr» intaitus, attendat quantus fnerit m sanctis, quam admirabilit, quam iaudabilis, quam ma^Aificas, quamque gloriosus iste Sanctus. Alins namque sanctorum caecos illuminat, alius leprosos mundat, alius mntin organa solvit, alius surdis auditnm restitnit, alius claudo gressum fir- mat, alius defunctom cadaver ad vitara revocat, alius a tactn haustuque lethifero eonservat illaesos, alins quovis morbo sanat attritos : nnicuique enim, sicut ait Apostolus, dator manifestatio spiritus ad otilita- tem. Alii quidem per spiritom datur sermo sapientiae, alii scrmo scientiae secondum eumdem spirilam.
imploranlibus, fcrre subsidium. Qua visione laetus semper et hilaris videbatur, sed taroen quodamraodo anxius semper, pro patris saspirans prseseutia. Sed perfectissimi viri quid miracula notem, quid virtulea magnificem, quid scienliam praedicem, quid doctri* nam commendem, quid mores extollam ? Nam in apo* stolico viro, imo post apostolos Christi aposlolo» virtulum consonaotiam quid quseras, cum in eo prudentiam Noe, fortitudinem Abrahse, t^mperantiam Isaac, jusiiiiam Jacob, patieniiam Job evidcnti ratione conspicias. Uode in Isidore scientis laudes eminen- liam, cum in eo Moysi et Eliae mireris prsesentiam? Quid doctrinse praeferas gratiam, in quo doctoris genlium veritatem exuberare, disciplinam spirito
alteri fidesin eodem spirito, alii gratia sanitalum in B fervere, zelum, scientiam abundare reperies? Qoid
nno spirito, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii gratia linguarum, alii interpretatio sermonom : hsee autem omnia operatur unus atque idemspiritus : cujos dono, cujus munere, cdjus gratia, cujus largitate, cujus instinctu, cujus inapiratione repletns electos Dei eonfeasor Isidorus his omnibos gratiarum moneribos, his charismatnm donis itarefdlsitad plenum, ot cum heee eoumerando Aposlotos deacriberet, in Isidoram mentis conspee- tnm direxiMe videretor, in qoem conetorum pne- cedeniiom dona jostorom eonfluerent, et a qoo in seqoentes derivata decrescerent.
37. Dormivit anlem B. Isidorus * sera dglx, anno ab incamatione Domini Dctxii, sana doctrina saDoqoe
morum gloritices claritatem, in quo Stcphaoi tor- menta, ceeterorumque Christi sequacium cernes prin- ciparc constantiam?
38. Sed quia in his non est supersedendum ad pnesens, ne protracta lectio fastidium geoeret am- dienti, ad propositum rodeamus. Fuere intcrea CiC- rici et scholares peritissimi quamplnres in versibos ct carminibus, agnoscentes doctorem, de accepto ab co munere pii Pairis magnalia extollentes ; inter quos honor cleri B. lidefoosus, archiprsesul Toletanus in- clyiae saoctitatis, qui dc pectore magisiri doctrintt lalices hauserat purissiinos, ad magistri decorem in parte Bcclesiae, qua sancti doclorcs quiescebanl, corum gesta miro facit opere depingi, et in cruce
consilio pnestantior cunctis, et copiosus operihns C argcntea, quse sanctorum snpcrjaccbat monumentis, charitatis dierom bonomm seoior : non caligaveront ^oc carmcn signavit.
ejos oeoli, et dentet ejus nou sunt moti de ioco suo. Deniqne, ol aancti corpus com bonore debiio sepeli- retnr, omninm foit una voluntas, eadem vota, idem- que desideriom. Et quia sanctissimos doctor Leander, antequam migraret ex corpore, fratrem suum hunc beatissimom jnxta se sepeliri expetiebat, et gloriosa ▼iigo Florentina, eorum soror, idem de se summo exoptaverat desiderio, sepolcrom sanctissimi corpo- ris bidor! medinm honorifice locaverunt, S. Leandri et S. Florentinae scpulcro illud hinc inde jungentes, auroque et argento plnrimo cffilati operis decorantes. Interea plures ftiere divino illuminati dono, qui vide- Tunt SancU animam in sobiime ab angeloram multt- tudine, in voce laudis et jnbilationis, deferri; et » Cbristoin Dei Filinm, cum innumerabili sanctorum eaterva, obviam ei procedentem. Qnidam etiam, cu- jns vita? continentia satis imitabilis videbatur , qni eomdem confessorem super omnia diligebai, cum casn emergente, tristitia nimia consolari renuens anxiaretur, se raptum in exstasi testabatur, atque hnnc egregium pastorem inter innocentium turbas, qnos Herodes pro Christi nomine trucidavit cum mar- tyrii palma;virginitalis aurcola, confessionis corona, primatum tenere se vidisse falebator, dicentem sibi,
• Supra cx Redemplo retulimus cBram dlxxiv, et annom Christi 636, qur uhhos mox e regno Cintilani confirmator.
b BPITAPHIOM.
Crux hsec alma gerit geminomm corpora fratrum, Leandri, Isidori, pariumque ex ordino vatum. Terlia Florentina soror, devota perennis, 0 quam composita oonsors ! hic digna quiescit : Isidorus medius disjungit membra doorom. Hi quales fucrint^ libris inquirito, lector : Cognosces, et eos bene cuncta fuisse iocutos, Spe certos, pienosque fide, super omnia charos. Dogmatibus cernas horum crevisse fideles, Ac reddit Domino quod impia jura tenebeaDt. Ulque viros credas sublimes vivere aemper, Aspicicns sursum pictos cootende videre.
TTEM ALIUO.
In laudem Bcclesise, Christo regi glorise
Concinamus jugiter : Et virgiuis unico, carmine Davidico,
Canamus solemniter. Gloriam Isidori, meritorum memori
Yocc sonent cantici : Crcscat laudum comolos, graiuletur populus,
Et chori angelici : Nostria in tcmporibus praefulgens hic moribuSi
In verbis Dominicis :
* Hoc carmen edidit ad 24 Oecemb. Tam^jus Sa- lasar«
•I
VITA 9ANCTI ISIDORI.
52
Fidus fidem extulit, fide labem expulit
Brroris hsBrelici. N^lvs de Garibaipne, nihil ab origine
Paerile iapiens, Per fines HitpaDts fonlem sapientiaB fudit,
Mira faciens. HttpaH dum pr8Bf\iit primas» legem docuit,
Hispanus Hiapaniam ; In doctrina praBmieans, crocifixum pmdleaos,
ITugans * idolatriam : Stcmmate prenobilis, perstiiit inimobilis
In Dei magnalibus ; Affectans eoelestiuai gaudiorum preemium,
Spretis temporalibus. Fer fulgorem operum, exempiar fructiferum
Seseclero tribuit; Nil a certo variaas, totus coelis inhians,
Vilia perdomuit; Ronianorum dogmaia Cosmi hic per olimata,
Reparavit largius; Hesperus Hesperiam, lucifer Beciesiam
Decoravit clarius. Ortbodoxus Arium, dirum adversarium,
Rationis caJculo GoQfundit hic malleus ; cessit hostis felleus,
Yictus in propatulo. Iberl devotio cleri, pleno gaudio,
Golat patrem patriae. GontemplaQdo dogmau Gosmi laudent climata
Doctorem Bccles^se. Decos arcbiprsBsulum, sacerdotum speculum,
Scripsit, docte modulans, Dc fide catholica carmina mirifioa,
Libroa iibris cumulaos* i> Mahometi caecitas, perdens gentes perditas,
lilius miraeula Nequiens refellere, moBsta fuit cedere,
Viro sine macnla.
Ot sincere credidit, sincore sic edidit
Pormam poenitudiais ; In discendis perspicax, in cxemplis efficax,
Doctor multiludinis, Quis ad plenum promere possei vel prescribere
De gestorum titulis ? Lingua non sufficeret, dextera deficeret,
In scribendis singulis. Exoremus igitur hunc, de cujus craditur
Sanctitate firmiter; Hostis ab insidiis ut nos ct a viUis
Defendat pereoniter. 0 depressor crimioum, lua nobis DomimuB
Prece reconcilies: In spe nos confoveas, noxia submovtas
Sordes cunctas expies ;
* Miolairiam pro idololatria passim medii sevi seri- ptores habent.
>> Rejecimussupraaliquorum sensumde Mahome- tit in His(>aiiiam adveuiu : quem dum luijiis epitaphii auctor recipitut indubilatum, satis indicat longe ju- niorem se esse S. Udefonso, cui primum epitaphium
A Quem tecum excolimnt, fratris tui poscimus
Leandri suffragia, Preoes nostrat audial, aodiens snteipiat,
JBtema memoria : Doctorit Fnlgentii, borum fratrum tocii,
Recordari voiumus; Qucm per vit» meritum, salutis sollicitum
Esse nostrae, qufesumus. Virginem egregiam Florentiaam sociam,
Gum fratribtts potimut, Ut adjntrix veniat, et offentat leniat
In quat oos eecidimot; El loniri Dominus velit nihilominus,
Amen elerus eonoinat. Intorventu Yirginis, labe mundet oriminis, B Quos pecoatum inquinat.
Pro nobis tam celebris Yirgo, pulsis tenebris
Yitiorttm, advocet, Ut qni regit omnia miranda poteutia,
Nos in eoelis colloeot. Amen! 40. Obiit beatus prbfessor • sub die Nonarum Apri- lit| temporibus Gbristianissimi ^ Cintilani, Hispanise regis, et Heraclii * imperatoris Roinanorum, illius videlicet HeraeUi qui erucem PominieaQi, quam im- piusrexGosdroeaaporiaverat loco suo, Hierotolymit restituit atque exallavit. Tettamonium ouUum eoo- cludit; quia, licet facultatibut abundant in Cbritto, tamen cum pauper tpiritu etiet, omnia qn» poaaide- bilt, priusquam de muodo migrarel, distrttNiit pan- C peribus et egenis. Sed boo qnoque vera» eunelorum erga patrem notavit dileptionem,quod doat toeemas fere perpetim ardentes ot peno inexttinguibllet, que ab oodem naturali arte factse feruntur, unam ad eapui et unam ad pedet, in locit abditis posuerunt, i)ode corpus tanctistimum quati continuo lumine frueretur. 4i . loterea, fratres cbarissimi, dignum est ut bunc sanctissimiim doctorem iaudibus et prseconiis vene- reiur omnisEccletia; sed maxime Hiapaniarum, qnse tpeciaJins prse cseteris saluberrima ejus refulsit doc- trina. Quis enim extoUat virum in inbntia oiQBi laude venerandum, in poeritia omnium veneratione Iaudandum,in adolescentia tot virlulibus plepum, in juveotute tanta bonitate conspicuum, in episoopatu tot miraculis clarissimum, in senectute tam lapdabili 9 prsedicationc perfunctum, in senio tam imitabiUetita perornatom, atque in fine tam mirifico tivntitB glo^ rificatum? Quit bnnc non praedicet seter^i regis con- spectibus acceptistiinum, qui vita, et moribot pne- sulatus officium, virtutibus famam, signis gratiam, profectibus discipUnam, scienUam laudibus, dies in- cremenUs, et finem tanta gloria decoravit? Nimirum cum adbuc vir beatissimus corpore» molis taedio gravaretur, et sitiens ad fontem yivum spirituS| nil
tribttitur.
" Imo fridie Nonarum.
^ Cinitla^ seu Cintilanus regnavit annos tres, men- aes octp, ab anno 636 usque 640,
• HeracUus impenivil ab anno 610 usquead annum 64i.
53 YITA SANGTI ISIDOai. 54
iD mio, ail in tem prseter ipaum deetdertret ; qiiaB- A iAlfilUf ere poierit. Oeniqae de hia quae ad noatnmi
tus in oevlii divinse nuijestatis fuerit, qoam Deo chams, qiuun angelis aeceptas, quam amabilis homi- nibaSfqnam miracnlis olarns,quam virtutiboa splen- didns, quam signis magnificua, quam glorifiea laude dignua, qnanta meritorum apud Deum iargiiate mn- nificus, quanta apud homines munerum magnifieentia conspicuns, in exanimi eorporia rediviva omnibusque stnpenda ssBCulis yirtutum gratia orbis expertus est universua. Quantum enim qualemque transeuntium genitriz altrixque terra , nihil tamen terrenum, Dihil cidncum sapientem, Isidorum produxerit, foyerit, lennerit, imo nt expressius loquar, mente et opera- tione jngiter in eoelis iniiaerentem dettnuerit; ipsum testatnr eelum, sensit terra, aer exclamat, aquarum
notitiam venerunl, ista commemoravi. Edidit libros Diffcrentiarum duos, in quibus subtili discretione, ea quse oonfttse usu proferuntur, sensudiscrevil; Proo^ miorum librum unum, ij\ quo quid quisque liber saoctsB contineat Scripturae, brevi subooiatione dis- tinxit; de OrtuetObitu Patruro librum unum in quo gesla, dignitatem t|uoque et morlem eorum atque se- puUuram sententiali brevitate subnotavit ; ad germa- num suum Fulgentium episcopum, Officiorum libros duos, in quibus origines officiorum, cur unumquod- que in Bcclesia Dei agatur, interprete stylo, non sine migorum auctoritate, elicuit ; Synonymorum libros duos, quibus ad consolationem animae, et ad spem percipiende veniae, intercedente rationis ordine, ex-
probat ntiliuSfSaniUtes produnt, dum ad divini nu- B borutionem erexit ; de Natura Rerum, ad Sisebutum
tus imperia Isidori semper placaU meritis, et preci- bns prompu, pie petentium votis et obsequiis favent, ei commodiutibua obaequuntur ad eruditionem Eo- clesie, ei laudem lesu Christi Domini noatri, qui vivit et regnat in sadeula saeculorum. Amen.
CAPUT XI. * AbhrmfiaHo Braulu Ca^saraugustani episoopi de viia samti Istdorif Hispaniarum doctoris. ii. Isidoms, vir egregius(natione Gartbaginensis, a patra Sevariano nobilissimo ejusdem patriaB duoe geoitnaX Hiapalenais Eeelesiae arohipraesul (Hispaniae primaa,aaaetiaaimia epiaeopia et confessoribus Lean- dro et Fnigentio, ac sanctissimae Flerentinae virgini praeposite virginum, exstitit germanus) et saneto
regem, librum unum, inquo,tam de eoelesiastioo- rum doctomm, quam etiam de phiiosophorum inda- gine, obcura quaedam de elementis absolvit ; de Nu- meris librum unum, in quo arithmeticam propter numeros ecdesiasticis in Scripturis insertos, tetigit discipiinam; de Nominibua Legis et Evangeliorum librum unumi in quo oatendit quid memoratae per- sonae mysteriaiiter significent; de H^reticis ei Haere. sibus librum unuin, in quo majorum seeutus exem- pla, breviUte qua potuit, diffusa collegit ; Senten- tiarum libros tres, quos floribus papae Gregorii ex libris moralibus decoravit ; Ghronicornm a prinoipio mundi usque ad tempus suum librum uuum, nimia brcvitate collegit; contra Judaeos, postulante Floren-
Loandro snceeaaor sanctisaimus. Vir isU iieatissimus C tina germana suapraep^^iu virgiuum, libros du03,in
a pueritia studiis liturarum traditus, Latinis, Graecis et Hebraicis littoria insiructus, omnium locutionis ge- nere formatus, in trivii eruditione consfncuus, in quadrivii instigatione perfecius, divinis et humanis iegibns ad plenum emdiius ; suavis eloqHio, ingenio pr8Baianii8aimua« viu quoque atque docirina fuit ela- riasiinus,ei merito a cuneiis Hiapaniarum doctor no- sninaina. Sienamqaedevirtttte in virtuUm proficiena, refniait doetor eximius, ut seeundum qualiUtem ser- nonis omnibua, videlieei Latinis, Graecis et Hebraeis, sapienlibus ae minua inUliigeniibus, in emditiona exikterei apius atque inoomparabili eloquentia stre- nnua. Nam tantae juenndiUiis alfluenUm copiam in eleqnendo promemti, ut ubertas admiranda dicendi
quibus omnia quae iides catholica credit, ex Legis et Prophetaram tesiimoniis apppobavii ; (de ^ NativiUU Christi sempiterna ex Paire et temporali ex matre, ex Isaiae Ustimoniis, librum unum ; moralium libros, B. (Yregorii papae rogatu, compendiose abbreviavit : Gantica canticoram secunda expositione elucidavit) ; de Yiris Illustribus librum unum. Deinde nos istos soggessimus ; Religiosorum Regulae librum unum, qucm pro patriae uau el regularium vlribus decen- tissime temperavit ; de origine Gothorum et regno Suevoram et Yaadalorum Historiac iibrum unum ; Quaestionum libros duos, quos qui legerit veUrum tracUtuum supelleciilem recognoscit. (Bibliothecam compilavii. ' QuarUm Psalurii translationem edidit ;
ex eo ia siuporem verUrei audientes ; quod audiu, Q ^uper libros Moysi, et Psalierium, et quatuor Evan- 13 qni andjasei, non repeiiU saepius memorisB com- gelia Exposilionem non minimo inaudavit stuilio ; in mendaret. cauonico quoque et civili jure permaxima composuii
43* Jam vero quaniua sapientia fuerit, ex ejus di- instrumenU) ; Etymologiarum etiam codicem nimiae versisaiudiiaeieiaboratisopusculisperfacileprudens magnitudinis^ distinctum ab eo titulis, non libris;
" BxsUt haec S. Braulionis anU Opera S. Isidori ct, appellaiur pramotatio librorum ejus apud Tam^ium Salazar ad hunc diem et alios ; sed nusquam illis exsui Um laxe dcducU quam hlc ; ut non videatur ahbreviatio dicenda, sed paraphrastica elucidatio ; sicui supra etiam in Redempti clerici recensione de obita Isidori observavimus : et uncis similiter inclu- dimns quae videntur inUrpolando adjecu. Nam lo- Uiffl boc principinm iu breviur complexus esi Brau- fio ilaidorus egregius, Hispalensis ej)iscopus,Leandri episcopi successor ei germanu'3, floruil a iempore
Mauritii imperatoris et Recaredi regis : in quoquid- dam sibi antiquitas vindicavit^ imo npstrum Umpus antiquiutis in eo scientiam sibi imagiuavit : vir in omni locutionia genere formatus, ut imperiio docto- que secundum qualitaiem sermonis exisieret apius, eongrua vero opportuniute loci incomparabiii elo- quentia clarus.
b Higus opuscnli et duorum sequentium non fit mentio in jam ciutis editis.
^ Aiiquoi sequeniium non meminerunt libri cditi-
55 VriA SANCTI ISIDORI. 56
quem quia rogatn meo fecit, qnamvis imperfectum A rum, defensor civium, attritor superborum, perse- reliquerit, tamen in viginti libros divisi, quod opus
omnimodre philosophiae conveniens qpiisqnis crebra visitatione perlegerit, non ignotus divinaram huma- narumque rerum merito eril. Ibi recluditur diversa- rum artium elegantia, et quaecunque fere sciri de- bent, restricte coliiguntur. Sunt et alii sancti viri mulli libri et in Ecclesia Dei multo cum ornamento inscripti, quibus eam liquide praemunivit ; quem Dens, post tot defectus Hispanise novissimis tempo- ribus suscilavit, credo, '^ ad rcstaurandam antiquo- rum sapicntiam, quso prae nimia antiquitate fere in humanis mentibus defccerat, ne diutius ignorantia aut rusticitate veterasceret populus Christianus. Tem- porum igitur spries, et stpculi setales nescienti populo
cutor et malleus haereticorum ; et quid plura ? Spc* culum bonoruni omnium factus esl mundo, et ideo jam sine fine regnat cum Gbristo. Quo vero flumine eloqnentise etquibus jaculis divinarum Scripturarnm seu Patrum testimoniis omnium nefarias hiereaes de- struxerit et enervaverit, synodalia gesta coram eo Hispali vel Toleti acta declarant : in quibus et Ro- mano pontifici a fidclibus , loco beati Pelri apostoli substituto, debere obediri; et uni Deo in trinitate personamm serviri, clarissiaus Scriplurarum testi- moniis approbavit. Obiit teniporibus Heraclii impe- ratoris et Christianissimi Sointillani Hispaniae regis, iliius videlicet Heraclii qui cruceni Dominicam, quam impius rex Gosdroe asportaverat.loco suo Hie-
aperuii, sacrorum jura ostendit, sacerdotibus cccle- B rosolymis restituit atque exaltavit. Dormivit autem
siastica officia et gradus cunotorum ordinum expo-
suit) regibus et principibus leges inslituit, judicibus
avaritiam intcrdixit, civibus et cunctis domesticis fi-
dei populis disciplinam Ghristianae religionis insinua-
vit, spurcitiam Arianae haeresis a tota Hispania gla-
diis verbi Dei persequendo eliminavit, malignam
Acephalitarum ha^resim confudit ac destruxit : Gre-
gorio namcfue prsefatae hsercsis antistite superato, et
sanctorum testimoniis Scripturarumque auctoritalc
convicto, docuit duas in Ghristo esse naturas, divi-
nam scilieet et humanam. Adnltimum vero sedium,
locorum, regionum, omnium divinarum humanarum-
que rcrum nomina, genera, officia, causas, et quse-
que obscura atque ab humanis mentibus ferc jam
beatus Isidorus cum patribus suis sera 660, sana doc trina sanoque consilio pnpstantior cunctis, el copio- 8U8 operibus charitatis, ac diversis refulgens mira- culorum signis; in quo qusedam sibi antiquitas vindicavit, imo nostrum tcmpus antiquitatis in eo scientiam ct miracula imaginavit : cui quasi quadam apposita laudc non immerito illud phiiosophicum a nobis aptatur ; Nos, inqnit, in nostra urbe extraneo- rum morc tanquam hospites, tui libri quasi domum reduxerunt, nt possimus aliquando, qui et ubi esse- mus agnoscere. Tenuit episcopatum quadraginta an- nis, et sepuUus est in senectute bona, angelorum 80- eiatus choris. Afficitur taedio et moeroris inundatione civitasHispalensiSfdum tanto patre orbaia in sortcm
remotn, scribendo patefecit. Tanta debriatione scicn- C voracissimi deducitur pnedonis. Interea, fratres cha-
tiarum claruit praeditus, ut non solum nostris tem- poribus, verum etiam a tempore apostolorum vclan- le, primo homine et Salomone exceptis, inscieniia- rum varietate, ut credimus, nemo exstitit illiprimus. Floruit lemporibus >» Recaredi, Luibani, Witterichi, Gundcmari,Sisebnti, Suintilliani et Sisioandi regum, quos ipse ab insania Ariana eruit, etin fidecatholica confirmavit.
44. Fuit pneterea spiritu prophetiae clarus, in elee- mosynis largus, hospitalitaie praecipuus, corde seve- rus, in scntentia verax, in judicio justus,in praedica- lione assiduus, in exhortatione laetus, in lucrandis Deo animabus sludiosus, in expositione Scripturarum cautus, in consilio providus, in habiiu humiiis, in
rissimi, dignum est ut hunc sanctissimum confesso- rem Isidornm omnis laudibus attollat Ecclesia, sed maxime Hispaniamm, qua* prie ca^teris specialibus ejus saluberrima rcfnlsit doctrina. Nam sieut Gre- gorius doctor Romae successit Petro, ita B. Isidorus in Hispaniamm partibus doctrina Jacobo successit apostolo. Semina namque viUe seternap, quie beatis- simus Jacobus seminavit, hic beatissimus Isidorus verbo prspdicationis, quasi unus ex quatuor paradisi fluminibus, sufficienter irrigavit, atque universam Htspaniam, tam exemplo boni operis quam fama sanctitatis, velut splendidissimus solis radius illumi- navit. Igitur hunc sanctissimum confessorem atten- tius exoremus, quaienus pro nobis miseris peccatori-
mensa sobrius, in orationc dcvoias, honestatc pra;- D bus, qui adhuc in periculis hujus vit» constiluti
clarus, semper pro Ecclesia ac vcritatis defensione mori pronus et omni bonitaie conspicuus. Pra*lerea pater exstitit clericoruni, doctor ct sustentalor mo- nachorum ac monialium, consolator moerentium, tu- tamen pupillorum ac viduarum, Icvamen opprcsso-
*Ineditis, Ad restauranda antiquorum monumen ta... quasi quamdam opposuit destinam , id est /*« lcrum seu columnam, nti ca voce ulunlur SS. Augustinus, Fulgenlms, Bcda cum Aroobio : quae porro sequun- lur, brevius ct nervosius sic habentur in editis. Cui nonimmerito istud philosophicum a nobis aptatur: Nos, inquit.innostra urbe peregrinanteserrantesque tanquam hospites^ tui libri domum reduxerunt, Tu astatem patnas; tu descriptiones temporum; tusacro- rumjura, tu sacerdotum,tudomesticampublicamque diseiplinam ; tu sedium, regionum, locorum; tu om"
sumus, apud Deum intercessor assistat assiduus, ut qui cjus sacram doclrinam pio amore aniplectimur, in prH*senti ab instantibus pcriculis eruamur, et post Lanc vitam ad societatem electorum Dei sacris cjus intercessionibus pervenire mereamur.
nium divinarumhumatiarumque rerum genera.of/i' cia, causasaoeruisti, Quo vcro flumine eloquentive et quotjaculis divinarum Scripturarum seu Pairum tes- timoniis A cephalitarum hceresim confoderit, syno- dalia gesta coram eo Hispnli acta dcclarant, in qui- bus contra Gregorium, prasfatm hceresis antistitem. eam asseruit veritatem. Obiit temporibus Heraclil imperatoris et Christianissimi Chintilaniregis,sana doctrina prcestantior cunctiSy et copiosior opcribus charitatis. »» Regnarunl hi septeiwab anno B36;
NOTITIA HISTORIGA IN S. ISIDORUM,
AUCTORE FABRIGIO.
(Ex bibliotheca mcd. et inf. a>tatis.)
Isidorus Hispalcnsis, stirpe Gotbica % Severiano patro Cartlia<^incnsis provinciae gcnitus, viregregius, et paucis superiorum &SBCulorum inferior, Hispalen- sis Ecclcsia; post Leandrum ^, gcrmanum fratrem, A. G. 600defunctum episcopus,m omtii locutionum genere formatus^imomparahili eloquio clarus.cujus ubertas admiraftda, ut verbis Hildetonsi utar, instU' porem verteret attr//Vn/e5;grammaticus nccessarius judicio etiam corum qui illi dctrabunt <", diem obiit A. 636. De quo ne pluradicam, faciunt qusB copiose de eo Lucas Tudensis aliique apud Mabillonium Saec. II Benedictin. atque in Aclis Sanctorum tom. I ApriL, IV, pag. 327 seq.et900 seq. De obilu sancti viri Rcdemptus Clericus in relatione id. pag. 349.
D^ scriptis Isidori, iS. Braulio Augustanus in prie- fatiooe ad libros Isidori (quam repelit auctor Vitae loni. I Act. Sanctor. April., pag. 351 , et su% de iisdem dissertationi integram praemisit Oudinus tom. I» pag< 1583), S. Hildefonsus de Yiris llluslribus cap. 9, Sigeberlus cap. 55, Honorius III, 40 ; Ano- nycnus Mdlicensis cap. 26 ; Yincentius Bellov. Spe- culi HisL lib. xxiii, 31 ; Trithcmius cap. 232, ct c receolioribus prseter Labbeum eique laudatum Ar- noldum Wionum tom. I Ligni Yita^ pag. 244 scq., aliosque, turoCaveuin, Oadinum, consulendus impri- rois Nicolaus Antonius tom. I Bibl. veteris Hispanse, lib. V, cap. 4^ pag. 250 seq.Videor autem mihi actum non aeturoSySi et ipse scripta ejus breviter retulcro.
Ediliones Opcrum Isidori hactenus exstaot quatuor : una Margarini Bignaei, Paris. 1580 ; altcra longe melior, Madritensis, Jo. Griali, 1599 ; tertia Jacobi Breulii, monachi S. Gcrmani Parisiensis, Ord. Be- ned., Paris. 1601, in qua praefationes Madritcnsis cditionis omissas aegre feruul Colomcsius ct alii. Haec recusa est Colon. 1617, cujus ordinem scquar in scriptis Isidorix recensendis. Novam edilionem quam exspectare iussit Y. C, Jacobus Homracy, fala ejus pr«everterunt.
I. Origtnum^veiElymologiarwn libri XX, praemis- sis tribus ad Brauliouem episcopum Cacsaraugusla- num Isidori epistolis, et duabus Braulionis ad Isido- rum, quo defuncto deinde Braulio ullimam manum a Jdidit operi, inque libros digessit utilissimuiu sanc, ia quo ex optimis scriptoribus, ecclesiaslicis cliam
^ Yoss. de Hist. Lat. p. 263.
*>BlondeIlus de Bpisc. p. 73.
« Vidc Tliomas Pope Biount Censuram Scriptorum p. 336.
«* Inde Isidorus de Arlc Rhetorica, in antiquis rhe- toribus Franc. Pilhcei p. 356, 358.
e Symphoriani Gamperii commentarium in libnitn iT Isidon, de B« Medica, memorat Nic» Antonius t.I»
A non paucis, collegit breviterque cxposuit de omni ferme argumcnto plcraque digna scitu , t^t mulla bona^ nota; vix alibi reperiunda : lib. i, de Gram- matica ; ii, de ^ Rhetorica et Dialeclica; iii, de qua- tuor Disciplinis mathematicis ; iv, de** Mediclna ; v, de Legibus et temporibus,ubi breve Chronicon cap. ult. desioens in anno decimo Heraclii; vi, de Libris el Officiis Ecclesiasticis ; vii, de Dco, Angelis et Fi* dclium Ordinibus; viii, dc Ecclesia et ' Seclis di- versis; ix, dc Linguis, Socictatibus et Cognatione ;
X, Yocabula ordine alphsLbcti, eorumque Origines ;
XI, dc Homine etPorlenlis; xii, de Animalibus ; xiii, de Mundo et Partibus; xiv, de Tcrra et Partibus ; XV, de iEdificiis ct Agris eorumque Mensuris ; xvi, de Lapidibus et Mctallis ; xvii, de Bebus rusticis ;
B xviii, dc Belloct ludis; xix, de Navibus, ^Edificiis, et Ycstibus ; xx, dc Ponu, Instrumenlis rusticis et domcsticis. Subjungunlur ctiam, pag. 178,fragmenta tria de Ponderidus, de Mensuris, variisque Vocabu- lis. In notatione originis vocabulorum non semper rem taogit acu, uti nec Yarro apud Latioos, ncque apud Gr»ecos Plalo, vel Philo apud Judaeos : unde acerbior Christoph. Becmanni censura,n// nisi nugas agere et risum movere, ct Salmasii nd Ilist. Augu- siam pag.28 : Isidorum more suo ineptumi7i[etym0' logiis trailendis improbantis, qucni lameti in muUis dcfcndendum, alii eruditi docuere. Vide Nic. Aoo- nium lom. I, pag. 251 set. Prodiit hoc opus Isidori in Italia sex veleri editione sine loco ct anno ; lum Augusiaj Vindcl. U72 , per Gintherum Zainer ex
C Rcullingen, qua} cxstal apud Vencrandum nostrum Woltium, et Venei. 1483, el Basil. 1489, Paris. 1509, 1520, ncc non Haganoa.', apud Secerium, 1529, et cum Marciano Capella, cx emendatione Bonavcnliirse Vulcanii, Basil. 1577, fol.; tum intcr Isidori Opcra, curanle Margarino Bignano, Paris. 1580, fol., alque ex Dionysii Golhofredi rccensionc inter scriptores Lalinae lingua^ Gene^. 1595, 1602, 1622, 4«» ; deni- que cum nolis praeclaris Joannis Griali, qui observa- lionibus Alvari Gomezii, Antonii Auguslini ct Pelri Ciacconii usus est, in cditione Operum Isidori Ma- drilcnsi 1599, rccusa Paris. 1601, et Col. 1617, fol. Eximii Codiccs antiqui Msli Lugd. Batavorum inler
Q libros qui fuerc Isaaci Vossii.
p.255.
' Catalogus ha^resium ex Isidoro rcpctilur a Gra- tiano parte n Decrcti, causa 24, qu. 3, edilus ciiam ab Hieronymo Gebwilcr Argeuior. 1523, 4*, cum S. Augustiirrdc Fide alquc operibus cl S. Hicronymo contra Hclvidium el Vigilantium : et sparattm a J. Quinlino, jurisconsuUo, Paris. 1560.
B Vide Gesneri Bibl. p. 568.
59 NOTITIA HISTORICA IN S. ISIDORUM. 60
2. De Differentiis sive Proprieiate Verborum ■ li- A lia vidclur Joanni Morino lib. iv de Poenitentia, cap.
ber I, pag. 179, exAgraelio *» nliisqueantiquisdehoc argumenio scriptoribua, de quibut dixi in Bibl. La* tina, IV, 6. Llber iiyde Differentiis spiritualibus ver- borum sacri et moralis argumenti pag. 185. Aueto- res cilat Lactantium et Fulgeniium: Liber tertius, primo longe plenior, digeslus ordine litterarum, at- que notis eruditis illustratus ex edit. Madritensi i^99,iQ\,tqniDifferentiarum sive de Proprietate Ser^ nwnum inscribitur pag. 194, prsemissa praefatione in qua Isidorus notat veteres subtilius verba ei verba di^iqxiase, sed po<ilis necessitate metrica termonum proprietates confundentibus, consuetudinem obli- nuisae ut pleraque ab auctoribus indifferenier acci- perentur. De his, ioquit, apud latinos^ Cato primus
15, § 6 ; quod pluribut probat Oudinus tom. I, pag. 1586 seq.
40. De Natura Rerum Iiber ad Sisebutum regem, pag. 346. Hic est Liber Rotarum in Chronico Fonta- nellensi; Trithemio cap. 232, Cosmographia ; aliis, deMundOj vel Asironomicus sive de Astris et in edil. Augustana 1472, ioX.^de Responsione Mundi et Ordi- natione Astrorum, Yide Nic. Antoninm tom. I Blbl. vet. Hispan.,pag.253. Sane non contemnendum opu- sculum, inquit Scriverius adYegetii v, 11. «/ dignum viri docticensuraMulta indidem fragmenta IHgidiit Varronis, Suetonii Tranquilli et aliorum haurienda.
11. Chronicon ab origine rerum usque ad annum quinlum imp. Heraclii, et principis Siaebuti, cum
scripsitffid cujus exemplum ipse paucissimas diffe' B notis Gardoe de Loaisa, ex edit. Madrilensi.
rentias, partim edidi,partim ex auctorum libris de- prompsiftibique^ lector^ pro delectatione subnotavi, Non alius fuit liber quem Ms. habere se iesUitu8,eder<; voluit Barthius xxxii, 1, Adversar. Addexxxix, 14. Cilat Isidorus in hoc libro etfam grammaticos Melis- sum et Palsemonem.
3. Synoni/morum sive SolUoquiorum libri duo pag. 216, prsemissa epistola ad Braulionem archidiaco- num. Meditationes et prseceptionea morales sunt, quae soliloquia vocantur, quia homo solus plangens sccum, vel rationem suam in consilium yocans indu- citnr : synon^fma vero, quia eadem res aliis aliisque verbis repetita inculcatur. Prodierant Antuerp. 1488, 4». Atque Itallcae versionisa Joaepho Alchaino
Prseter rem hoc Chronicon alli ad Isidorum Pa^ censefn auctorem retulere : hnjoa vero auctor Chro- nici pcrinde ut Isldorus Hispalensis Y. ull. Etymolo- giar. profttetur se vestigtis insistere Julii Africani, Eusebii, Hieronymi et Yicloris Tunnunensis. Prodic- rat A. 1477 sub tit. de temporibus; et cum Gcrhardi Mercatoris et Matthaei Beroaldi Ckronologia^ Baail. 1577, 8\ per Thomam Guarinum. In Ms. Yossiano Bibl. Leidensis Inscribitur Chronica de sex Mundi a^tatibus ; et in ipsis pa|;iais, Imago Mundi, Abbre^ viationem temporum vocat Anonymus Mellicensis cap. 26.
12. Historia sive Chronicon Gothorum,^p^^, 274, ab aera Hisp. 214 (A. C. 176) usque ad mortem Sisc-
compositse» editseque Yenetiis A. 1570, meminit Nic. C ^^^i rcgi8,8era666 (A. C. 628), sabjoncta appendice
Aotonius tom. I, pag. 263.
4. De contemptu Mundi libellus pag. 227, quem ait se scripsisse imitatione libri Ciceronis, illius sci- licel quo consolationem de obitu Tullisc suse fuit complcxus. Lucem viderat Venet. 1523, 8°.
5. De Norma vivendi, pag. 230.
6. Kxhortatio posnitendi^cum consolatione ex fni- sericordia Dei^ ad aniinam futura judicia formi- dantem, pag. 233.
7. Lamentum pa^nitentios rhythmis lrochaicis,al- phabelo dupUci pag. 234. Incip. : Audi, Chrisie^tri- stem fletum, amarumque caniicum. Confer Lucam Tudcnsem in Isidori Vila cap. 6 toni. I Act. Sanclor. April.) 111, pag. 340 seq.
de Vandalis, quseadem ferelegiturinlhninehistoriae Rodericl Tolelani, et de Suevis^^ p. 277. Prodiit in libro secundo Chronicl Luca; Tudensis tom. IV Hi- spaniae illustralae, et integrior cum Codice sive XH librls legum Wisigothorum ex Bibl. Petri Pithoei, Paris. 1579^ fol. et in Hispania illustrata Andreae Schotli t. in, pag. 847; et cum scholiis Garciae de Loaisa, Taurini 1693, 4<^;et cum Bonav. Vulcanii notis, subjunctum Jornandi pag, 201,Lugd. B. 1597, 8*; ct cum Jornaude ac Paulo Wamefrido Frid. Lindenbrogii, p. 181. Bt Vulcanius p. 235, ct Lin- denbrogius Hamb. 1611, breve Chronicon Regum Wisigothorum^dlunxere. Longe emendatior etauctior historia illa exstat in Hugonis Gretii collectione re~
8. Oratio pro Correptione Vitce, /lendasemper pec- D runi Gothicarum, Amstelod. 1655, 8®, pag. 767; el
cata, pag. 239; Oratio contra Insidias Diaboli,p2Lg. 244.
9. Epistola ad Massanum sivc Massonem Emeri- tcnsem episcopum de Lapsu Sacerdotis et Repara- tione data A.C. 609, pag. 245. Edidii ei Canisiust.I, parl. II antiqnar. Lecl., pag. 300 (edit. nov^Basna- giana? tom. H, partc ii, pag. 1 47), ei Octavianus Ca- jeianus Rom. 1616, 4«. Exslat et in Actis Sanctor. tom. I April., pag. 342. Vide Nic. Antonium tom. I, pag. 263 seq. et 268.H8ec Epistola plane commenti^^
^ Vide Goldasitnm ad Valerianum de bono disci- plinse, inter paraenetifos veterea p. 54. ^Perperam deproprietatererum apud Sigebertum
in Philippi Labbel Bibliotheca novaMstomm pag. 61 aeq; etin Aguirrii Concillis Hispanise tom. II, pag. 183 seq. Vide Nic. Antoninm 1. 1, pag.256 seq.
13. Liber Proa*miorum de Libris quos in Canone recipit Ecclesia.Catholica, Veteris pag. 278, et Novi Testamenti pag. 282. Quae fuerit eo tempore senten- tia Ecclesiae Occidentalis de Canooe librorum sacro- rum, ex hoc aliisque Isidori scriptis bepe potest inlelligi, ut notavit Richardus Simon in Cenaura Bibl. Ecclesiaslicae Dupinianse tom. I, pag. 85fl. teq.,
cap. 55.
« Habel eiGoldaatiM4a •eriplMihiit r^riia Suevi- carum Prancof. 1605» el Ulm. Ilti, fel., p, 3.
61 NOTITIA HISTORICA IN S. ISIDORUM. 62
qui eiiam pag. 259 ^eq, notai Latinam versionem li- A lus dc Yiris lilustribus duodecim, deoujus aliis edi- bromm Biblicorum non semper Hieronymianam se- tionibusdixi supra tom. UI» p. 259«
qoi, sed aliam subinde, uti in Psalmis Romanum sire Italicum Psalterinm» de quo vide Bonam ii, 3, Rernm Liturgtcar., et Nic. Antonium 1. 1, pag. 262. 14. Cofnmentaria allegorica et vicina iis qua3 inter Eucberii et Bedse opera leguntur, sive Qucestiones ei mysticorutn Expositiones Sacramentorum in Vetus Testamenium ; in quibus auctor ait se sumpsisse di- eta ab Origene, yictorino, Ambrosio, Hieronymo, Cassiano.AugustinOi Fulgentio,acnostris insigniter iemporibus eloquenti Gregorio. In Genesin pag.283, Exodum pag. 305, Leviticum pag. 315, Numeros pag. 320, DenteroDomium p. 326, Josue p. 330, Ju- dicum pag. 333, Ruth pag. 336, Regum librum pag.
il.De Vita vel 06tYttProphetarum et Apostolorum, siye Scinctorum qui Deo placuerunt LXV Veteris,p. 359, et XXU Novi Test., p. 364. Prodierat in Or- thodokographis, Basil. 1569, foL, parte ii, p. 1736, et ex veteri ediiione in 4% sine loco et anno ; tum Haganoae 1529, apud Jo. Secerium, 4. Usserius al- legat Ubellum de festis Apostolorum ia{Martyrologio Hieronymiaao, ex quo ait Isidorum bau8i6se quffi de Sanctis N. T. scripsit.
18. Adf7{)r^n^iam,sororem B\X2im,de nativitate Do- minUpassione et resurrectione^Regno atque Judicio. p. 367. Fragmentum insigne versionis antiquaeTheo- tiscae ex Codice Golbertino, quem illustris Baluxius ei
337 (II, pag. 342 ; III, pag. 344 ; IV, pag. 345) ; In B commuuicaverat, cum Tatiani harmonia vulgavit at-
Esdram, et de Maccabaeis pag. 347, ex edit. Colon. i530,8*.Expo8it!o in Canticum canticorum pag.503. Tolnm Yetus Testamentum simpiiciter cxponendo pereorrisse Isidomm testatur Sigebertus cap. 55. Hoe est quod Isidoms ipse mysticam expositionem traditnms : Et quia jam pridem juxta litteram a nolns sermo totus contextus est, Sed illum hodie desidenmus.
15. AllegorioB Veteris pag. 248,«/ Sovi Testamenti pag. 351, prodierant Haganose apud Jo. Secerium 1529, 4®. Notse Cypriani Suarez sive Soarii in edi- tione Madritensi Opemm Isidori A. 1599. In codice Cotelerii inscribitnr hic Isidori liber : de SignificA' tionibus Yeteris etNovi Tesiamenti, Wde ad Patres
quo insigni glossario auxit et iilustravit vir egregius Jo. Philippus Palthenius, Ghryphisvirald. 1706,4*. Re- pciitum etiam in ccleb. D.Jo. Scbilieri t. 1 Thesauri Anliquitatum Teutonicaram. Uim., 1727, fol.
i9, De Gentium Vocatione, ad eamdem Florentiam p. 379. Hoc cum superiore scripto absoivit libros duos contra Judasos, Yenet. 1485,4, sive contrane- quitiam Judasorum, edxioi apud Jo.Secerium, Haga- noae 1529, 4® Venet. 1584, atque in Oceano Juris sive Tractalu tractatuum, tomo XIY, p. 23. Inscribi- tur etiam de Fide Catholica ex veteri et Novo Testa- mentOy vel testimonoriumde Christo et Ecclesia. Yide Nic. Antouiuni t. I, p. 262.
20. De Ecclesiasticis Officiis ad Fulgentium episco-
Apostolicos tom. I, pag. 738, Braulioni de Nomini- C pu"^ Astigitanum libri U, p. 391. Editi primum a
bus Legis et Evangeliorum.
16. Liber de Scriptoribus Ecclesiasticis xxxin, p. 355. Prodiprat cnm Hieronymi, Gennadii, Hono- rii, Sigebertl et Henrici Gandavensis scriptis simili- bus, oditore SuffKdo Petri, Colonise 1580, 8<* ; et in Conciliis Uispanicis GarsiaB Loaisae A. 1593 ; et in Andrae Schotti Hispania illustrata t. I, Franc. 1603, fol. ; et in Auberti Mirei Blblioth. Ecclesiastica, Antuerp. 1638, Hamb. 1718, fol.; et in Conciliis Hispanicis Loaisae et Aguirrii t, III, p. 71. Non di- versus hic liber a libro de Viris illustribus XLVI,qui p. 511, ex Garsiae Loaisse Conciliis Hispanicis, Ma- drit. 1593, fol., exhibetury tantum addita " capita XIII : 1. de Sixto Papa^ i, de Macrobio Diacono, 3.
Joanne Cochleo Lips. 1534. 4*^ ; deiode ex Cocbleo Parisiis apud Yivantium Gautherot 1542, forma mi- nore, et 1564« 8<^; et in Orthodoxographis , Basil. 1569, fol. ; atque in Melch. Hitlorpii sylloge scripto- rum de Catholicis Ecclesise ofhciis, Colon. lo68.,foI., ubi dosunt duo postrema libri secundi capil i de suf* fragiis Ecclesim^ eiquonm suffragia prosunt : atquo eornm ioco haec legitur clausula p. 36 : Hoic sunt pauca ex multis^ quce probabilium virorum novimus percepisse doctrinis^ quorumque eloquia perinde qui- busdam in locisanobis interesse noscuntur^ ut sermo noster patenis sententiis firmetur. Exstaot hi libri etiam in sylloge scriptorum de Officiis Ecclesiasticis Romana 1591, fol., Paris. 1610. fol.; et in Biblio-
Philastrio, 4. Theodoro Mopsuesteno, 5, de Ossio D thecis Patrum Paris. 1644, tom. X; et in auctario
(primum est in li^ro de S. E.), 6 Rufino, 7. Ver- guado sive Vereenndo, 8. Yictorino episcopo, 9. Ida- cio Chronici scriptore, 10. Eusebio episcopo Dorilae- lano. 11. Cereali, 12. Ferrando Afro, 13. Petro Berdensi, et 14. de Marcellino presbytero. Inde cap. 15, de Idacio. Prisci llianistarum adversario, est ca- put secundum in libro de S. E., atque iu deinceps capita conspirant omnia ad extremum usque, quod mrobique est de Maximo Caesaraugustano episcopo. Sttbjunctna ibidem p. 519. Hildefonsi ToleUni libel-
A. 1624. Exstat et in Act. Sanctor. t. I April. p. 343. Ex hoc Isidori opere petita dicta in Anonymi tractalu de benedictione Dei ad Bathericum episc. ab A. 816 ad 842, Ratisbonensem edito a Stevartio p. 799 seq., et inedit. Sectionum Canisianarum Bas- nagiana t. H, p. 38, Isidori exegesis in Miss(e Ca- nonem Paris. 1548, 8°.
21 Ad Ludifredum, sive Leofredumt Cordubensem episcopum, quodnam episcopi et caeierorum sit offi- cium in Ecclesia, p. 413, ex Ivone et Gratiano, ubi
* nia XHI capita, appendieis more subjiciuntur editione Minei, et apud Aguirrium t. 1(1 Concil. Hi- Isidoro, HUdefonso, Juliano, ac Felici ToleUno in span. p. 84.
63 NOTITIA HISTORrCA IN S. ISIDORUM. 64
deesl pars poslrema qufe ex Ms. offertur p. 486. A alioruin, ex recensione BoHav. Yulcanii, Lugd. B.
De PraslatU fragmenlam cum Goldasti notis editum i60r, 80, cum Yaleriani Cemeliensis sermonc de foono disciplinap.
22. Sententiarum Thcologicarum libri III, cx Gre- gorii M. Moralibus magnam partem cxcerpii, p. 414, cnm DOtis Garciffi Loafsae p. 427, 452, 478, ex edi- tione Taurinensi 1593, 4^ In illiserudila multa, illud yero prorsus destitutum naso critico quod p. 483 scri- bil Loaisa : Nostris etiam exulceratissimis tempori-
1600, fol. ; atque inter scriptores Latina^ linguae, recensilos a Dionysio Gothofredo, Genev. 1595, 1602, 1622, i^\ et cum annotationibus Joannis Lu- dovici de la Gerda, in cjus Adversariis sacris, Ludg. 1626, fol., capite 141, p. 317 seq. ; et novissime illu* stratae eruditis Jo. Georgii Gra^vii observalionibus, cl Auctario GlossarumdLlque colIectaneisThcodoriJans- sonii ab Abmeloveen, una cum Lexico philologico tertium edilo Matthia? Martinii, Trajecti ad Rheo.
bus^ OEcolampadii volumen adversus Sacramentum • 1698, fol. (exempla quaedam referunt Amst. 1701).
Eucharistio!^ Bertramio presbytero ad Carolum Ma-
gnum ascribitur : Carolostadii opus adversus imagi^ ^^*P'« ^?'*^ ^*« novissima Opemm Isidon editione
nes ipsi Caroli Magno : Calvini quidam Hber Alcuino desiderantur.
CaroHM. prosceptori, Isidorilibriinanliquioribusedi- Chronicon breve Begum Wisigothorum. Vide su-
lionibus inscribuntur de sumfno ^ono, quia incipiunt B pra n. 12.
a verbis: Summum bonumDeus est^ Lovanii 1486, 4^ per Joannem dc Wcsphalia, ct Lipsiae 1493, atqne sine loco et anno, in 12. Vide Theophilii Sinccri iVa- chrichten von alten undrarenBuchern^, 163,Prodiit ot Paris. 1519, 12 ; 1538. Hic videtur esse liberEc- clesiasticorum Dogmatum Sigeberio cap. 55:nam qui in edilione Bignseaua Parisiensi, A. 1580, Isidoro hoc titulo tribuilur, anclorem habet Gennadium Massiliensem. Isidorus in fide Catholica laudatur ab jEnca Paris. contra Grsecos ; sed intelligii libros de ((uo supra n. i9. Ex libro primo Sentcntiarum cap. 7. 10 et 38 scq., pctilus liber de Conversis ad Mona- chos, qucm vclut incdilum vulgavit Ganisius tom.V, II, Antiq. Lect., p. 305 (tom. II, ii, edit. novae p. 153), ul Conslantino Cajetano observatum.
23. Epistola; sex p. 486, duae ad Braulionem, ar- chidiac(mum una, aliera jam episcopum, tertia ad HcIIadium aliosquc episcopos, quarla ad Claudium ducem, quinta ad Redemptum archidiaconum , et sexta ad Eugenium episcopum Toletanum. Exstant et in Aetis Sanclor. t. I, April. p. 343 seq. Ex his quintam de usu panis azymi in Occidenlali Ecclesia, suspectam habent viri doctissimi. Vide Nic. Anto- nium t. I, p. 264. Quarlam sextamque refutat Ou- dinus tom. I, p. 1592 seq. Dallseus III, ii, decultibus Latinor. religiosis p. 296. W. E. Tentzelius de Sym- bolo Athanas. pi 53 seq.
24. Regula Monachorum capita XXHI, ad Coeno- bilas Honorianenses, p. 490. Eadem quse in Codicc
Sententia de regula Devotarum, SnprB. n. 24.
De Prcelatis fragmentum, supra n. 21,
Exegesis in Missce Canonemy supra n. 20.
Sermones plurimos diversis temporibus hahitos, stylo egregio scriptos Isidorum transmisisse ad po- steros. scribit Anonymus Mellicensis cap. 26. Sermo- ncm in natali S. j€miliani, episcopi Vcrcellensis, nis. in tal)uIario Ecclesise Vcrcellensis vidit Jo. Sle- phanus Ferrorius.
Sanctorum trium episcoporum, Religionis Benc- diciinae luminum, Isidori Hisp., Ildephonsi Tolelani et Gregorii R. E. cardinalis episc. Hostiensis Vita ct actioncs scholiis illnstratae. Accesserunt opuscu^a qua^dam ejusdcm Isidori antea non edita, Rom. 1616, C 4°, curante Conslantino Cajetano, Syracusano : ni- mirum Sermo brevis in die Nativitatis Domini, alius de sanctis Angelis, Fragmenta commentariorum in Regulam S. Bcncdicti, de quibus vide Nic. Anlonium tom. I, p. 268. De conversis ad Monachos, supra n. 3. Oratio sive ConfessiOy quam iterum edidil Jo. Ta- maius Salazar tom. H Martyrologii Hispani.
Hymnus duplex in laudcm S. Agatha^ exslat in Actis Sanctor. tom. I, Febr. v, p. 596. Unus in- cipit : Adesto plebs fidissima. Aller : Fesium insigne prodiit.
Explanatio Danielis prophetae, ct de Susanna ms. in Bibl. Leidensi. Vide Catalcgum p. 329. Commen- tarius in Cantica canticorum qui legitur inlerGrego- rii M.Opera, Isidoro in quibusdam Codd.tribuilur.Li-
Regularum Holsteniano Rom. 1661, 4^ p. 118, cl D her de Ordine creaturarum, ad Braulium cpiscopum
Paris. 1663,4^.Caput ultimum, S«n/^n^/arf(? Reguta devotarum, in Edmundi Martene lom. IX Monumen- torum vetcrum p. 160.
25.Z)e Conflictu Vitiorum et Virtutum liber p.497, qui aliono loco lectus inter opera S. Ambrosii, Au- gusiini, Lconis Magni. Vidc Nic. Anlonium tom. I, p. 265, qui malit tribuere Ambrosio Autperto, quod Oudiuo etiam piacet tom. I, p. 1596.
Nota' vivorum doctorum in Isidori opcra pcr Joan-^ nem Grialum colleclae et auciH? p. 523, 618.
26. Liher Glossarum ex variis glossariis, qua» sub Isidori nominc circumferunlur collccius p. 618,631.
Frodierc ct cum glossis Grieco-Iatini^ Philoxcniet
urbis Romse (Csesarauguslse) editus a Dacherio t. I. Spicileg. p. 268 (cdiL novae tom. I, p. 225). Vide Nic. Antonium lom. I,p. 266, ubi disquirii quomodo Romae potuerit nomine Ca^saraugusta vcnire.
Liber de Miraculis Christi, Nic. Anlonius p. 267, ex Monastico Anglicano p. 223.
De S. Trinitate, Trithem.
De corpore et sanguine Domini, id.
De institutionejejunii Quadragesimalis fragmen- lum edcrc promisit Boxhomius notis ad Clodium Al- binum Spartiani. Sed fortasse idcm fuit cum lib. i, cap. 36, de Officiis Ecclesiast.
Departibus Ordtionis^ Ms. in Bibl. Caroli de Mont«>
65 T£ST(MONIA D£ S. ISIDORO HiSPALEKSI. 66
chal ; foriasse non diversum a capitibus quibasdam k nempe Y ultra numerum quem ediii prijbferunt. Id
libri primi Originum. Similiter de Numeris quod Braulioni memoratur ex iibra tertlo, e|i de Hasresibus ex libro octayo. Etiam iibrum de Nominibus Legis et Evangeliorum et librum de Mysteriis Salvatoris puto latere in num. 43, 14, 15.
Librum PropheUarum Isidori, pseudo-LuitpranduSt p. 486» adversariorum ait se viditise scriptum iingua Latina, Gothica ; vulgari Hispana et Arabica.
Lucas Tudensis in Vita cap. 5, p. 340, nescio quod ejus Alphabeium PapimJudicum* memorat, et alphabetum verbalium^ Theologicarum distinctUh ftttfn, alphabetum librorum, orationis,
De oratione Synodali in synodo Hispalensi A. 636, pauio ante obitum habita, in qua Arii bseresin ct
vero discrimen non inde provenit, quod addita aint qusedam supra edita, sed ex diversa tantummodo disponendi operis raUone. Ita ergo distribuitur. Qua- tuor priores libri sunt ut in editis excepto quod libri IV, cap. 13, de initio medicin» deest. In iib. v variat nonnihil Chronicon Isidori, quod iocipit in hoc codice : Ordinem Temporum, Reliqui dein iibri usque ad cap. 26, lib. xviii pari passu cum editis procedunt, sed initium capitis 27 in editis est in co« dice initium libri xix. Tum caput 20 lib. xviii in editis est ibi liber xx. Liber xxi incipit a cap. 52 lib. xvui. Liber xxii est caput 60 libri xvin. Li- ber xxui exorditur a cap. 7 iib. xix. Liber xxiv a cap. 20 iibri xix. Denique totus iiber xxv libro xx
Acephalitarum supcrstitionem condenEmavit, menUo- B editorura cohseret. Additamenta ilia, qua* in edito
nem facit Braulio, et scriptor Yiiai cap. 9, tom. I Act. Sanctorum April. p. 347.
Missale et Breviarium Hispanicis Ecclesiis pra^scri- ptnm ab Isidoro non satis constat, atqiie dubitant viri eniditi Liturgiam Mo^arabicam sive Mixtarabi' cam ad Isidorum auctorem referrc. Confer W. E. Tenszelium de ritu Lectionum sacrarum g 54. Legum etiam Wisigoihicarum libros XII, a Petro Pithoeo, Paris. 1579, fol., et in Frid. Lindenbrogii Codice Legum anUquarum, atque in tomo tertio Hispania» illustralse editos, post Isidorum demum coilectos docent. Confer Nic. Antonium tom. I, p. 269, 270.
De Collectione Canonum^Conciltorum eiEpistola- rum Decretalium adhuc ut ferunt inedita, certe di- versa' ab illa Isidori Mercatoris^ vide quae notavi C lom. XI Bibi. Gr^c^ p. 13 seq. et 66, et Nic. An- tonium tom. I, p. 270 seq.
Interciderunt commentarii (Ulegorici in plures ii-* bros Vet. Test. et litterales universi. Yide supra n. 14.
Yeniam pelo ab sequis lectoribus, si eorum sub oculis hic repraesentem omiiium quotquot unquam audierim vcl iegerim, vetustissimum codicem Ety- mologiarum S. Isidori, quem servat Bibliotlieca Ma- iatestarum Ca^natensis, iibrum, quem credo scri- ptum saeculo vii. Continet vero ille. iibros XXV»
* An Patronymicorum?
Parisiensi 1601, p. 269, seorsum dantur hic etiam, sed non omuia comparent ad marginem descripta, ut ialentumf etc, mina^ etc., obolus^ eic, siclus, etc. Sunt vero haic addititia alterius ct paulo recentioris manus, quam reliqua omnia. Variantes queedam oc* currunt nou coniemnendae, quas tamen ego majori diligentia annotare ex temporis angusUa prohibitus sum. Unum hoc tantummodo non neglexi. Quo loco inedito lib. xix, cap. 19, legitur Canterium, Gallaia, Gavia; ibi est Cauteria Lingulina. Denique in fine iibrieadem ac caetera manu versus isti leguntur :
Ut est iabor agricolis Isie) vomere prosoindere terras Est mibi arandineos {iic) eaiamns suicare novaies. lile etiam tostas congandet cernere messes, Sic et ego finem iecto concludere versum {tic).
Libros de officiis nactus sum in altero ms. codice Luccnsi, saeculo viii scripto, aique in illo postrcma duo illa capita dcaiderari animadverti, qua; et in Hit- torpii editione desunt ; sicut et ibi pariter iisdem vcrbis, quibus et editus Hittorpianus totum opus concluditur.
Denique praetereundum haudquaquam duco col- lectionem canonum Isidorianam evulgasse Romae an. 1741 virum el. Cajetanum Cenni, qui et adductis in Praefatione argumentis sincerum illum Isidori Hi* spalensis fctum esse demonstrat.
TESTIMONIA DE S. ISIDORO HISPALENSI
Sancti Braulionis, Cmsaraugust, episcopi, Pramo* D tatio Ubrorum D. Isidori. IsidoruB vir egregius, Hispalensis Ecclesiae epi- seopus, Leandri epiacopi auccessor et germanus, iloruit a tempore Mauritii imperatoris, et Reccaredi regis; in quo quiddam sibi antiquitas vindicavit, imo nostrum tempus antiquitatis in eo scientiam iniaginavit : vir in omni locutionis genere formatus, iit imperito doctoque secundum qualitatem scpmonis existeret aptus, congrua vero opportunitate loci in- eomparabili eloquentia clarus. Jam vero quantus
sapieotia fuerit, ex ejus diversis studiis ct elaboratis opusculis perfacile prudens lector intelligere poterit. Denique de iis quae ad notitiam nostram venerunt, isia commemoravi. Edidit libros Differentiarum duos, in quibus subtili discretione ea quae confuse usu proferuntur sensu discrevit; Prooemiorum librum unum, in quo, quid quisque liber sanctse contineat Scripturae, brevi subnouitione distinxit; de Ortu el Obitu Patrum iibrum unum, in quo eomm gesta, di- gnitatem quoque, et mortem eorum, atque sepulturam aententiali breviute subnoUvit; ad germanum auum
67 TBSTIMONIA DE S. ISIDORO HISPALENSI. 68
FaIgetitiain,episcopamA8tigitaDQm,Officiorumltbro8 A Ghintllfluii regis, sana doclriDa praestanlior cunctis, dvos, in qnibas orifioem Offlciorum, car anamqaod* et eopiosior operibus cbaritatis.
qoe in Eocldsia Dei agatur, interprete suo stylo non sine Majorum auctoriiale elicait; Synonymoram libros duost qnibas ad Gonsolaiionem animfie, et ad Spem peitipiendae venise, intcroedenle raiionis exhor- titionot erexit ; de Natora Rernm ad Sisebatam re- gem libram anam, in qao tam de Bcclesiastieoram Doctoraai quam etiam de Pliilosophorum indagine obscnra quedam de elcmentis absol? it ; de Namerla librumanum, in quo Arithmeticam propier Nameros Ecclesiasticis Scriptaris insertos ex parte tetigit disci- plinam ; de Nominibus Legis et Bvangeliorum librum annm, in qno ostendit qaid memoratse personsB my- sterialiter significent ; de fleresibas libram annm, in
Ex sancH Mephonsi, Tbletani episcopi, lihro de Vi'
ris Illustribus. Istdonis post Leandrum fratrem Hlspalensis sedis provincisB Bethic% cathedram tenait; yir decore simul et ingenio pollens : nam tanlae jnconditatis afflaentem coplam in eloqnendo promerait, ot aber- tas admiranda dicendl ex eo In stoporem verteret aa- dientes, ex qno audita bis, qui andisset non nisi repetita saepius commtfndaret. Scripsit Opera, et exi- mia, et non panra, id est libram de Orta et Obitu Patrum ; librum Lamentationis, quem ipse Synony- mornm vocavit; libellos duos ad Florentlnam soro- rem contra neqnitiam Judaeorum ; librum de Natura
qno Majoram secutus exempla, breyitate qoa potuit, B Rerum ad Sisebatam prindpeni ; librum DifferenUa-
ram ; librum Sententiarum. Collegit eliam de diversis aucloribus, quod ipse cogaominat, Secretonim Ex- positiones Sacramentornm, quibus in unam congestis, idem liber dicitur Quaestionum. Scripsit quoque in ultimo ad petitionem Braulionis Caesaraogustani epi- scopi librum Etymologiarum, quem cum muUis annis conaretar perficere, in ejus opere diem extremum visus est conclnsisse. Floruit temporibus Reccaredi, Liavanis, Witterici, Gundemari, Sisebutis, Suinthi- lani, et Sisenandi regara : annis fere qaadraginta tenens pontificatus honorem, iosignemque doctrinae sanets gloriam pariter et decorem. Bx Sigeberti Gemblacensis libro de Viris lllustribus. Isidorus Janior, Hispalenais episcopus, malta.scri-
diffusa Gollegii ; Sententiarnm libros tres^ qnos flo- ribus ex libris papse Gregorii Moralibas decoravit ; Chronicorum, a principio Muodi usque ad tempus suumv librum unum nimia brevitale collectum ; con- tra Jndfleoa, postalante Florentina germana sua pro- posito virgine, libros duos in quibas omnia qnse Fides Gatholioa credit, ex Legis et Prophetaram testimoniis approbavit ; de Yiris Itlnstribus librum «nnm, cai nos ista aubjunximas : Monastieae BegulsB libmm unam, quem pro Patrise asa et invalidorum animb decen- lissime temperavit, de Origine Gotthorum, et Regno Suevorum, et etiam Wandalorum Historia, librum unum; Qoflestionum libros duoa, qaosqui legit, vete- rum tractatorum multam supcllectilem recognoscit ;
Etymologiarum codicem nimia magnitudine, distin- C psit. Scripsit ad Braulionem episcopum vigintt libros
ctum ab eo titulis, non libris, qucm quia rogAtn meo fecit, quamvis imperfectuni ipse reliqucrit, ego in viginti libros divisi : quod opus omnimodo philoso-? phiee conveniens quisquis crebra medilatione perle- gerit, non ignotUs divinarum humanarumque rerum scientia merito erlt, Ibi redundans diversarum artium elegantia, ubi qasecunque fere sciri debentdr, restri- cta collegit. Sunt el alia ejus viri multa opuscula, et in Ecdesia Dei mutto cum ornamento inscripta. Qucm Deus post tot defectus Hispaniae novissimis tcmpori- bus suscitans (credo ad reslauranda antiquorum monomenta, ne usquequaque rusticitate veterasce- remus), quasi quamdam apposuit destinam. Cui non immerito illnd philosophicum a nobis aptalur : Nos,
Btymologiarum. Scripsit librOm Prooemiomm de li- bris Yeteris et Novi Testamenti, quo^ in Canonem recepit Ecclesia calholica; de Boclesiasticis Offi- ciis, ad Fulgentium ; de Ortu, Yita et Obitu sancto- rum Patrum, qui in Scriptura laudibus effemniur ; ad Orosinm, libmm de Significationibus Nominum ; ad Sisebntum, librum de Natura Rerum. Scripsit et libram de Differentiis Yerborum ; libmm de Proprie- tate Remm; libmm Sermonum; libmm Bccleaiastl- comm Dogmatum. Scripslt Synonyma^ ubi inducun- tur dttse personae : una bominis plangentis, altera ra- tionis admonentis. Scripsit et Lamentum Poenitentis, distinctum alphabeto, addita oratione. Scripsit de Conflictu Yirtutum et Yitiomm librum unum ; de
inquit , in nostra urfoe peregrinantes errantesque D Mysteriis Salvatoris libram unura. Totum Yetus Te-
tanquam hospites, tui libri, quasi domum rcduxe- runt : ut possimus aUquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu etatem patriae, tu descriptiones tem* porum> ttt sacromm jura, tu sacv rdotum, tu dom&* slicam pablicamque disciplinam, tu sedium, regio* num, locorami ta omnium divinarum hamanaramqoo reram nomina, genera, offleia, causas aperuisti. Qio vero flumine eloqaentiae» ei quot jaculis divinaram Scripturarum, aeu Patrum testimoniis AcephaliUram bsereaim confoderit, synodalia gesta coram eo His- pali acta declafant. In qna oonira Gregorinm pra^- fiits bsereais aatistitem eam asserait veritatem. Obtit i6»|MNribtta Heraclii imperatoria, ei Gbrisiianisaimi
stamentum simpliciter exponendo percurrit. Scripsit et alia sseculari litteraturse competeaiia, quse com- memorare nihil ad nos.
Obitus beati Isidori a Redempio Clerico recensitus, Visam eai mihi, ui ttt» sanctitati breviter expo- nerem, qualiter bonae recordaiionis dominua me as Isidoms Hiapalenaia Bodesiee meiropolitanaa episeo- pus poeniteniiam aoceperit, suamque confessionem erga Deum, vel homines haboit; vel quomodo de hoc ssecttlo ad ecslam migrarit, fideli prsenotailoaia meae atylo, iae dileciioni noiesoerem. Que res me primum corfipaiii |^ hac aotticitudine, qaam ex amore in eum ^fferiiB, veeirsB eharitaU gratiAa
69 AD BTTMOLOGIARUM UBEOS ADMONITIO. 70
agere; deiode, quiaverasapprim6reneqtteo,elqaod k oonspectu tuo, quanto magis ego honio, qui bibi,
de eo, pauGa de multis colligere potui, te orante, dicere cogor. Dum finem suum, nescio qua sorte, jam prospieeret, et fatigatum corpus aegritudine as- sidaa sobtilitef aninife natara prsevideret, tantam eleemoeynam quotidianis diebus per sex pene men- ses, seu amplius, plusquam erat solitus pauperibus -ab eo est erogaia, nt oriente sole usque in vespe- mm mnitis iUis in aoeipiendam maneret snbsten- tiam. Post hsc vulnere percussus est, ita ut dum fdi)ri8 in corpore convaledcerct, et cibum rejiceret debilitatus stomachus. Ad piBuitentiam convaluit« alque snos foepiscopos, Joannem scilieet et Apar- tinm beatissimos, mox adesae fecit prsesentes. Bt dmn a cenula sua ad basilicam sancti Vincentii roar-
quasi aqua», iniquitatem, et sumpsi, ut colostra, peccatum. His igitur consummatis, corpus et san* guinem Domini cum profundo gemitu cordis, indi- gnum se judicans, ab ipsis si^soepit pontificibus. Deinde eorumdem saeerdotum, et quiounque de clero erant, dvium cunctarumque plebium veniam precabatur, dicens : Deprecor vos, sanctissimt Do- roini roei sacerdotes, sanctamque congregationem dericorum et populi, ut pro me infelioi el pleiio omni sorde prccati ad Dominum vestra porrigatar oratio : ul qui meo merilo Dei non sum dignus im- petrare clementiam, iotcrcessu vestro merear conso* qui meorum veniam delictorum. Dimittite mihi ob* secro, indigno, quod in unumqnemque commisi
tjris adduceretur, cancta agmina pauperum cleri- B vestrum : si quem contempsi odio, si quem rejeci im-
eonun, rdigiosorum omnium, cunctarumque hujus dvitalis plelHum cum vocibus et magno ululata eum snseeperunt, ut si ferreum possideret quispiam pe- clnsy solveretur mox in lacrymas. et lamentum to* toa. El dum in prsBdidi martyris basilicam juxla al- tui» eraeeUum in medio poneretar choro, mulie- mm tarbas longius stare pnecepit, ut in acdpiendo ipae peenitentiam, virorum taotum^ non illarum, dna eum eemereuu: prsesentia. Bt dum a prsedictis aaeerdoUbas ab uno cilido, ab altero super se mitti..... ^ponere dnerem, expandens manum ad cfldum, ita exersua est, dicens : Tu Deus, qui nosti eorda beminim, et Poblioano longe posito, dum pe- clQ8 persnteret saom, dimitti peccata dignatas es ;
pie charitatis consortio, si quem maculavi consilio, si quem laesi irascendo : dimittiie nunc peteoti, imo et poenitenti. Et dum una voce omnes pro eo indulgentiam postulassent, et unicuique debiti sua vincnla, vd chirographa' condonassent, circamstan- tes ilerum admonnit, dicens : Sanctissimi Domini mei episcopi, et omnes qui adsunt, rogo et obsecro ttt charitatem invicem vobis cxhibeatis^ non redden- tes malum pro malo, ncc vditis esse susurro in po- pulo, non inveniat in vobis hosiis antiquus quod pn- niat, non reperiat a vobis relictum lupus rapax quem auferat, sed poUus ereptam ab ore lupi ovem pastor suis bumcris congaudens reporlet ad haoc caulam. Igitur post hano confesdoaem, vd oratio-
qui Lazamm dormientem de monumcnto post reso- C nem, residuam egenis et pauperibus mox dari jusdt
latiooem camis die quarta dignatus es resusdtare, el Abrahse patriarehe sinus eura recipere volui- ati; lasdpe hi hae hora confesdonem meam, et peccala, qoae innumerabiliter eontraxi, ab ocalis diffsr toia : aoD reminiscaris mala mea, cl joventutis detiota ne nMfluaeria. Tu, Domine, non posuisti poeni- tentiam Jaslla, qai non peccavemnt tibi; sed mihi peecatori, qoi peccavi super numemm arense maris. Non inveaiat in me hostis anliquus, quod pimiat. Ta sds, qaia postquam infdix ad onus istud, po- lios quam ad bonorem, in hane sanctam Ecclestam indigne perveni, peocare nunqu^m sinivi ; sed nt ini- que aferam, laboravi. £t quia tu diiisti : In qua- canqne hora peccator a viis suis reverterit, omnes hiiqnitates suas Iraderes oblivioni : hujus prsecepli D iDeroor snm tw*. Clamo utique cum spe et fiduda ad le, cajas ccelos aspieere non sum dignus prse multi ladine peecatomm, quee coaversantur in me. Adeslo ei sttsdpe orationem meam, et mihi peccatori dona veniam postulatam. Quod si coeli non sunt mundi in
pecuniam. Gui tamen fideli sit dubium, ut non sta- tim, dimisso omni facinore, assodaretur societatibus aDgeloram? Interea se ab omnibns osculari studuit, dieens : Si ex toto corde dimiseritis ea quie in vos adversa vel prava usque haclenus intuli, dimittet vobis Greaior Omnipotens omuia delicta vestra; ila ut sacri fontis unda, quam hodie devotus est popu- Ins percepturu», sit vobis in remisdonem peccato- rum, et hoc osculum inter me et vos maneat in lc- stimonium futuroram. Completis his omnibus, ad oellulam reduetus est, et posi diem eonfeasionis vel poenitentiae quartum pastoralem jugiter eurAm, et fi- nem suum consummavit in pace. Amen. Sub dic pridie Kalend. Aprii., luna xix, sera dglxxiv. Ex concHio ToUtano viii, cap, 8. Nostri quoqoe sieculi doctor egregius, Bcclesise catholicse novisdmum decus, prsecedentibus letale postremus, doctrinse comparatione non infimus, et (quod miyus est) in saecuioram fine doctisdmus, al- que cnm reverentia nominandus, Isidoras.
J. GRIALIS AD ETYMOLOGIARUM LIBROS ADMONITIO.
Origines verbomm qui tradunt, dve se intra granmiaticomm fines contineant, sive philosophandi studio laHaa evagentur, dve nlramque ( quod sanctus Isidoriis fecit ) sequantur ; periculosae tractant ptenum opus ale«. Id quod non modo Plato, et Varro, Stoicique ( qnos hujus rei persludiosos fuissc e Clcerone noti- fflna), aed gravisdmi qnique e nostris nimium experli sunt. Neque tamen ipsoram culpa, scd eoram ffiHo» qoi ^ ilU apeetariat, aoa suni satU asseettti. Gojua rd caput illud esl prsedpuam, qaod cum
71 AD KTYMOLOGIARUM LIBROS ADMONITIO. 72
uniuscujusquc vcrbi ( ul ait Varro ) naiurse sint duae, a qua rc, et in qua re vocabulum sil impo^ituin, illudque specUire grammatici, lioc magis sit philosophi : priorem illam rationem ingressis, huicque disci- plinae ( qua: '£TU|jLoXoYtx7) dicitur ) insistenlibus mulli difficilcs se ct morosos idcnlidem cxhibent; du'ti ad syllabas et Jittcras oronia rcvocantes, si quid paululum dcerrarit, id ul dissimulent, impcrare sibi non possunl. At qui altcrum gcnus ( quod Tzzpi (77)[xaivo[iiv(ov idem Varro nomioat) sibi proponunt; dum rebus ipsis edoccndis, atque ocuhs subjiciendis intenti, occasionem tantum in vocibus captant, ncquo lam vcrbis, qoam rebus lucem inferre student; ii vero, dum parum grammaticos videri so negligunt, in minus erudito- rum opinionem incurrunt : cum sint maxima ex partc illis ipsis, qui artem hanc unam profitentur, ea in ipsa longe solertiores, modo aoimum ad eam rationem adhibc&nt, quam serio sc nosse dissimulant. Quis enim credat, quse res minutissimis grammaiicis obviae sint, eas doctrinarum onmium parentes, ac re|>crtorfs' usque adeo fugisse, ut se deridendos levissimis hominibus tam saepe propinarintY An erit, qui Ciceroni tumultom limorem multum, Sulpitio tcstamentum mentis testaliooem, TcrtuUiano limum liquorem opimum fuisse, persuasum habcat? Aut qui Sylvestrum, et Romanai synodi Patrcs Guriam a cruore diciam existi- masse arbitretur ? Nam cx Platone, Varrone, Hieronymo exempla congererc supcrfluum. Cum duo priores jam olim ea de re vulgo male audiant : Hieronymus vero culpam hanc ( si modo culpa est ) ila agnoscat, ut sibi ipsc ignoscat; neque enim aliter toties illam in se sdmitterct, Graecis, ct Lalinis nomioibus Hebrai- cas DOtationes (ut ipsius utar verbo) tam violentcr assigoans. Lusisse, ioquies,gravissimos viros? Noo nego. IUud aio assecutos, ul cum lusisse existimari voluerint, turpiler labi minus prudcniibus hominibus videantur. Sed rursus eos, sive lusus, sivc ineptias appellent ; non carere fructu cl uttlitatc dico. Nam, quin res, aut in- volutas explicent, aut obseuras in apertum producant, aut quH; notic, manifestseqne sint, acrius, ut seosus irritent, faciant, a>qous harum rerum aestimator oegabil nemo. Mantum ( quod indumentum Hispaoicum dicit esse Suidas ) Isidorus, quod manus tegat taotum, nomioatum vult. Qua notatione profusiore nos ea veste nunc uti osteodit, utpote qnae non maous solum, scd pedes quoque jam teget. Loricam ooverat e Servio suo ( neque enim librum alium tam lcgendo triverat ) tegmen esse de loro factum. Loris carentem dixisse maluit ; ut a lorica, qoas jam olim exolevisset^ ad circulis eonscriam ferrcis Lectoris animom ocn- losque converteret. Sexcenta sunt hujusmodi. De detinitionibus qoi scripsere, cum unam, quae rei naturam proxime attingat, verae definitionis nomine digncntur, tamen rehquas ita non fastidiunt, ut carum pluriroa genera sedulo conquirant ( nam quindecim, aut iis etiam plura Victorinus ct Boetbius prodidere ) nota- tionum, quae verborum enodaliones, descriptioncsque sunt, conccptiones varias, cur tanloperc avcrsentur, si quaeras : causam quam aflerant ? Nisi fortc, id se indignari, quod aberrationes hujosmodi in veri)orum, quam in rerum lusu magis appareant. At minori apparent cum periculo, non minori interdutn cum fruclu. Ut si qua in re, in hac plane verum sit, quod ait Flaccus : Ridiculum acri, foriius et meltus magnas pie- nimque secat res. Sed ad Isidorum redeamus. Qui cum omne scriptorum genusdiligCDtissimcpervoIularet : optimum ratus, si parum erudili saeculi hominibus brevem, facilemquo viam ad disciplinas omnes aperirel : ut simul, et rerum, et verborum notitiam traderet, quaque liceret, in ipsis vocibus hserere omnia osten- derct; nihil aptius visnm, quam si vocum cnucieandis notionibus, et proprius earum osus osleoderetur, et rerom iisdem sabjectirum, audito sono, obversaretur ante oculos, maneretque veluti spectrum quoddam, atque simulacrum. Quod cum faccret, plurimas quidem sive origines, sive expiicaiioncs e vetcribus scripto- ribus desumpsit; scd neque veritus est ipse illorum exemplo ( quod bonum sibi esset, atque commodum ) novas quoque proferre, consimilique ludo ludere. Eorum, inquam, exemplo, quoram semulari exoptavit negligentiam, non admodum curans levium criticorum obscuram diligeotiam. QQif si Mvk^ iQ ^o carperent, attendissent, minus sa^pe, minusqoe audacter in illum sieyirent. Ridiculi enim plane ipsi sunt, cum ca nmltoties rident, que illorum, quos ipsi venerantur, quosque hic nostcr auclorcs habuit, bona ex parte fuisso reperiuntur. Quos spero fore jam a^quiores, cum multa, qua3 quasi Isidoriana, cachinno excipiebant, vctu- siioribus auctoribus reddita videbunu Quod si hoc opus, aut perfecissct D. Isidorus, aut non damnis auxissent maximis lectores : non diffideremus fortassc omni illom propemodum culpa iiberare. Testatur enim ex veteris lectionis recordatione collectum : aliorum autem vitia prseetare nolle se, discrte ipse profitetur. Nunc vero, cnm auctoris summa abfuerit manus, interpplaritque liaBc, et digesserit ( ut quibusdam vidctur ) Braulio; lcctores, quod inhoc volumine saiis magoam, 'satisque lauiam librorum supelleclilem perid tcmpus sibi esse ducereot, (juidquid aliunde posscnt, huc congererent; librarii, quidquid illitum chartarum margini ccmerent, pro sequisque ccrtatim in contextum infcrrent; cujus audaciae ( an impietatis poiius dicam ? ) tam multts aliorom delictis ad Isidori invidiam abuti? Sed ut quid in co reprchendant, videamus, accusa- lionis canita proposuisse fuerit operae preiium. Vocibus ( inquiunt ) Latinis Graecas, Graecis Lalinas origincs tribuil. Ou^ priora sunt, e posicrionbus oriri vult. Orlographiae rationem nullam ducit. Quae vcrborum productiones sunt, in stirpibus, et radicibus numerat. Pro certis originibus origines alias, qua^ signiiicptio- nibus subserviant, arbitrio suo supponit. Ad hanc opinor summam orimiua omnia referri. Quiv nisi com- munia illi cum optimis auctoribus ostendero, non cansam dico, quin, quod meritus est, ferat. Sed pluribus exemplis non utar : quod indicatis locis, fncile sibi quisquc ingentcm sylvam comporlare possit. Artem ct oratorem Latinas esse voces ambigit nemo. At artem Donatus d^pE-cTjv^ oratorem dpTjx^jpa voluit essc Festus. Quam mulia codem modo Varro ex iis etiam, qua> in utroque agro ( ut ait ille ) non «erpunt? Qnid ? Qui ex nostris Jesum ?a<7iv, Cephas xe^oXijv esse dixcrunt, quorum numinum certas origines et inlerpretationes ex Evangelio noverant? At qui viri? Qoatuor a figora quadrala deduxil Isidorus, cum quadralum e quatuor oriri rectum, simpiexque videatur. Noone jus codcm modo a justitia traxit Ulpianus? Orthographiae ralionem nuliam ducil. Quid? Qui hortum ab oricndo, aut hedoraro ab cdendo, aut ab hse- rendo dictam docet? At is est Fcstus Pompeius. Cui vero productioncs pro stirpibus non sinl, ut Sulpitio in lestamento, Aquillio in poslliminio; corum, qui in hoc ludo se exercuerunl, arbitror omniuo fuisse neminem. Quid illis facias, qui de originum suppositionibus, auo significaliones magis appareanl, quse- runtur? Nisi grammaticorum intcr jul^s plorare cathedras? Nam cum sinistrum, quanlum ad auguria attinet, et scuatorem, quantum ad agendi facullatem, utrumquea sincndo trahit Scrvius; nonne aliud vcriloquium sciens, prudensque dissimulat? Quid? Quod nonnunquam ita fieri res ipsa cogit. Germanum negatesse Varro de codem ^ermine, scd de eadem genitrice manantem. Quid cum dignitati, vel honestaii serviunt, aut mclius aliquid lonuunt; quam voces prae se ferant? Ignorabat idem Varro, culinam^ quam iu postica domus parte fuisse dixerat, a postica aniofialis parte dictam? A colendo ignem doxisse maluit. Obscurum Isidoro fuerat, medicinam a mcdcndo oriri? A modo deflexit ; ut ejns quaiis usus esse deberet,
13
ETYMOLOGURDM LIB. l.
74
oslenderct. Sed insUnl clamoribus, atquc urgent ; ctymologias, vcrilocpiiaque, qua» neque etymoloffiae, neqae veriloquia sint, appellari nequaquam debuissc ', ilaque neque elymologiarum nominc libros fuisse prsscribendos. Quasi non aXau>v aipTus ^ Ixm^loXo^Ioi a Galcno dicia sittSed laborasse i lane videtur sanctissimus vir, ut opus longe ulilissimum, el ( ut iila fercbanl tempora ) immensi laboris, exigne admo- dum, ci ( ut ita dixerim ) cxilitcr indicaret. llaque rerum plurimarum doclrina referlcs Commentarios, qaasi nomina sola coniinerent, Elymologiarum libros appellari voluil, aiil c^rie, cum longius progressus est, opus de quarumdam rerum originc ad Braulionem mitlere se scribit. Qua praescriplionc quid verecundius, aut modestius excogiUri potuit? Erg^o id iHe conseculus est, ut posteri non quarumdam, sed omoium ( prope dixerim ) rerum, ac verborum ab his libris liabere se cognitionem ad hapc usque tcmpora perpeluo agnoveriot, et magna voce pra?<licav< rint.
SANGTI ISIDORI
HISPALENSIS EPISCOPI
ETYMOLOGLiRUM
LIBRI XX.
* Jprcefatio.
Domino meo, el Dci servo, Braulioni episcopo, Isidorus. En tibi, sicut pollicilus sum, misi opus de ori- gine quarumdam rerum, ex veteris lectionis recordatione collectum, aique ita in quibusdam locis adnota- tum, sicut exstat conscriptum stylo majorum.
CAPUT PRIMUM.
De disciplina et arte.
i . * Disciplina a discendo nomen accepit ; unde et scientia dici potest. Nam scire dictum a discere, quia nemo nostrum scit, nisi qui discit. Aiiter dicta disciplina, ^ quia discitur plcna.
9 2. Ars vero dicta est, « quod artis prseceptis regulisque consistat. ^ Alii dicunt a Grsecis hoc tractum esse vocabulum inh -rijc dtp£T^(,id est, a vir^ tuie, quam scientiam vocaverunt.
3. * Inter artem et disciplinam Plato et Aristo- teles differentiam esse voluerunt,dicentes artem esse in iis quae se et aliter habere possunt ; disciplinam vero esse quae de iis agit quae aliter evei^ire non pos- 8unl. Nam quando veris disputationibus, aliquid disseritar, disciplina erit; quando aliquid verisimile atqne opinabilc tractatur, nomen artis habebit.
CAPUT 11. De septem liberalibus artibus.
LIBER PRIMUS,
DE GRAMMATICA.
A ma, grammatica, id est, loqucndi peritia. Secund?, rhetorica, quae propter nitorem et copiam eloquenlise suae maxime in civilibus quaestionibus necessaria cxistimalur. Tertia, dialectica cognomento logica, qua; disputationibus subtilissimis vera secernit a falsis.
2. Quarta, arithmetica, quae continet' numerorum causas, et divisiones. Quinta, musica, quae in carmi- Bihus cantibusque consistit.
Sexta, 3 Geometria, quae s mensuras dimensio- ncsque complectitur. Septima, astronomia, quae con- tinet legem astrorum.
B
CAPUT III.
De litleris communibus.
i. Primordia grammaiicse artis Uttcrae communes existunt ^ quas librarii et calculatores sequuntur, quorum disciplina vclut quaedam grammatica? artis infantia est. Unde et eam Varro litteraiionem vocai. Lilterae autom sunt indices rerum, > signa verbo-
1. Disciplinae liberalium artium scptem sunt. Pri- rum, quibus tanta vis est, ut nobis dicta absentium
Cap. 1. — * Disciplina a disc. Verba sunt. D. Angust., Soliloq. cap. 2.
^ Quia discitur plen, Pleni vis in disciplina nulla est, nam plina productio est sola vcrbi. Sed, ut hu- jusmodi notationum lusus elvmologiarum vera, ac sincera appellatione commendari se minime postu- lant, ita qui haec statim quasi inepta aut inania pror- sus fastidiose respuat, nimium ipsc durus sit praetcr aequumque et bonum.
^ Quod artis prascept. Artis pro arclis antiquos scripsisse constat. Nam Valerius Probus artus pro angusto, et arctus pro mcmbris intlexione sola distin- guit.Festus: Artifices quod apte opera interse artent, qua ex causa etiam artes appellato! sunt.
* Alii dicunt, Donatus, in Andr.; et Scrv.,inar- tem secundam Donati. Varro, lib. iv : Nonnulla (in- qpii)nominain utraque lingua habentradices, ut ar- bores quoe in confinio natas in utroque agro serpunt,
Patbol. LXXXIL
• Inter art, et disc, Eodem modo distinguitartem a scientia Arist.
Cap. II. — ' iVuwdToruw caM5rt 5. ItaGothicirecte, al., casus,
K Mensuras. Soli duo Tarraconenses habent men- suras terrce, A rehquis ea vox abest. Quod si non tam ctymon, quam rcm ipsam, qua;magiscommunis est, spectes, non incommode illam rcjicicmus. Est (in- quit) hb. II, c. 25, Geometria mensura magnitudinis immobilis, atque formarum, cum lib. iii,c. 10, veram nominis ratioucm reddidcrit.
Cap. III. — *» Qiias librarii,Xug., lih, ii dc Ord., cap. 12, cum dc littcris cgissel, haec subclit : Ergo utilitas numerandi magna necessitate animadversa est. Quibus duabus repertis natn est illa Hbrario- rum et calculonum professio, velut qnasdam gram- maticrn infantia, qunm \arro litterationem vocat.
* Signa verb. liicron., dc Notis, epist34 : et /m-
3
7»
S. ISIDORI mSPALENSIS EPISCOPI
16
sine voee loquantur. Verba ■ enim per oculos, non m per aurcs, introducunt.
2. Usus litterarum repertus est propter memoriam renim. Nam, ne oblivione fugiant, litteris alligan- tur. In tanla enim rerum varietale, nec disci au- diendo poterant omnia, nec memori& contineri.
3. *» Lilterae autem dictap, quasi legiterw, quod iler legentibus praestent, vel quod in legendo iterentur.
4. Lilterfle Latinfle et Gra?C8B ab Hebrfleis videntur exortse. 4'' Apud illos enim prius dicinm est al0ph^ deinde ex simili enuntiatione apud Orapcos tractum esl alpha; idem apud Latinos a. Translalor cnlm ex simili sono alterius lingufle litteram condidii ut nosse possimus, liiiguim Hebraicam omnium liUf uarum ol litterarum essc matremi Sed Utbrsi vigiliti duobus elementis litterarum secundum Veteris Testamenli g libros utuntur; Graeci vero viginti quatuor; I.atinl, inter ulramque linguam progredienles, viginli tria elementa habent.
5. • Hebnporum litteras a Lege coeplsse * per Moysen, Syrorum autem et Chahlaporum per Abra- ham. ' Unde cum Hebraeis, et numero, et sono concordant, solis characleribus discrepant. -^gy- pliorum litteras Isis regina, « Inachi filia, de Grflecia yeniens in iEgyptum, reperit, et iEgyptiis tradidit* ^ Apud ^pyptios autem alias habuisse lilleras sa- oerdotes dicunt, aliasvulgus; 8acerdotalestEpd(c,vul- gares 7cav8it(jiou(. Grsecarum iitterarum usum prim| Phoenices invenerunt, unde et Lucanus :
Pho^nices primi (famae si creditur) ausi
Mansuram rudibus vocem signare figuris. Q
guce celeritatem prcecederent signa verborum, Et epist. 47 : signa ac furta verborum,
• Ycrba.., introducunt. Absuni haec a quibusdam Goth. libris.
bLitterasautem^quasi legiterce.^eqae hoclegiturin
ulloGolh.cod. EsttamenapudPriscianumelSergium.
^ Apud illos... Aleph. Kx lipiph. hb.de Ponderib.
^ Ut nosse...matrem.yeTh2iSuni Hier.ad Soph.,*^.3.
• Hebrceorum litt. Eadem traduntur cle invcnior. litteranim seplenariis quibusdam, quos Crinitus re- fert lib. xvii de Honesi. disciplin.
' Unde cum Hebr. Ex Hieron. prolog. Galealo.
8 Inachi /ilia. Secutus est Isidorus Augustinum, xviii de Civit., cap. 3; Augustinus Ovidium, Meta- morph. I, quod etiam Gr?ecorum aliquos sensisse Suidas in collcctaiicis teslatur.
^ Apud JEgypt. Nihil nccesse est Graecarum liUe- rarum monstra quae in Gothicis Codicibus visuntur Q huc proferri. Salis csse debebit ex iis Antonium, Aug. Petrum Chaconem et Vulcanium eodem modo conjecisse. Cum praescrlim Herodoti vcrba. qufe sub- scribam,ex Iib,ii,(lubitandinullum rclinquanl locum:
quc cum Plinio, neque cum Gcorgio Cedreno satis convenit Isidoro in hic littcrarum assignaiione.
i His Palamedes adjecit tres r), x, ««>. Malim e Ser- vio, Mn. 11,0, 9, X» Plinius quoqueeasdem tres huic assignat, quariam addens, ^.
* Hic deessevidetur verbum aliquodin modo perso- nali. Quam ellipsim non scmel usurpavit Isidorus, ut legenti patebit. Edit.
6. Hinc est quod et Phoeniceo colore librorum capita scribuntur, 5 quia ab ipsis littene initium ha- buerunt. * Cadmus Agcnoris filius Graecas litteras a Pboenicc in Graeciam septemdecim primus attulit : «, 6, Y, 8, e* ^, i, X, X, jt, V, o, n, p, <y, t, f. J His Pa- lamedes Trojano bello tres adjecit : >), Xi "• ^ P^*^ quem Simonides Melicus tres alias adjecit :8, Y, S.
7. * X litteram Pythagoras Samius ad exemplum vitfle humanae primus formavit; cujus virgula subte- rior primam 9(at6m significat; incertam quippe et quae adhuc se nec vitiis nec virtutibus dedit. Bivium autcm, quod superest, ab adolescentia incipit;cujus dcxtert pars ardua est, sed ad beatam vitam ten- (lens ; sinistra faoiiior, se(| ad iibem, interitumque deduoens. De qiia sic Pei*sius aii :
Et tibi quae Samios deduxit litlera ramos,
Surgentem dextro monstravit limile callem.
S. Quinque autem esse apud Graecos mysticas litte-
ras. Prima T, quae humanam vitam significat, de qua
nunc diximus. Secunda 6, quae mortem significat. Nam
judices eamdem litteram theta apponebant ad eoruni
nomina quos supplicio afficiebant. Et dicitur theta oLTzh
TotS 0«v4Tou,id cst,a morte.Unde, ethabel per medium
telnm, id est, mortis signum. De qua quidam sic ait :
0 multum ante atias infeli.v littera theta f
9. Terlia" r,figuram demonstrans Dominicae crucis:
unde,GetHebraice siONUMinlerpretatur; de qua di-
ctum est, in Ezechiele, angelo : Transi per mediam
Jerusalem, et signa thau^in frontes virorum gemen*
tium et dolentium, « Reliquas vero duas, summam,
et ultimam sibi vindicat Cbristus. Ipse enim princi-
^ Post auem Simonides Melicus. Qualuor ilem a Simonide Melico adjectas vult Plinius, e quo sunt haec:^» t), vj», w. P. Chacon cum dissenlire Isidorum a Piinio in numero videret, et in Codicib. Gothicis parlim miles ** tres, partim similiter tres reperisset, itemque apud Suidam ct Eustachium Simonidcm 8i3t TO IjW MeXixipT^v appcllatum, existimabat legen- dum SiMONiDBs Melicbrtes.
1 Xlittera, E Ser., Mn, vi, in iliud : latet arbore opaca, etc.
^T Figuram demonstrans dominicce crucis. Recte doctissimi viri putant, propterca apud Latinos Missa; canonem ab hac littera incipere. Hieron., ad Ezech., c.ix: Antiquis Hebra^orumlitteriSyquibushodieutun- tur Samaritanif extrema ihau Uttera crucis habet similitudinem. ilivc Hieronymus; quod non perinde apparet in Samaritanorum alphabcto, quod circum- fertur Ambros., lib. dc Abrah., c. 2 : £7 cum tre- centis decem et octo viris adeptus victoriam. Nume- ravit (iMquii) trecentos decem et octo, ut scias non quantttatemnumeri, sed meritum electionisexpres- sum; ens enim asciscit quos dignos numero fideUum judicavity qui in Domini nostriJesu Cristi passionem crederent.Trecentos enimrUttera Gra^ca significat; decemetoctoautem summammexprimit. Voccmip- sam thau signum interpreiatisunt LXX; crccem Ca- ninius, haud malus auctor, in Insiit. ling. Syriacae.
^ In frontesvirorum.ltsi omninolegendumexGolhi- ciSjCl ex LXX,qui Inl Ti [jLljcwTra. Vulgat. ,supcr frontes.
^ReUquas vero duas. Ex Tertull. lib. de Monogam.
** Forle legendum : MeUc, tres, ita ut MeUc, sit pro MeUcus: ouidquid sit,sensus est. Ghaconem, qua- tuor his vociDus elementa tou Meliceries latitare fuisse suspicatum. bdit.
77
ETYMOLOGURUM LIB. L
78
pium, ipse finis, dicens : Ego sum alptui et tti : con- m les. Communes dicta}, quia multi eisutuntur in com-
-t» • • • • 1 1 j ^^ • - • •■ j -% «<*'•«.•
currentibus enim in se invicem alpha ad ta usque devolvitur, et rursus co ad alpha replicatur : ut os- tenderet in se Dominus, et initii decursum ad fmem, et finis decursum ad iniiium.
10. Omnes aulemlitteraeapudGraecoset verbacom- ponnnt et numeros faciunt. Nam alpha littera apud eos Yocaturin numeris nnum ; ubi autem scribunt^^^a,vo- cantur duo ; ubi scribunt gammay vocantur in numeris ipsorum tria; ubi scribunt deltay vocantur quatuor, et sic omnes litterse apud eos numeros habent.
11. Latini autem *■ numeros ad litteras non com- pntant, ^ sed 7 sola verba componunt.
CAPUT IV. De litteris Latinis.
muni, ut in scnbendo ct legendo. Liberales, quia eas tanlum illi noverunt qui libros conscribunt rec- teque loquendi diclandique rationem iioverunl.
3. Lilterarum duplex modus est; dividunlur enim principaliter 8 in duas partes, in vocales et conso- nanles : • vocales sunt quae direclo hialu faucium sine ulla collisione varie emittuntur. Et dicioe voca- les, quod per se vocem impleant, et per se syllabam faciant, nulla adhaerente consonantes. Consonantes sunt qua? diverso motu Hnguae vel impressione la- biorum elticiunlur. Et vocalae consonantes, quia per se non sonant, sed junclis vocalibus consonant.
4. Hae in duabus partibus dividuntur : in semi- vocalibus, et in mutis. ' Semivocales diclae, eo quod
1. Latinas litteras Carmentis nympha prima Italis n quiddam semis de vocalibus habeant. « Ab E quippe
tradidit «. Carmentis autem dicta, quia carminibus
futura canebat. Caetenim proprie vocala Nicostrala.
8, Litterse autem aut sunt ^ communes aut libera-
* Numeros adlitteras noncomputant. Dubitandum non fuit de hac leclione Gothieorum omnium Codi- cum, mirumque in ea haesisse viros eruditissimos.
^ Sedsolaverba componunt, Posthaecin plerisque li- brissubdunturisia: Exceptis aliquibus,qtuB numeros figura demonstrant ut I, pro uno ; C, pro centum ; D, pro quingentis; L, pro quinquagi?ita; M, pro mille; V, pro quinque; et X littera, quas et in/igura cru* cem et in numero decem demonstrat. Ex quibus tamen in Vet. Langobard. Garsise Loaibse v. cL etia Rom. Cod. tantum haec leguntur : Excepto \, quce unum, et X littera, aua^ et in figura crucem signi- ficat, et in numero aecem demonstrat. Quae omuia aliena esse constat. Nostri enim libri, quin aucti
vocali incipiunt, et desinunt in naturalem sonum Mutae autem dictae, quia nisi subjectis sibi vocalibus nequaquam erumpunt. *» Si enim eis extremum
lib. \\\ de Summ. Bon.,c. 13 : Meliores sunt Cinquit) communes litterce, quia simpliciores et aasolam humilitatem legentium pertmentes. Eodem etiam pertmere videtur quod inlra, cap. 9, verba quajdam grammaticorum esse dixit, alia rhctorum. Sic hodie Uispani loquimur, cum lilteratos dicimus, non iiioB qui legendi scribendique periti sunt (quod anliqui scire htleras appellabant), sed eos potius qui majores discipimas probe callent.
• Vocales sunt. Aug., lib. ii de Ordine., c. 12 : Animadvertit oris sonos alios esse, qui moderato varie hiatu, quasi enodati, ac simplices faucibus sine ulla coUisione defluerent; alios diverso pressUy oris tenere tamen aliquem sonum; extremos au-
sint ab aliquo qui notarum nullam prseiermiserit C tem, qui, nisi adjunctis sibi primis, erumpere non
quse litterae speciem praeberet, haud dubium est. Frimum, quia quae nunc videntur, aut etiam lilterae jam sunt, eae sine controversia littcrae olim non fue- rnnt, sed numerorum tantum notae ; factseque sunt ex numerorum noiis liiterae, non contra ex hiteris notae. Deinde, auia quae mille assignatur littera, si ea est T, ut Goihici omnes hbri praelerunt, ea Latini nunquam sunt usi. Sed cix, sive 81. Scio tamen ipsum T Gothorum ex i Latina nota et linea impo- 8ita scribentiom vitio conjunctis fluxisse, quod iiac quoque nota l Romani mille significabant, idque &dorum ignorasse non fit verisimiie. Praeterea cum paulo ante T figuram Dominicae crucis demonstrare dixerit, nunc X soli id tribuere, cum T quoque me- minisset, non oportuit. Et T quidem figuram crucis esse etiam Luciauus vult cum Z in T invehi tacit. De X nihil (quodiciam) ab ulio Latinorum proditum. Adde quod haec eadem de X quae in quibusdam Go- tiiicis sequenti capite repetuniur, ab aliis atque ab impressis omnibus libris absunt. Postremo neque id esset numeros ad litteras computare. Id quod vidisse etiamvideturquisquis hunc lucum tali accessione mul- tavit.Nonenimexcepitlitlerasiilasquod adeas numeri computarentur, sed quod figura numerosdemonsira- rent. Alioqui quomodo unus ad I, aut centum ad C, aut miinquead V, aut decem ad X, aut utJaom- nino ex hic exceptis ad numeros computabitur ?
« C4P. IV. — Carmentis autem. E Serv., JE>n. viu.
' Communes aut liberales. Uoc est : iiiterae dicun- tar tum notae et signa vocum quae scribuntur et le- guntur, tum res ipsae et discipiinae quae scriptura contineptnr. Ita sequenti capile grammaticam appel- labit originem liberalium litterarum, Nam quod ar^ tium eo loco quidam habeut Codices, inierpretatio plane tvk Utterarum : in plerisque enim et vetuscio- rilms litterarum legitur. Itemque lib. xiv, c. 4; et
valerent; itaque has litteras hoc ordine quo positce sunt Vocales, Semivocales et Mutas nominaoit,
' SemivocaleSy quod quiddam semis de v. h. Serg., in Art. primam Donati : Quod semis quiddam ha • beant vocis. Idem elegantibus versibus expressii Te- rentianus. Nobis vero vaide probatur lota in re Pris- cianus. Vocales dicuntur (inquitj qux)d per se voces per/iciunt, vel sine quibus vox litteralis proferri non potest. Semivocales appellatce^ quod plenofn vocem non habent, ut semideos, ct semiviros dicir mus^ non qui dimidiam partem habent deorum, vel virorum, sed qui plene dei^ vel viri non sunt. Alutas ad comparationem bene sonanlum sunt dictasy ve^ lut informis dicitur^ non qui caret forma^ sed qui male est formatus; sic mutas^ non quod omnino carent voce^ dicuntur, sed quod habent partem vo^ cis exiguam. H ^ Abe quippe vocali incip. Id a mulis ipsas dislin- " guit, quia (ul ait Priscianusl lilterae plus sonant cum eis vocalis praeponitur, quam cum postponiiur : prae- ponitur aulem semivocalibus, postponilur mutis.
** Si enim eis extremum vocalis detraxeris sonum incl. litt. m. s. Male quosdam haec habuere verba; ita ut, vel delenda, vel alio, id est ad scmivocales, transferenda censuerint. Si enim mutae (inquiunt) diclae, quia nisi subjectis vocalibns nequaquam crum- punt, quomodo iilis detractis inclusum murmur so- nabit? Quibus ita responsum sit : vix potuissc com- inodiusloqui Isidorum; non enim editum aut prola- tum, sed inclusum, ac ne sonum quidcm, sedmurmur (iixit. Quod autem sonabit addidit, aut vocc dcstitu- tus est,qua melius quod volebal enunliarct; aut certe periculuin non fuit ne non saiis quod veliet oslendereti cum Qon prpl^tum sed mclusum murmur id, quid-^ quid est, appeliasset. Esse autem id ariquid negari non potest, cum paulo post dicat mutas a suo sono
79
S. ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
80
nium yocansdetraxeris sonum, inclusnm littera^ mur- ■ mur sonabit. ■ Vocales autem,etsemivocales,cl nmtap, a vcteribus sonap, et semisonae, el insonae dictap.
5. *» Inter vocales autem apud grammaticos i et tt, « varias habent significationes.
9 6. Nam modo vocales, modo semivocales, modo mediae sunt. Yocalcs ideo sunt, quia soI« positae syllabas faciunt, ct aliis consonantibus conjunguntup. * Consonantes habentur ideo, quia interdum habent post se vocales in eisdcm syllabis conslitutas, ut luuo, vates, et habentur pro consonaniibus.
7. Mediae autem idcirco dicuntur, quoniam natu- raliter solap medium sonum habent, uiiUiuSy unius, Conjunctse aliis pinguius sonanl, ul lanus, vanut. Solae enim aliter sonant, aliter junctaj. / vero propterea in- terdum duplex dicitur, quia quotiescunque inter duas n vocales invenitur, pro duabus consonantibus habe- tur, ut Troia. Geminatur enim ibi sonus ejus.
8. • (/ quoque littera proinde interdum est nihil,
quia alicubi, nec consonans est, ut quis, Vocalis enim
non est, quia t sequitur; consonans non est, quia q
praecedit. Ideoque quando nec vocalis, nec conso-
nans est, sine dubio nihil est. ' Eadem et digamma
a Grsecis vocatur, quando sibimet aliisque vocalibus
jungitur; quse ideo digamma dicitur, quia duplex est
jnstar Flitterse, quae duplex gamma habet; ad cujus
similitudinem conjunctas vocales digamma appellari
grammatici voluerunt, ut votum, virgo>
incipere, et in vocalem desinere; est igilur aliquid a quo incipiant antequam ad vocalem perveniant.
* Soncp^ seinisoncey et insonce, Ex Victorini Gram* matica. C
*» Intervocales autem i^^ u. Omnia ex Donalo.
^ Varias habent signifi,cationes, Assignationes legebat Chacon.
^ Consonantes habentur. Nigidius apud Agell.,lib. XIX, c. ull. : Si quis putat prceire in his verbis. Va- erius, Vennonius, Volusius aut iin his, iampridem, iecur, iocum, iocundum. errabit, quod hce litterce cum prceeuntt ne vocales quidem sunt,
• \j quoque littera, E Sergio.
' Eadem et digamm, Cujus tiguram quidam F re- ctum esse volunt (quae nomini convcnit), alii inver- sum j, qualisinmarmohbus etiam cernitur. Sed hanc inyersam ii^ram a Claudio inductam opinor, cum digammon ipsum multo ante Claudium Varro usur- paverit. Videturque Ciaudius obtinere potuisse ut setate suaea figura in usu esset; at posterioribus sae- culis antiqua restituta est. Quare apud Priscianum et Donatum perpetuo F rectum pro digammo scribitur. |.
« Deficiunt. Id enim est 4iquescere. Graeci uYpi 0 Ypi|X[iaTa,et Terentianus idem exprimens, udas lil- teras nominat.
^ Eta metro excluduntur, Nam cum tempus con- sonantes (ut ait Terentianus) dividant unum duae, tamen liquida mulae subdita parlcm temporis non ministrabit. Ut idem Tcrentianuselegantissimedocet: Si mediam vocalis habet, quam consona et uda Excipiunt, nequeunt geminae vexare priorem. Causam reddlt :
Nam mediam nil uda juvat, quae subdita currit.
' Heliquce M ^ ^ N apud Gr, lia. Sic eiiam pleriq. alii. Contra Sergius : Si Hquidce (in(|uit) sibi prcepo' nantury liquidarum jura deperdunty ut Alncstheus.
J Vnde et legitim(e. Sic Gothici omnes libri ; sed YU atam iectioiiem unde et Latince retinebat Chacon ex Donati vcrbis : UTide fit ut quidam putent Lati-
9. Inter semivocales autem quaedam liquidae di- cuntur, quia 1 0 interdum in una syllaba postpositae aliis consonantibus * deficiunt, ^ et a metro exclu- duntur. Ex quibus duae apud Lntinos liquescunt, l et r, ut fragor et flatus. ' Reliquae m et n apud Gnecos liquescunt, ut Mnesiheus.
10. Decem ct septem autem Latinis lilteris vetus scriptura constabat. J Unde ct legitimae nominantur, illa ^ ratione scilicet, vel quod ab e vocali incipiunt, et in mutum sonum desinunt, ut sunt semivocales ; vel quod a suo sono incipiunt, el in vocalem e desi- nunt, ul sunt mutae.
i 1 . //autem littera pro sola aspiratione adjecta esl postea. ^ Unde et a plerisque aspiratio putatur esse, non littera : quae proinde aspirationis nota dicitur, quia vocem elevat. Aspiratio enim est sonus uberius elatus,cui contraria est prosodia,sonus aequaliter flexus.
12. "^ /if litteram Salvius ludimagister prius Latinis adjecit, ut in sono discrimen faceret duarum littera- rum c et q; quae ideo ^ supervacua dicitur, quia exceptis kalendis superflua judicatur : per c enim universa exprimimus.
13. ® Q litteram nec Grapci resonant, necHebraei; exceptis enim Latinis, hanc nulla alia lingua habet. Haec prius non crat. Unde et ipsa supervacua est vocata, quia per c cuncta veteres scripserunt.
It 14. P X littera usque ad Augusti tempus nondum apud Latinos erat; sed pro ea c et 5 scribebant; unde
nas litteras non plures esse quam xvii.
^ llla ratione scilic... quod ab e voc.Recte rationem reddit Isidorus cur tantum xvii litlerae Lalinae, sivc legitimae sint, omissisquc vocalibus de quibus con- troversia esse nulla poterat. Nam consonantes (in- quil) aut ab e incipiunt, et in suum sonum desinunt, quales sunt omnino semivocales sex, /*, /, m, n, r, s; aut contra a suo sono incipiunt, et in e desinunt, quales sunt muise totidem ^, c, d, g, p, t, Vid. Do- nat., Artem primam, c. 2, et Serg., c. 6.
^ Unde et a plerisque aspiratio.., Ex Hier. in no- minib. Heb. ex Deuler.
™ K Litteram Salvius /tic^/ma^. Al.Sallustius.Salvii Rhetoris meminit Plinius in epistolis, el Suetonius in Vespasiano. Sed ante hunc Kaisones Fabii fuerunt, cujus praenominis nota K fuit, ut apparet, ex fastis. Item KalarCy et Kalendx in omnib. veterib. libris.
° Ideo supervacua. ItaHicronym.,Donatus, Priscia- nus, et Terentianus. Sergius tamen : K,inquit, et Q, quce nonnullis superfluas videntur, hanc habent rationem, ut K tunc prceponatur, quando eam A sequitur. Q antigui^ quoties V sequebatur, prcepo- nebant, Eadem fere Diomedes, nisi quod K^ non nisi A brevi praeponi vult.
o Q Litteram nec Grasd. Ex Hieron., in nominib. ex Jesu nav.
p X Littera. Constat anle Au^usti tempora X litt^ ram in usu fuisse, ex antiquissimis nummis, et co- lumna Rostrata Duilii ante mdccg annos posita, et ex aencis legum tabulis Augusto longe superioribus, ac postremo ex Cicerone, qui in Oratore ad Brut. : Quomodo (inquit) vestrum axilla ab ala factum est, nisi fuga littera: vastioris ? Quam litteram etiam e maxillis, taxillis, vexillo, paxillo consuetudo elegans Latinis sermonis evellit. Eamdem tamen Nigidium re- pudiasse, neque unquam ea in libris suis usum, sed antiquitatem secutum fuisse, refert Victorinus in Arte grammatica. (juae hoc loco sequuntur : Et digne hoc tempore, quo Christi nomen innotuit^ quddper eam
81
ETYMOLOGIARUM LIB. I.
82
et dnplex vocalur, quia ipro c ei s ponitur; unde et . oclo, vox arliculala, litlera. syllaba, pedes, accen- ex eisdem litteris comDOsitum nomen hah^t " tuc «/.o;t.,r«> «/x«^ ^-.u^ u:« i-_:-
ex eisdem litteris compositum nomen habet.
15. A Graecis duas lilteras mutuavit Latinitas, y et z, propter nomina, scilicet, Gneca. Et hae apud Ro- manos usqne ad Augusti tempus non scribebantur; sed pro z duo ss ponebant, ut hilarissat; pro y vero u scribebant.
i6. * (Jnicuiqne autem litterae tria accidunt : no- men, quomodo vocetur; iigura, quo charactere si- gnetur; potestas, quae vocalis, quse consonans ha- beatur. A quibusdam et ordo adjicitur, quae praecedat, quse sequatur, ut a pnor sit, sequeiis b. A autem in omnibus gentibus ideo prima est litterarum, pro eo quod ipsa prior nascentibus vocem aperiat. 1 7. Nomina autem litterarumgentes ex sonoproprise
tus, posiluriB, not», orthographia, analogia, elymo- logia, glossae, differenli», barbarismi, soloecismi, vilia, metaplasmi, schemata, tropi, prosae, metra, fabulae, hislorise.
13 CAPUT VI.
De partibus orationis,
l.Partes orationis primus Aristoleiesduastradidit, nomen et verbum. Deinde Donatus octp definivit. Sed omnes ad illa duo principalia reverluntur, hoc est, ad nomen et verbum,qu8esignificant personam et actum. Reliquse appendices sunt, et ex his originem trahunt.
2. Nam pronomen ex nomine nascitur, cujus ofB- cio fungilur, ut orator ille, Adverbium de nomine nascitup, ut doctus, docte. Participium de nomine,
lingu* dederunt, «^notatis oris sonis atque discretis. d T '' \ , ' n ^^'^""T*^'" "^ "^'"'"^'
Nam Dostaaam eas animadv«rtPnmL m nnn,Jn, niu ^ ^^ ^^/"^^' "^ ^^^^' ^'9ens. CoLjuncUo vero, et pr»-
Nam postquam eas animadverterunt, ct nomina illis et figuras imposuerunt : figuras autem partim ex pla- dto, partim ex sono litterarum formaverunt, ut 19 puta t, et 0, quarum uni sicut exilis sonus, ita tenuis yirgula; alterius pinguis sonus, sicut et plenafignra. « Potestatem autem natura, voluntas ordinem dedit.
iS. Inter figuras litterarum et apicem veteres di- stinxerunt : apicem dictum pro eo quod longe sit a pedibus, et in cacumine iitterarum apponitur. Est enim linea jacens super litteram aequaliter ducta. Figura autem, qua tota littera scribitur.
CAPUT V. De grammatica.
i. Grammatica est scientia ' recte loquendi, et
positio, vel inlerjectio ^ in complexum istarumca- dunt« Idco, et nonnulli quinque partes definierunlt quia istae superfluae sunt.
CAPUT Vil.
De nomine.
i. Nomen dictum ^ quasi notamen, quod nobis vo- cabulo suo res notas efficiat. Nisi enim nomen scie- ris, cognitio rerum perit. Propria nomina dicta, quia specialia sunt : unius cnim tantum personam signifi- cant. Species propriorum nominum quatuor: praeno- men, nomen, cognomen, agnomen. Praenomen dic- tum, eo quod nomini praeponatur, ut LuciuSy Quintus.
2. Nomen vocatum, quia notat genus, ut CoT"
X w — '» «J '
origo et fundamentum « liberalium litterarum. Haec r nelius; Cornelii enim omncs in eo genere. Cog-
m di<U*inlinift r\t\^t Uttt^rao. p/\mnniinno invant'i oet nt nnmpn nnifl nnmini Anninncritnp nt .^rini/i*
in disciplinis post litteras communcs inventa est, ut jam qui didicerunt iitteras per eam recte loquendi rationem seiant. Grammaiica autem a litteris no- men accepit : -^^d^^kaxa enim Graeci litleras vocant.
2. Ars vero dicta est, quod artis praeceptis regu- lisque consistat. Alii dicunt a Graecis hoc tractum csse vocabulum tkb Tij? «Jpcxii?, id est, a virtute^ quam scicntiam vocaverunl.
3. ' Oratio dicta quasi oris ratio; ^ nam orare est loqui, et dicere. Est autem oratio contextus verbo- rum cum sensu. Contexlus autem sine sensu non est oratio, quia non est oris ratio. Oratio autem plena est, sensu, voce et littera.
4. Divisiones autem Grammaticae artis a quibus-
nomen, quia nomini conjungitur, ut Scipio; agnomen vero, quasi accidens nomen, ul Metellus Creticus, qma. Cretam subegit. Extrinsecus enimvenit agnomen ab aliqua ratione. Cognomenlum autem vulgo dicium, eo quod nomini cognitionis causa su- peradjiciatur, sive quod cum nomine est.
3. Appellativa nomina inde vocantur, quia com- munia sunt, 141 et in muUorum significatione consi- stunt. •! Haec in viginti octo species dividuntur, ex quibus corporalia dicta, quia vel videntur, vel tan- guntur, ut coslum, terra.
4. Incorporalia, quia carent corpore; unde nee videri nec tangi possunt, ut veritas, justitia.
5. Gcneralia, quia multarum rerum sunt, ut ani-'
dam (rigfnta dinumeranlur, id est : partes orationis n mal; nam et homo, et equus, et avis animal sunt.
^uas crucis siynum figurat scriptitatur, ea licet in Gotbids quibusdam legunlur, quia in melioribus Codicibus, et in Editis nulla sunt, et Isidori erudi- tione non sunt satis digna, niinime rccepimus.
* Unicuique littercs tria. Ex Donat, et Sergio. »»Aotoii5ori5 5om5.VcrbaAuguslini,ndcOrd.,c.l2.
* Potestatem natura dedit. Tot enim figuris arl no- tandos sonos opus fuit. Scd placebal Chaconi Tole- tanus Codex, in quo non sunt hK'C verba.Quod mihi quoque valde probatur; nam neque in Goih. Ovet. eoUegii sunt, nequc ubi sint collocanda consenliunt libri, sed alius alio ea rcjicit.
Cap. V. — ^ Recte loq. In Editionibus veleribus addilur, scribendique ratio; id non est in Gothicifl; est vero apud Victorinum.
• Liberalium litterarum. Ita vetcres Cod., non artium. Ei supra litteras in communes et liberalcs divisit.
' Oratio oris ratio. Eod. modo luserunt in hac vocc Hier., in epist. 139, ad Cyprian., Victorinus, et alii.
K Nam orare est /ogui. Verba Servii, iEn. x.
Cap. VI. — ^ !n complexum istarum cadunt. Vel easconjungenles,veI pneposilae,veI interjectae,unde et nomina acccpcrunt.
Cap. VH. — * Nomen... quasi notamen. Ila Boe- thius, et Priscianus. E Graeco 8vo(ia traclum putant alii. Nos ex noscimen nomen abcissum putamus, ut ex NosciBiLis nobilis.
j Hasc in viginti octo. xxvii, Sergius. laidorus ipse XXVII percenset, ut deesse videatur aliquid.
83
S. ISIDOEI HISPALfiNSIS £PISCOPI
84
6. Specialia, quia partera demonslrant, ut homot 1 spccies cnim animalium homo.
7. ^ Principalia, quia primam positioncm habent, nec aliunde nascuntur, ut mons, fons.
8. Derivativa, co quod ex aiio nomine deducun- tur, ut a MONTE montanus.
9 b Diminutiva, quia minuunt sensum, ul Cr«- culus, scholasticulus.
10. ^ Sono diminutiva, quia sic sonant sicut dimi- nntiva, sed intellectu principalia sunt, ut fabula, ta- bula.
11. Tota Graeca, quia ex toto Grapce declinantur, ut Callisto. Sic enim et Gnecas et Latinns dicit.
12. * Tota Latina, quia ex toto iii Latinum ver- lunlur; Graecus dicil Odysseus, Latinus Ulysses.
21. Cielita, id ost, possessiva, a possessione, ut Evandrius ensis.
22. Epitbcia, quiB Latine adyectiva, vel superpo- sita appellantur, eo quod ad implendam sui significa- tionem uominibus adjiciantur, ut magnus, doctus. Adjicis ea personis, nt magnus Philosophus^ doctus homo^ et pienus est sensus.
23. ' Actualia ab actu descendunt, ut rex, dux, cursoTy nutrixy orator.
Geniis a gente veniunt, ut Groicus, Romanus,
24. Patriae a patria descendunt, ut AtheniensiSt Thebanus.
s Loci a loco, ut suburbanus.
25. Verbalia dicuntur, quia de verbo nascuntur, ut lector.
13. Media dicta, quia ex parte Graeca sunt, et ex g Participaiia, qu» sic sonant, sicut participia, ul parte Latina. Eadem, et nolha, quia corrumpunt ul- clemens,prudens.
timas syllabas manentibus prioribus, ul apud Grav cos, Alexandrosy Menandros; apud nos vero Alexan- der^ Mena7ider. Dicta autem notha quemadmodum nolhus dicitur quisquis de dispari genere nascilur.
14. Synonyma, hoc est, plurinomina, eo quod sit ip pluribus nominibus significatio uoa, ut terra, hu^ mus, tellus. Idem enim sunt omnia.
15. Uomonyma, hoc est, uninomina, eo quod sit in uno nomine, significatio plurima, ut tumulus, nunc mons brevis, uunc tumens tellus, nunc sepuU crum. Est enim in uno nomine significatio diversa.
15 16. Relaliva dicta, eo quod ad aliam referantur personam, ut magister, pater^ dominus.
17. Illa autem « quae dicuntur ad aliquid aliquali- Q 88. ter se h liontia, a contraria significatione dicta sunt, sculin ut dexter. Dici enim dexter non potest, nisi sinister fuerit.
18. Porro qualitatis nomina ex eo dicta, qui per ea qualis quisque sit ostenditur, ut sapiens, for^ mosuSf dives.
19. Quanlilatis, quia mensura trabuntur, ut 10^" gus^ brevis.
20. Patronymica dicuntur, eo quod trahuntur a patribus, ut Tydides, Tydei filius, jEneades, iEneae filius ; quamvis, et a matribus, et a majoribus du- cantur.
26. ^ Verbis similia, a verbi simililudine dicta, ut contemplator. Nam et verbum est imperativi mo- di, futuri temporis ; et nomen, quia casum recipit.Hae omnes species a nominum appellatione descendunt.
tO 27. ^ Secunda pars, nominis comparatio. Com* paralio dicta, quia ex alterius comparatione alterum praefert. Cujus gradus tres sunt : positivus, compa- rativus, et superlativus. Positivus dictus, quit pri- mus ponitur in comparationis gradu, ut doctus. Com- parativus ab eo, quod comparatus positivo, praefer- tur iili, ut doctior : plus enim novit quam doctus. Superlativus, eo quod comparativo superferatur, ut doctissimus : plus enim scit quam doctior.
Genera dicta sunt, eo quod generent, ut ma- sculinum, femininum. Caetera non sunt genera, sed boc hominum ratio et auctoritas voluit. Neutrum die- tura, quia nec boc est, nec illud, id est, nec masculi* num, nec femininum. Coramune dictum, quod duobus generibus nomen unum communicat, ut hic et hasc canis.
29. Cui contrarium est epiccenum, quia utrumque sexum sub uno genere enuntiat, ut hic piscis, Est enim incerti sexus, quod nec natura, nec oculis discernitur, j sed sensus tantum peritia. Omns genus dictum, quia cunctis generibus servit : ma- sculino, et feminino, neutro, et communi, et omni.
* Principalia q. primam pos. Dtroque nomine vo- eantur, et Principalia, et Primae positionis.
quia non recipit similiter comparafionem.Suntetiafn verbo similia^ ut contempUtor, sed cum casum acce"
^ Diminutiva...scholasticulus. Eod.eiemplQ utun- Qf^^nn^ nomina sunt, u^ contemplaior cum contem- p Donatus, et Charisius. ** plaloris facit. C
tur ^ Sono dimin. E Sergio.
* Tota Latina. Ex Donato.
• QufBdicunturad aliquid a/i^t/a/i/^r. Italegendum ex Sergio, conjungendague manuscriptorum et im- pressorum librorum lectio : in illis enim qualiter, in his aliter legitur.
' Aatualia. IIk^c neque apud Donatum, neque apud Sergium Icffuntur.
« Loci a loco. Reliquit numcri et ordinis species : ita xxviii species constabunt.
^ Verbis similis. Aliqnid hoc loco e Ssrgio deside- rare possis. Sic namque ille Art. 2. c. 2 : c Sunt etiam participiis simiHa, ut demens. Nam sic est domens, quasi legens;se<i demens nomenest.quiarecipitcom- paraiionem,idestdemeniiov;\egensveroparticipium.
Cum autem tempus habuerint, verba, ut Maro dixit : Contcmpiator aquas dulces. » Ergo casum ex Scrgio posuimus,ubi comparationem habe- bantlibri omnes.Nam comparationem reciperedepar- ticipialibus, non de vcrbo similibus, dixerat Sergius.
* Secunda pars nom. Quam primam dixerit, nisi appcllativorum, nulla est ; praeccssit enim : HfB om- nes species a nominum appellatione descendunt.
i Sed sensus tantum peritia.KxsX scnsum pro intel- lcctus arbitrio posuit, aut male Hbri omnes sensus tantum pentia. Nam si neque natura, neque ocnlis discemetur genus, quomodo sensus perilia discerne- tur? Itaque suspecta habebat haec verba Chacon. Mi- rum ni usus tantum peritia Isidorus scripsit. Qtti Servium legcrit de hac scriptura non admodum du- bilabit. Ejus verba sunt in art< 2, cap. 5 : Inier
85
Et\'IIOL09IARUM UB. I.
30. Numenu yoeatus, quia per eum, vel singula* m hcBC , hoe, * quee tria et articuli nominantur.
ria, vel pluralia nomina ostendunlur.
Figura, quia, vel simplida, vel composita sunt.
31. Casus a cadendo dicti; per cos cnim inflexa nomina variantur, et cadunt. Nominalivus easus dic- tus, quia per eum aliquid nominamus, ut hic ma- gister, Genitivus, quia per eum g^us cujuscnnque quierimas, ut hujug tnagiitri filiuf ; vel quod rem significamus, ut hujus magistri liher,
32.Dativus, quia per eumalicui aliquidnos dare de- moi»tramiis,ut tHda huic magistro . Accusati vus, quia per eum aiiquem accasamus, ut accuso hunc magis- trum. Yocativus, quia per eum aliquem vocamus, ut 0 magister, Ablativus, quia per eum nos auferre ali- quid euiquam significamus, ut auferam a magistro.
4. Articuli autem dicti, quod nominibus arctantur» id est, colligantur, ut cum dioimus hic orator, Inter arliculum autem, et pronomen hoc interest, quod articulus tunc est, cum nomini jungitur, ut hic <a- piens, Cum vero non conjungitur, demonstrativum pronomen est, ut hie, et hcec, et hoc,
5. Omnia autem pronomina, ant primigenia, ast decluctiva sunt. Primigenia dicta sunt, quia aiiunde originem non trahunt. Haec viginti unum sunt. Fi- nita tria : ego, tu, ille. ' Infinita septem : quis, qua- lis, talis^ quantuSj tantuSf quotus, ^o^ux.Minusquam finita sex : iste, ipse, hic, is, idem, sui, Possessiva quinque : meus, tuus, suus, noster, vester, Reliqaa autem deductiva dicuntur, quia ex illis deducta al-
33. flexaptota nominadicta, quia pcr sex casus va- g qug composita existunt, ut quispiam, aliquis, etc
rietates babent, ut est unus, Pentaptota, quod tantum in qninque easikms variantur, ut doctus, Tretraptota, quod tantnm in quatuor easibus declinantur, ut Mus* Triptota, quod tantum in tribus, ut templum. ^ Dip* lota, quod tantam in duobns, ut Jupiter, i> Monop- tota, qnod opo tantura casu utuntur, ut frugi,
CAPUT VIII. De pronomine.
i. PrODomendictum, quia pro ^ vice nominis poni- tor, ne fastidiam faeiat nomen ipsum, dum iteratnr. Nam cum dieimas : Virgilius scripsit Bucolica, ad- dimus pronomen,tp<« scripsit et Georgica;%\c varietas significationis,et fastidium tollit, et omatum inducit.
8. Pronomina antem aut fiuita sunt, aut iufinita.
CAPUT IX. De verho,
i. Verbnm > dictum.eo quod verberato aere sonat, vel quod haec pars frequenter in oratione versetur. Sunt autem verba mentis signa, quibns homines eogiu&tiones suas invicem loquendo demonstrant. Sicut autcm nomen significal personam,ita verbum, faetom dictamque personsB. In persona verbi, agen- tis et patientis significatio est. Nam scribo agentk person» faclum est. Item scribor personse faetam indicat, sed cjus a qno patimur.
1112. Verborum generaduo sunt, grammatieornm, atque rhetorum. Grammaticorum in tria cadunt tem- pora : prapterilum, praesens et fulurum, ut, fedty
* Finita pronomina dicta, eo quod definiunt certam q fadt, faciet. Rhetorum aulem universa oratio verba
parsonam, at ego, Ms enim statim intelligis. Infinita dicuntur, quia non sunl certae porsonae. De absenti- bns enim dicuntur et incertis, ut quis, quce, quod. Miuus quam finita appellantur, quia commemoratio- nem fadunt notae personse, ut ipse^ iste, certum est enim de quo dicitur.
19 3. Possessiva vocantur, eo quod nos aliquid possidere ostendunt; nam dum dico meus, tuus, definio aliquid meum esse, vel tuum. Relaliva* dieuntnr, quia ad interrogationcm referontur, nt quis est ? respondetur, is est. Demonstraliva, eo qaod habent demonstrantis significationem. Aii- qnem enim praesentem his demoostramus, ut hie,
gpiccmnm^etcommune hoc interest^quod in communi n arlicularisecemimus seanim,ut, \iiccm\i\ inepicasno ** vero unus articularis sumitur, et utrumque sexum intelligimus,ut,hadc aquila; eum autem sumemus ar- ticularem quem auctoritas dederit. Nam cum natu- raliier non possumus in epiccenis sexum deprehen- dere, debemus auctoritate firmari, Sexus PEaiTiA, quod in uno Rom.C.legitur,absurdum omnino videtur.
^Dipiota ,ut JupiTEa. Duob. in casib. Jupiter dici etiam Charisius ait^ et Sergius. Varictates duas ha- bere nemo dixerit : nam ne accentum quidem variat Jupiter in vocativo, et nominalivo. Ergo varielatem a casu cum Sergio distinxit.
>» Monoptota.Hs^c Sergius aptota appellari mavult.
Cap. Vill. — ^ Pro vice naminis, Sic iufra, c. 36 : Antononuma pro vice nominis pont/ur.Donatus. Ser- fiut et Bedfti Pro nomine ponitur. Posset lcgi pro
dicuntur, veluti, verhis bonis nos cepit, verba bona habuit : nbi non tantum verba qua* in tria cadnnt tempoia, sed universa oraiio est. Verborum spedas sunl formae, modi, conjugaliones et genera.
3. Formae verborum inde dictae, eo quod nos ad unamquamque rem informent; per has enim osten- dimus quid agamus. Nam Meditativa dicta a medi- tanlis sensu, ut *» lecturio, id est, legere volo, Tnchoativa post meditationem ab inchoantis indicio, ul calesco. Frequentaliva a saepius agendo, ut lee- tito, clamito. Formae enim sensum tenent, modidfr- clinationem. Nam nescis quid sit declinatio, nisi prius didiceris quid sit sensus.
nomine, id est, vice nominis, ut eod. c. 36 lAntono- masia est pro nomine, id est, vice nominis posita.
d Finita, eo quod dif, c. p. Servius ad Art.Donat.
• Quo' tria, et articuli n. Sergius. Ha»c nonnulH ctiam pronomina articularia vocanl, eo quod more Graecor. cum nominibus declinanlur.
' In^nita septem. Quae nomina ab aliis dicuntur. Sed cum Isidoro faciunl Charisius, Diomed., Serv. et Id. Aaguslinus.
Cap. IX. — K Yerbum...quod verherat, E Serv. ad Art. Don. Sed improbat Quinlil.lib.i, c. 5. Quae de pcrfectaforma legunlur in impressis,a Longobardids quibusdam recte abcranl.
^ LECTuaio, id est, legese voLO.Sic Longobard. el Servius : Una meditativa forma est, quce non agere nos aliquid, sed adhuc velle agere ostendit, ut est \QGi\uio y significat enim nonlego, sed legerevolo.
87
S. ISIDORI fflSPALBNSIS EPISCOPI
88
4. Modi dicti ab eo, quemadmodum sint in suis significationibus. Indicativlis modus dicitur, quia significationem indicantis habet,ut lego Imperativus, quia sonum habe timperantis, ut lege. Optativus,quia peripsum optamus aliquid agere, ut utinam legerem! * Conjunctivus, quia ei conjungitur aliquid ut locutio plena sit: nam quando dicis cum damm, pendet sen- 8U8; quod si dicam cum clamem, quare putas quod taceam ? Plenus est sensus.
5.1n0nitusdicitur,eoquod temporadefiniens perso- namverbi non &e^miy\xiclamare,clam£isse. Cui siad- jungaspersonam : clamaredebeo,debes, debet, (ii quasi finitum. Impersonalis dicitur, quia indiget persona nominis, vel pronominis, ut legitur : addis personam, a me, a te, ab illo^ et plene sentitur. Sed infinitus mo- dus personatantum verbi eget. Impcrsonalis vero, vel pronominis persona, vel nominis.
6. Conjugatio dicitur, eo quod per eam ad unum 8onum mulla conjungantur.Docet enim, inquam syl- labam exeat futurum tempus, ne per imperitiam quis dicat legebo, pro legam, Harum prima et secunda mittunt futunim tempus in bo, et in bor^ tertia in am, et in ar,
90 7. Genera verborum ideo dicta, quia gignunt.
Nam activo adjicis r, et gignit passivum. Rursum
passivo adimis r, et parit activum. Ipsa autem activa
dicuntur, quia agant, ut verbero; et passiva, quia
patiuntur, ut verberor. Neutralia, quia necagunt, nec
patiuntur, uijaceo, sedeo. His si r litteram adjicis,
^ non sonant Latine. Communia autem dicunlur,
quia et agunl et patiuntur, ul amplector, Haec simili-
ter, deposita r littera, Latina non sunt. Deponentia
vero dicuntur, ^ quia deponunt futuri temporis parti-
cipium a significatione passiva, quod exit in dus, ut
gloriandus,
CAPUT X.
De adverbio.
1. Adverbium ^ dictum est, eo quod verbis accidat,
ut pula, bene legi.Bene advcrbium est, legi verbum.
Inde crgo dictum advcrbium, quod semper verbo junc-
tum adimpleatur. Yerbum enim solum sensum implet,
ut scribo, Adverbium autem sine verbo non habet
^Conjunctivus. Servius: Ideo dictus conjunctivus, quia in loquendo.cumsolus elocutionem implere non possit, conjungit sibi indicativum,
^Non sonant Latine.Latina^MLs.; non suntLatina, paulo post ex Donat.
* Quia deponunt futuri temporis participium a passiva signi/icatione. Deponens (ait Charisius) per antiphrasim dicitur, idest,econtrario, quodverbum r littera finitum deponere eamnan potest. Idem toti- dem verbis Diomeoes. Ergo codemmodo hsec Isidori verba sunl accipienda, ut cum verbum deponens reli-
Suas voces