THE LlBRARt

BRIGHAM YCUNG U iVERSITX

PROVO, UTAH

Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
Brigham Young University

http://www.archive.org/details/philippimelantho23mela

C 0 RP U S
REFORMATORUM

' P 0 S T

CAROL. GOTTL BRETSCHNEIDERIM,

PHILOS. ET THEOL. DOCTOREM ETC
E D I D I T

HENRICIIS ERNESTIIS BINDSEIL,

PHILOS. DOCTOR,

BIBLIOTT^ECAE REGIAE ACADEMIAE FRIDLRICIANAE HALENSIS CUM VITEBERGENSI CONSOCIATAE

PRAEFECTUS SECUNDARIUS,
SOCICTATIS GERMANICAE ORIENTALIS, HISTORICO-THEOLOGICAE UPSIENSIS, ET INSTITUTI AFRICANI PARISIENSIS SODALIS.

VOIUMEK XXIIL

BRUNSVIGAE
APUD C. A. SCHWETSCHKE ET FILIUML

(M. BRIIH.)

1855.

BRIC

KUVO,

LIBRI PHILIPPI MELANTHONIS

IN QUIBUS DOGMATA DOCTRINAE CHRISTIANAE EXPOSUIT.

YOLUIVIEN XXIII.

«

n. EXAMEN EORUM,

QUI AUDIUNTUR ANTE RlTUftl PUBLICAE ORDINATIONIS , QUA COMMENDATUR EIS

MINISTERIUM EVANGELII.

EXAMEN ORDINANDORUM GERMANICE.

Prolegomena p. XXI.— XXXIV.

^cr Drbinanbeu Qxamtn,
2Bic e^ In bcr 5tird)en ju SBittcmbcvg gebraud^t iviib.

pag.
X^eife ober ©titcfe ber ^trc^etiorbnung . . XXXV sqq.
93om erften «Stucf, neniUct), bon berSere . . XXXVII —
33on bnterfdjeiD G^riftlirfjer Sere, ijnb ^eibnifdjer
Sfletigion, tnb an^crer @ecten .... XL.

35om ©ottlic^en einigen 2Befen XL sq.

aSon ben breien Q3erfonen in ber ©ott^eit . XLI sqq.

93on «ercintgung beiDer Staturn in 6^ri[io, ber au^

»S-

paj

ber Sungfrawen gcBorn tft XLIII sq.

93on cnterfd)ei& S^rtftlidjcr anruffitng, i^nb ^etbni-

fd}er anruffung XLIV —

93on ber crfci^affung atler Greatitren . . . XLV.

93om fatl ber erPen 2J?enfd;en XLV sq.

93on ©unb, Grbfunb, bnb «trcftidjen fitnben XLVI sqq.
93on ®ottIid}etu etpigctu ®de§, l»nb Xtou tjnterfc^eib

XI

XII

t>et je^en ®e6ot, bnb ttt anbetn ©efe^ In SKofc,
tjon ben 1'euitifc^en Geremonten bnD burgerlirben

ijefe^en — XLVIII. —

93on tinterfcfceib bee ®efe|e6 sjnb beS ^uanged) — XLIX sqq.
93on ijergebung ber fiinben, unb reie ber 3J(enfd) fiir
®ott gerecljt wirb, bm6 beS .&@0iJKi)'l (S^rifti

iciUen, burc^ glau6en — LII —

06 biefe SRere red)t ifl, Qlflein burc^ giauOen wer*

ben tcir gered^t? — LIV —

93on tnterfc^eio ber Cere in ipnfern ^irrfjen in bte=

fem -Jlrticfel; onb ber 23evflUc^en faifrtKn lere — LVIII sq.
06 bie 'JBepftlidjc i^ere redjt feS^, Dal ein 3D?enfc^ fitr
tonb fitr in jweiuel 6[ei6en fol, 06 er oerge6ung

t)a6e »nb ®ott gefellig feij? — LX sqq.

aSon guten itercfen.

QBe(d)e roercE fol man t^un? . , — LXIII.
5ffiie gcfaden fle ®ott?. . . . — LXIII sq.
93(ei6t auct) fiiuo in ben Jpeiligen oDer 6eferten in

bitfem te6en? -— LXIV —

9[Be(d)e SCiuD fioffen ben t)eiligen ®eifi au6, baS ber
SWenfd) anterum^ in ©ottee jorn Sjnb in per*
bamnig feit, fo er nid}t 6eteret reirb?. . — LXIV sq.
ibon Deu ©acramenten.

33on ber lauffe — LXV —

06 bie iungen ^inblin foden getaufft rcer*

Den — LXV sq.

a3on beg ^(S9«3Rin (S^rifti »46enbmol, rcoS

pag.

mon bo reic^e, bnb woju mon efl em^

pfa^en fol — LXVI sq.

aSon onterf(^eib beS redjten 6rauc^S sjnb

mi§6raucb§ — LXVII —

2Barum6 bie a3epft(ic^'e opffermefS , bamit
fle uerge6ung ber frtnDen uerPienen n:o(-^
(en, vnted)t inib a65Ut^un ifi — LXVIII —
aSon ber '-Beferung ober Poenitenfia ... — LXX —
^ion ber 'il6fo(utioa onD ®(au6en " — LXXI sq.
^on ben fiirnemfteu fa(fd)en leren ber
23epftlid)en , in biefem Q(riife( bon ber

Poenitentia — LXXIII sq.

Sag (S^riftlic^e Jtirc^e fel;, miD \vo fie fei;, »nb

burd; ipe(cl)e jeidjen (xe ju erfennen fe^. — LXXV sq.
9Baruui6 Die 6^rifi(ic(^e SXitd^e onter DoS (^reu^ ge=

(egtfe^\ynbijomtrot'tDer6etrit6ten(Sl;riften — LXXVI sq.

qSom ®e6et ~ LXXXIII —

33onanruffungbergeftor6enen>§ei(igen. LXXXVIII sqq.
5Con beu (Acrtmonien, Die i?on menfd)eit in ber itir*

d)en georDnet ftnb - XC sq.

23on (il)ri|l(id)ev 3rci()trit _ XCII —

33om (*)e|t§ 2)Jofe, mt) Oon ijnterfdjeib ber breier tei(

iin ti'efe§ — XCII sqq.

aSom (S()eflanb \ . . . — XCVI sqq.

5Bon (S()ege(u6beu. ...;.— XCIX —

^on @d)ivagerfd)aften .... — CI —

aSon njettlidjer 06erfeit — CIV —

B.
EXAMEN ORDINANDOKUM LATINE.

Prolegomena p. ^XI srjq.

Examen Ordin andorum.

Prooeniium

De Deo

De Lege Morali

De Peccato

De Libero Arbitrio

De lustlticatione ......

De Bonis Operibus

De Peccato Blasphemlae .

De Ecclesia

De Baptismo

Errores Anabaptlstarum
De Poeuiteuiia

1 sq.

2 sqq.

8 —
11 —
14 —
16 ~
33 —
35 sq.
37 sqq.
40 —
43 —

4(; —

53 —

De Fide

De Coena Donilnl

De Invocalione, Precatione, et Gratiarum

actioiie , . . .

Quare Ecclesia sublecta est cruci? . .

Loci consolationum

De Chrisiiaiia Liiiertate

Ap[»en(iix I. Responsio de Controverslis

Stiincari ...

Appendix II. Veiba Anibrosii in epistola

priore ad Timotheum ....

50

sqq

61

—

67

75

78

81

87

101

•q.

XIII

XIV

m. CATECHESIS PUERILIS.

Prolegoniena p. 103 — 114.
Brentii praefatio p. 113 — 116.
Melanthonis praefatio p. 115 sq.

Catechesis puerilis.

Prooemium . ....

Decalogus . . ....

De primo Praecepto .

De securido Praecepto

De tertio Praecepto .

De qunrto Praecepto

De quinto Praecepto

De sexto Praecepto .

De septimo Praecepto

De octavo Praecepto

De reliquis duobus Praeceptis

p. 117.

— 117 sqq.

— 117 —

— 126 —

— 131 —

— 137 —

— 157 —

— 160 —

— 163 —

— 171 —

— 175.

De Evangelio

De fine p. 176.

De usu Legis — 176 sq.

_ 177 —

De lustificatione — 178 —

De Bonis Operibus . . . . , . . . — 180 sqq.

De Sacramentis . — 183 —

De Poenitentia — 186 sq.

De Absolutione — 188.

De Confessione - — 188.

De Satisfactione — 189.

De Coena Domini — 190 sqq.

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI

complectens ordine doctrinam Ecclesiae Dei fideliter recitatum.

Prolegoniena p. 193 — 196.

Enarratio Symboli Nicpini.

Prooemium P* 197 sqq.

Symbolum ISiceiiuni — 209.

Primus Articulus Symboli Niceni de Deo — 209 sqq.

De Splritu sancto — 230 —

Secundus Articulus de creatioiie ... — 238 —

De causa peccati, et de contingentia , — 246 —

De creatione homiuis ! — 254 —

De lapsu priinorum parontum , et peccato

originis — 258 —

De peccato iu renalis — 268 —

De peccalls actualibus — 270 —

De libero arbitiio — 273 —

De Lege.

Divisio legum - .

De legibus uaturalibus ....

De Decalogo

Secunda Pars Symboli

De discrimine Legls et Evauee-
lii

Quid sit Lex moralis ....

Quid sit Evangelium

De causis impulsivis et finalibus,
quare Mediator sit Deus et
homo

290

—

293

sq.

294

sqq

297

335

sqq

33G

330

sq.

— 337

338 sqq.

XV

XVI

V. EXPLICATIO

• Prolegomena p. 347 — 354.

Expllcatio S

De Deo , p. 355 sqq.

De Patre — 359.

, De Filio ....;.-._ 359.

De Spiritu sancto . . . p. 360. 376 sqq.

De duabus uaturis in Christo . p. 368.

Modi praesentiae Dei . . . . — 368 sqq.

De proprictatibus naturarum in
Christo et de communicatione
idioniatum — 370 —

De duplici discrimine personarum — 381 —
De creatione — 383 sqq.

De contingentia et causa peccati — 389 —

De creatione hominis .... — 397 —

De lapsu primorum [larentum et

de peccato originis .... — 400 —

Ubi sit peccatum — 403 —

De Lege — 408 —

De libertate voluntatis humanae seu de

libero arbitrio — 430 —

De Evangtlio — 440 —

SYMBOLI NICENI.

ymboli Niceni.

De lustificatione

De vocabulo Gratiae . . . .

De vocabulo Fidei

De nova obedientia seu de bonis operi-

bus

De discrimine peccatorum

Responsio ad argumentaj quae confra do-

ctrinam de iustitia iidei opponuntur.
Propositiones de discrimlne verae Eccle-

siae Dei a caeteris sectis seiungendae.

De appellationibus Filii Dei

De Sjiirilu sancto ........

De creation-e ..... . . . .

De causa peccati et de contingentia .
De Iil)ero arbitrio , seu de viribus huma-

nae voluntatis

De Lege divina '. .

De usibus Legis moralis . .

Decalogus

De peccato

p. 448 sqq.

— 452 —

— 454 —

— 461 —

— 478 —

— 479 —

— 495 —

— 515 —

— 521 —

— 529 ~

— 532 —

— 538 —

— 547 —

— 550 —

— 555 —

— 5G2 —

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VEKBI DEI.

Prolegomena p. 585 — 594.

De Ecclesia et de autoritate verbi Dei.

De Ecclesia p. 595 sqq. i De autoritate verbi Dei

De ecclesiasticis scriptoribus vetustis . . — GIO —

p. 632 sqq.

VIL DOCTRINA DE POENITENTIA,

ideo repetita ut praestigiae de satisfaction ibus recens excogitatae a quibusdam Sophi-

stis r efu tarentur.

Prolegomena p. 643 — 046.

De Poeniten tia.

Prooemium p. 647 sqq. De Confessione p. 653 «qq.

De CoDtritione — 649 — De Satisfactione — 657 —

XVII

XVIII

VIII. DEFENSIO CONIUGH SACERDOTUM PIA ET ERUDITA. ^

Prolegomena p. 667 — 672.

De coniugio Sacerdotum p. 673 eqq.

IX. REFUTATIO ABUSUUM COENAE DOMINI.

Prolegomena p. 693 sq.

Refutatio abusuum Coeua DojniDi.

De usu integri Sacramenti corporis et

sanguinis Christi p. 695 sqq.

Coutra privatam Mi.ssam — 707 —

Responsio ad argumenta, quae obii-

cinntur de sacrificio Missae. . p. 712 sqq.
De Missa theatrica — 717 —

APPENDIX.

De potestate et primatu Papae, et de potestate et iurisdictione Episcoporum.

Recensio Editionum p. 721 — 724.

Scriptum in Conventu Sclimalcaldensi propositum a Theologis, qui ibi adfuerunt,
contra Schwenkfeldium, Sebastianum Francum et nonriuUos errones alios,

Mense Martio, Anno 1540.

Recensio Editionum p. 723 sq.

De Eucharistia non administranda, nisi adsint quibus ea (fistribuatur.

Recensio Editionum p. 725 sq.

I

X. SENTENTIAE VETERUM ALIQUOT SCRIPTORUM DE COENA

DOMINX

Prolegomena p. 725— 730.

Sententiae veterum aliquot scriptorum de Coena Domini p. 731 sqq.

MELANTH. OPER. VOL. XXIII.

93

XIX XX

XL SENTENTIAE EX SACRIS SCRIPTURIS COLLECTAE

quae docent praecipuum cultum Dei esse, promovere Evangelium.

Prolegomena p. 753.

Sententiae ex S. Scripturis collectae, qiiae rlocent praecipuum cultuin Dei esise, promovere Evange-
lium p. 754.

Nota. Ne ]ectores huius Corporis editorem inronsfantiae consilii accusent ob annotaliones criticas in
hoc Volumine omissas, monendi sunt, has non ex editoris vohnitate, sed ex bibliopolae ius-
su esse praetermissas, ut maior librorum Meianlh(Tni8 numerus in eo possit exhiberi. ''

11. PHIL. MEL. EXAMEN EORUM

QUI AUDIUNTUR ANTE RITUM PUBLICAE ORDINATIONIS, QUA COM-

MENDATUR EIS MIMSTERIUM EVANGELIL

Hunc Hbnini auctor prlmum vernaculd Ungud scripsit, deinde eum latine retexuit, quapropter
ulraque lingua hoc loco recudendus est.

A.
EXAMEN ORDINANDORUM GERMANICE.

Hoc Examen vernacula lingua a Melanthone perscriptum primum exhibetur in hocce libro:

* «^irftjenorbniing: j 5Bte c? nrt (^(irifindjer ?ere, I retcf)ung ber «Sacrament, Drbinatton ber | 3)ienet be8 (fuan*
gelij, orbenlidien 6e= ( reuionien, in ben Jlircl^en, a?ijttatt= \ on, Gonfiftorio iniD ©rfiulen, j *3m «^er^og*
tt)umb ^u Weffetns | tniri] etc. oeT^atten rtirt». [ (Tnsigne minus Ducis Megapolitani) 2Bittc6ercj. | 1552.
(Duae lineae asterisco signntae rubro colore exprfssae sunt.) — (In fine:) ©etrucft ju ^iT>itteberg, |
burd) J^anS i»ufft. | %\\ jarT 1552. .34 plagg. litt. %—^, a — I sign. 136 foll. nnni., 4. (fol. l^» cont.
Insigne maius Diicis Megapolitani; fol. 2^ — 4'' med. S?orrfbe; fol. 5' inciplt Fornuila sacrorum
Ecclesiae Megapolitanae sic inscripta: ^ircftenorbnung : @o in bnfern, 3oI)an -JUbrec^tg, i>on @otteS gnas
Den >§er|09en ju 2)?ecfe(nfcurg. f^^ifRfu ju SBenben, (Srauen ju ©njertn, ber ?ant»e Sloftocf fcnb iStargarb
^errn, j^iirftentbumen bnb ^anben fol fjet^alten reerben • fol. 5'"^ — 6'' init. Prooemium et dispositio huius
Fornnilae; fol. 6'' — 64*^ aSoiu erften @titcf, nemUcb »on bvV Cere, in qua parie (fol. V> med. — 64'' )
exbibptur ^ramen ber Orbinanben; fol. 65* — 78* 3)a§ anber 3:etl. 23on erlialtitng beS iprebigam^tg,
ober Ministerij Euangclici'; fol. 78'' — 123'^ init. 5)a6 brltte leil. Q3on orbnung bcr i?ection S)nb (>}t'
fang in Den .fiird^en; fol. 123'' mcd.— 130'' mcd. Ta§ bierDe Teil l^on crt)altung 6f;riflUd}er <Sd?uIen s?nb
©tubien; fol. 131* — 136^ rned. 3)a6 fiinffte leit: 33on »nterl)a(tung »nb @c^u§ ber ^Pajiorn, ^rebicantcn
bnb \Jegenten, in ber 9?niuerfttet tinb anbern ©d;ulen (in cuius fine Clausula addita est; fol. \^Q^ coo-
tinet Lufftii typographi Tnsigne : Gladium erectum duobus anguibus circumvolutum). *)

') Hunc librum rarum ipse possideo.

33"

XXIII PHIL MEL. SCRIPTA D0G31ATICA. XXIV

Praeter hauc Ed. eodetn anno prodiit haecce:

— — (idem Index, omisso Insigni) SBitteberg, gebrucft burrfj ^anS Sufft, 1552. 4.*)

Hae duae Editt. inde a principio usque ad fol. 16'' omnlno inter se congruunt; at fol, 17* eo diffe-
runt, quod pro verbis (lin. 3 — 13.): „93nP tiefeS foUen unr mit glouben anneinen, 3)aS ong t)iej"eS gercisnc!) gegeben
wirb, t>mb beS >&^rrn (5^ri|^i njillen , on Onfer berCiienft, onD nidjt »m6 beS ®efe§e3 otier i^nferer recrcf n.Hllen. 2)iefer groffc
Xrofi, ifi ton *2lDam8 jeiten in ber firrt)en ge^retigt rcorDen, nart) tiem bie rcunDerbarUd^e iJfrl^eiffung (Die juuor feine (Irea'
tur genjufi l^at) geoffenbaret iff, 2)er Sraroen @amen jnirb bor 3d:Iangen ben fopff ;;er'retten. Q5nD Durd) Diefen Iroit , finb
5tbam »nb ^ma an^ bem ercigen toDc, errettet njorDen." quae in Ed. 1. undftirn lineas explent, in altera Ed. prolixior
expositio legitur, quae non sohim integrum fol. 17*, sed etiam partem folii l^*" explet. Cetera omnia verbis
quidem (perpaucis exceptis) linearumque divisione iu utraque Ed. consentiunt, at usque ad fol. 61** paginarum
divisione differunt. **)

Huius libri Ed. recognita prodiit a. 1554.:

J^ircbenorbnung : wie e8 mit 6|rifiUd)er lere, reid?ung ber ©acrament, Orbination — 3m ^er^ogttjumb ju
SWecteinburg gel^alten reirb. SBittemberg 1554. 36 plagg. 4.***)

Haec Ed., in cuius titulo eiusqne parte aversa Insigne aeque ac in illa Ed. 2. deest, maxima ex
parte cum illis duabus prioribns Editt, congruit, a quibus fere <'0 tantuni differt, qnod in Examine Ordinandorura
fol. 9 sqq, in doctrina de Deo quaestiones: 2Bie fol nun tie Q.n>i"fonen iinterfd;eiDen ? 5lBarumb fot man DreJ) CSJott»
li^c ^erfonen erfennen u. f. ro. ? et 33on tnterfdKib Gferiftltder anruffimq unD Der ^etDnifdjen, accuratius uberiusque hic
dissolvajtur et pro una quaestione huic capiti proxime praecedcnte : 9Belte *4^erfoii ift menfrb trorDen ? in hac.Ed.
proponuntur hae duae: QBeldje ^erfon ift menfd) irorDen? (ad quam h. 1. brcvius respondefur) et SBarumb ifl Det
(Son ©otteS genant, QBort? praeterea fol. 33. in doctrina de coena Domini nonnulla verl>a niutata sunt, atque fol.
127'' Inserta est adnionitio: cine 93erma^nung j^u ben icirDiiien ^errn ^X^aftoren, Da^ fte Dag 'i^olcf »on Den (J^egeliibOen
oft Sfjriftlid) erinncrn njoUen. Denique in tertia parte addilus est titulus „ ^3on ©^egeliibDcn onb serbotenen (SJraben
ber ei>c." t)

Heshusii cura hic liber in iinguam Saxouiae inferioris translatus est cum hocce titulo:

.Kcrcfcnorbeninge: roo i?bt mit S^riftl^fer >}ere ic. 3m ^ertod)bome t^o 9)?ecfelenbord) k. ge^olben werbt. 1557.
(SJcbriicfct t^^o Otoftocf b^ «ubo«i(^ 2)iefe. ff)

In hac interpretatione nonnulla, inprimis de dlsciplina ecc!esiastica sunt mutata.

Denique a lohanne Fredero in latinam linguam translatus prodiit a. 1562. sic inscriptus:

Liber continens doctrinam, administrationem satTamentorum, ritiis ec.clesiasticos^ formam ordinatio-
nis, Consistorii, Visitationis et scho/arum in ditione -- ductim Megap. — a io. Fredero in tati-
nam linguam conversus. Francofurti 1562. 8.

*) Utraque huius anni Editio in Riblioth. acad. Mep^apolit, assen-atiir; ana haruin Kdiit. etiam in Bililioth. senat. Norimh. esU

**) Haec utriusque Editionis diversitas accuratius exposita est a lul- Wiffjrers in tractatu sic inscriplo: ,,*-J3eitracj ^ur (5)cfd)id)te
ber niefleiiburi]ifd)tn Jlirdjenorbnuncjfu , vcii Pem ''tJi-ofcffor Dr. ^ulina ffiii^ciertf ^u 3f?oftpd", qui exstat in I. 3af)rfiii(^er unb
SiQfjresiberic^t be^ ^cvein^ fiir meficnbiircjifAe ®efd)idite u\\\) Slltertfjunieifuube, ^erau«<i)egeben von ®. (S. 5- i*'f''^ ""b 3B.
®. S3ct)er, ©erretdren tee SJcreinS. XVIII. ^al^rgang (©c^ipcrin, 185;J. 8.) p. 180 — 186.

•**) Haec Ed. in Biblioth. senat, Norimb. invenitur.

t) Conf. Wiggers I. 1. p. 180 sq. 183. atque Kichteri Prolepomena huic Formulae prafinissa in 1. 3)ie evangelifi^cn Jtfrtien--
orbuungen be^ fcc^gjef^nten 3ii^r^unbert^. Tom. 11. (2Bcimar 18i6. 4.) p. 115.

tf) Hanc interpretationem anno 1560. repetitam esse Neftelbladtius in succ. notitid p. 127. affert, quae vero repeiitio a Wig-
gersio 1. 1. p. 184. valde addubitatur.

XXV II. EXAMEN ORDINANDORUM. XXVI

Haec Foriniila ex Ed. anni 1552. denuo edita est ab Aemilio Ludovico Richlero io 1. 3)le
ei^ancielif(f)eti Jlir*fnori?nunflen beg fed)g5et)nten 3n^rt}unt)ert3, Tom. II. (OBeimar 1846. 4.) p. 115 — 128. Nr. XCH.,
oniisso tamen integro Melanlhonis Examlne Ordinandorum; nam p. IIG sq. post prooemium, huius primae partis
sola inscriptio et adn.otatio iu eius fine annexa sic exhibentur: „33om erften @tucf, nemltd) l^on ber ?ere. " QJJelan»
cl)t^on8 Exanien ordinandorum. — „5)iefe Grinncrunc} Dnt) ^lnleitung ifl albie gefe^t, bamit bte Orbtnnnben tmb anbere roif»
fet:, rro tion t^a^ ©ranien ffirnemiict) c|e{)nlten itirb" etc. — In Indice I. „*13erjetct)nt§ ber ,Sird)enorbnungen" editor (1. 1.
Tom. II. p. 510.) huic Formulae Megapolitanae anni 1552. praeter alia haec adnotavit: „»rortUc^ irieber^ott in
aBittenb. 1557, \?iegni^ 1594."

De huius Formulae Megapolitanae auctore Richterus 1. 1. T. II. p. 115. in Prolegomenis haec refert: „SRa(^

aiubtoff, meftenb. 6efd). Xt).lU, 93D. 1, @. 131., ©c^rober, e»ang. mdlenh. 35&. I, @. 135. ift ber @ntn)urf biefrr fur
bie norbbeutfd)en l*anbe8fird)cn fet)r roid)tig genjorbenen v<lird^en--Orbnung auf aSefel^t be§ ^er^ogg 3ot;ann *2l(bred)t burc^ ben
Oioftocfer ^rofeffor 3o^ann 'iturifaber, bte (Supertntenbenten 3ot)ann OtieBting unb 3oad)im ^ioffiop^agug
unb ben &elDprebiger @rnft Oiot^mnnn »erfa§t unb i)on SKetand)t^on begutac^tet rcorben, ber einige, TOierco-t^t au§er*
n)efentlid)e 'ilenberungen unb ^u^ix^c gemad)t t)aben foQ (f. auct) ffiiggevg meftenb. Jlird?engeft&. <B. 12G.). !Da§ jeboc^
ber '2lnt^eit be§ te^tern ein gro§erer genrefen fei, ge^t barau§ t)eroor, bnf ba§ )jon it;m t^erru&renle Examen ordinandorum
l^ier juerft erfd^eint, unb bnjj bie con i^m i?erfn§te f. g. SBtttenberger SReformation ^um ©runbe getegt ifi. 5tud) fprid)t bafiir
bie befonbere It)eitnnt)me, mit roetd^er 9*.?etnnd)t^on gernbe biefer ^ird,^en=Drbnung in feinen SBrtefen gebentt: Corp, Ref. T,
VII. p. 1007. 1016^ 1032. 1033. T. VJII. p. 32. 2)e§t)nI6 ift berfetbe friit)er oft gernbeju atS 33erfaffer fce^eid^net rcor*
ben, 5.33. ioon 0«a?«(/er Epit. hist. eccl. Tubing. 1602. p. 614. ijon Wla\<i), 93eitr. jur @efc^. mertnjCirbiger 33itc^er
<S. 135. u. 0."

Huius Formulae Megapolitanae Editio anni 1554. Integra repetita est in hacce Fcrmula:

Jlird)enorbnung: QBie eS mit 6f)riftttdE)er Sere, reid)ung ber @acrament, Drbinntion ber 2)iener beS ©uangetii,
orDentUd)en (Seremonien, in ber ^ird)en, 93ifttntion, (J.onftftorio t>nb (Sd)uten, ju Sfiitteberg i;nb in ettici)en
^bur t>nb ^iirftf ntt;um , «gierrfcbafften t>nb (Stebte ber 5tu3§6urgifc6en 6onfeffion toerrcanb , get;atten roirb.
2Bitte6erg: (^Jebrucft burd) ^nnS l^ufft. 1559. 144 foll. 4. quae iterum ibidem per eundem recusa est
annis 1565. et 1566. 4.*)

Fraeterea ex huius Formulae Megapolitanae Editionibus anni 1552. aut anni 1554. Examen Ordi-
nandorum etiam in alias quasdam eiusmodi Formulas receptum est, nenipe

a) ex Editt. anni 1552. in hasce:

1. in Formulam sacrorum Palatinam anni 1554. sic inscriptam:

^ird?en=Orbnung. 2Bte eg mit ber G^rlfttidjen tere, ^eUigen (aacramenten , ionb (Eeremonien, in meine§ (Sncbi»
gen >&errn, ^errn Ott^ainridjei, 5|3fat§grauen bei? Ot^ein, «^er^ogen in 0libern t>nb Obern 33a5)rn etc. Siirflen*
t^umb, get)alten rcirbt. (iJebrurft ^u 0Jttrnberg burd? 3ot)an tiom 33erg, fnb 93tric^ 0iereber. M.D.LIIII. 142
foll. 4. Haec Formula in parte extrema Examen Ordin. ei.:hibet. **)

2. in Formulam sacrorum Leiningianam anni 1566. sic inscriptam:

.Rird)enorbnung, 3Bie eS mU ber G^riftti^en )3e^rc, raic^ung ber ©acrament, orbentid^en Geremonicn, er^attung
(S^rtfttic^er @c^ulen, Orbination ber 2)iener bel (Suangetij, oud^ anbern bcr ^irc^cn notnjcnbigen fiucfen, 3nn

•) Ricliterns 1. 1. Tom. II. p. 222. Nr. CX. huic Formnlae haec adscripsit: „@in Slbbnicf ber 59tecflcnb. Jt.-D. na* ber 2lud-
flabc «on 1554. (9lr. XCII.), n.'cld)cv »on biefcr niir barin abtecic^t, ta^ btc Scrmabnung vion fcen (Sf;cgelubbcn (f. 0/; in ba3
Granien fccr Drfcinanben 531. 6-1 ff. cingcnicft, unb ba^ bie (Svirabnunci bev •^cr^^ogc ron 3)?c(flenbiirfl , 531. 135. bcv iMu^g. tj.
1554., gefiv'cben ift. iDic 53cranlaifung ^a bicfcr SBictcvbolung bcv Stccflcnb. ^.--O. bat unjircifelbaft bcv Uinfianb gcgebcn,
ba^ bie le^tvc in iDcitcn .Sreifcn ©iihiang gcfitnbcn battc. 2)agcgcn bcrid;tet ®rap iiu (Soang. Oioftoct ©. 317 f . , iWelan?
d)tbon {)Cihi an fccn Sufafecn ^ju bcv nicbevfdrf)f. Uebcrfc^ung «on 1557. 2In(!op gcnonimen unb be^balb bic crvl. 2tuegabe niit
»crdnbevtcm S^itel wevanftaltet. 2)iefe cvfd)icn wicbcvbott in bcn 3. 1565. unb i566. in bemfelben govmat nnb bct bemfelbtn
ajevlcgcv." Hulns libri KdiUo anai 1565. in Biblioth. senat. Norimb. invenitur.

*) Vide 1. T>ie et>angelif*en JtivJ)enorbnungen bt« XVI. SnbvbunbertS, beraugg. »on Sltmil. fiubn?. fl?i*ter. Tom. 11. p. 146.
Nr. XCVH.

XXVII PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. XXVIII

trnfer 5P^i(i^^- Sfletnl^artS , i)nb Sorgen, ©rauen ju Setntngen, ^errn ju SBefierSurg, bnnb ®cl)auniBurg, k.
©rajf bnb ^errfdjajften gefcattcn irerben fo(. ©ebrurft inn beS «§. Sfletci^g gre^ftatt SBormbS , beO ^lnt^on^o
6ortol?§, Anno M.D.LXVI. 97 foll. 4.^

Huius eniin Fornuilae plurima capita, teste Richtero 1. 1. T. II. p. 288., ex Formula Megapolitana
anni 1552. et Wurtembergensi anni 1553. conscripta sunt.

b) Ex Fonnulae Megapolitanae Edltione annl 1554. Examen Ordinand. repetitum est io prima parte
Fonnulae sacrorum Palatinae anni 1557., quae liunc habet titulum:

.^trrfjenorbnung , QBte eS mit ber (Sl;rtftenUchen lecr, 9Ratrf?unge ber l). @acramenten, Drbinatton ber biener beeS
(SuangeUj tmb orDenlirf^en (Seremonien, (S^rljaltung SI;riftIirf}er <Srf)uIen »nt> @tubien, au:I) anberer ber Jlirc^en
notrcenbtgen «Stiicfen k. 3n 93nfer SBoIffgangg s^on @. ®., ^lJfal^graueng be^ 9fl6ein, tgtfrgogeiiS tn 33alKrn,
!onb (SrauenS ^u ajelben^ gurj^ent^umb gel)atten rcerben fott. '^Jlnno M. D. LVII. IV et 156 foll. Fol.

item in ceteris quatuor huius Forraidae Editionibus, quae illam priorem annis 1560 — 1600. secu-

tae sunt. *)

Hoc Examen Melanthonis cum prooemio ex illius Formulae Megapolitanae Editione anni 1554. etiam
seiunctim edituni est cum hocce litulo:

5)er Orbi* | nanben ©ramen, rcte | e§ in ber 5D?ecEeI6urgifrf)ett [ .ffirrfiienorbnung ge= ] faffet ifi. | 5Bittef:>erg. |
©ebrucft t)urrf) J&an§ Sufft. | 1554. 15 plagg. litt. 51—^3. sign., 119 foll. nnm., ult. fol. all)um, 8. min.
(foi. 2*^ orditur ab inscrlptione: J^er £)ri)inanben (Framen, 9Bie eS in i^er -0Jecffl6urgifrf)en .tirrfienorDnung
gefaffet ift, quam secpiivur prooemium; fol. 8*^ extr. incipit Exameo ipsiini a quaestione : JBaS ift 'oxu
terfcfceib l>er (SI;riftIiri}cn S^ere, imb an^erer >Secten, «^eionifit^en , 3)Jaljomettfrf;en ctc? fol. 111'' — 119»
cont. S?ermanung ju ben rcirDigen ^errn ^'aftorn in atlen Jiirc^en, t)aS fte ta§ 93oIcE t!on ben Gf^^egelufeben
offt e^riftlicl; erinnern reoUen; fol. 119'' — 120'' vacant).**)

Haec Ed. eadem continet, quae in illius Formulae Editione a. 1552., quam solan». in manibus habeo,
inde a fol. 5^ usque ad fol. 64"' leguntur, et eo tantum ab illa differt, quod loco inscriptloiiis ^irrfjenorbnung:
©0 in onfern, 3oIian ^llbrerfjtS — 5iirftentt)umen tnb l^anben fot gct;alten rcerbcn." exhibetur in*;cii|)tio : 3)er OrDinanben
G'ramen, 2Bie e§ in ber 5Jfecfel(nirgtfrf)en Jiirrf)enorbnung gefaffet ift, et in fine ex illius Formulae Ed. a. 1554. Admo-
uitio ad Pastores adiuncta est, quae in Ed. a. 1552. nondum invenitur.

Huius Examinis auctorem Melanthonem esse, iutelligitur ex hisce Editt., in quil)us eius nomen est
adscriptum :

2)er I Drbtnanben | ©ramen, rcie e§ in | ber ^irc^en ^u 9Bittem= | 6erg ge6raurf)t | n^irb . | (SJpfrf^rieBen | burrf)
^frrn q3^ili^ a«etan. I SBtttemterg | (Sebrucft burrf? ^anS 1'ufft. | 1558. 15 plagg. litt. Ql~q^ sign., 120
foll. num. 8. min. (fol. 2^ orditur ab inscripticnc; 5)er DrbinanPen (framen, 9Bie e^ in Der .ftirrfjen ,^u
SBittemfcerg geOraurfjt reirb; fol. 8'' extr. legitur prinia Exarainis quaestio: SCBas ift i^nterfrf^eiD etc. ; fol.
102'' — 110* med. cont. 95ermanung ju ben ^irCigen ^errn a^aftorn etc; fol. 110'' — 120^ 9Son
weTttirf)er Oberfett; fol. 120'' vacat.)***)

(Idcm Index) SBtttemBerg 1559. 15 plagg. 8. f)

*) Coii!'. Hitiileras 1. I. T. II. p. 194. Nr. C\Ul\ ubi in Prolcgomenis de Iniius Formulae fontibus et ceteris Edi(t. liaec re-
fert: „3)ie GuclUn, av.e welcf^en fie ci.»fd)ci'ft ift, fiiib bic 3Werflenb. na* bev Jflec. vcn 155t. unb bie 2Biirttfnib. v>. 1553.
Stug ber evilern entlet^ut fte bie (^inttjcilung in fiinf S^^cile. Qim ^lveit? 2lugiv crfd^ien tm 3. 1560.; eiue trittc fur bie
Sanbe betS @r. Submic) ;u ©tctbcra (f. 3eitfuct)g, @tclb. .<lirct)enf)ifi. ©. 60 ff.) ju Urfcl im ^. 1563; einc vierte im 3.
1570. untev ben JF)erv ^bilii^V l'ub>vig uub Sc^ann; einc filnfte im 3. 1600 ^u {^rauFf. 8. fiir ben bem .fterj. tSarl (bem
jiingften @cf)ne Dce i^cx^. aBoIfgana) ,^ui]cfaUeucn Zl}dl bcv f)intern ®raffd^aft ©vonfjcini. iDtc Uvfacf)e biefev aQiebetf;cIungett
Wav bie jpcite a^cvbreituui^, trctd)e bie St.^D. auct) in anbern ^dntevn gcfunben ^atte." etc.

**) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est.

***) Haec Ed. ia Bibliotli. ducali Coburg. et in meis libris est.

t) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. asservatur.

XXIX n. EXAMEN ORDINANDORUM. XXX

2)er ! Drbiimntien \ (i^ramen, rcie eS in ber j ^irci;en ju SSittemberg | gebrauc()t ttirb. | ©efrt^rieben bur^ |
^crrn ^ijiii^. Welan. j (Omainentum typogr.) 1562. — (In fine:) ©ebrucft ju Siiena Curd) | (5t;riftian
afjoDimjerS | (irben. 15 plagg. litt. '}l — ^ sign., 120 foll. num., quorum ult. pag. vacat, 8. min.*)

__,_ (Idem Index ac Ed. 1558.) ©ittemberg gebrucft burcfe ^anS ^u^t 1572. 15 plagg. 8. min.**)

(Idem Index) ©ebrutft ju l^eip^ig Dur* 3ac. ©errealbt. s. a. 12 plagg. 8.***)

Hae quatuor Editt, annorum 1558—1572. maxima ex parte cum illa anni 1554. congruunt, et tan-
tum hisce ab ea diflerunt:

1. fol. a^ — 8'' init. in Catalogo capitum a) additis numeris foliorum, in quibus singula capita or-
diuntnr; b) inserti.^ bis tribus capitibus: a) duobus : „Q3om @ebet" et „98on anrufuui.;} ber geftorbenen
^eiU.ie:i" post caput: ^arumb bie Cit^riftlidie Jtird^e initer ^aS (5reu§ getegt fea , bnb i)om troft ber betrii6«
ten (5l;riften. (S) tertio: „3Son (Sljegeliibben" post caput antepenult. : „33om 6'^eftanb."

2. fol. 82'* med. — 84'' med. post precationem ad lesum Christuni addita est precatio ad Spiritum
sanctum : ,'d (Stciger, allmecljtiger «^eiliger ®eift, — ijon inegen be§ Wittkx^ »nferg ^(Jrrn 3i;efu (S^rifti,
5tmen."

3. fol. 102»' — IIO^ cont. aSermanung ju ben SKirbigen ^errn qSaftorn etc, fol. 110'^ — l^O'' 33on tcelt*
licber Cberfeit; quae in Ed. 1554. ordine inverso exhibentur, illic enim fol. lOl'' med. — 111* le-
gitur cap. 5Son njettlid^er Dberfeit, et fol. 111'' — IIO'' aSermanung ju ben )cirbigcn «§errn ^aflorn etc.

Hoc Examen ex Editiorie anni 1558 vel 1559. recusum est in s?ptem Editionibus Germanici Cor-
poris doctrinae christianae I\Jisnici seu Philippici annorum 1560 — 1588., quas in Vol. XXII. p. 35 — 42. re-
censui, ul)i libruni ^enbtarticfel 6I)riftIicl;er l^ere subsequitur, iisdem verbis inscriptum. Praeterea cura Breit-
hauptii a. 1701. repetitum est cum hocce titulo:

Tter I Or?inanben | Examen, | !Darinnen bie @umma 6!^rift= j licber Sel^re begriffen, aflen ©ottfurrb» I ttgen
nu§(id) unD notf)tvenbig ju | rciffen. | (5jefcl)rieben burd) | ^n. Philipp. Melanchthon. | 3e|o lion neuen jun;
2)rucf beforl^ert \ i^on | 3oad)im 3uft 93reitf)au^t/ D. | mit einer 93orrebe, | betreffenb j bie ^inberungen roa^-
rer | Jiiditigfeit jum ^>reDigamt, j unb mit angef)angten 2J?agbeburgtf^en Consi- | storial-Edict bon SBerets
tung jum | Exaniine. | <§afle, bel^ (S^f^riftopl) ^nbr. B^itlf'"/ I Vinvo. 3Sud)br. 1701. 13 Vo pl«igg' IHt. a — c,
% — S (c'/,j plag.) sign., prinia 20 foll. non num., 166 pagg. num., 1 pag. alba, 4 foll. non num.,
ult. fol. albuni, 8. (fol. a 2» — c ^*' Breitfiaupfii QSorrebe; pag. 1 — 166. 3)er Orblnanben (?ramen, voxt
eS in rer ^irdjen ^u SBitteberg ge^alten rcirb; subseq. pag. vacat; fol. S 4 — 7 cont. @einer (5t;ur*5urHI.
T)urd)Iaucbt. ju 9?rantienburg, k. ©ndbigfte 93erornung, 9BcId)ergeftaIt ftc!^ bie Candldati Ministerii im •^er'
^ogt^umb 2Jfagbebnrg, jum Examine bereiten foQen; fol. S 8 vacat.). f)

(Idem Index) .^afle 1704. 8.tt)

In lingiiam Saxoniae infeiioris et Pomerauiae translatum legitur in Corporc doctrinae Saxonico a.
1561. et Fomeranico a. 1565., quae in Vol. XXII. p. 643—648. descripsi. In priore, ubi fol. CCCLXXVI''
orditnr, sic iiiscriptum est: 3)er Ori:inanben ©ramen, ^lfe l)bt ^n ber Jlerden t^o 9Bitten:berge gebrufet rcert. (tinitur
fol. CCCCXVni" med); in posteriore iisdem verbis inscriptum incipit fol. 273'' et finitur fol. 302''. In utroque
Corpore Locos theologicos subsequitur.

*) Haec Ed. in Biblioth. acad. Gotting. et in meis libris est.

**) Hanc Ed. ipse possideo.

***) Haec Ed. olim in Bibiiotli. senat. Norimb. erat.

f) Hanc Ed. ex Bibiioili. aoad. Halens. et Orplianotr. Hal. in manibus Iiabeo; etiam in Biblioth. ducali Gothana, acad. Gotting.
et senat. Norlinb. servatur.

tf) Haec Ed. in Biblioth. Orphanotr. Halens. olim erat.

XXXI PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. XXXII

Prjusquam ad Examen germanicum denuo edendum progredlmui', recensendus est liber illi Examini
germanico ab ipso Melanthone edito simillimus et ex eo, nonnullis mutatis, recusus, cum hocce titulo :

* SD?anuaI ober | *^anbt6uc^(tn, 2)arin« | nen bte furnembfte <§eu6tarti(fel ber | irar^ufftii^en (E^riilUdjen i?ere,
in Sraije | »nb ^lntrcort geftetlet fetnb, geme^rt, | ©onbcrltrt? mit einer notik]en Sragc »nb | flarer 93nterricl)*
tuni] »on ben graben ber | ©ijjfd^afft t)nb ©djrcagerfcbafft, | TOcldie im ^re^en bcrbos | ten feiiiti. | *Philip.
Meiant. | ©etrucft ju grantffurbt | am Wla^n, Ui) $eter Sraubad?, | nad) ber ©ehurt g^rifti | M. D. LV.
3ar. (Huius tituli lineae asterisco notatae et in tribus extremis verba „5rancffur&t am SJfai^n" et
„®e6urt Sl;rif}i" atque anni numerus: M.D.LV. rubro colore expressi sunt) HV^ plagg. litt. 51 — ^
(^ % plag-) sign., prima 8 foll. ncn num., 220 pagg. num., 8. min. (fol. % l^ — 5* Hartmanni
Beyeri epistola dedicatoria gernianice scripta ad Elisabetham Comitissam Erpachianam data Fran-
cofurti in fine anni 1553.; fol. Ql 5*^ — 8'' Index capitum: SRegifter ber ^itrticfel Dicfeg QBiidjlins; pag.
1_4. |_foI. 35 P — 2"] «Borrebe; p. 5—205. [fol. 93 3--' — O 7^] 2)ie ^eubtarticfel ber njar^apgen
e^rif^IidKn Sere in grage bnb ^lntrcort gcfteOet; p. 206 — 220. |fol. O 7^ — qj e^J @in ^Scrmanung ju
ben *Paftorn t>nb ^rebigern, ba§ fle ta^ 95oIcE bon ben (S^cgelubten offt (J^riftlid) crinnern njoQcn.).*)

Huic Editioni alia praecessit fere sic inscripta: 33^il. 9)JcIanc^t^on§ ^eilfameS 9)JanuaI ber ^cubtarticfcl
^riftUc^er Sere. Sranffurt a. 9)?. 1554. 8., quae in Biblioth. ducali Gothana asservatur.

Uti'aque Editio non, ut Strobelius in Bibliotheca Melanchthoniana illi Editioni anni 1555. adscripsit,
„est versio Examinis theol. ab Hartmanno Beyero confecta," sed repetitio Examinis a Melanlhone lingua verua-
cula scripti, at aliquatenus ab editore mutati. Ipse editor in epistola dedirat. de hoc libro refert haecce: ^QSn*
tcr bicfclbigen 93ud)er, fo bie «Summa linB fiirnemftc ■^lrticfel be§ (5t;riftlid;cn ©laubcnei begreiffen, gctiort aud> bi§ 93iid;Iin beS
«&errcn $t;ilip))i SlWelantl^onig, ireld^S cr alS ein »ntcrriri;tung, fur bie, fo jum ^rcDigam^jt bcciifl^en, C^raminirt ijnb orDinirt
foUen TOcrDen, ^at gefteUet, 2BeId)6 id; bafclbfl l^er gcnomen, mit mcl;r fragcn, i?mb bcr cinfaltigen rciUcn, tmterfcbeiCen , ijnb
in ein bcfonberS 93fid)Iin \)ah ^rucfcn taffcn,**) '^ab foId)c§ fciner anbern, on aUein ber meinung get^an, taS nicbt allein bie
5)3farr^err, fonber auc^ bie ^aupudtter, bnD ein jeglid^cr einfaltiger fiir [xcb foIdjS fauffen, t»nb al8 ein ^cilfamS >§anbbiicbUrt
oUjeit bei) fid? tragen, lefcn, t)nb bic ^eubtarticfel 6I;ri|tIic^cr l^ere njol faffen, jm gemcin ijnb bcfant mad;en moge.' AbEx-
amine germanico illico recudendo fere his diflfert:

1. Inscriptio 3)er Drbinanbeu ©ramen etc. cum sequenti partitione in Beyeri libro desunt.

2. Subsequentia „93om crfien ©Iticf, nemlicb, ijon bcr Ccre" usque ad finem Indicis capitum varie mutata
sunt atque diverso ordine h. I. exhibentur. Index enim capitum , qui illic sine inscriptione, poste-
riore loco datur, hic praecedit insrriptus: SRcgifter ber ^ilrticfcl biefeS ©LicblinS, et praeterea etiani quas
dam ex parte capitum titulis ab illo differt. Principium vero „93om erften <Stitcf, nemlid? t)On ber ieve"
usque ad verba : „tnb (Sonfeffto, bie bem .Reifer ju ^tug^purg, Qtniio 1530. t?berantn:ortet ift" h. 1. Indicem
sequuntur inscripta: „9?'orrebc". Pro verbis autem , quae illic verba modo laiidata sequuutur, „2)iefer
Ccrc fumma — bem 23oIrf gutc anleitung gibt." h. I. praefationi adiuncta sunt haecce: „ 3)erfelbigen i*erc
(Summa ift i)ie orbenlidj bnb ycrjicnbUc^ in fotgenbe Sragc >?nb Qtntivort gefaffet, lueld^e ben (Siufaltigen gute
onteitung gibt."

3. Verba, quae illic Indicem capitum sequuntur: „95on bicfen notigcn fragen fot man bie Orbinanben ^oren, —
5tudj ftnb bicfe fragen in ber 93ifitation jn rcpctirn, be^ ben ^JajtoribuS, t>nb bei) benSeutcn." hic omissa suot.

4. Loco Quaestionis, quae illis verbis illic proxime annexa est: „3Ba8 ifl tintcrfdjeib ber 6^riftlicbcn ;?ere,
iinb anberor Scctcn, J^eibnifdjcn , aJJatjometifd^en? ctc", h. 1. pag. 5. haec leguntur: „3)ie ^eubtarticfel Der
tt)arl)afftigen StiriftUcbcn Sere in ^ragc i?nb ^ilntrcort geftcUet. I. QSon bnterfd?ciD S^riftUdjcr iJcrc unD ^ciPnU
fd;er Oicligion, tmb onbern @ecten. 1. Sragc. 9Ba8 ifi t>nterfd}cib ber 6^riftlid?en i?cre »nD anberer 6ectcn?"

5. Sequentia cipita fere iisdem verbis (paucis mutatis, aut omissis, aut adiectis) hic repetita sunt, at
saepe eo differunt, quod a Beyero quaedam inscriptiones quaestionesque insertae (conf. locus epi-

*) Hunc librum ex Biblioth. senal. Hamburg. in manibus habeo; etiam in Biblioth. acad. Vratislav. et senat. Norimb. exstat.

**) Ex his verbis „in cin befonbecg ^Bucbtin t;a6 Srnrfen lajTen" apparere videtur, Editori non Examen separatim a. 1554.
editum, sed Formulam sacrorum Megapolitanam, cuius prima pars est, ob oeulos esse versatara.

XXXIII n. EXAMEN ORDINANDORUM. XXXIV

stolae dedlcatoriae supra allatus) aut paulo mutatse sunt, ut pro subsequenti quaestione: „5CBie fol
man ©ott erfemien? h. I. leguntur: „11. 53om ©ottlidien elnigen rcefen, »nb brel}en 5)3erfonen in ber ®ott^eit.
1. 5rai]e. 2Bie fol man @ott erfennen? Paulo post quae.:^tio: „2Darnmb ifl tcx (Son ©otteS ficnant, SJBort?
^rftlictj farumb — Onl) fol t»iefe3 aOeS bleifilcj betractjt roert^en. " h. I. ioterpositis quaestionis ver-
bis disiuiicta est in has duas: „5. ^rage. 5Barumb ifi ber >5on ®otteS genant, UBort? Qlntifort. (SrftUc^
barumb, — bnb SJcenfcblid,' natur an flc^ genomen l)at. 6. ^rage. SCBarumb ift Ca8 SCBort a)?enfcl) rcorbcn? ^nU
njort. GfrftUd) ^atten Qicam tmti «^&eua — bnl) t)ie 5?iebe im ®on gegen ong etenben 9Kenfrf)en fleiffig betrac^t wer»
ben." Subsequens inscriptio: „93on i.mterfd)eit 6t;riftlid)er anruffung, t>nb ber >&eibnifd)en." h. 1. sie mutata
est: „7. iSrage. 2Ba8 ift fiir ein t>nterfd;eib jn:ifd)en (S^riftUc^er anriiffung ijnD ber ^eibnifc^en?" etc,

6. Duo capita extrema „a3ermanung ju ben ^irbigen J^errn ^^aftorn" etc. et „9Son wettlid^cr Oberfeit," hic
eodem ordine inverso exhibentur, quo in Examinis Ed. anni 1654. supra descripta extant; priori enim
loco hic legitur caput „93on 5Betttic^er Oberfeit/' posteriore autem ,,(£in aSermanuug 5U ben ^.^aftovn" etc.

Haec de consensu ac diversitate horum librorum sufficiant, quippe ex quibus elucet, Beyerum non-
nulla quidem io sua editione nmtasse, maximam vero purteni ex Melanthonis libro germanico iisdem verbis in
eam recepisse.

Hoc Examen a Melanthone lingua vernacula scriptum hoc loco recuditur ex Editione Witebergensi
anni 1558.

MELANTH- OPEB. TOL. XXm.

•

2)er Orbiuonben ^ramen,

tt)ie eg in ber ^irc^en ju SBittemberg gebraud^t n?irb.

(£§riftlid)e ifirdKnovbnung fte^et fiirnemlic^ in funff
ftu(fen.

(Srftlid), in ))flan^ung »nb erfentni^ ber einigen,
ttarf)af[tigen , ewii]en xedjUn lere be^ ©uangolii, 2)ie
®ott gnebiglid) t)pn anfang, fur onb fur feiner i^ircben,
mit gewiffen 3^ugniffen geoffenbaret ttnb befoi)len t)at.
SBnb in rec^tem braud) ber ©acrament, wie ber @on ©ot-
teS fprid)t, 5[Kattf)ei um le^ten, 3ir follt fte leren ^alten
alle^ bag id) eu(^ geboten ^ab. 3tem, tt>er mict) liebet,
ber bewa^ret meine 9tebe, t)nb mein 33ater nnrb jn lieben,
»nb n)ir iverben ju jm fommen, »nb wonung be^ jm
mad^en.

3um anbern, 3n erfialtung be6 ^ir^enomptg, ^f^em*
lid^, beg ^JJinifterij (Suangelici. 2)enn @ott n.nl jm aI'o
ein ett)ige ilird)e, au6 groffer barm^erfeigfeit, t)mb leined
8onS 3l)em 6:f)rifti tt)iUen, famlen, baei 6ffentlid)e, ef)r*
Iid)e nerfamlungen ftnb, barin etlid)e ^4^erfonen bat?
(Suangelium bem 5?oIcf furtragcn, onb bie Sacrament rei*
^en. 3Snb ift ber (Son @otte0 ielb6 im ^arabi^ biefer
erfte ^rebiger i>nb ^riefter gett»ei'en. 33nb ^ernad>, ba
er ^IRenfc^ tt»orben, jum ^rebigampt gefanb. 3Snb &at
juuor bie ^^ropt)eten, triib t)ernad) bie Slpofteln gefanb.
SBie er fprid^t, 2Bie mic^ mein S^ater gefanb ^at, alfo
fenbe id^ eud).

3Snb biefeS fol fur »nb fur alfo »on atlen red)ten
Serern, bie jum 2lmpt beruffen ftnb, t>erftanben werDen.
2)er (Son ©ottee fenbet fte, »nb ml frefftiglid) burd) baS
©uangetium tt»ircfen, »nb alfo eine'en)ige .ftircl)e famlen.

Sllfo fpricf)t aud^ @. ^autu^ »om ^3J?inifterio ©pt).
4. @c ift Pffgefaren, etc. SSnb gibt ®ahm ben 9Jien*

f^en, 5tpofteIn, ^kop^eten , (Juangeliften , ^irten »nb Se*
rer. (Sr ift fur r>nb fur ber ett»ige ^4.^riefter pnb ert)alter
be^ "i)}?inifterij , x>nt) ert)elt fiir pnb fur ein offentlic^e,
et)vlid)e perfamlung. 'Davumb ev aud; bie 9tegiment cr*
^elt, pnb ermerft bep ttniten felbS ^rebiger, nid)t burd^
lWenfd)en, al^ bie ^^ropt)eten »nb 2IpofteI. Xiabei; abec
t)at er ber ^tirdben befo^Ien, bag fte felb ^^erfonen beruf*
fen pnb orbinirn fol.

2)arumb ge^oren jur er^altung beg '?J?inifierii, (Srfi?
lid^, Drbinatio ber ^^vebigev, bai3 ba^ 5)3vebigampt iug#
lid^en ^evfonen befo^Ien tt)evbe. CDaju erfunbigung t)on
fttten, beruff, onb Pon ber Sere ge^ovet.

3um anbern, ge^oren jum ^Wtnifterio , £ird)enred^t,
ba^ falfd)e8ere nid)t gebulbet tterbe, Dnb fonft offentli^e
lafter geftrafft t)nb o.bgemanb, pnb (Et)riftlic^e jud^t er^at'
ten n)erbe. 2)aju geboren t)ernac^ 6^nobi unb 9Si#
fitatio.

Xia^ britte ftiitf ift, e^rlir^e, nu^Iid^e, eufferlidbe 6C'
remonien in £ivd)en, mit Section, gefeng, feften, in recf)?
tem St)riftlicben nevftanb, one pevblenbung be^ glaubenS,
t»nb one ftricf be6 gewiffen^, ba^ bennod) offentlic^e, et)r»
lidje perfamlungen finb, ipie e6 (Sott gefetlig ift.

2)a6 pierbe ftiid ift, ^rfjaltung (5t)vifttid)er @dt)ulen
pnb ftubien. 2)enn biefeg ift gen^i^lid) (5)otte6 nnUe, bag
ettict)e ^eute alfo pffgejogen pnb pnterunefen tt)erben, bae
ftc ber ^rop^eten v»nb 2lpofteIn fd)vifft lefen lernen, Pnb
f)ernad) anbern fiirleien fonnen. 2)aju oerftanb bcr <Spra?
d}en, pnb mef)r fiinftc bienen. SBie @. ^aulu^ Xmotf)eo
gebeut, (Sv fot an^aUen mit lefen, leren unb troften, 2)a6
fan ni^t fein, tpo nic^t rcdt)t befiette 6ct)uten finb.

XXXVII

II. EXAIMEN ORDIKANDORUM.

XXXVIII

1)06 funffte fiud ift, Q^erorbnun^ getviffer guter »nb
einfomen, bamit bie ^rebiijer in £ivct)en, ttnb l^erer in
6*ulen, geburlid^e tjntevtjaltung baben, SBie offt in tjott-
Iid)en geboten ijemelbet tr>tvb. 9?nb (£. ^4>aulu6 mtt au6^
gebruiften worten ipric^t, 1. (Sorintl). 9. '2[[io bat eS
ber Ja69i3i georbnet, ba6 bicfe, [o ba6 ©uangelium »er?
funbigen, t>om (^uangelio leben.

9Som erften ©tiict, nemtic^, t)on ia

Sere»

Der alfmec&tige, warfjafftige @ott, f)cit Qm\M\i)
(Ingel vnb ^>}?enfcl^en gefclniffen, mit >r»unberbar(id)cm
ratt), ba6 er (Sreaturn ^abe, tveldien er feine u^ei^beit
\)nb gutigfeit mitteile, t>nb r>on jnen bagegcn erfanb t>nb
gepreifet rcerbe. 93nb t)at ba.^u, nad) bem fatl 2lbamg
»nb ^ma, au6 groffer barmber^igfeit, ttmb feine^ SonS
anllen, bic ^lTJenfdien nnberumb gncbiglid) angenomen,
t)nb w\[ im fitr »nb fiir ein ennge ^ird)e im menfd)lid)en
gefd)led)t famlen. .^at ftct) ba.umb mit flaven, gmnffen
jeugniffen ttnb mirafeln geoffenbaret. ^at feinen ®on
gefanb, »nb eine gewiffe Sere gegebcn, baburd) nnr jn er#
fennen, rei^t anruffen, onb mtt red)tem ge^orfam ebren
foUen.

2)iefe Sere I)at er in ber ^rop^eten Pnb Stpofiel
fd)rifften faffen laffen, »nb ^at jeugni^ baju gegeben, i>nb
binbet bie it'ird)e alfo an biefe einige ?ere, tc\^ gcnn^Iid)
feine i^ird), vnb feinc CSrben enngcr feligfeit finb, n»o biefe
!2ere nid)t ift, aB bf^ bcn ^eiben, iWat^ometiften, ^tlben
t>nb SBepftlicben r>erfoIgern bc6 (^uangelij. 2)cnn alfo
fpriAt <5. ^auIuS, (So fan fcin anber grunb gelegt wer*
ben, bcnn biefer, ber gelcget ift, ber bo ift jbefu^ (Sf)ri#
ftu^. 3t?m, 3of)an. 17. Diefc^ ift ba^ cnnge Seben,
ba6 fie erfenncn bid^ tinigen n>avf)afftig"n (*iott, Pnb 3l)e*
fura, ben bu gefanb I)aft, ba^ er fe^ ^I)riftu6.

Dagegcn a\i<i) , wo reine (Sf)riftlid)e ?ere geprcbiget
tt>irb, ba ift gcnn^Iic^ @otU^ 5ftvdie, ^Tenn ba nnirfet
®ott frcfftiglid) burd) fcin (Suangelium, t)iib finb in bicfcr
«crfamlung fiir rnb fiir etlidie «^eilige rnb au6crnH'Iete,
bie felig nnTbcn, n>ic bcr ^^(^^iOJ (Sf)viftu6 fprid)t, ^Jieine
©dbeflin ^oren meine ftimme.

5Snb fmb atle 'iB'?enfd)en i'*iilbig glicbmaS biefer
ttjarbafftigcn itirdien ,5u ffin. ^^nb follen bicfcn groffcn
troft baben, ba^ nid)t in anbern Secten, fonbcrn in bicfer
perfamlung ®oU gcfctligc, f)dligc iMib au'?a-nH'tte ^TIccircbcn
ftnb. Darumb' ipiidit 'Tauib, 'l^ial. 27. ^icfc^ eintge
begere id) iHnn ^(*JHJ)i9?, bag id) in !ein''m ^^aufe aUe#
jeit tt)oncn moge.

@o ift nu ba0 aUer notigft, pnb erfte, ba^ man

(S;f)rifllid)e ?ere, rein pnb gan^ pflan^e pnb er^alte, bie
®ott »on feinem SBcfen t>nb wiUen gcoffcnbaret ^at, t»nb
in ber ^|Uopf)cten V)nb 5lpoftetn 'fi^rifften, tmb in Si^mbo*
ti6, 9tpoftoIico, 9?iceno »nb 2it^anaftano gefaffet ift. ^>J?it
tt)cld)en auc^ gteid) ftimmen, ber (5atec^ifmu(3 pnb S3e?
fentnig Sutf)eri , pnb (Sionfeffio, bie bem ^eifer ju 5Iug6'
purg, 2lnno 1530. pberantn)ortet ift.

2)iefer Scre fumma, Pnb aUe notige ftiidf, foUen bic
^aftore^ felb nnffen t>nb lernen, »nb bem 93otcf Pnge*
fclfc^t, orbcntid) pnb perftenbtid^ furtragen. 1)a^ baS
polcf orbenlid) mercfen fonne a[ie notige ftiicf, pnb Per;=
ftef)c ontcrfd)eib red)tcr !2cre, Pnb fatfct)cr 'Secten. SSnb
®ott tt)ircfet, onb ift rrefftig burd) fein 2Bort, SBie ber
^®9i9t bittct, 5iatcr, ^cilige fie mit beiner aBarf)eit, bein
2Sovt ift bie 2Bavf)cit. SSnb 1. ^n-t. 1. 3r fcib nnber
geboren burd) ba^ tebenbige iDort ©otteS. I^tem, [Rom. 1.
(Suangelium ift bie frafft (5)otted, jur fetigfeit, aUen bie
baran glcuben.

3Snb ftnb in fonber^eit gebad()ter (5atedf)ifmu6 , Pnb
erflerung be6 (S^mboli, bem SSotcf nti^Iid), bie notige
ftiicf ovbenli^ ju faffen, barumb jle nadt) gelegenf)eit ber
jeit offt foUen repetirt n)erben.

Q3nb bcbcncfen tt)ir, ba6 bie Drbinanben pfeiffig in
aUen biefen 2frticfcfn eraminirt werben, roefd)er repetitio
auc^ fonft bem SSolcf . gute anteitung gibt.

33on pnterfd^eib (5:f)rifttid^er 8ere, Pnb ^eibnifd^er 9lefigion,
t>nb anberer ©ecten.

2?om (^otttid^en einigen SBefen.

SSon ben breien ^erfonen in ber @ottf)eit.

35on pereinigung beiber ^^Jaturn in (5f|rifto, ber au6 ber
3ungfratt)en geborn ift.

9Son Pntcrf^eib (E^riftfid^er anruffung, Pnb ^eibnifdber
anruffung.

9Son ber erfcf)affung aUer (Sreaturen.

5Som faU ber erften 5!)?enfdt)en.

3Son Siinb, (Srbfitnb, pnb tt)ircftid^en fiinben.

53on @6tttid)cm en^igem ©efe^, pnb Pon vntert'dbeib ber
je^cn ©cbot, »nb bcr anbern (S^efel^ in 9)?ofe, t>on
ben leuiti dt)en (Seremonien Pnb 33i"irgerlic^en ge*
fe^en.

SSon Pnterfd)eib beg ©efe^e^ pnb be6 ©uangelij.

SSon ocrgebung ber funben, Pnb tt)ie ber 93?enfd^ ft"tr ©ott
gcrccbt nirb, pmb be^ ^(SJK9i5f? (S^vifti tt)iUen, burd)
gtauben.

(5*

XXXIX

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

XL

D6 biefe 9?ebc red^t if-f, Slttein burd^ glauben werben voix j 33om ®eicl> 9J?ofe, unb »on imterfd)eib bcr brcier tcil im

Son onterfd^eib ber ?ere in »nfern i^ird>en m biefem 2fr*
ticfcl, unb ber SSepftlid^en falfd^en lere.

Db bie S3epftnd[)e Sere red[)t feV), ba^ ein Wleni^ fur »nb
fiir in jit)eiuel bleiben fol, ob er ©erQcbung ^abe,
vnb @ott gefeUig fei)?

93on guten wercfen.

SBeld^e njerdf fol man t^un?

2Bie gefallen fte @ott?

55Ieibt aud^ funb in ben ^eiligen ober bcfcrtcn in biefem
leben ?

SSeIrf)e ®unb ftoffen ben ^ciligen @eift nu3, bnd ber
3)?enfc^ tt)iberumb in ©otteg jorn onb in cerbamni^
fcit, fo cr nicl}t beferet it^irb?

QSon ben ©acramcntcn.

a?on ber Zau^e,

Db bie jungen 5?inblin follen getaufft werben.

33on bc6 Ǥ($9i9i9l (5I)rifti 9lbcnbmat, nja^ man ba rei(^c,
»nb njoju man e^ empfat)en fol.

SSon «nterfd^eib be6 redbten braud(/6 unb miSbrauc^S.

SBarumb bic 35e^ftlic^e opffermef^, baniit fte »ergebung
ber funben »crbicncn n)oUcn, onrcd^t t)nb ab ju
t^un ift.

93on bcr SSeferung, obcr Poenitentia.

9Son bcr Slbfolution »nb ©lauben.

SSon bcn furnemftcn falfdben lercn bcr 33cpfilici)en, inibic*
fcm Slrtifel t)on bcr Poenitenlia.

2Ba6 ©bnftlic^e i?irdf)c fei;, »nb wo fic fcj^, »nb burcl)
tt)cld)e jeid^en fte ju erfenncn fci;.

SQBctrumb bie (S^riftlid^e ^ird^e »nter bag (Srcu^ gclcgt
fe^, unb tjora troft bcr betrubtcn S^^riftcn.

53om @ebet.

Son anruffung bcr gcfiorbenen ^eiligen.

93on ben 6eremonien, bic t)on mcnfd^en in bct i?ir^cn
georbnet ftnb.

93on (S^riftlic^er greifjcit.

@ete§.
9Som 6f)eftanb.
93on (5'^egelubben.
^-8on tt)eltlid)er Cbeifeit.

9Son biefen notigen fvngcn fol -.nan rie Drbinanben
f)6ren, t)nb fte wntcrric^ten r»nb oermanen, ba6 fte in iren
prebigten orbenlirf) biefe (^rngen, jur gelcgen jeit fnffen,
2llfo bng bie Seut ein flnre ynb gruiiblid)e 6umma ber
(5I)rift(ic^en ^ere, bei) ftd) feI03 betraititcn, ttnb gebencfen
fonncn, bie jnen jur beferung, jum glauben, ju red)ter
anvuffung, ju troft in allem trubfal, vrio ju »ntcrrid[)t Don
ircr felbft ©eligfeit, notig ift.

2lud^ ftnb bi-^fe frngen in ber 93ifttation ju rc^^etirn,
be^ ben 5)}aftoribu6, »nb bei; ben Seuten.

ma^ iji mtev\d\cit> ^n Q:^vm^en 2m,
Unb anbever <»ecten, ^eibnifc^en, a)?a^ome«

tifcjen? etc*

9lnttt)ort. 2llte anbere ©ecten, ^eibnifd^e, 9J?abo#
metifc^e etc. ftnb grnui.imc, t)cvbnmpte 2Ibg6tterci), t>nb
^nben baneben nur ein ftiidflin wom ©efe^, t>on euffevli*
(^cn Sitten. 2lber \)om ©unngdio, i>on »crgebung ber
©linbe burd) ben @on (SJottcfS 3bcfum (Sbviftum luiffen
fte nicbtiS. S3nb biett)eil fte ben <£on nidt)t erfennen, vnb
nicbt el)ren, fo finb \ie t»om wnrbnfftigen ®ott tt)eg, \)nb
tiditen 2lbg6tterc^, tt'6Uen nici)t, baS ^iefer ber tt)nvbnfftigc
@ott Ui), bcr ftct) burct) ben ^cilnnb (S^riftum gcoffcn*
baret ^at.

2Bie fol man ©ott erfcnnen?

2(ntn)ort. 2Bie er ftdb felb gnebiglicl) geoffenbaret,
t>nb feine offcnbarung in ber ^vopbcten tmb 2lpofteIn
fd)rifft, ttnb in tie (SDmboIn gefaffct ^nt. !Darau6 ttnr
levnen, ba6 cin einig ©ottlid) ^Sefe.i ift, allmed)tig, iDcife,
tt)arbafftig, gut, gered)t, rein vnb feufd), bnvmber^tg, mU
tl)etig, freiwiUig, bn^ ernftlid) jurnet it»iber ([\le @imb,
t>nb funbige (Sreaturen.

93nb in biefer einigcn (^ottf)eit ftnb brei) t)nterfd)iebnc
?Perfonen. 2)cr ettngc Q3ater, bcr etvige (5on, »nb bcr
ettJige ^cilige ©eift. 93nb ^nt ber eiuige 93nter, fnmpt
bcm ©on, »nb ^eiligen (Scift, au6 nid)t3 erid)nffen ^u
mel »nb ©rbcn, (Sngel onb ^X^Jenfd^en, Pnb aUe anberc

XLI

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

XLII

©rcaturen, SBie bicfer Slrtifel iveiter ii. i^ottt^ n?ovt, t)nb
in ben Si^mboli^ erfleret tvirb.

fBic fol man t)ie ^erfoneu t>nterfc^eit»en?

2)er ewitje 5^ater ift bie erfte, aOmecl^tifle, mUy ^cx^
)o(\, »ol SfSfig^eit, cjerec[}tii3feit, giuiijfeit, u^iv^eit unb rei-
nit]feit, bie nid)t \^on einer anbern ^crfon geboren ift,
t>nb nid^t •oon einer anbern ^^erfon an^.qe^et, fonb.-rn f)at
ben @on, fein n">efent(icl) r>nb t>oIfomen Sbenbilb i^on
eungfeit geboren, t»nb »om 25ater »nb ©on cje^et au^ ber
^eilicje ®eift, »nb f)at biefer etvige, allmcifitige 3S<iter,
fampt feinem etDtgen (5on, t)nb eiDtgem ^eiligen ®eift
frevu>il(u](ici} a((e (^reaturen, ^ime( v)nb (Svben, (Snge(n
t)nb lJ?cnic()en erfctiaffcn, unb er()e(t fampt bem 6on t)nb
tjet^igen (^K-ift a((er Greaturen wefen.

5)er eU)ige <Son ift bie anber a((med^ttge, eroige
^4]>erfon, t)o( UH't6f)eit, ®ere(i)tigfeit, gutigfeit, UHU-^eit t-nb
reinigfeit, gcboren t)on G^ivigfcit t>oin ^^alev, tnib be^ 'i5ater6
h>cfeut(id) Ditb vo^fomcn (^-benbilb, geboveu t>om Q^ater, ta er
ftd) fe(b anfd)aUH't vnb betrad)t, ^ttb ift on^ a(fo geoffen*
bart, ba^ biefcr @on i'cv \}a^ \vo\-t Pef? eu^igen 'i^aterg,
baburd) ber euuge i^atcr au^ipridbt bie orbnung ber
(Sct)epffnng pnb ber (Sr[ofung unb t"eligmad)ung ber ^^D^en^
fdn-n, vitb ift gefanb pou anfang bie t)erl)eiff'ing ber ©UvV
ben ju oerfunbigen , vnb biefen U)unbcrbar(ic!^en, al^
Ier()eim(id)ften, g-oti(id)en 3tat m^ ju offcnbaren. Q3nb
f)at f)ernac() biefe einige ^erfon, ber Son, menfd)(id)e
natur irt ber 3ungfrawen an fic^ genomen tinb ift t>er'
orbnet, ba6 er fiir ba3 ^VJ?enfd^(id)e gefd)(ec^t, 3}titt(er,
Dpffer, SSerfiiner t>nb .^ei(anb fet), t)nb gibet ber ewige
33ater burd) fn Pnb t>mb feinet wilien «ergebu.ng ber (Siin*
ben, @ered)tigfeit onb eunge^ Seben, t>nb ivirb fiJr t)nb
fiir burct) jn ba^ '4^rebigampt er^a(ten «nb ein ett>ige
£ird)e gefam(et, t>nb ber troft in ber (5)(eubigen ^er^en
mit bem (Suange(io gefprodien, ben ewige.i 3Sater ju ew
fennen, iDnb gibet a(fo ber «Son mit bem (Juangedo t>nb
troft, ben ^ei(igen ®nft in bie f)er^en ber ©(eubigen, ba6
fte (eben pnb freub an ®ott ^aben, t)nb j;n red)t anruffen.

!l)er ^ei(ige ©eift ift bie britte attmec^tige ^erfon,
\)ott 2Bcigf)eit, ®erect)tigfeit, ©utigfeit, 5Bar^eit »nb 9tei*
nigfeit, h)e(d)e Iserion t»on (Stvigfeit pom 3Sater pub «Son
au6ge^et,. t>nb ift U)efent(id)e iliebc Pnb freub in ®ott,
t)nb ujirb in ber ®(eufcigen ^er^en burd^ ba^ gottdd) 2Bort
geben, troft Pnb frnib an ®ott in jnen ju wircfen, »nb
ift regung jur anruffung ju ®ott, vnb ju aUen tugenben,
n)ie <B. $au(u6 fprid)t, ®a(. 4. ®ott f)at ben ®eift fei<
ne^ ©on^ in eu)re f)er^en gefanb, baburd) jr i'c^reiet,
^ilbba (ieber 5Sater, 9Snb 2. "(5or. 3. 2Sir lef)en in ben
^(5J)tJK''J? (5()rifttim, a(^ in einen (Spiegei, pnb ujcrben in
bie feibige ^iibni^ Perujanbeit, burd) ben ®eift be6

SBttrumb fol man brct) (3i>ttlid)t ^erfonen

erfennen, e^ren tJnb tturuffen, tJnb nidjt me^r

t)nb nic^t weniger?

2)enn @otte6 wefen t>nb n)i((en fo( man a(fo er<
fennen, vok er ftd^ fe(b geoffenbart ^at, S^iu ift bie offen>
barung t)om SSater t>nb (Son, fiar tnib Pnu>iberfprcd)(id^
au3gebvurft im erften (Siapitct 3o()anni6, 3m aufang xoax
ba^ SBort, Pub ba6 2Bort war bei; ©ott, i)nb bas 2Bort
wai (^3ott, etc. 33nb ift biefe ojtenbarung fonft in pielen
ffaren @pvud)en er^o(et, 3Snb in ber S^auff be6 ^(S9?9t^
(5()rifti offcnt(id) fiir augen qeftetft, ba bie breV) *4^erfonen
t)ntcrid)icb(id) angejeigt finb.

(£rnad) finb n)ir aud) ju biefer (SrfentniS t)nb an*
ruffung ®otte^, in ynfer 5::auff t)crpflid)t, in biefer rebe,
3d> tcuffc bid) im namcn bcg ^aterg, »nb (gon^, pnb
^eifigen ®eiftg, baS ift, !3d) bejeuge mit biefer eufferd^
^en 2;auff "oon ®ott befo()(en, ba6 bic!^ ber \i)ar()afftige
@ott ju gnaben annimet, n)e(d)er ift ber eunge SSater be
|)(S-9i9i5l (St)rifti, \)nb ift ber ®on S^efu^ (S()riftug, be6
eungen ^atcrg Sbenbiib t)nb SBort, nnb ift ber .^ci(ige
@eift, SSnb biefer ewigcr 3Sater nimet bic^ an, Pmb be^
(Son^ mitten, t)nb ^eidget bid) mit fcincm ^eiiigen @eift,
snb biefen war^afftigen @{>tt foitu alfo, roie bid) biefc
3;aui"f erirtnert, erfcnnen pnb anrujfen, »;tb fein anber
bing anbcten etc. (Srna*^ ift aud) biefe offcnbarung f(ar
in bie (£t)mbola gefaffct, 2)iefe jeugni^ fot man bem
SSotcf offt fiir()atten Pub erfteren.

Sludt) fol man babei) pnterrid^t tf)un, onb t)6ren, voa^
genennet ift ^^erfona, nemiic^, ba^ nid)t ertid)t ift, t>nb iji
nid)t ein tobter gebandfe, ift aud) nict)t ein jufeUig n)an<
beibar bing, ba5 an einem anbern wefen ffebet, t)nb ifi
nic^t ein ftiicf ober jertrtnlid) bing, (Sonbern ift etxv>aS
n)efentlid^, (ebenbig, nid)t in Pie{en, fonbern onterid)eiben,
einig t)nb perniinfftig, n)irb auc^ nid^t getragen t)nb er^
^aiten x>on einem anbern mit t)ereinigtem SBefen, ?ll^, bu
bift ein ^erfon, aber bein Seib attein ift nid)t ein ^Per^
fon, benn er ioirb getragen »on einer eblern ^Ratur, nem?
lid^, iDon ber (5eel, t)nb fo bie 6eet abfdieibet, \o jerfelt
ber 8eib onb \)erfauJet.

SBelc^e ^erfon iji S&lenfc^ ttjorben?

2)le anber ^erfon, nemlid^ ber en)ige (5on @otted,
bcr beS eungen li?ater6 ©benbilb Pnb 2Bort ift, f)at menf^'
lid^ 9?atur an fid) gcnomen, in bcr Sungfran) 3J?aria,
lonb finb atfo belbe 9?aturn, bie ©ottlid) *onb t>}?enfd)(i^
munberbarlid^ yereinigt, ba6 biefer ^eitanb 3t)efud Sbri-

XLIII

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

XLIV

ftu6 ifi ein einige ^erfon, @ott »nb ^m\^, »nb werben
Hefc 9?aturn in jm nic^t t>on einanber getrennet.

SSaruttiB iji tn ®ott ©ctte^ gettattt,

SrftUdb barumb, ba6 er beS eroigen 3Sater6 gan^
Gbenbilb ift, ba^ alfo geboren it>irb io ber 3Sater jtd} an*
fdbawet. 3tom ba^ ber (Son biefe ^erfon ift, burdb roeU
6)e bie @cl)epffung au^gefprod^en vrirb, »nb alfo bie Srea*
turen burd) baffelbig au0fprecl)cn crfct)affen tcerben. 3tem,
ba6 bie @6ttli(t)e iKrf)eiffung burc^ jn au^gefprod)en ift,
t>nb alfo bie @ott()eit »nb g6ttlid)er SBiUe »nb gnab
geoffenbaret ift, mldje feiner 6reatur n)eie>f)eit bette, fe[)en
ober finben mogen, 2)avumb in ^o^anne gefctirieben ift,
2)er @on, ber in be^ 33ater6 f(t)og ift, ber ^at e6 m^
au^gefprod)cn, 9]nb biefer (£on ift bie ^erfon, bie fur
»nb fiir mit ben 25etern rebet, snb erf)elt ba6 ^uange*
lium, rnb ift frefftig be^ bem euffer(id)en ^kebigampt
beg (^uangelij, tt)ie <B. $au(u6 fprid)t, Gbviftu^ ber in
mir rebet. 'I)ieftr fprid)t and) buvd) bie euffer(id)e ^ilre^
bigt, ben troft in bein ^er^, wnb gibet ben ^eiiigen ®eift,
tt)ie in 3ot)anne gefd)rieben ift, L 3o^anni6 4. 2)aran
erfennen tt^ir, baes tt?ir in jm bteiben, t)nb er jn tir]^,
3)enn von feincm ©oift gibet er mi6, Jr>e{ct)c3 ttnr fiKen,
fo vwir in groffen fcl)reffen, troft t>nb freub an ®ott fiilen,
pnb au^ ber ^eUen geriffen werben.

5Snb biefer erfferung foden a((e tjerftenbige G^riften
p(eifftg vnb in ©otte^ furd)t »nb banrffagung nac^bencfen,
tnb babei biefen n)unberbav(id)cn 9iat betract)ten, tt^arumb
'' ber (£on @otte6 gcanb ift, t»nb 'DJ^enfdblid) natur an ficl)
genomen ^at. ©rftlidl) f)etten 2Ibam t)nb ^eua nict)t le*
ben fonnen, fo fie nic^t buvd) bifen <£on, @otte3 tt)ort,
vnb buvd) bie t>er()eiffung tt)iberumb aug bem tob gerif#
fen, t)nb a(fo tt)tbcrumb (e(>enbig gcmad)t tt)eren, t)nb were
a(fo ba6 gan| ?[Renfd)(id^ gefd)(ed)t Perti(gct geivefen, )onb
»ergeb(id) gefd^affen. 3tem, biefe errettung tvere auct)
nic^t gcfdbef)en, fo nid)t ber 9?at befdb(offen were, ba6
ber @on mcn'd)(td() natur folt an ftct) nemcn, t»nb ba5
biefelbige ^erfon, @otteg jorn »erfunen folt, 5?mb biefer
^evfon JviKcn ift bie menfdhlt(^e '^atnx erf)alten, r>nb finb
Sibam t>nb ^eua erqutcft tuovben.

9]nb biettHMi bie menfd)en gefunbigt ^atten, fo(t aud^
ein 'tWenfd^ bie ftraff tvagen, bamjt aber biefe ftraff ein
g(eid)e bejalung ttH're, ift biefer ' 5?evfuner auct; @ott.
3tcm, feine Gvcatur f)ette biefc6 (eiben ju tvagcn vcvmod)t.
3tem, biett)ei( er ber (2db(angen ben fopf jutvit, (Siinb
»nb tob tt^eg nimet, mib @evc($tigfcit t>nb Scben ttnber gi*
bet, ift er @ott, !Bnb biefe^ aOeg tt?irb gcttnvrft burd) ben
<Bm, ber bc6 ettngcn 3Saterg SBort ift, benn buvdb biefe
^4^eri'on n?ivb bie 93erl)eiffung au6gefprod^en, »nb be6 93a?

ter6 tt)il(e geofieubart, Pnb tt)irdt biefe ^^erfon burd) ba6
Guangelium leben mt tvoft in ben @Ieubigen ^ev^en, ^nb
ift tt)av^affttglid) 3mmanu(?I, @ott mit »n6, Dnb fvefftig
in on6, 9Bicwo( nu biefe f)o^e 2Bei6beit niemanb gnug#
fam ergrunben fan, fo mitffen tt)iv bod) in biefcm Seben
ein anfang son biefer SBeig^eit (ernen, »nb fo( biefeS aU
le^ toleiffig betrad)t ttjerben.

S^Ott l)tttetfc^eib ^^viHU^n atttuffwttg tJttb
ber ^et^ttifc^ett»

^^urnemiid) ftnb itt)o groffe tnterfd)eib, bie eine »on
@otteg n^efen, 2)ie anber, t>on @otteg tuillen. ^on ber
evften mitevfd)eib, 2Benn g(eid) bie ^eiben, S^.iivrfcn, 3ii*
ben, V)nb anbere jrrigen ©ecten rf)iimen, fte ruffen @ott
an, ber ^imel t>nb ^rben erfd)affen t)(\t, \m fte ioie( ba*
uon reben Pnb fdbrciben, fo ftnb bod) biefe jre gebanrfen
eitel Siigen mh Stbgottere^, X)enn fie fpred)en nid^t ben
n)avf)afftigen @r>tt an, fonbevn tid)tcn etu^a6, ba6 nid)t
@ott ift, benn fte tt^olten biefen @ott ntct)t f)aben, ber ft^~
a(fo mit gettnffcn jeugntffen in feiner ?eve fnb in feiner
l^ivd)cn geoffenbavt f)at, ba^ ein gottiid^g ^efen fev) ber
eivige 3Bater, t>i;b ber emige (Son, beg 93atcr6 6benbi(b
t)nb 2Bort, tnib ber «^ciiige @eift, t)nb baS ber ett)ige
93ater fampt bem (5on t>nb «^eiiigen @eift, a(Ie GreatU;:
ren erfc^affen f)ab, vnb bag ber (3on ber beg ewigen 93a*
terg SKort ift, gefanb fei), t>nb ^abe 3}?cnfd)(id)e natur an
ftd) genomcn etc. SBer nu ben (£on 3bcfum ^briftum
leftevt, ber Icftevt aud) ben enngcn 93ater, tt)ie ber (£prud)
fagt in 3of)anne, 2Ber ben ®on nict)t ef)ret, ber ef)ret
auc^ ben 93ater nict)t.

!Barumb fotlen tt)ir alfe in tegfid^er anvuffung evnft#
(idb betrad)ten, tt)a6 t>nb tt>en tt)ir anfpvcdt)en in t>nfer am
ruffung, ttnb foUen bcbenrfen, wa^ ®ott ift, Pnb tt)ie ber
(5on t>nb ^eiliger @eift foKen evfanb tvcvben, n)ie bvoben
erinnerung gefd)vicben ift, t>nb fo((en \m alfo ttnfere an*
ruffung tt>eit abfonbern, t)on ber ,l^cibnifd)en t>nb Jilvrfi?
fdt)en etc. 9Snb fot ba3 ^evl^ mit glauben ben ttnirbaff^
tigen @ott anfd)an)en, ber ftd) buvd) bcn ^(^9t;)i?f? 6bri*
ftum geoffenbaret bat, tt)ie er fprid)t, 9?icmanb fomet jum
SSater, benn burdb ben (Son.

3um anbern, ttnffcn bie |!^eiben nid)t5 t>om 9J?itt(er,
t)nb ob @ott bie eienben 3)?enici)cn crboren tt)i(, onb n)ar#
umb er fie crbovet, fo fic bod^ (Silnbev ftnb, fdn-cicii in
bie ?ufft mit ?n)eiuc( »nb ungcbu(t tt>ibev @ott, iTiefe^
5(((eS ift (eftevung »nb nid)t beten, SSir aber foUcn ben
9}?itt(er ^bcfum ($f)vtftum ben Son @ottc£i anidbauHn,
t)nb feftiglid) gicuben, bag t>ng @ott omb biefe^ 'iDitttlevg
tt)iUen gctt)i'3li($ gncbig fcin tt)i(, t)nb tt)i( m^ t)mb bef*
fe(bigen tt)i(tcn ev()6ven Biib belffen, t)nb ba^ ev f n6 buvcf)
i biefen feinen 6on 3f)efum (Sbriftum, an^ ber ^eUen reifft,

XLV

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

XLVI

9tbet m€ leben, .^eiliflen ©eift, ©ered^tigfeit, onb ba^
ewige Seben, irie ber ©on fpric^t, 9?iemanb wirb meine
6d}afe aut' meinen l)enben reiffen, 3n biefem ^(auben i?nb
tertrawen ^ff ben l>httler, fol ba^ ©ebet jum ivar^aff*
tigeii^(^ott geridjt [ein.

§Son tcr @if$affung aUtt ^xeatnvcn.

66 ftnb »iel {)of)er 8ere begriffen, im 2lrtifel »on ber
(Srfdbaffung atler (Sreaturen, bie in biefer fur^en anleitung
ju erjelen, ju lang ift. 2)iefe6 aber foUen bie Seut offt
erinnert werben, X>a^ bie erfd^affung »on atlen breien ^er#
fonen gefcbe^en ift, t)nb f)at ber eroige QSater, fampt bem
ewigen 6on, snb beiligen @eift, alle anbere bing, «^imel
»nb (Srben, (Sngel t>nb llJ?enfd)en, »nb alle anbere Srea*
turen, vnge^mungen, frei^roitlig, au^ nid^t^ erfd)affen.
2)enn ber fewige 3Sater t)at ba6 2Bort gefprod)en, »nb im
SBort alle^ gebilbet, burd) n)eld)eg 2Bort alleg gefd)affen
tt)irb, »nb burd^ ben f)eiligen @c'\\t voixt regung geben.

3um anbern, ift f)odb notig jum tcoft »nb jur anruffung,
babei) 5U n^iffen, bag bei ber erfd)affung fol bie ©rbal-
tung ber (Jreaturen aud} t>erftanben n>erben. 2)enn @ott
ift nid)t tion feincm 2Bercf Hn-g gangen, \vk ein ^in^n^f'^*
tiian t>om ®d)iff, ba6 er gebamet ^at, weg gel)et, t>nb
lefft es barnad) anbere regieren t)nb fliden. ©onbern er
bleibet bet) feinen (Sreaturen, bei •^md »nb (Srbe^, (§n>
geln t)nb ^VJJenfdien, Dnb mad^t bte ©rben jerlid) frud)t*
bar, gibet allen gen)ed)fen, Sbieren »nb 3J?enfct)en, frafft
mt) Seben. 3Sie in 2lcti6 gefd}rieben ift, 3n jm t)aben
tt)ir leben, regung vnb twefen.

53nb ift biefe^ audb feer notig ju merdfen, ®ott er#
^elt feine orbnungen in (Sreaturen, bod) yngejtt)ungen tonb
fre^n)illig, »erl)inbert ojft, onb fegnet nid)t bie (5rben, t)nb
iefft bie 3)?enfd)en fterben r)mb groffer 6itnben tt)illen.
3)a gegen fegnet er offt bie @rben, gibet gefunbt)eit, fterdt
bie 9?atur, t»nb gibet fonft glitcf, t»nb allerlei) groffe @a?
ben, feiner 5tird)en ju gut, bie {n anruffet, wie er fprictjt,
2)eut. 30. @ott ift bein Seben, Dnb bie lenge beiner
tage. 2)iefeg fol man im @ebet betrad)ten, ba6 man
nnffe, ba^ @ott bie (Sreaturen t)nb «nfer Seben in feiner
.^anb I)at, »nb fan t>nb tt)il I)elffen, aucb t)ber bie natur:=
Iict)e gemeine tt)eife.

2Jom ^att hct erjlett SJJenf^en»

2)iefe6 ift gan^^gett)i6, t)nb feftiglid^ !iu ^atten, ba6
@ott alle (Sreaturen gut erfd)affen ^at. 2Bie im erften
bud) Wloit im 1. (Sap. flar au^gebrucft ift. Q^nb ift ge?
roMd) wax, ba6 ber ^"^Jtenid) baju erfdiaffen ift, bag @ott
in jm ttjonen, snb jm @ott feine iDeiS^eit »nb giitigfeit

mitteilen n)olt. ^at jn barumb erftlidb aUo erfdbaffen,
ba6 er fn begabt t)at mit ben f)6beften gittern bie in @ott
fmb. 9?emlid), mit SBeig^eit, @ered)tigfeit t)nb freiem
tt)illen, bag er ein rein (Sbenbilb @otte6 n)ere.

3?nb ^aben bie erften ?Q?enfd^en, Slbam t»nb ^eua,
biefe giiter follen t)ff bie ^Jad^fomen erben, fo fte im ge=»
f)orfam beftenbig geblieben roeren. QSnb ^ette @ott feine
SBonung t»nb freube in ben ^Xl^ienfct^en ge^abt. 2lber 2lbam
t)nb ^iua finb burd^ beg 3;eufel6 anrei^ung, ttnb burd^
fren freien willen, bem g6ttlid)en ©ebot »ngef)orfam tt)or#
ben, t>nb fiub alfo in t>ngnab, @i"inb t>nb Xot gefallen,
t»nb ftnb t)on bem Dtorber t)ertt)unbet t>nb beraubet tt)or-
ben, 2Bie foId)6 Suc. im 10. (5ap. angeJieigt ift. S3eraubt
ftnb fie ber @naben, ba^ fie nid)t met)r (*)ott gefellig ge#
n)efen finb, t>nb b^tben baju «erloren bie bo^en @aben,
ba6 fd^one Siec^t t)on @ott, im t)erftanb, t>nb ben ge^or^
fam im f)er^en. 3tem, \>aQ Seben. 3Sber biS ftnb fte
Otrmunbet, bai3 ber 5^erftanb tiol jtt)eiuel6 onb irtbumg
ift, t)nb ba^ t)er^ t>oI t>norbenIid)er neigung, ftud)t t>nb
t6btlict)en fd)recfen6, in atlerle^ betrubni^. 53nb ^etten
alfo bie ^)}?enfd)en im Ieiblid)en t>nb enjigen tobe bleiben
miiffen,^ fo nict)t ber @on @otte6 gurbitter "onb 9JJittIer
ttjorben n?ere.

33nb ift notig ^ie ju erinnern, ba^ gett)i6lidb ttjar
ift, t)nb feftiglidb ju gleuben, ba6 @ott nic^t t>rfact) ift ber
(Sitnben. ©r roixdet fte ntc^t, bilfft nid)t baju, tt)il fte
nid)t, «Sonbern jitrnet graufamiglic^ tt)iber fie. 2tber ber
^eufeln t)nb 3)ienfd}en iville felb ift t)rfad; ber fiinoen.

ma^ iji eiinb, @i-Bfunt> tint) mtdmt

<Sunt»e?

3n ber erften (Spiftel 3o&anni6 ift ein fur^er Sprud),
ber beutlid) leret, voa^ <Bmt> ift, ^fJemlid^, ©itnb ift, wa^
tt)iber @otte6 gcfe^ ift.

2)iefe rebe fot man tt)oI betradbten, tmb red)t t)er^
fte^en, nid)t allein t)on eufferlid^en SBercfen, fonbern aucb
t)on aller blinbbeit, t>norbnung, t>nb bofen neigungen, in
allen frefften ber ieufeln t>nb 'iliJienfcben. 53nb ift babe^
juuerfteben, ba^ bie fiinbige ^^erfon, barumb in @otte6
ongnaben ift, t>nb ift fdt)ulbig ewiger ftraff.

^rbfitnbe ift t)on ttjegen ber erften t>bertrettung Qlbam^
t^nb »!P)eua, t)nb t)on tt)egen ber angebornen blinbt)eit t)on
@ott, t>nb b6fen neigungen, bie in m^ burd) benfelbigen
falt fomen ftr.b, in @otte6 t)ngnaben fein, t)nb ift biefe
6iinPe in allen '•D?enfd)en bie au^ -JJ^enlidbem famen nas
turlid)er tDeife geboven n^evben, t)nb finb barumb allein
@otteg Dngnaben, Dnb en^iglid) Derbampt, tt^eld^e nid)t
burd; ben ^^($0i3^{9? ^^riftum t)ergebung ber 6iinben er-

XLVII

PllIL. MEL. SCRIPTA DOCJMATICA.

XLVIII

laiigen ttnt» wiber geboren werben, !I)enn nne 2Ibanig »nb j
jQem natiir nnd) bem fatl jerftoret ift, alfo finb jre Sim
ber »nb alle 9J?enfcben, bie natiulid)er tpeife geborn ftnb,
hernad) jerftoret, finb nid)t @ottee( n^onyng, fonbcrn ftnb
t)o( jnHMiic!^ luon @ott, t^nb fol bofer neigung, vnb biefe
b(inb{)eit fnb »norbenIid)e neigung, ftrciten unber @ott
»nb ftnb (Siinbe, ipie ^43au!u6 auebriirflid) fpridit, 9?om. 8.
g(eif(^(id) gcfinnet fein ift feinbfd)aft n^iber @ott, barumb
fo bcr 9}?enid) nid)t t>crgebung er^anget burd) 6()riftum,
b(eibet er »on tt)cgen biefer ©iinben in eiDigem jorn, ftraff
t>nb nerbamnig.

28ird(id)e ©iinb ftnb aUe 2Berrf nnbcr @otteg (je==
bot, inner(id) in ber @ce( t>nb im f)cr^cn, vnb eufferlid^
in aUen gliebmaffen. 3Snb ift ber Zi)ekx aud) t)mb ber
fe(bigcn wiUen, in @ottcg vngnaben »nb t»erbampt, fo er
nid)t ju @ott befert n>irb, m\t> «ercjcbung ber Siinben
erlangct, burc^ ben ^(*9i9t9? ©^riftum.

9Snb foUen bie Seute ernftiid) t)ntcrrid)t mcrben, bag
ber ©iinbe furneme, g(eid)e ftraffe ift, bie graufame,
ett)ige angft, barin bie 5^eufe( t>nb bie oerbampten Wlexif
fdben, ben gered^ten t»nb ernftlid)en jorn ©otte^ fu(en
n?erben.

2)ancbcn in biefem Ieib(id)en ?eben ftnb aud) ftraf*
fen, 9?cm(id), ber 3^ob, t)nb aUcr(ci) (eiblid)e ^^(agcn.
3)iefe aUc ftnb ein anfang ber ewigen ftraffen, in ben
SSnbeferten.

<Sie ftnb aber awd:) vmb.biefer breier »rfad)cn tt^iUen,
ben 5)?enf^en t»ffge(egt, (§rf<(idb, 2)a0 ttnr alle baburd)
erinnert tt)erben, bag t>nterfd)ieb fc^ jn)ifd)en tugenb t>nb
tonfugenb, t»nb ba6 ®ott genn6(id) ein tveife, giltig, ttjar*
^afftig, gered^t, fcufd) 2Cefen fc^, 9Snb nnber adcS Wav
^afftigdc^ jiirne, ba6 bicfer feiner 2Bci6!)cit nnbernu>rtig
ift. 'i)a^ n)ir nu biefe rntci^^d^icb, mib gered)tcn jorn er#
fennen, bat er aud^ bie (eib(id)en ^4^(agcn, bie nid)t ge-
ring fnb, t)ff bie -B^cnfd^en geieget.

3um anbern, ®ott tt)il burd) biefc (eibiidbc ^(agen,
euffer(id^e ludjt »nb fricben er^alten, t»nb bie ©otte^lcfte*
rcr, ©ibbriid)ige, ^iJiorbcr, Dicuber, (5()ebrcd)cr, »nb an==
bere, bcftcrft mi-t 33lutfd)anben, iuegreumen. ^nb ()c(t
(Sott fe(b fcft ob biefer 9\ege(, ba^ t)bcr cuffer(idu' <Bm'
ben, audb in biefcm (eben, gett)ig(!db (ciblid^c ftraffen fo(^
gen, 2Cie gefdbrieben ift, 2Ber ba6 6dnvcrt nimet, tt)irb
mit bcm ©d^mert t»mbfomcn etc. 3tem, t>on 53!utfd)an'
ben, ^iitet eud), ba6 eud> ba5 Sanb nic^t au6fpcie, yon
ttjegcn ber SSIutfdtianbcn, tt)ie ee bie (5ananccr au6gefpeiet
^ct. @ott nnl euffer(ict)e 5ud)t ^abcn, ^at ba^u bag
©efe^ gcben. ?Ru tt^ere ba6 @efct} one (Jrecutio t>nb
fttaffe, nur ein fc^tt)ad)e ftimme »nb gebon. 2)arumb
^e(t @ott fe(b barob, ernft(ict) ttnb fd)rerf(icf), 583ie bie
groffen aerftorungeu in ber S55e(t fiir onb \m bett)eifen.

!Die britte t>rfacb ift, 2)ag tne( ^}J?enfd)en burd) fold)e
ftraffen erinnert n^erbcn, ba3 fte tviberumb ju @ott fcuflr*
^cn, t>nb bcfert roevbcn. 3tcm, ba^ bie «^eiligen, fiir
t^nb fiir mc()r ben jorn @otteg tt)iber bic (Siinb bctradbten,
mt> (AJotte^ furd)t, glauben t)nb anruffung in |ncn ju-
ncmc, t)nb fterrfcr tt)crbe. SBic ^4?au(u6 fprict)t, 3J3enn
n?ir geftrafft nicrbcn, fo n)crbcn n)ir gcjiid)tigct, ba^ tt)tr
nid)t mit biefcr Sclt yerbampt tt)crben etc.

93nb bicnHnl nodb in biefer «erberbten 9?atur t)iel
jn)eiue(, tinb t)iiorbcn(id)er flammen ift, 3)aju faUen aud)
ct(id)e, bic {)ei(ig gcwden finb, in euffer(id)e groffe fiinb,
21(6 2(aron, 'I)auib, t)nb anbere, @o (efft @ott bie (eib#
(id^e ^4>(agcn, nod) off aUcn l>)?cnfd)cn, aud;i t>ff ben .!pei*
ligen, in biefcm (cbcn b(eiben, ba6 fte baburd) erinnert
locrben, ob g(eidb bie enHge ftraffe n>cggcnomcn ift. 2)auon
ernad) nniter gefagt nnrb , in bcr grag , ivarumb bie
«^ciiigen t>nter ba6 ($rcu|j getegt finb.

§Bom ©6ttl{(^ett mi^cn ©efe|, Uttb tiott

lJttteifd;ieb ber Se^ett gebot, t)ttb t)er attt»ern

(^efe| itt 9)Jofe, ttemlic^ ber Jt^ewitifcjett Q^e-

temottiett t)ttb S3iir(jerli(^ett ©efe^ett*

2)ie a(te geni6n(id)e ttjeife, bie gcfe^e in Tlok in
brei) tci( ju teiicn t)nb ju ontcrfc^eiben, ift ein jim(idt)e
anicitung, bie ?cute ju t)nterrid)ten t)on t)ie(en groffen fa*
(t)cn, nem(ic^ a(fo.

(55 (inb breier(e^ ©efe^ im 5)?ofe, (St(id)e ftnb ge*
nant, Lex Moralis, ba6 nennen nnr ba6 eroige Q^e\e1^,
ober ttrtcil nnbcr bie gunbe, in a(!en 9J^'nfd)en, tuie tt)ir
ernadt) nnnter crf(ercn n^oUen.

2)ie anbern ©efe^ f^fifffn, Ceremoniales , ba6 ifl,
»on 5?ivd)engepreng, t)on ©pffer, t»on t)nterfd)ieb ber
«Speife etc.

2)ie britten beiffcn luJiciales, taS ift, 53itrgerlid)c
gefe^, Pon (Srbfd)afft, !i^anbfriebcn, ^a(6gcvid)tcn, t>nb foI#
cbcn ovbnunflcn, bamit bie Otcgiment, juc^t tnib frieben
erf;dtcn foUen.

9?u ift ju n>iffcn, ba6 biefe jwe^ tci(, bie Seuitifdben
l^ird)enprcng, Pnb SSiirgc-iic^cn gcfc^, ftnb jum Oiegiment
2^xad, vff eine gen?iffe jeit gcorbnct, Pnb babcn aUcin
3frac( binbcn foUen, t)nb ftnb mit bcr enb(id)en jcrftorung
3crufa(cm, ju g(cid) gcfaUcn, Pnb binber Dn6 nid)t, 9Bie
f(are jcugni^ ftnb in 2icti6 im 15. (Sap. vnb in bcr
(5pifte( ju bcn ©adUcrn. 9Bnb foUen bic @e(erten tt)ei»
tern berict)t bauon it)iffcn.

XLIX

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

Slber biefer 2;eil, ben man mit einem fdhwadjen na?
men nennet, Lex moralis, ift nid^t ein wergencjlicl) @e*
fe^, ober erftlidb mit D?ofe anflefani^cn, ©onbern e^ ift
bie ewige, tinn)anbelbare 2Bii^i)eit in @ott felb^, fnb
bie eivige Oiegel ber gerccl}tii)feit, in feinera (^ottlict)em
tviUen, bie er au^ »nau«3fprect]lid)er giittgfcit, in bie tjer»
nunfftige Sreaturen (jebilbct ^at. 93nb ^at fie barnad)
aUejeit, fiir t>nb filr in feiner 5tird)en, t>on 2lbam6 jeitcn,
niit feiner ^rebig erfleret vnb er^olet. 2)a^ tt^ir wiffen
foUen, wk er felb^ ift, 9?cmlid), weiie, gutig, trarbafttig,
gered^t, feufd), »nb bag er inotlc, bag bie oerniinfftiiie
©reatur, jm glcidbformig fcin fof. X)arumb er ir biefe
^o^e SBei!3f)eit mitgctcilet I)at, bie binbct aUc vcrnunfftige
Greaturen, !Dcr racgcn aud) @ott nnu^afftiglid) tint)
flraufamlici) jiimet, luibcr allc^, ba^ biefer fciner »niuan?
belbaren S33ei^f)eit njibernjcrtig ift, «nb jerftorct e^.

S3nb biefe^ ©efe^ nennet man mit gen)6nlid)em na*
men, S^^f^en gebot, 2)enn barein ftnb bie fiirnemcftcn
©priid^e, orbenlicl) gefaffct, 2)ie man aber alfo vcrftcl^cn
fol, tt»ie fte @ott fclb erfltrct ^at. 23nb n)icn>oI fcine
^reatur, biefe 3Bei6^eit ergrunben ober au^reben fan,
fo miiffcn wix bennod) al^ 5^inblin, bie 3^1'^!^ @ebot fiir
»iib fiir (ernen, SSnb n)iffen, baS biefe^ @cfc$ a\ie ttcr^
niinfftige ©reaturen binbet, bag ift, @ott fclb^ binbct fie,
SBnb biefe reben ftnb ein ernftlid) 3SrtciI, n^ibcr alk fun#
bige Greaturen »nb jeugniS, ba6 @ott roar^afftiglidb '^'oU
ber fie jurnet. 53nb biefe^ Drtell fiilcn aUe ^Wenfct)cn,
njenn ba6 gcu>iffen in fdbrecfen »nb angf} fclt, bie fo gro6
ift, baS fte leiblic^en »nb emigen tob mit bringet, n.H'nn
nid)t troft fomet, burdt) erfcntni6 bcS ^»)tg? gt)rifti,
au^ bem (Juangelio. 3n folc^cr angft lernet man nm6
biefe6 ©efc^ ift, 93nb fonft fan man e6 mit n?orten nictit
au6reben.

!I)arumb ifi aud) aUcjcit biefe6 en>ig ©efc^, Lex
moralis, »nb t^rteit n)iber bie ©iinb, in @otte6 fird)en,
t>on 2lbam6 jelten geprcbigct, Q^nb ^at e^ ber ^S'9i9t
(St)riftu6 felb offt erf)oIet. 93nb fpric^t ?)}aulu6, !Durd)g
®efe^ ift erfentni^ ber @iinb. 23nb ifi gan^ gen)i6, baS
@ottc6 wiUe r»nb ernftlid)er bcfct)l ift, ba^ man biefcg
cn?ige ®e\ei^ in feiner ifird)cn prcbige, §lu3 biefcn bciben
t)rfad)cn, 1)a€ tt)ir baburd) miffcn, roie bcr geI)orfam, bcn
mx @ott fdt)ulbig ftnb, fcin folt, t>nb nlfo snfcre fiinbige
Cnreinigfelt »nb »bcrtrettung crfcnnen, ttnb fiir @otteg
jorn erfc^recfcn. 33nb ba6 bie bcfcrtcn, @ottc6 2Bort f)a*
ben, barau^ fie genjiS ftnb, n?eld)e ttjercf bie redbten @ot'
teS bienft finb.

SSnterfc^ieb sttJiffc^en tm ©efe^ t)n^ tem
©nangelio*

2)iefe 5Snterf(^ieb, ift ber ^eubttere eine in ber f ir*

MELANTH. OPER. VOL. XXIII.

, d)en. 33nb ^'•o man fie «er(c[fd)en Icfft Ot)ie fte benn be^
ben ^.|Japiften auegctilgct ift) folgct graufame blinbt)eit,
bag man tid)tet, ber ^VRenfd) fc)) gcrcd)t burd) eigcne
JCcrrf, r>nb tcrbicnc vcrgcbung bcr ©iinbcn, mit eigcnen
SBcrrfcn etc. 33nb bieiveil bod) aUe 'DJicn d)cn funb be^
fid) fiilcn, bleibcn fie im i^UH-iucl, fonncn @ott nid)t an*
ruffcn, t)nb ftncfcn enblid) in ocrjwciuclung i>nb eu>igcn
2oD, Q3nb UHffcn nid)t, ir>arumb bcr (gon @ottc6 gcfanb
ift. 2Bie bic *.)]^avifecr bci bcn 3uben, in fold)cr blinb*
t)cit ftecftcn, r^nb ^atten ben red^ten »erftanb t>om ^}Kefjta
t»erloren.

§lber @ott f:)at fiir \)nb fur ^ropfieten eru>ecfct, bie
red)te Dntcrfdticb be6 @cfc^c6 t>nb bcr iBcrt)ciffungc, ge#
prcbigt t)abcn. 2Bie aud) bcr ^(S-9i9{ (5f)nftu6 felbft,
Dnb bie Stpoftel ernact) gelerct ^abcn.

'Dag ©cfc^ ift biefe eu)ige, gottlid^e 2Cct6f)cit, wic
gefagt ift, bie @ott aud^ in bie iHnnlnfftigc (Svcaturen
gcbilbet ^at, in ber ©vfd)af[ung, 5Snb evnad) im ^vcbig*
ampt fiir snb fiir evt)olct. 2)ie lcret «nb bejcugct, bag
man @ott red)t erfcnncn fol, otib ba^ man jm gct)orfam
fc^ulbig fci), t>nb n)ie bcr felblg gct)orfam in aUcn onfcrn
frcfftcn fein tolt. 93nb ift alio nad) ber Siinb, ein
fctitecflid) Q^vtcit )v)iber aUe racnfd)en. !Denn fein ^IRcnfdt)
on aUcin bcr (£on @ottc6 f)at bicfen gan^cn gc^orfam.
5Snb gibct ba6 @efc$ nid)t t>crgebung ber (giinben, fon*
bec jeuget aUein t>on @otte6 jorn ivibcr bie ©iinb.

9Snb ob U)ot ver^eiffungen an ba^ @efc^ ge^enget
ftnb, fo fobbcrt c6 bodt) gan^cn gc^orfam babc^. (Sprid^t
nicl)t, ba6 @ott one onfere t>erbienft (Siinbe oergebe t)nb
njegnemc etc.

Slber ba^ (Suangenum ift elgentlid^ bie gneblge, fro*
tid)e ^^^rebigt, t>om 6on @ottc6, Sbem ©brlfto, bcr in
bcm U)unbcrbarlid)cn 9?at @6ttlid)cr SDZaicftct, jum -iD^itt*
Icr t>nb 5Bcrfuncr, t>nb ju t>nier gered)tigfcit, t)nb jum
(2cligmad)cr ocrorbnct ift.

2)iefe ^rcbigt ftvafft erftlidt) aUe ®i"inb, t»nb furnem*
lid) biefe groffe fiinb im ganl^cn menfd)lid)cn gefd)lcc^t,
la^ aud^ nad) gcgebcner t>cv^ciffung, bic 2BcIt bcn <Bon
@ottc6 nid)t evfcnncn umI. Darumb fvrid)t bcr ^(59i^
felb im 16. (5ap. So^anni^, Der .^cilige @cift n)irt bic
3BcIt ftraffcn, t»on wcgcn bev 6unb, ta6 fie ntd)t an
W\d) glcuben, 3Snb ber anber^3ialm fprid}t, Osculamini
Filium etc.

3^nb ncbcn biefcm ftraffcn bc^ ttnglaubcn^, t>nb aUer
anbcrcr (Siinbcn, iHvfunbigct ba<3 ©uangclium biefcn ervU
gcn, gncbigen Jvoft, ba^ t>n6 @ott gcmi^lidb rinb feineg
Son6 3I)^fw 6l)vifti wiUen gcbcn unl, auf> gnabcn, on
t>nfer t>erbicnft, gratis, Cergebung ber Siinb, ^nb U)i(

5)

Ll

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

LH

»nS t)mb felneS 6on§ vt^iKen (}ererf)tkjfeit jitred^en, »nb j
t>n6 annemen, ^urd) ten ©lauben nn fcen ^(^;K9i9? ;^f)e;= |
fum (5t)riftum, ber nlS benn t>n^ Mtfen troft in bie {)er=
^en fprid)t, ont> in vng ift, onb gibet t>n6 (einen f)eiligen
@eift, nnt mad)et »ni3 (^rben ter etvigen 6eligteit.

!I)iefe6 aber gefd)iet nid)t anber6, benn alfo, allein
burd) ©lauben, bao ift, fo bein tjer^ in red)ter Sln^ift wnb
f^recfen »or @otte6 jorn, bim ^uanijelio gleulnt, ba^ I
bir felb »mb beg ^(5-9i?K^ (S^rifti mitlen, qewi^lid) beine |
©linbe wergebcn finb, 93nb baS bir @otr c^nebig fcw, lonb
nemc bid) an v»mt> be^ ^(5^?>f^j? Sf)rifti nMllcn, nid)t v>on
njcgcn beg ©efet^eS, ober au^ vevbienft beiner xtxxd.

^J}nh ift bag (Suancjelium nic^t eine ne)r»e ^rebiijt,
bie t)or ber geburt (S^rifti ar.6 bcr Sunqfrawen -ilJiaria,
juuor nid)t cjeivefen were, (Sonbern bie Q^crf^eiffung »om ,
^eilanb 6t)rifto, ber (guiib »nb Job un-ijnimet, vnb
(inab t>nb euMijcg ?cben unber qibet, ift al^ balbe tJcrfun?
biget UJorben, nad) 5lb'im6 nnb ^aux vbertrcttuni], ^-Bnb
ift alio bie ^rebigt be6 (^uangclij jur felbiqcn jeit ancje#
fangen, t)nb ift bcr (£on @ottc3 felb bev ^^srebii^er Qem^
fen, ber erftlid) bie (^roffe fiinb 5lbam^ t>i;b ^eua fle?
ftrafft f)at, ^^nb I)at babci; bic gncbij^e iBcrt)eiffung au«?
gefproAen, bie juuov feine (Sreatur gcwuft t)at, !Der
grawen 6ameu ipirb ber ©ctilaniien ben fopff jec*
tretten.

!Diefen troft f)at ber 6on (Sotted ju flleid) im euffer*
Ii(i)en S3Jc»rt jnen fnrijetraj^en, Pnb felbfi in jre t;ev^cn cjefpro*
d)en, pnb I)at alfo Slbam pnb ^eua <\\\& bcm eunijen
S^ob errctt, unb u>iberumb lebenbiq gemad)t, u>ie 3ot). 1.
gef^ricbcn ift, 3n jm luar ba« ?eben. Q3nb f)at fte ju
gleid) mit feinem f)eilii]cn (*icift flfftercft, ba^ fie ttiiber-'
umb freub an @ott Qcbabt ^aben, pnb ^aben alio un*
berumb @ott biuffen anruffen, vnb feine (^inab pnb «jrgcn*
Ujertigfclt erfcnt, pnb l)ab n in blefem (^lauben t)ff ben
funfftigen 6amen, ben fte biefclbige jcit im iBort erfcnnet
fiaben, fur pnb fiir troft t]e{)abt, bv\ci jnen @ott t)mb bef^
felbiflcn ^(S-^iSt^i)? u>iUen gncbiij fep, t»nb {)aben jn ange?
gerufen, jm gcblcnet, pnb bai3 tu>ige Scben erwartet.

!Durd) biefe 3Ser^ciffung, ^at bcr (Eon @otte^ fur
Pnb fiir ein offentlic^e ifird)e crt)alten, bavin altcjeit et-
lic^ au6eru>elte geu>efcn ftnb, pnb ift fonft fcine verfam-
lung auff (^rbcn, ble iparl»afftig @otte6 <ilrd)e fep, benn
nllcin bicfe, barin red)te Sere pom Son (*)otteg gepre-
blgt tpirb.

5Snb Ift ^ic fcer notig offt jn erinnern, bie Drbinan*
ben Pnb anber ?eut, ba6 fte fcftiglicb glcubcn follen, bvi0
bie *;|5rebig ober betracttung be^ (Suangelij, nid)t ein pcr^
geblid) fdiuUcn obcr fliegcnbe gcbanrfcn fcP, fonbcrn bag
ber (£on @otte6 fclb bamit frcffrig fein Piib u>ivrfen U)il,
SOBIe 9?om. 1. geid)riebcn ift, !I)a^ (Suangelium ift cin
frafft @otie^ jur 8eligfcit aUen bie baran glcuben.

2. ^or. 3. 2)a3 ©uangilium ift ein ampt beS ®ei?
fte6, 3)a^ ift, babuvc^ ber ^cilige ®nft gcgeben wirb,
pnb u>ivrfet.

@al. 3. 2)a6 \pir bie perl)elf[ung be6 @eifte6 em*
pfa^cn buvc^ glaubcn.

L ^et. L 3r fcib u>ibcr c^eborn turdt) ba^ Ieben#
bige u>ort @ottcg, pub ba6 aUejeit blcibet.

(Siaia 45. 'Duvcb mid) fclb ^abe i^ gefc^u>orett,
2lu5 mcincm munb u»irb ein u>ort bor @crcd)tigfcit auS^
gel)cn, ba^ twirb nid)t oergcblid) fein, nemlid), bvi^ pov
mir (\{\c bie fnie bicgen foUen, pnb mict) anruffcn, t»nb
fprecbcn, SBarbafftiglicl) im jr-)(Sj)t9i^3? f)abc id) gercd)ligfelt
Pnb ftcvrf, ^nb ioId)e u>cvben ui jm fomcn, pnb aUe bie
jm u>ibcr'"trcben , u>crben ju 'dianbcn U)crben , 9lber aUer
Mme 3frael ipivb im .^(^:9i9ii)? gered)t tuerben, pnb jn
preifen.

Dicfe Pnb berglei^en jeugni^ follen U)ir offt bctrad^ten,
baS U>ir feftiglid) glcuben, batl @ott burcl) fein (Suangelium
getpl^fid^ ftcfftig fep.

9Son SSergebung ber Siinben, t)nb n?ie

bet 2)^enfcf) fitv @ott Gevec^t n?erbe, mb

be^ ^©mmOl 6i;rifti njilfen burc^

Olauben.

Sfiie erlangct t)ev9)knfc() tJerrjebung ber
^iinben ?

2Intu>ort. 9lUcin buvi^ ben glauben nn ben (Son
@otte6 3l)eium (5|)viftum, an^ gnabcn, Gratls. nid^t pon
Wegen vnfcr cigen U)crrf ot)er «cvbicnft, fonbcrn Pon U)e*
gen bc^ einigen Hfittlerci 3t)»?'u (St)vifti , bev fiu- wn^ eln
Dpffcr u>ovben Ift, pnb \\t ber 33evi'i'incr, empfaf)cn u>ir
geu>i6lid) vergebung bcr iSiinbcn, 93nb fprid)t ber (5on
@ottc'5 lelb biefen 5:roft in t>n ere f)ertjen buvc^ ba6 (Su-
angclium, fo u>iv glcubcn, rcifft pn^ am ber angft vnb
v!^eUe, rnbgibet pn^ fcinen f)ciligen @cift, tc.i b.ig bev^ freub
f)at an C*1ott, wnb u>irb tn^ ix^ S^i^M"^} (Sf)rifti gcrrd)*
tigfeit jngcrcd)nct, baei u>ir @ott gefeUig ftnb, bavumb,
bae( fein @e{)ori"am pnb ?clbcn, fiir v>ng bie bejalung ift,
pnb er bcr 33cviuner ift, i>mb u>cld)e6 u>iUen tpir gcred)t
t>nb (^rben eu>iger (Seligfeit ftnb, fo ipir an jn gleuben.

Dicfe .f)eubflerc, Ift of|t flar au^gcbrurft In gottli*
(^er (£cbvifft 3ot)an. 3. fpvicl)t ber (Son @otte6 felb^,
Sllio I)at (^ott ble 2Sclt,gcficbct, ba^ er feinen (Jingebor*
ncn (£on gegcben l)at, ba^ alU bie an jn gleuben, nic^t
perloren iperbcn, fonbun ^abcn ba^ eu>ige yeben.

§lct. 10. Dieiem .^(S5K9i3R (5^t:iflo, geben aUe $ro*

Llll

II. EXAMEN ORDINANDOUUM.

LIV

^)f)eten jeu.^ni^, »er(je(ning bor Sunben ju empfaf)en turd)
feinen 9?amen, alle bie an in c^Ieuben.

9tom. 3. 9Eir nuTben f^ered^t cn vnfer oerbienft,
burcb feine gnab, burcb bie (Arloiung, nnid^e ift in 6,t)ri*
fto "^vl^efu, ben d^ktt fiiri]efteUet ()at jum gnabenftul, burct)
Qlauben in feinem 23lut etc.

3)iefe pnb et(id)e ber glcict}cn 4V'ubtfprud)e foUenane
^OfJenfd^en n^ffen, ba^ fie rcd)len vcrftanb t>nb troft von
biefcm f)ocbnMd)tii]cn ?lctife( t)aben, nne bie "iOJen^^d^cn vcr*
gebunc) ber ®unben er(ancjen, vnb @ott fjefeUig onb (Sr;
ben euMcjer Seligfeil finb , rdib nne nnr v>on *2unb, Job
tinb «i^cUe ertebiget ttterben, vnb nnberumb jum cuMgcn Se^
ben, »nb ennger ©erecbtigfcit fomcn. Dcnn btefeg ift ber
gncbige troft, ber in ben crften ^i^er()ciffuncien, t^nb im
(Suangetio befonber geoffenbart ift.

SSnb foUen bie ?eute n^o( t*nterric()t n^erben, ba6 bie^-
fer troft nid)t rebet t>on ftdiern ^cuten , bie in «Siinben
n)iffent{id) fort faren, (gonbern fo 'oc^ ()ei^ wart^afftigdd),
fiir ©otte^ ^orn nnber bie Sunb erfcbrocfen iit, fo(tu '
jum ^(SgiDii'!)? ^()riflo ?uflud)t ^aben, »nb in biefer angft
gtcuben »nb wcrtrawen, t>a^ bir genn^Iid) ttmb be^
^6Di3?9? (^()rifti n>iUen, on beine tierbicnft, beine 6iinb
loergeben tt)erbcn, 5?nb biefer ®lanb fo( bcn «^@9i?K9?
(5()riftum, ®ott t>nb 9J?enfd)en, ber fiir bic^ ein Dpffer
»nb SSerfiiner worben ift, anfd)att)en.

<Bo bu nu a(fo ba^ (5uange(ium ()6refi, ynb bicp
mit ®(auben an ben ^(Sj)?9i^}? (S^riftimi ftercfcft, fprid)t
er fe(b6 biefen troft in bein ^ev^, bae( bir (SJott gnebig
fet), 9Bie er offt fprid)t im (Suangetio, -Deine Sunbe ilnb
bir v*ergeben, 53nb ift in lir, ttnb (efft bid) nid)t in bie
^eUe Derfincfen, gibet •aud), ben »!P)eiIigen (^cift, ba6 bu
freube an @ott t)a\t, S^nb a(fo erfcnnet bcin ^er^ @otte6
gegen^perticjfeit vnb gnabe, burd^ ben <Son, ber burd)6
©uangeiium bir ©otteg (Sjnab im ^er^en jeiget, inib burc^
ben ^eiligen @eifi bir frcube gibet an @ott, »nb bid^
treibet jur anruffung unb jum ge^orfam gegen @ott.

9llfo (eren biefe 6prud)e 1. 3ob. 5. 2Cer ben <Bon
t}at, ber ^at ba6 ?eben, »nb alfo ^aftu ben (Son (^Jotte^,
fo bu an |n gleubeft, »nb burd^ ba^ (Suangetium troft
em))fa()eft.

3tem, 1. 3of). 5. !Dabe^ erfennen n;ir, baS ivir in
Jm bteiben, »nb er in vn^, 3)enn er gibct m& toon feinem
®eift.

@a(. 3. ^a^ nnr bie 9[?er^eiffung bc^ ©eifteS em-
pfa^en bur^ ben @(auben.

5Snb ift bie 9{ege( ^itbanafti feer tt>o( ju merdfen »nb
ju betrac^ten, bie (autet alio, 2Bo gefd;rieben ift, ba^ ber
^eiiige @eift in jemanb fe!^, fo(tu iviffen, ba6 er burv^

ba^ 2Cort in jm ift, vnb rebet l^^om 6on @otte6, ber ba§
()er^ ev(eud)tet, wnb nnrb a(fo @otteg evfcntnig, ?ieb t)nb
freube an ®ott in r>n5, burd) ben Son vnb ^eitigen
@eift, Q5nb biefe6 gefctiet, fo man in trar()afftigem fd)re#
rfftt ba^ (^uangeiium mit glaubcn annimet. 2i(fo gei'd)iet
in t»n3 bie nnbergeburt, vnb nnvb bae^ ()erl^ @otte6 n)0#
nung, nne ^o^an. 14. geid)rieben ift, QBer mid) (iebet,
ber nnrb meine reben benmrcn, t>nb mein 93ater nnrb \n
(icbcn, »nb n)ir njoUen ^u jm fomen, onb n^onung bct) \m
mad)en.

i^nb (Spf)e. 1. (5r ift ba^ .^eubt ber i?ird)en, bie
fein Seib ift, pub er n)irrfet aiU^ in aUen.

^tem, ©p^e. 3. 1)a^ jr burd) feinen ©eifi geftercft
tt^erbet, ba6 (i()riftu6 in ewren ^erljen tt)one burd) ben
@Iauben.

2. ^orintf). 2. 9hi aber fd)att)en nnr tn be6 ^(!9?9{5'l
flar^eit, QBie in einen (Spiegel m.it auffgcberftem 'llngefidit,
pnb tpir ttH-vben t»erfleret i-n baffelbige 23ilb , t)on einer
flar^cit in bie anber, al>? r>om @cift be6 ^(5"9t9^J?. ^ic
finb allc ^erfonen orbenlicb angejeigt, 2)er ettnge QSater,
tt>e(d)en er nennet ben ,f)(5?)i9^)^ (5ein bi(b pnb f(arf)cit
ober glan^ ift ber (£on, ber pn6 erfentni6 gibet be^ 3Sa*
ter^ pnb ber ^^eUig ®eift, ber tmfere ()erl^en fterrfet, ba5
fie in biefer erfentni^ b(eibcn, »nb nid)t barau^ faUen,
(gonbern fiir t»nb fiir g(eid)formiger nierben bem SBort,
bag bem ettngen SSater g(eid) ift, pnb jn offenbart. !I)ie#
fee< foUen (5()riftlid)e {)er^en, in rect)ter beferung t)nb ernfi*
(ict)em troft fiir mt fur (ernen.

£56 btefe rebe rec^t fet), 5lttetn t»ur(^ ©lau*
Ben ttJerben wit gere$t?

2(nttt)ort. Il)iei'e rebe, 2(Uein burd) ben ©(auben Wex*
ben nnr gered>t, Sola fide iustificamur, ift eben biefc
rebe, Gratis iu.stir:caniur fide, Dne t»nfere t)erbienft tt>er*
ben nnr fitr @ott gered)t, bag ift, Dne pnfer perbi^nft ()aben
w'\x t^crgebung ber (Biniben, t>nb finb @ott gefeUig pmb
be^ l^^i^KOt^^i (5()vifti nnUen, burd) glauben. 93nb ift
biefe rebe red)t, »nb mit bem iport Gratis, in ©. ^3au(o
offt audgebrurft.

Contra. ^inb boc^ tiiel S^ngenben tn tct
SScfernng, 2&BttrnmB fprt4)ftu benn, Sola fide?
SDfn^ bocj rett) unb Tttb tm 9JJenfc^en fetn?
Stem, gnter fnrftt^, lieb tJnb f^offnnng? ete»

2lntn)ort. Db gfeic^ mi ^ugenben in ber befenmg

2)*

LV

PHIL. MEL. SCRIPTA DOdiMATICA.

LVI

ftnb, ttnt) fein mnffen, fo ftnb fte tod) nld)t tierbienft obec
causae, obev t>rfacl), barumb ble -^erfon »eri]cbung ber
@unben f)abe, ttnb fiir ®ott cjeredit, ba^ ift, ®ott gefellig
fei), «Sonbern aUein umb be^ .!P)(§Di9i9i (S^rifti unllen, em*
^fat)en unr verijebunc] ber Siinben, vnb finb gered^t, baS
ift, (Sott gefellii], ^nb biefee fun anber^ nid)t benn burc^
^lauben angenomen n>erben, ber bie 3Serbeiffumj faffet,
2Sie (£. ^itauluS fprid^t, Ideo ex fide, gratis, ut sit fir-
ma proniissio.

Contra. ©Icuben to^ tic XtnUl auc^, mh

fiub nid)t gercc^t SiSarumb fpric^fiu tenn,

%\icin tnvd^ ©Ittuftcn fifnb ttJtr ©crcc^t?

9(nttvort. ^ie JJeufel ^leuben nur bie .^iftorien. 6ie
^leuben aber nid}t, bu6 (S()riftu6 jnen ju ^ut gefanb fe^,
»nb jr ^iilanb fei), 3a fie iviffen, bad er fie in yraufame,
ouige ftraff ix-rbamnet, ^aben berbalben ein cjrimmigen
jorn vnb t)(\i^ unber ®ott, vnb ben ^@?>{?)x9? 6^riftum.
2lber n>ir follen gleuben, bag ber .^^(^DtiH (St^riflug mtg f^u
gut cjefanb ift, onb m^ ju gut ein opffcr n^orben ift, »nb
»ni'er i]erccbtii]feit r>nb verfiinunq ift 2Bie im Sv)»nboIo ^te^'
^et, Qui propter nos liomines, et propter nostram
salutem descendit de coelo. 33nb in ^faia ift cje'
fc^ricbcn, 1)ex <Bon ift ^i^9?>5 i^egeben. 33nb biefen einfel^
tigcn berid)t, »on »nterfd)icb bcs glauben^ in S^eufeln, t)nb
be^ red^ten ©laubenes, fol man ben Seuien tre)t)Uc^ erfleren.

Contra» Sft^ ^o^ tinmiigli^, btt^ ctmrt^ gc=

tccijt fct), ttllcin burc^ ttJiffcn» 9?u iji bcr

®lrtub uur cin tt)iff cu?

9lntn?ort. 1)er (5)(aub, baburd^ ber ^OZenfd) t»erge#
fcung berSiinben erlanget, vnb gercc^t ift, ift nid)t allein
ba^ loiffen , wie aud) in bcn 2eufc(n vnb gottlofen ^)Jien*
fd)en, cin erfcntni^ ber^iftorien ift, Sonbern biefer rcd)te
(SJIaube ift, alle Slrtifcl be6 glauben6 unffcn, lonb fur umr
^altcn, vnb barin aud) bie Qjcvf)ciffung ber gnaben (^tjxu
fti, barauff alle 5(rtifcl, al^ \>ff baS cnbe geric^tct finb.
93nb ift alfo ein u\trt)afftig , ()er^Iid) wcrtraun-n vff ben
(£on ©ottc^, 3()efum (St^riftum ben iDJittler onb 93crfi"incr,
ba^ unr Bmb feinet u>itlcn, unb burd) jn, ()aben ocrgcbung
ber (giinbe, gnab vnb Seligfeit. 2)icfc^ r>ertrair>cn ift fo
fcrn oon bc^ !Xcufcl6 glauben, al6 bcr ^inut »on ber
^dl, Pnb ^ibax vom !Iob.

53nb man fo( bie ?eute u^o( wnterrid^ten, ba^ fle im
(S^mboto biefen 2lrtife( mcrcfen, Credo remissionem

peccatorum. 3ct) gfeube oergebung bct (Siinben, 9Scr*
h(i)i nid)t, ane bie 3^eufe( g(euben, ba^ anbern, al^ bem
Dauib, bem ^^etro, bie ©iinbe oergeben finb, ©onbern,
a(fo terftcbe biefen 2Jirtife(, 3d) gleube viergebung ber fitn-
ben, ba6 fie mir feib^ lu-rgeben finb, pmb be0 ^@9t9^i9?
(£^rifti tiii((en, on meine Perbienft.

2)iefer @(aub begreiffet atte 2(rtife( ynb ift- baju ba6
werlramen, ba6 burc^ ben @on (Sotte^, ju ®ott juftud^t
f)at. 2Bie 9iom. 5. gcfc()rieben ift. «So wir gerec^t n>er*
ben bur^ gtauben, t)aben mir frieben bel) (5jott. 3tem,
(Spl)e. 3. 2)urd) ©()riftum ()aben unr ein fr5(ic^en jutrit,
mit »ertra)\)en, ba^ ba fomet burdb ben gtauben »ff jn.

2]i(fo ift bie onterfd)ieb f(ar ju «erfte^en. !Die Xen-
fc( gleuben nic^t, bag ynen jre (Siinbe »ergeben U'»erben.
SSir aber foUen gteuben, baS t>ng vnfere iSiinbe geun6(icf)
vicrgebcn n)erben, 33nb ba6 »n^ ®ott gnebigtid^ •onxb bed
9J?itt(er3 unUen annimet.

3tem, 'I)a^ Wiffen in ben ^eufe(n brtnget in jncn
furcbt, fd)recfen, fiu<A)t, grimmigen .jorn t)nb i)ai6 wibcr
(S)ott. Siber ber @(aube snb baeJ «ertraoen wff ben @on
©otte^ in mt6, bringet troft t»nb freube an (^ott, 2)a^
\m ju @ott jufludbt ()aben, »nb jn anruffen ctc.

Contra. ®u fpric^ft, burcj glrtuBcu ftnb ttJir

gercc^t» 9?u if! t)cr ©IrtuB rtuc^ cin mtd,

®o mn^ nn folgen , brt^ wir bennocf tur^

ttJcrcf gerccjt finb?

2lntU)ort. 3)iefe erfferung ift ^od)n6tig. 2Cenn man
fprid)t, burd) (5)(auben finb wir gered)t, @o( bicfe rebc
a(fo Derftanben tuerben, 5^mb bcS i|)(^"^9{5'l (i^rifti U)i((en
ftnb wir gered)t, t)mb biefe6 ^)}?itt(er0 untten (jaben wit
tiergebung bcr 6unben, r»nb ftnb gnebig(id) oon @ott an^
genomen, t)nb mit beg Jp(S3t3i5? (Sbrifti gered)tigfeit be-^
fleibet, 2llfo ba^ on^ Pmb feinct iviUcn, (^ered^tigfeit ju*
gerec()nct ift, 2)er aud:) ju g(eict) pn^ Pon feinem Qddft
gibct, SBie ^o^anne^ fpric^t.

Q^nb biefe^ gefd)iet aUein burd^ @(auben, bamit bad
^er^ bie 33crt)eiffung faffet, »nb bcn ^SD{9i9i S^riftum
anf^awet, pnb annimet.

9Snb ift nia)t juuerfteben, ba6 ber®(aub gcred^tma-
d)e, !J)arnmb, bad er ein befonber ()of)ed SBerdf ift, fon>
bern correlatiue fo( biefc rebe oerftanben werben, 2)urd^
ben @on (S)otteg 3^cfum (Sbriflum, ^abcn n>ir oergebung
ber 6iinben »nb ®nab, n)e(d)en »vic mit g(auben annc*
men. \

LVII

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

XVIII

Contra. ©crcd^tigfcit ijl ©rfiittung M ^c-

fe|e^, ober ij! gleic^formigfcit mit C9ott* ^a-

gu ge^orctt otte Jugcnbctt, 3Ud)t attcin ©lau--

hc. §ISarum fprid)(iu bcntt, %Mn t>urc^

©laubcn?

Slnhvort. 5ine blefe Slrciumpnt, bie nnr f)ie gefe^t
^aben, fmt erinneruncj, >vie bie luotter ju »erftef)en rmb,
©laub, »nt) @ered}t luerben.

5^emlid), ba6 ber ®(aub in bief^^n veben f)eiffe , 5lUe
artifel be^ @(auben?5 unffen, mib fiir n\ir baiten, t>r.b
barin aud) bie oerf^eiffun^ ber k]naren, ^i^nb fei) a(io ein
l)er^(id) vertrawen »ff ben ©on (^otteS, 3^efun; (Sferiftum
@ott »nb ^)}?enfc^en.

®ere^t fein, ()eifft Dergebung ber ©unbcn ^aben,
»nb (^)ott cjefellicj feiu, burd) ben (*)(auben v>mb bee
^(SJKOt''}? (J()rifti n>i((en, n)e(cber ber ^Berfuner ift, x»nb
»n!3 bebecfct mit feiner gered)ti(]feit, ba6 ift, mit feinem
©e^orfam, ba^ ber ger^d^te jorn ©ottr^ nid}t r>ff "on^
au^gegoffen n>erbe, bien)ei( mifere arme, eienbe SRatur fiin;
big ift, onb ^at bie anber gered^tigfeit nid)t, n>e(d)e ift
bie erfiiUung be^ (Sefe^e6, ober bie gieid^formigfeit mit
@ott, 'I^auon ber ^Jjfaim '"priAt, i^ein (ebenbiger n>irb fiir
bir gered)t fein, 3?nb ^iob 9. 3cb nvi6 uw^afftigiic^,
bag ber ^JQienfd) nid}t gerect)t ift fiir ®otU

2^nb biefe6 (ernet man erft(id) in red)ter beferung,
t^nb a(fo fur ttnb fur in aUer anruffung, bean ba6 ()er^
erfd}ricft fur ©otte^ jorn n)iber t*nfere €^unb, iMib fan nid}t
freube an Cyc>tt ^aben, anber^ benn burct) ben ^Wittier
S^efum (Sbriftum, ®ott mib 11?enfd}en, io bu gicubcft,
ba6 biefer 'iO?itt(er beine Sunbe jubecfe, t)nb woUe bir
feine (Serec^tigfeit }ured}nen, ba^ bu (^ott gefeUig feicft,
Sl(fo f)at ba3 f)cr& ein •\utrit filr (Sott, vnb nid}t anbere
fur »nb fiir in biefem Seben, ©ud)et aUe^eit crftiid) u.'r^
gebung ber ©linPen. Darumb fprid}t @. *4^au(u5 a(fo,
9tom. 5. 2)urd} biefen (}aben ^vir einen jutrit, burd)
gfauben in bieie (Snabe.

93nb ift babe)} gt'nn«*(id) \vax, in biefem J!roft burd)
gtauben, wircfet ber J^(S:j{?)i (Sbriftu^ fe(b in beinem (}ers
^en (eben, vnb ift in bir, (efft bicl} nid)t in bie Jc)iUe oer*
ftncfen, gibet aud) ben (}eiligen ®eift, bas bu freube an
®ott i)ci^t, v>nb erfennet bein f)er^ ©otted gegenun-rtigfeit
ttnb gnabe, burd) ben <Bon, ber buvcb bag (^■uangrlium
bir (S)otte5 gnab im ^er^en ^eigct, onb burd) ben t}ei(igen
(*)eift, bir freube gibet an ®ott, tjnb bic^ treibet jur on^
tuffung v>nb jum 'gef)orfam gegen (A)ott.

9!Cien>o( nu bie SBibergeburt affo gefd}iet, fo fo( bod)
fur »nb fur biefer ®(aub furieuc^ten, ta6 bu «ergebung

empfebeft, inib gered}t, bag ift, ®ott gefeUig feiert, v»mb
bee( J^(Sj)^)iO? 6t)rifti nnUen, ber ber WmUv ift t)nb b(ei*
bet, t>nb ftt()et im t)eim(idien dUt (i)6tt(ici}er ^Waieftet, onb
bittet fur vn^ , mib treget v»nfer feufft3en jum enngen ^a#
ter, ^J3nb l}at gefprod}en, 3o(}. 14. ^fiiemanb fommet jum
23ater, benn burd) micb.

9Bien>o( aber et(ict)e anbere beutung fud)en vff ba6
28ort, ®ered}tigfeit, fo ift to<^ biefe6 gan^ offentiicb, ba^
nnr aUe^eit fiir vnb fiir erftiic^ miiffen oergebung ber
©iinbe burd} giauben empfaben, inib ado t}at ta^ ifexi^
troft, V)nb ift bte ^^^irfon ®oit gefeUig, dlom. 5. 8o wix
gered)t movben ftnb burd^ glauben, ^aben luir frieben bc^
@ott. So ift burd) au^ in aUer ^|^iop()eten fd.)rifft vnb
reben, aUein biefe ^ovm ^u bitten, pnb fiir ®ott ju fo#
men, au^gebrucft. ^(5?)i?>{ erbarnie bid} mein burd} beine
barmber^igfeit, pnb ift babei} ber ^)}?itt(er mit au^gebrucf*
ten n^ovtcn geno.nt, al^ in l)anic(, 9iid}i Pon megen V)u*
fergerec^tigfeit, er()6re Pn6 ®ott, fonbern :,iu^ beiner grof*
fen barni^ert^igfeit, pmb^ beg ^(5?)t;')i:)? JviUen, 2((fo fol*
(en nnr aud) liitten, pnb'fo( ber ®(aub auff bcn "iRittiet
';A(}eium (S(}riftum, ®ott vnb 'i1?enfd}en, Pnb i>ff feinen t)er#
bienft v^nb perfunung gegrunbet fein, v>nb ba^ I}ir^ fcftig*
(id} gieubeu, bae bid)(^3ott gewi^iid) annimmct oon nn-gen
biefer feiner V)erf)eifftn 33arm(}er^igfeit, pnb fo( nidu in
jmeiuei vnib ^appein b(eiben, !l)arau3 ift f(ar, ba^ ber
Iroft off bem J^(5?)i?)t9? (S()rifto Pnb feiiiem peibienft, nid)t
vff pnfet reinigfeit, ober n)efent(id}en gered)tigfeit fte^et.

m&a^ ift tJntcrf(^iet) ber ttJar^afftigcn Sere

ttt tinfcrtt ^ird;ctt, itt biefcm 5trtifel,

tittb ber ^cpfind^ctt falfc^ctt ^ere?

Slntn>ort. Bnrnemti^ fo( man biefe brei) pnter.fd^ieb
mercfen.

3)er (Jrft. 2)ie 93tpft(id)en ticbt:n, tt)ie bie ^f)axU
feer, .lP)eiben vnib Iliircfrn, (Sin 'iOun'd} hi; barumb ge.-
rect;t, v^nb ®ott gefeU'g, UHnin er in gutcn luercf.n i.bet,
b.i0 ift, @o er e()r(id} (ebt in eufferiicter jud)t. 'i^nb ticf)*
tcn bi? ^^vrpiftrn nnnter t^a^w, 'i>a^ bitfeibigen 5Bercf v>er*
gebung ber Bunben peibienfn.. 3tem, ba^;^ fie vergebung
ber «giinben «evbienen mit jren Drben, '3}Zefgopffern etc.
3Bie bie H^()ari!eer tiit)ten, jre £pffer perbieneten verge*
bung ber Simben etc.

3imi anbern, ©pred}en bie 93epft(id}en, 'I'ien'>ei( aber
niemanb lyei^, n^enn er guter irercf gnug (}abe, fo foUen
ailc -il^enid^en fiir t)nb fi"it tm ju^eiuel bieibeu, ob fie
pergebung ber (Siinbcn ()aben, Pnb ob fie (^btt gefeUig
finb. Diefer jipeiuel ift eitcl J^eibni|"d)e biinb^eit.

LIX

PHIL. MEL. SCllIPTA DOGMATICA

LX

3um britten, T\d)Un {!c, e'm 3J?enfcf) fonne bn6
g6ttficl)e ^efe^ in biefem (etnn erfiitlen. 3tem, ©ie facjen
nid^t^ bmion, jvie ber ^>J?enfd) burd) ba^ @uanc|elium »nb
^eiligen ®eift nett) gebortn merbe.

!Dagegen aber, ift bie ivar^afftige Sere in »nfern
JJirctjen.

(S^rftlid), !l)a6 r»n^ t^ercjelntnfl ber @iinben getrti^IicJ)
atlein t>mb be^ ^(S?NJH9? (Sf)rifti ivillen, one tmfere ver*
bienft, au6 gnaben oiefcl)encft UMrb. Q^nb ift gett?i6Iic^
5!bi]otteret) , fo man biefed veitraiuen vff eigene menfcl)*
Iict)ir UH-rcf fe^et, 1)ut> fie vergebuuv^, ber Siinben verbie;
nen, vnb ©otteS flereci)ten r»nb groffn jorn loerfunen etc.

2lucf) (eren biefe i^ird^en, ba^ ber 9J?enfct) iir @ott
nid)t (\errd)t ift, t»on uiegen eiqner wercf, ob fie c\U\&)
nad^ ber 2Bibert]eburt ijefd;et)en, (gonbern vmb be3 ^(*"9t9i5fl
(^t)x\\t\ u>illen, burct) (jlauben.

3um anbern, Coret man in tmfern £ird)en, ba6 man
nid^t im juniuel bleiben fci, ©onbern alle ^Wenfct)en, bie
in Siinben UMber c^ewiffen leben, ober one ©lauben an
ten ,J^(^?K?)i9? ^f^ril^tum, bie follen c)eu>i6lid) fd}Iieffen, ba3
fie in (^otteiS jovn finb, vnb fo fie nid)t befert u>erben, fnllen
fie in euiifle ftraff, 2hici) tt?erben fie in biefem Seben mit
Ieiblicl)en ftraffen, blinbl)eit vnb anbern ^lagen neftrafft
n)erben.

!l)aiV'C)en aber, alle bie fd^redfen in jrem f)er^cn fu*
len, fiir ®otteg jorn, «nb n^oltin gerne ju ®ott beferet
fein, tmb fid) beffern, bie foUen nid)t im ju>eiue( bleiben,
©onbern foUen feftiylid) gleuben, ba6 ©ott inen jre Sunb
^ergeben u^olle, au3 gnaben, t»mb be^ ^(51R9t9? ©^rifti
tt)iUen. ^^nb foUen alfo ()inf6vber in ©otte^ furc^t vnb
glauben junemen, t»nb nid)t in Siinben U)ibcr getviffen
»erl)arren. 5>nb bie Seferten foUen gleuben, la^ fie
(S)ott gefeUig »i;b in gnaben ftnb, vmb be6 ^(5-9?D{9?
6:i)rifti wiUen, ob fie gleicl) nod^ feer fct)U)ac^ finb.

3um britten, 9Birb in vnfern 5?ird^en gele et, ba6
ber 53^'nid^ (S)otte6 gefe^ in biefem ?eben nid)t erfi"iUen
fan. 93 nb ob g(eid) ein 'iWJenfd) eufforIid)e 5ud)t, etlicber
maffe juba(ten vermag, aii6 naturlid)en frefften, <Bo »er*
mag er bod) cne ba^ (Suangelium, t>nb one ben 6on @ot==
te6, t>nb one ben ^eiligen @eift, biefe wercf im ^er^tn
nuc^ nid)t anjufaben, 5115 red)te (Sotte6 furd^t, red)ten
(^lauben vnb v.rtraun-n ju ®ctt, redite Slnvuffung, red)te
iOiebe ju &oit 6onbern biefec angefangene ge^orfam
folget ber SEibergeburt.

QSnb ob gleicl) nad) ber SBibergeburt biefer gc^orfam
nngefangen UMvb, fo ift beunod) nod) grcffe fdbn)ad)eit vnb
funb im mt'ni'd)en, ^nt) ftnb vnfere wercf noci) tt>eit nid)t
crfutlung be6 ©efe^e^.

^h tic Up^li^t 2cvc vc^i fet), ^a^
cin fDJcnfc^ fiir tmb fiir tn ^ttJeiuel
BleiBen fol, oB er tJergcBung t»er
(^iinbe ^abc, tJnb @ott gefeUig fet)?

Sintn^crt. S^e^^filidbe (ere, ba6 bie ^Oienfdbcn in ^weu
ue( bleiben foUen, ift graufame ^eirnifd-,c blinbf)eit. 2)ar*
umb ift not bauon offt erinnerung ^u t^un, 33efonber,
bimnil bie 33rpftlid)in bi.'fen jren groffen jvt^um noc^
fiir ynb fiir ftercf^.n, 53'.ib tjahm in jrem falic()en (Sonciao
ju 3;ribem bief^n Slrtifcl gefe^t, baf» ber ^l}?enfd) fur t)nb
fi"ir im jtrciuel bliiben fol, ob er @ott gefeUig fe^. ^a*
ben aud) uen ©prudf) felfd)li(^ vff jve meinung ge,5ogen,
ba ©ulomon fpridt)t, ber 9J?enfd) fol nict)t ai\& gliirf ober
t>ngludf in biefem 2eben fd)Iieffen, ba6 er (»)ott barumb
gefeUig ober nidf)t gefeUig ktj.

2)iefe6 ift ein ^ot)er Xxo\t, ba^ !l)auib U)eid, ba^ cr
nid^t t>erworffen ift t>on Qioti , ob er gleic^ yeviagt ift.
93nb Seroboam fol nidt)t ftof^ fein, t)nb tict)ten, er fel^
C:^)olt gefeUig, bcnn er fei) ein geu>aftiger, fiegbafftigct
i^onig i\}orben. Stlfo tt)il Salomon, t)on ©otte^ wiiicn
fol man avS fcinem 2Bort fd)Iieffen, t)nb nid}t auS glucf
obcr t>rigludf in bicfcm cuffcrlidjcn Ceben.

!I>«rumb fprid^ idt) unberumb, it>ic juuor gcfagt Ift,
2I(Ie 9JJcnfd)en, bic in ®i"inben tt)ibcr gett)iffen leben, obec
one glauben an ben .lP)61)t9t5? (Ebriftum, bic foUen ge#
tri^lid) fdf)lieffcn, ba6 fic in @otte6 jovn ftnb. SBnb fo
fie nic^t ju @ott bcferet tt)erben, faUcn fie in ctDige ftraff.
!5)enn alfo fpridf)t 3of)flnneg , SBcr nid)t gfeubet an ben
@on ©otteg, ber tt)irb ba^Seben nid^t fc^en, fonbcvn bec
jovn (Sotte^ bleibt »ff jm. 3tcm, L ©ovint^. 6. Safft
cud^ nid)t bctricgen, ^urer, 21bg.'5ttifd^e, (S^ebredber ctc.
tt^erbcn baS reid) @otte6 nid^t crbcn.

!Dagegen abcr, aUc bic fd^recfen in jren t)cr^en fuc
@ottc6 jorn fulen, t>nb tt)o(ten gern ju ®ott beferet fein,
t>nb ftc^ bef%n, biefe foUen nic^t im jtDeiuci b(eiben,
Sonbern feftigtidb g(euben, ba6 jnen (*)ott ive frmbe oer*
geben tt)oUe ciu^ gnaben, rmb bc6 ^(59t9t9f? 6f)rifti wiU
(en, 93nb foUen a(fo f^infiirber In ®oftec< furd)t t)nb glau*
ben junemen, t)nb ni(l)t in ©linben it>iber gett)iffen \)ec*
^arrcn.

9Bnb ba6 ber jtt)eiuet S)nrcd)t fei), bett)eifet erftlict)
ba6 (£i)mboIum felba, barin bu fprid)ft, 3c^ gleube ver*
gebung ber (Siinben. 2Benn nu bein ^er^ fprid)t, 3d^
j^ueiuel, ob mir meine ©linb t)e;ge'en ttierben, fo ftcel^'
tct bcin t)erfj i»ibec ble ivort im Sttmbolo.

3um anbern, ©ottcS Dcr^^eiffung mh (5ib iji gett)i6*

LXl

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

LXII

l\d) mx, »nb aUe, \o nidjt baran gleubcn, ble f(i)me^en
®ott, »nb ivoUen jn nic^t erfennen aU war^afftig.

'^u ift offentlid), baS @ott «eujebung ber «Siinben
3mb feine^ ©on^ nntlcn jugefaget f)at. 93nb gebeut baju,
baa man bem @on gleuben fo{. 2)enn alfo fprid)t ^e*
tru6 2lctovum 10. l)iefem geben aUt ^ro^beten jeugni^,
ba^ iHTgebung ber ©linben empfat)en, burdb feinen 9lvi#
men, alle bie an fn gleuben. ^ie ift bie ivrf)e.ffung aug-
gebrucff, onb allen ^3J?enfd)en angeboten, vnb nnrb ber
©Iviube au^Drucflid) erforbert. 3tem, 9?om. 4. "Darumb
au6 ©lauben, one serbienft, ba^ bie 23erl)eiffung feft
bleibe.

'^aU'!) betrad)t aud) ben g6ttlid)en ©ib, @jed)te(i^
33. @o voax \d) lebe, fprid)t ber ^(g9i9i, 3^ mi nic^t,
bae ber Siinber fterbe, Sonbern ba6 er beferet n^erbe,
t>nb ba6 ficben f^abe. 5Ber nu in ber Seferung nic^t
glcuben mi!, ber t»erad)tet ben f)oI)en (Sib, ben mh ®ott
au^briirflict) fdjweret, 3tem, er fd)mel)et ba^ gottlid) Xt^
[taraent, ba^ mit bem 33Iute (Sl^rifti cerfiegelt ift.

1)\e\e6 alle^ fotlen u>ir betrad)ten, vn6 n>iber ben
jWeiuel ju fterrfen. 1)em e6 ift t>nb bleibt, leiber, fur
tonb fiir in biefem lebcn, aud^ in ben ^eiligen, viel imu
ueln vnb jap))eln. ©leic^wol foUen tt)ir t>n3 mit bem
(^uangelio fterrfen, »nb alfo ben jnjeiuel oberminben, t)nb
troft vnb freube an <Sott ^aben.

2llfo foHen bie Seferten fur «nb fiir gleuben, ba6 fi:
®ott gefeUig finb, ttmb be6 ^(S9t$Rgi ©^rifti n^illen, ob
fic gleid) nod^ fd^mac^ finb. 9iom. 5. (£o mx gered)t
njorben finb burd^ ben ©lauben, f)aben n)ir frieben be^
@ott, burc^ "oniexn ^(Sdi?li'^ 2f)iinm (Sijxiftum burc^ wel*
d^en tt)ir ein jutrlt ^aben bur^ ben ©lauben, in biefer
gnabe, barin ttnr fte^en. !l)arumb m biefer ©laub vnb
tertrawen uff (^t)rlftum nid)t ift, ba ift fein jutrit ju
@ott, 3Snb foIcl)en/ ift@ott nid)t gnebig.

3tem, Oiom. 1. Der @ered^te lebet burd) feinen
glauben.

3tem, 6pf)e. 3. 3)ur(^ fn l^aben tt)ir ein frolid^en
jutrit in t)ertran)en, ba^ ba ift burd) glauben an jin.

!Darau6 ift aud) flar, tt)o biefer @Iaub nid^t ift, ba
ift fein red^te anruffung ju @ott. 2)enn i^a^ f)er^ ift
fliidt>t''g fur @ott, nub ^erftnft in betriibni^, t>nb ^at nid)t
troft an ®ott. » l)auon fpiid)t ^aulu^, SKie fonnen fie
anruffen, n)enn fte nicbt gh-uben?

!Dagegen fprid)t aber baS f)er^ au^ in bcn ^ciligen,
51& ttne fol icf) gleuben, ba^ id) (^ott gefellig fe^, fo icl)
bod) fiile, baeJ id) fo t»iel ©iinbe getf)an i^obc, vnb bin
«od) fo t)ol bofer neigungen, t>nb fiile nidbt befonbere cr#
leud^ tung in mir?

2(ntn)ort, 2)a3 t)ertratt)en fol nid)t ftef)en t)ff wfern
Sugenbenvnb »nferer reinigfeit, (Sonbern vff bcm <!^(S?)i?)i -W
(S;i)rifto, i">mb iwelc^e^ wltlen ®ott v^n^ gneblg itt. 5inb
biefe^ miiffcn wir burd) ba3 (^uangellum mlt glaubcn faf:=
fcn, 2Bie ber ^falm )'prid)t, ^)J?ein <Secl iDartet t)ff ben
.f)(Srrn, i)nb nad) feincm mxt t)offe idt). (SoUen nid}t ba(J
^ffiort faUen laffen, lonb anbcre jeict)cn fuct)cn.

2)1^ a\U6 ift tt)oI ju merrfen, tt)ibcr bcn Iefterlid)en, Sepft#
Iid)en jrt^um »nb jrlbentiid)en 2IrtifcI, iDcld)cr fprld^t,
9J?an foUc im jweiucl blcibcn. 3Snb fonncn (if)rlftlici)e
Oerftenbige Seut ju jcber jcit bie oon n)citcr bcrid)t tbun.

iTRan mag aucf) bie folgenb erinnerung t^un ju an>
leitung ber sngeiibten.

SaSatuittB mn^ man oit @,rclufiuam Gratis,
obet Soia fide, et^altcn?

5lnttt)ort, 6ben barumb, 2)cnn biefer Trofi ift ber
f)of)e S^roft, bcr im ©uangclio gcoffcnbaret ii't. QSnb ift
burd^ ba6 28ort gratis, offt au^gcbrurft. 5Snb bie ^^Jro-
p^ctcn f)aben biefe meinung mit bcr 9?cgatlita geben,
^43falm. 143. ^ein (ebenbiger ift gered)t fur bir.

SSnb tt)ie t>nfer )ocrbienft au6gcfd)(offcn ift, alw mu6
bagegen ber t>erbienft r>nb bie Dcrfiinung bc6 ^(*9tjR9r
6t)rifti, gegen @otte0 jorn ge^alten tt^crben.

2)arumb fpred)en ttjir offt a(fo, 53ier t)rfad)en finb,
barumb bie Exclusiua ju er^a(ten notlg ift.

2)ic erfte Vrfad^, 2)a3 bem ^(S9?9i9? (S^rifto feine
ef)re, bic fm aUein gebiirt, gegeben wcrbe.

2)ie anbcr t)rfad) , 2)^6 \r>ir in erfentnig vnferer
(Siinb, r>nb tt>ar^arftigcm fd)rerfen, gcnjiffcn troft ^aben,
tt^ic jn @ott im (Suangeiio geoffenbart ^at.

2)io britte t)rfad^, Da^ red)te anruffunr, ju ®ott gc,
fc^el)en fonne, im vertrawcn t>ff ben ^Diittler g^riftunt'
»Rb nict)t »ff eigene ^eillgfcit.

3)ic t)ierbte tjrfad^, "Da^ ©efc^ t)nb (Suangefium
flar ju »nterfd)ciben. 2)enn ba^ @efe^ fprict)t nic^t,
gratis.

LXIII

PHIL. MEL. SCKIPTA DOCMATICA.

LXIV

SSon guten SBerrfen.

SJBelcJe ttJerc^ fol man leren t>nb t^nn?

5lnttrort, 2)te ^ott in feinen 3''^^" fltboten goferet
»nb geboten tcit. IBnb foUcn bi: ^e\:n'n iybot erflevet vnb
t)erftant>en roerten, umc fte ber ^(|j)i9i (l^viftuS felb, »nt)
bie Slpoftel cfft erfleren.

Snb bamit unv troft fjaben, in bieier groffen fdhunidv
eit, fol man oucb von f)6tt(tcl)er ^ulffe unffen, baS (je-
nn^Iid) ber ^(^.^K3{ ©briftu^, t'o mir in redner b^.fevung
getroftet u>evben, itnb in anruffen, feinen ^eilicjen ®eift
gibct, td^ ev in ini^ vccbtc ©otte^ fuvdt, cjlauben fveube
nn @ott, lieb, feuf^eit, t>nb anbeve tugcnbcn an^unbe.

Sllfo gefdH'f)en gute SBcvcE, mit gottlidbev ^itlffe.
93nb U)evrcn bie gleubicjcn unmbeibavlict) bcunuct, Tuvd)
ben J^6?)i9i9? Gtiviftum , bcv fie geiualtiijlid) fd)u^ct,
ttjibev ben fleufel, vnb ev{)clr fein avmcg f)eiifflin, in fo
mand)evl(l^ fcbrligfeit, t^evfolgung, fvieg v>nb jevftovung
bev i]voffcn 5fonii}veid), ^-ISie er fprid)t, 9{iemanb unrb
meine (£ct)eflin au^ meinen ^enben reiffen.

SBie gefatfen hic gnten mvd ©ott, ®o
mv tod) tttte not!^ tn btefem lelien
^iinbe, tinb groffe fc^wftcjeit an tin^
liaben ?

5lnttt)ort, 3)ie guten SCercf gefallen ©ctt burd) ben
fllauben an ben ^(S?)i9ig? 6l)riftum. 2>nb bicfe^ foltu
erfleren mit biefen breien Slrtifcln.

(Srfllid) foltu glcuben, ba^ ®ott beine nrmc, efenbe
^crfon m<^ gnarcn, r»mb b:^ ^^SiSfO? 6l)rifti unllen,
on beine t^evbicnft, angcncmen I)at, burd) bcn cjlauben.
5.^nb ba3 bie ^^r on alfo qered)t, ba0 ift, (SJott cjcfelltg
fel), \)mb beg ^(S9t?)i9? ^bvifti unllen.

3um anbcvn, Soltu unffcn, befennen, t>n^ mit ^'«ar*
^afftigcm fdmcv^cn biflagcn, tae nod) in biv vicl €un*
ben finb, incl »nu>iffciil)cit, »novbenlld)cv flammcn, 'ocxf
feumni(3, »nb fidun()eit, ba^ bcin l)er$ nidn io gvoffe
03ottc6 fuvd)t, C^Uaubcn, ?iebe ynb -ioeffnuncj t)ar, une wx
^aben foltcn. 2Bie in 3o^anne getd)ricben ift, 2Benn unv
fpred)cn, ba9 nidit [linbe in ini^ ift, fo betricgen unr »ni5
felb, i->nb ift bie war()cit nid)t in wn^.

3um brittcn, <BoUn unffen, ba6 glcid-wol ®otte5
ett?igcr »nb ic^mvanbclbarcr tvttle ift, ba^ tt)ir fm gc^otfam

fein follen, t)nb ba6 in ben ^eferten bet gefiorfam ange#
fangcn fein mu^. 2Bie biefes aud} in ben (Sib gefaffet
ift, @o tt)ar id? lebe, !prid)t @ott, tt)il id) nic^t, ba^ bcr
(giinbcr fterbe, fonbern baS er befert tt)evbe, tjnb i^ahe
ba6 icben.

S^n ift offcntlid), ba6 in fofd)em fier^en nid)t befe^
rung ift, bat^ in umbcn ttnber geunffen erfjarrct^ SSnb
ift geuniilid) (^'ottlid^e, t>nuninbelbare tt:^ar^eit, , bag bie
befcrung ju @ott in biefem leben, t)or bcm tobe geid)el)en
mu^. 'iSie ber Spruci) fagt, Q^ir u)crben vberflcibet, fo
unr ni(^t blo6 gefunben tt^crben. Q3nb bleibet ba^ fd)re(f#
lid) (i)erid)t feft vber bie U^nbcfevten, ^afft euc^ nict)t t>er#
filren, "Die «fjurer, (S(nbred)er, 2lbg6ttifcl)e etc. it)erben bad
reid) ©ottc^ nic^t befi^cn.

2)arumb \o\lcn U>ir feftiglid) gleuben, 3)ag beferung
onb neuHT gc^oriam notig itt, Q^nb ba6 biefer fd)u>ad)e
angefangcne get^onam in ben befcrten, C^)ott gefeUig ift,
rmb be^ ^(5J)J9i'?? (^f)vifti unUen, buvd) glauben, 1. ^et.
2. Dpffcvt geiftlid)e Dpffev, bie @ott angencm ftnb, buv^
ben ^(^Di^ig? 3t)efum (SI)viftum.

53nb biefelbigen bcfevten ju ®ott bie fur t)nb fiir in
(5)otte^ furd)t tmb glauben juncmcn, tr*erben jre ©linben,
bie nod) jn inen tliib, burdt bcn glauben jugcbecft, 2Bie
ber ^4^'alm fprid)t, Selig finb biefe, mldjen ire miffet^at
t)crgeben finb, t)nb jre Sunbe jugebedft.

23leiben ancj no$ <»unb in ben^eiligen, in
biefem Seben?

5lnttrort, (56 Mciben in ben ^eiligen in biefem leben
t)iel ©unben, 9?enilii-^, bofe neigung, t)iel t»norbenIid)er
flammen iin ^cr^cn, fic^erf^eit, t^nfeufc^eit , »erfeumni6 etc.
Slber tvenn eincr tinber tietuiffen, &otk6 gebot t^bcrtrit,
bcr ift nid^t me^r ^eilig, b-nrubt, t)nb ftofft t>on fid) ben
^eiligen @cift, felt rribcrumb in (Sottes jorn, t}nb tvirb
id)uibig ber etingcn ^cftraff. 9]nb fo er nid)t tviberumb
ju (^ott befert tvirb, blcibt er im ett)igen jorn, tt)ie ©aul,
t»nb viel I)unbert taufent ^lRenid^cn, ttnbevumb au6 ber
gnr.b buvd) jven cigen tvillen, faflen, t*nb bie !IeiifeI er*
nad) in jnen I)crricl)en , 3Bie bie gleid)ni!3 nu^briirflid) (e*
ret, ^Watt^ 12. rom ^auo ba^ gereiniqet geti>efen ift,
vnb aber mniftg ftc^ct, ta^ ift, ba^ fuvcbtlo6 i[t, t>nb f)u#
tct fic^ nid)t fiiv wvtad) bcv (gtmben. Cfin fold) i^an^
itnrb ttnbemmb au^ @ottc6 tempel ein S^eufel^ neft. ^nb
juvnet CMott fct)vccflict) baviiber, tvie 2. 5)3et. 2. aud:) flar
aueigebvudt ift.

9?on biefem t»ntevfd)eib ift ^ocf) notig bie Seute ju
tnitevvid)rcn , t:a6 fie ved)ten t)cvftanb bieier Scre ()aben,
tt)e(c^e Sunben in bcn ^eiiigen jinb, t)nb xodd)c ©unben

LXV

11. EXAMEN ORDINANDORUM.

LXVI

ben 9}?enfd^cn tt)lberumb auS ber gnab in ®otte6 jorn
werffen, )>nt> ben f)el(ii]en ©eift au^ftoffen.

53nb ift feer wol ju mercfen, ba6 ein feer groffe,
n?eite vnterfdnnb ift jUMfcben Sunben njiber gen^iffen, iMib
ber \)norbnuni], bie vn^ ant^eboren ift. 28icn)ol biefe a\v-
geborne fclnuad)cit, ^unMucl onb bofe neigung aud) groffe
(gunben fnib. !X)ennod^ mu^ man onterfctiicb fialten, In-
ter peccatum regnans, et non regnans. SBIe bauon
notij] ift in £ird?en bie Scute offt flar-ju »nterrict)ten.

^ie wncjeubten foWen audj olcifftg Dnterrid^t tt)erben,
ton Dnter-diicb bcr Sunben unbec baS geiviffen, »ub ber
©unbcn tt)iber bcn ^ciligen @eift.

9Son ben ©actamenten,
S3on ber S^auffe*

W&a^ tfi^ (jercbt, 3c^ Un^c ti^ tm tta-
itteit te^ ^atcvi, @on^, tJitt ^eingen

mm

2Inttt?ort, 3d), fpridjt ber !Diener, teuffe bid^, »nb ruffe
»ber bic^ an ben ttmren ®ott, meld^er ift ber en)ige ^a^
ter »nfer6 ,l^6-9iJR9Z 3^efu Sbrifti, mx^i^ fein ettuger (Eon,
»nb ettuger «^ciliger ©eift. 5^nb be^euge, ba6 bid) biefer
ttnirt)afftiger @ott annimpt, t>nb ocrgibt bir beine funbe,
tjmb bc5 @on« 3^efu (^bnfti iviften, 5?nb \ve\d}t bid) mit
biefer J^auffe, jur bcbcutung, baS bir beine (gitnbe mit
feinem S3lut abgett>afd)en ftnb, 93nb ba6 er bicl) mit bcm
^eiligcn ®cift, ju nctoer »nb ett^iger ®erecl)tigfeit t)nb
feligfeit ^eiligen tvil.

Xiiefeg alle6 tt)irb bir in ber Xiuffe gnebiglid) ju^
gefagt. 5?nb alicf, laut biefer .^ufage, foltu biefen wax^
^afftigen ®ott evfennen, anruffcn, preifen, \)nb oon aller

Slbgotterei) abfonbern.

»

!Diefen i^erftanb ber 2^auff, fol man ben ?euten offt
fur^altcn »nb erflcrcn, bag fte au0 ber Xau^ fur \)nb
fitr troft nemen mitgen.

Gol man bie ffeinen ^inblin au^
teuffen ?

2lnttt)ort, ?!J?an fol bie fleinen !?inblin teuffen. 2)enn
ba0 ift ganfj gctt>ig, ba6 bie v>er^eiffung ber gnaben, ^ei*

MELAMTH. OPF.R. VOL. XXIII.

ligen ®cifi6 »nb ©eligfeit, and') ben fleinen 5?inblin ge^3#
ret. 2Bie ber J^e9i9i fprid^t, Solcljer ift ba6 J^imclrcic^.
3tem, @6 ift nid)t bc6 SJaterS iviUe, ba^ ein6 »on biefen
^inblin oerloren ttjerbe.

9?u ift6 gettji^, ba6 biefc«S allein gcrebt ift )oon bie*
fen ^inblin, bie berjfirdben eingcleibt, vnb jum ^S9?JJ{9?
G^iifto gcbra(^t finb. 2)enn aufftr ber iiird^en ift nid)t
6eligfeit. 2)arauS folget, ba5 man bie ^inblin teuffcn,
t>nb alfo jum ^(^9t9{9? Sbiifto bringen, vnb fte glieb*
ma^ ber ^irc^en mad)en fol.

2)tefen Xvofi, »on bev ^inbertauff, foUen bie ?eut
tt)oI mcrrfen ba^ fte ttnffcn, onb ®ott bancfen, ba6 jre
getauffte itinblin, gliebma^ ber tt)arf)afftigen .^irc^en, »nb
in ©otte^ gnaben t)nb fdt)u^ finb.

3)a6 aber bie teuflifd^en SBiberteuffer f^reien, blc
i?inblin t)erftc^en nod) nid)t?, i)nb I)abcn md)t glauben,
!Darumb fei jre ^iauff ein nid)tige, t^nnufee (Ecrcmonia.
2)agcgen foltu feftiglid) biefe tt)ort be6 ^(^1K9?9? (5I)riftl
balten, ^affet bie itinblin ju mir fomcn, benn fold}er ifi
ba6 ^imclreid). 9?u ift gan^ g?tt)i^, t>a€ nicmanb ein
(5rbe ift bx'0 ^imelreidbS one burd^ ben ^(S9i9?9? 6f)r>*
ftum, Dub burcl) ben J^ciligcn ©cift, 3oI)an. 3.

33nb ^imelreid) I)eifft in biefem ©pruc^, tiergcbitng
ber ©unben, gered;.tigfcit, ^eiliger ®eift, t)nb erbfdiafft
ber ett)igen Seligfeit. 2)arumb ift gctt>i6, ba6 ber ^(^jRjR
(5I)riftug ben i^inblin in ber 2;auff ben ^eiligen ®eifk
gibet, ber ivirdft in jnen, nad^ jrer maf3.

93om 3lt)ent)mal M m^^iyi

ma^ witt> im 5lBenbmaI be^ ^^^m^
^^xi^i au^geteilet M empfangen?

SInttt)ort, 2Carer i^eib t)nb 53Iut bc^ ^@9i9i9'? 3^efu
(Sbriftt. 3)enn ber Sr^mdi 3^efu6 («bnftitd ^at biefe
^Rieffung eingcfe^et, ba6 er bejeugct, baS er tt)ar^afftig*
iid) t»nb tt>efcntlic^, bet) onS Pnb in on^ fein wil, t»nb ttul
in ben beferten tt)onen, inen fcine guter mitteilen, onb in
jnen frefftig fein, 2Cie er fprid^t SoI;an. 15. S3Ieibet in
mir, t)nb ict) in eud).

aKojtt fol biefe ^ieffwng gefcjejen?

3u fierdfung be3 glauben6 in ben S3efevten. 2)enn

LXVII

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

LXVIII

ber eirsige @on @ottc6 fnmlet jm fur tonb fiir ein ewigc
iiird^e, burcf) eufferUct^e prebigt be^ (Suamjelii, t»nb burd)
ftcl)tbare ^il^en, bie in fl6ttlict)em 5HSort einaefc^t ftnb.
2)abei^ n?il er geit^iSlid^ Wircfen.

9?nb md) bem bie 5?crf)eiffung eine rebe ifi, bie in
gemein aUen, bie befert werben »nb g(cuben, gnab an*
beut, finb bie ftdubarn 3^'i<^t'n baran gcf^engt, al3 crin*
nerung fon ber 53erf)ciffung, vnb ba^ fie jcugcn fein ioU
len, bamit ein jcbcr in fonbert)cit fm bie 6er{)ciffung ap*
pliciren moge, burc^ glauben, im rcct)tcn braud^ ber (ga^
cramcnt. ^nb finb alfo testimonia promissionum et
adplicationis.

Sllfo f^at ber ^mdi (J^riftug biefe ^JiejTung georb*
net, ba0 fte t)n6 erinncrn fol, r>on bem gan^en ncwen
ileftament. ©pric^t barumb , 2)iefeg ift bag ^lut bc3
newcn 2;eftamentg. '^n ift bag neipe 3:eftament, biefer
Sunb, mit bc6 ^^(SiR9ig? Sf^rifti Slut envorben onb be*
fietiget, ba^ »ng tiergcbung ber (Bimben, (^nab, enjigeg
Scben, \)nb en>ige (^erec^tigfeit, augefagt »nb gegeben
tt)irb.

9Bon biefen giTitern allen, erinnert xrn^ biefe ^fJicffung.
5Snb bictt)eil i>nd befo()Ien, ba^ feber felb^ bie Sacramcnt
braucl)en fol, ift bc^euget, ba^ bie gcmcine t»erl)ciffung ge^
ttjiSlid^ audb ju bir gefproc^en ift, mt ba^ bu felb^ biefer
gnabcn t)nb guter teil^afftig bift. 2)iefc ybung be^
©laubcn^, fol im brau^ be6 ©acramentS »on einem
jeben gefd)ef)en. ^

2)arumb fol a\i6) nicmanb ju biefcr ^Rieffung fomen,
bcr nict)t ju @ott bcferet ift, fonbern bc^arret in (Sunbcn
tt)iber gettjiffcn, 3Snb folc^c tierfte^en biefen troft nid)t.
Sajer abcr ju ®ott bcfcret ift, mi> troft am ^(SSfJjRgt (5I)rifto
fud)t, ber fol }ur 9?icffung fomcn, 3Snb babc^ betrad)tcn
ttnb gleuben, ba6 ibm felb »nb nid)t allcin anbern, ttcr#
gebung bcr (£unben, t»nb gnab gcgcbcn ttjcrbe, 9?id)t »on
tt)egen feiner ocrbienft ober biefcS ttjcrrf^, fonbern \)mb
be6 ^(^9fi9t9^ (5I)rifti ttjillen, ber ben groffen jorn ®otte6
»crfitnet ^at, t>nb bejcuget mit biefer 9?icffung, ba6 ttjir
fcinc glicbmaS finb. unb mit feincm S3lut gctt)affcl)en
finb.

9iact) biefem troft, unb nad) biefer Slbplicatio, foUcn
fampt bcr ^ieffung, in allen folgcn, ^crtlici)e banrffagung
tottb anruffung fur un5 felb^, fur bie ilirc^en, r»nb fur
(S-^riftlic^e Otegiment etc.

©e( follen aud) bie 8cut t)ntcrrid)t ttjerben, t>on bcn
S3e))ftlict)cn mi6breud)en.

(Srftlid), 'Diefer mi^brau-i^ ift gan^ grob t)nb fdbrccf'
lid^, ba^ t)icl ba6 (cacrament empfa^cn, t>mb bcr gewom
^eit ttjillen, 2)ie nid)t ju ®ott beferet finb, fonbern oer*

^arren in (Sunben tt)iber gcnjiffen. SSon bicfen fprid)t
(5. ^aulug, (5ie empfal)cn^ ju groffer ftraffe, t)nb tt)erben
fc^itlbig am Seib t)nb Slut (S^rifti.

3tem, bie 53cpftlid^en t^un t)nred)t, ba^ ftc ba«
(Sacramcnt ben ^Seicn nid)t gan^ reidt)en.

3tcm, ba6 fte fagen, man oerbicne t)ergebung ber
©iinbcn mit bicfem tt)ercf, t)nb tagen nid)t recjt »on Se*
ferung »nb glauben.

3tcm, wnrec^t ift6, ba6 (Sacramcnt verferen in an*
bcrc brcuc^, alg t>mb jutragen t>nb anjubcten. @o bo^
fcin bing, auffcr bem braud) tt)ie eS (Sott georbnet I)at,
fan (Sacrament fcin. SRu fpridjt ber tert, Accipite, man-
ducate.

aSarumb fol man t>ie fdtp\ili^t 3Jleffe
aBtl;un?

2lnnt)ort, !I)ic 53evftli^en fagen, 2)er ^ricfter t)cr*
bicne wcrgcbung ber Sunben, mit feinem opffern, jm felb
t>nb anbcrn. 3^nb baju ex opere operato, tt)ic ftc rc*
bcn, !Dag ift, »mb bc^ wexd^ tt)iUen, mcnn gleid^ bcr
^Priefter in 6|fent(id)en ©unben lebet.

3tem, (Sie fagen tt)eiter, fic tjcrbiencn bamit bcn
Siofctcn crlebigung be^ gegfett?r6, 3tem, bcn Icbenbigcn
gefunb^eit, glucf in aller fc^rligfcit etc. 55nb mac^en
mandt)erlc^ Sarmarrft barauS, tt)ie bie ^^arifcer t)nb ^ei*
ben au3 jreu opffern gemad)t ^aben.

2)icfe t)erfcrung bcr We\9 ift wl irtf)um t)nb 2lb*
gotterc^. 2)cnn t>a6 fie fagen, fie t>erbiencn J)ergebung
ber @imben, 2)iefc0 ift offcntlid) ttjiber ben 5lrtifel, 2)ur(^
ben glauben t)mb beS ^©9t9i9^ G^rifti tt)illen, onc t)nfcr
rerbienft, ^aben tt?ir t>ergebung ber 6unben.

3tcm, ebreoS 10. mit eincm Dpffer ^at (S^riflud
aUc ge^eiligct ctc. iDarumb ift fein anberc ^erfon, bic
cin Dpffer fur bie funb tl)un fonne.

!Da6 ftc aud) fagen, biefe3 Dpffcr ^elffe bcn Siobtcn,
t)crbicne gliirf in lciblid)en fad)en, bagegen ift offentlicb,
ba^ ba6 (Sacramcnt nid)t fur bic S^obtcn eingcfe^t ift,
aud) nicbt ju Ieiblict)en grttern.

2lu6 biefem allen ift flar, baS t)iel jrtl)um t)nb ah*
gotterc^ in ber ^^cpft(id)cn ""Mei^ ift. 9?u ift gctt)i6, bad
G>3ott bie tt^clt graufamlicl) ftrafft t>on n)cgcn 2lbg6ttcrei;,
morb »nb t)njud[)t ctc. Diefen ernftcn (Sotteg jorn fot
man bctract)tcn, t>nb bcn recl)tcn hxau^ lerncn t)nb ^al*
ten, t>nb bie be))ftlid^c frtt^um t)nb Slbgottereien fli^en.

LXIX

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

LXX

S^elclid^ ^aben etlic^e angefancjen bie S5e^fHid)e gc^-
tt)onf)eit ju ferben. 6pred)en, 2)a6 D^jfter ift nict)t »er^
bienft, (S-6 ift aber ein Slbvlicatio, 3SerTOed)feIn nur ben
na-men, 3)enn mit biefer farb gebencfen fte eben bie t»o*
rigen jrt{)um ju flcrcfen.

2)arumb foltu tt)iffen, ba6 nic^t be6 «pricfterg tt:>crcf
eim anbern bie gnab abplicirt, @onbern ein fcber mu^
jm felb burd) eigen glauben, bie t^crgebung t>nb gnab ap?
pliciren. Fide propiia fit adplicatio, non propter
opus alienum.

3)iefen Perftanb follen bie :?eut in ber S^ieffung f)a*
ben, ba^ ein jebei felb, burc^ eigen glaubcn im braud)
beS ©acrament^, jm bie tjergebung unb gnabe abpUcire.

f8cm tjnterf^ieb ber SBepfiltc^en 3J?ef^,
tint te^ tecj)ten ^mpU, in G^^nfiUt^en

^ivd^en*

Die 33epftlid)en tterferen ba3 5(mpt, tt?ie gefagt ifi,
in Dpfermef6 »nb toerbienft. Slber bie recf)ten (Impter in
vnfern iiird)en, bie ber ^@9i9? Sbriftu^ geovbnet f)at, ftnb
bie prebigt beg (Juangelij, bie au^teilung be6 «Sacrament^,
bic nieffung be6 2^olcf6 im glauben, bie bancffagung t>nb
red^tc 2Inruffung in 6ffentlicl)er »erfamlung. 2)enn @ott
tt)il, ba6 feine i?ird)e 6ffentlid)e ceriamlungen ^abc, bie
cr aud) felb gnebiglicf) er^elt. 2)arumb fprict)t ber ^falm,
©ein lob ift in ber perfamlung ber ^eiligen.

2)enn @ott ttjil, baS er im gan^en 5[)?enfd)ncf)en ge^
fd)ledbt, rect)t erfanb, angeruffen onb gepreifet, 33nb ba^
ber (£on t>nb 9J?ittler 3^efu6 G^riftu^, iMib feine groffe
gnab, allen $l?enfd)en befanb, 33nb alle Slbgottere^ t>nb
^unben, offentlict) im ^rebigampt geftrafft n>erben. ^Daju
finb n6tig offentlidbe t>ub ebrlid)e t>erfamlungen. 5^nb
baju gtbet ®ott ben 5tird)en ^fittlin t>nb .£)erberge in
etlid)cn ?anben, 53nb fc^u^et bie, nnber ben jeufel, Znxf
dfen t>nb anbere 3^V)rannen. SSierool bie S,eufel auS t)a\i>
ttjiber (S^riftum, gerne bie gan^e 6^biiftenf)eit auff ein mal
ijff freffen, »nb alle^ tt^uft mad}en tt)oIten.

2)arumb follen tt)ir tt)iffen, tt)a6 bic rcd^ten cmpter
in bet itird)en jein follen, »nb biefelbigen (^ott ju lob
erl)alten, 5?nb alle Qlbgottere^ tt)egtt)un/ ffiie gefc^rieben
ift 1. (Sor. 10. Fugite idola.

SSon ber 93eferung, ober Poenitentia.

!Die crfte ^rebigt im ^arabi^, bie ber Son ®otte6

felb getfjan f)at, ftraffet erftlid) bie ©unb in 5lbam t>nb
^em feer fd)recf(id). 3)arnad) gibet er fnen !Xroft, r>nb
offenbart t>ie it>unberbavlidfc)e t)eimligfeit, »on ber (Srlofung
ber ^IRenfd)en, «nb t>ergebung bet ©linben, burct) ben
funfftigen Samen, ber ber <5ct;-langen ben fopff jertret^
ten ttjurbe.

SSnb ift bicfe ^rebigt nidbt eine faule ftergeblid^e
ftimme gett)efen, (5onbern ber «Son (Sotteg ift jugleii'!) in
jren I)er^en frefftig gtwefen, 2)a bie (Siinbe angeflagt ijl,
mit biefen tieffen worten, SSarumb f)aftu ba3 getl)an?
2)a finb fte btibe in gvoffen fc^recfen, »nb in tob gcfallen,
tt"»ie tt)ir felb in angft fallen, bie nid)t au^jureben ift,
menn VDir @otte6 jorn fulen. 1)enn ob gleid^ bie iSlen^
fct)en eine fhine jeit in ber blinb^eit one id)mer^en leben,
fo f6met bod) crnad) bag getic^t t)nb ftraffe, n)ie mit
Slbam, (Saul, 2)auib etc.

2)arnad^ ^aben Slbam t>nb ^eua auc^ Seben, troj^
t)nb freube an (Sott gefiilet, t>nb ftnb n)iberumb au6 bem
5;ob ynb auS ber ^etlen geriffen, ba fte biefe n:^ort ge*
^ort baben, 2)e6 SB.nbeg (Samen n?irb ber Sd)langen
ben i^opff jutretten. 9]nb biefe ^rebigt ift fur t>nb fur
in (Sjotteg :^ird)en gett?cfen. 33nb ift ber @on @otte6 ba*
burd^ ftefftig, t>nb famlet jm aI;o ein ctt)ige i?ir^en.

2)enn biefe6 ift gan^ gcttu^, @ott tft cin gercd)ter
@ott, ^"'^'i^f ^ber bie @itnbe, t>nb ftrafft fie mit feinem
SBort, mit lciblic^en ftraffen, i?nb mit graufamen fd)recfen,
2)iefc6 erfaren n?ir atle.

!I)abet) tt)il er bennod^ nidbt, baS tt?ir in ett?igfeit feine
geinbe, t)nb in ber graufamen ftraf bleiben. !Dauon
fprid)t bcr Gib, (2o n>ar id) lebe, fprid)t ®ott, 3d) tt)il
nidt)t, baS ber ©iinber fterbc, fonbern ba6 er befert tt)erbc,
t)nb ba6 Seben \)\\be.

2)icfe ^srebigt tt)irb fur t>nb fiir in bcn ^ropfietcn
extjoUt. 93nb nue ber <5on (^otteg felbg im ^arabi^, t)nb
crnad) in ben *.]Jropbeten geprebigt, alfo fprid)t er auct),
ba er ftd)tiglid) im ampt genjefen ift, ^Vl?arc. 1. 53eferet
eud), t)nb gleubet bem (?'uangelio. ^SnD gibet ben 21pO'
fteln biefen «^eubtbefel)!, ^rebigt beferung t)nb »crgebung
ber ©iinben, in meinem 9?amen.

2Iu6 biefem allen ift offentlid^ Pnb gan$ genn^, ba6
(Sotte^ ernftlidier rnb t^nnvinbelbarer nMlle ift, ba^ man
t)on ber ^-Beferung, ober Poenitentia red)t prebigen foi,
^nb ba^ nnr biefe ^^rebigt t>om urn t)nb ftraff ber (Sfin*
ben, t>nb uon t)ergebung ber (Sun^en, annemcn. U^nb
ba6 ®ott geun^lid) mit biefer ^.^rebigt frefftig ift,
t>ergibet lunb, t>nb gibet nnberumb ^eiligen ©eifi,
ennge6 Seben, ®ered)tigfeit t)nb %xeut>c an jm.

LXXI

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

LXXU

!Dien)eil nu bie reine ?ete toon biefem f)od)n)id)tigen
Slrtifel, fonbetli^; burd^ bie Sepft vnb SJiund^e au^getilget
ift, foUen bie Drbinanben toom ted)ten t>etftanb wleifftg
gefraget n>etben, onb oetmanet, bie Seute aud) bauon tec^t
ju »ntettict)ten.

(§xft\i6), IDamit man baS wott Setetung obet Poe-
nitentia, ted)t »etftef|e, foHen fte tt)iffen, ba6 bie $to#
p^eten tia^ mxt 33eferung braudjen, tt>ie e6 im ^ib fte*
^et, nemlid) alfo, ba^ ^eferung ^eiffet, evfd^reden fur
^otte6 jorn ttjibcr bie @unb, »nb bod^ nid)t in fd)recfen
»erftndfen, (Sonbern burd^ glauben on ben ^(S9fJ9t9l
©^riftum, ttergebung ber Sunben, gnab »nb ^eiligen
®eift empfaf>en, »nb alfo in bierem troft tt^ibetumb (^Mt
gef)orfam fein, »nb cin @tbe fein ett)iget ©eligfeit.

3)iefe »etenbetung im !!!J?enf(^en, nennet offt bie
@d)tift Poenitentia, SSnb ^at fjetnad^ bie ^ird^e baS
tt?ort Poenitentia, aud^ gebraud^et fut bad ivort Con-
uersio, Darumb braud^en tt)it aud^ beibe tt)6ttet, Sitten,
man tt)oUe bauon nid)t tt^ortgejend madt)en. 3)a6 beubfd^e
ttjort 5BufS, ift tundel, iSlan brauc^t e^ abet ouc^ fut ba6
tt)ort Conuersio.

3Snb mag ju onleitung bie S3efetung obet Conuer-
sio, obet 55ufd, obet Poeniteutia olfo etfletet \t)etben,
bod fie bte^ ftucf futnemlid) in fid) foffet.

Dag etfte, in Conuersione, ift genont Contritio,
3)00 mon fonft nennet, dim t»nb leib t)on ^Degen bet
6unben, ba6 ift eigentlicl), watl)afflig etfd^tecfen fut ©ot-
tc0 jotn ttjibet bic (Sitnb. 2)auon ©jed)ia3 fptid)t, 28ie
ein Sett) f)at ®ott oUe meine gebeine jetfd^mettett. ^nb
M biefe on.]ft nid)t faule gebancfen finb, letnen enblid)
aUe 3J?enfd^en in gtaufomet etfotung.

3)a0 onber ftiicf in Conuersione, if^ gleuben, ba6
bit beine ©linbe »etgeben ftnb, t>nb ba6 bit ®ott tt)ibet*
«mb gnebig fei) t)mb be^ ^(SSiSiSft (S^rifti tt)illen, on
t)erbienft, gratis.

28enn bad f)er^ olfo mit glouben vnb y)ertrott)en toff
bcn ©on (Dotted getroftet njirb, (go tt)ircfet ber 8on (Sot*
teS im f)er^en Seben Dnb freub, cnb gibet bit feinen^ei*
ligen ®eift.

'Denn biett)eil cS bcfetung fein fol, fo miiffen ttjit
nid^t in bet ongft onb .^eUe ftecfen bleiben, bo flud^ wnb
jotn tt>iber (^Jott itlt, fonbetn wix muffen tt)iberumb ju
@ott fomcn, ber t)n6 Seben, @nab tonb @ered)tigfeit mit*
teilen wii, burd^ bcn <Bon. 93nb ba6 biefer Xvoft oud^
nid)t ein fauler geband fet), n)iffcn bie (S^riftlict)en ^er^en
bie ou5 ber groffen ongft, burcf) @Iauben erquitft finb.

2Bie ^JautuS fprid^t, ©o n)it butdb ©lauben geted)t ftnb,
^abcn wit ftieben bev) @ott. 9]nb benn t>cvfte^et man
ben Spruc^ 2luguftini, Credens scit se credere.

33on biefem ©lauben ift juuor gefogt, ba6 ct bad
(Juangelium, bo^ ift, bie t)ert)eiffung ber gnoben on#
fd)an)et. S3nb bienct boju bie Slbfolutio, meld^e oud) bo«
(Suongclium ben geengftigtcn ^ev^en, bie troft begcren,
furtregt, Diib obplicirt. *nb fpric^t, 9?id)t allein onbern,
fonbern oudt) bir, finb beine 6unb gcnn^lid) «ergeben, \o
bu t)ff ben ^e9?9i9l Sljriftum t)ertratt)cft.

53nb folt bie Stbfolutio, olS bie ftimme be^ ©uon*
gelij onnemen. 26ie 'Dauib fcine 9lbfolutio onjunemen,
mtb iu gleuben fcl)ulbig n>or, ba 9?at^an fprodb, 5)et
^(S3^-R ^ot beine ©linbe njeggcnomen.

93nb ift bcr befef)I, 6unben ju vetgeben, ou^ge^
brudt, 3of)fln. 10. 5Belct)cn jr bieSunben oergebet, benen
finb fie i>ergebcn, t)nb tt)eld)cn jr fie bet)altft, benen ftnb
fte be^olten. 53nb ^HJottf). 18. SBie offt fol id) t)ergeben?
etc. ©ieben^ig mot fieben mol.

iDorumb, tt)ictt)ol bie 8cut tt)iffen foUcn, ba6 erje^
lung ber 6unben in ber 33eic^t nic^t notig ift, t)nb nie*
manb boju fol gcbrungcn tt)erben, fol bcnnod) bie priuot
Slbfolution in ber i?ird)en er^altcn tt)etbcn, SBeld^e oUc
betrubten gcfunb obct franrf, bcgeren mogcn, fo offt fie
tt)oUen. ffinb ift bicfer '-Braud^ etlict)cr ^ird)en nu^lic^,
baS jebe ^evfon in fonbcrbcit toor b;'r (Sommunio, bie
^riwot 5lbfcIutio fud)et. ^n biefem gcfpred) fon man bo6
junge Q3oIcf t)om ©lauben fvogcn, t)nb t)nterrict)tcn. 9Snb
biefen S3rauct) tt>oUen n>ir in t»nfetn <^ivdt)en ouc^ be^ol*
ten. 93nb foUen bie *)3aftoreS niemonb, ber in 6ffent#
licften loftern, bie S^Jotorio fiitb, be^orret, jur ©ommunio
ju toffen.

!Dod britte ftuef, ifl ongefangener (^e^orfom. !Da3
"Du nac^ ber Seferung fortI)in nidtt tt)iberumb in (Sun-
ben tt)iber gett)iffen Icbcft. !Denn ©unbc tt>ibet getviffcn,
ftoffen ben ^eiligen ©cift ou^, t)nb ttjctffcn ben ''.}3?en ct)en
tt)ibetumb in @otte6 jorn. «Sonbcrn bie ongcfangen Se*
ferung fol in biefer 9icgel blciben, bouon ^4-^auIu0 fprid)t,
SBbe ein gute 9iitterfd)aft, er^olt glauben t>nb gut ge*
tt)iffcn. 3tem, 9iom. 6. 2)ic 6iinb fol nid)t t)crrfd^en
in cturen Seibe, (Sonbcrn ett)tc glicbmaS foUcn SBaffen
fein bet gered)tigfcit. 3Bir foUcn @ottc^ tvonung bleibcn,
bog er t>n5 fur t>nb fiir mel)r erlcucbte t>nb reinige, ba3
Slnruffung t)nb bie erfcntni^ bc(5 ^(S9i9^}? iit)x\]ti, onb
rcd)t t>crtratt>en t>ff bcn €on ®ottc3, in i>n6 ftcrrfct tt>ctbc,
©nb n)it tnfete unrcinigfcit mcl)r erfcnncn t>nb beflagcn,
t>nb bie 6unbe t>nb frfad)cn bct «gunbcn mciben, Q3nb
nid)t n>iberumb, tt)ie bie ^unbe vffleden, tt)o^ tuit gc*
fpien ^oben.

LXXIII

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

LXXIV

flfta^ jiraffen mt fhvnmlid^ in bev i
f&tp\ilid)tn lcxt, in biefcm %ttihl, tJon ter ,

Poenitentia?

2)ie 33epft(id)e lere »on ber Poenitentia, ift ein i

0rimbfup))e oicler ijroffer irt^um. 'iBnD ift iws) jnen fe(b j

alfo t>emnrret, ta^ fie ftcb felb ntd)t ivrftct)en. ^aben ^

aud) bainit imcI ^1)teni"d)en v>ff falfc^ t)ertcan)cn, ober in j
Persa^unc; gefiiret.

©ic ncnnen tret) teil, Contritio, Confessio vnb I
Satisfactio. '

!

53on ber Contritio, f)aben fte biefe jween graufame '
Jrt^um, bie man ftraffen mu^, ta^ fie faijcn, man mu6 '
gnuijfame diim »nb leib I)aben. 3tcm, biefelbicje cjnug* ;
fame Dicive »nb leib, t)erbicne pergcbung ber Sunben. |

2)agcgen foUen wir ttJiffcn, ba6 fein ^XRcnfd} gnug-
fame Otcwe ^aben fan. 2?nb fo bie rew t>nb fd)rcifen
n)ad)fen, v^nb ba^ ^erl) nid)t troft ^at an (Sf)rifto, fo ver#
ftncft e6 gan^ in bie jQdU. 33nb tviffen bie Sepftlt^cn
nic^t, voci& fie reben.

SBeiter ift noci^ ein grober irt{)um, baS fte aus*
brudlic^ fd)reiben pnb leren, bie 9iett) »erbicne t>ergebung
ber ©iinbcn. !Diefe6 ift 6ffentlid)e Icftcrung tt)iber bcn
^(S9i3i9? (5I)rifium, 5?nb ift cic Sepftlid)c Icre in biefem
^rtifel f)od) ju ftraffcn, ba6 fie in ber ^Befcrung gan^
!ein mclbung t^ut v)om ©lauben, baburd;) atlcin bie er-
fc^rocfcnen ficr^en, vcrgebung ber (Simb, vnb troft erlan#
gen, wk nu offt g!'fagt ift. Snb ift gttt>i6Iici) bie ^Bcpft*
lic^e Icre, ba^ Contritio pcrgebung ber ©iinben «crbiene,
eitel blinbbeit ©nb iitl)um, (Sonbern vcrgcbung ber fiin*
ben f)at man allcin burd) ben @on @ottc^ 3t)cfum (^l)xU
ftum, burc^ glaubcn. 35nb in bicfcr angft, »nb rec^ter
S3eferung, fan man »erftel)en, Yon^ bicfer @laub ift, ber
bie toerl)ciffung bev gnabc annimet, vnb »ff bcn ^(S^tJK^R
(5f)riftum ttertranjet.

9Son ber Confessio ftreiten bie 33cpftlid)cn nod)
i^unb fjefftig, ba^ notig fcij, atle fiinbe bcm ^43vicftcr in
ber ^Beid^t ju erjclen. 2?nb ^aben biefen jvtf)um j^unb
im (Soncilio ju 3:;ribcnt gefcl^erfft, mel)r bcnn juuor. 2)cnn
fte fprcd)^cn au6briirflid), biefe erjclung fci) au^ gottltc^em
@ebot notig, 2?nb barumb, bamit man eincm fcben ge#
burlid)c @ati(3faction «fflcgcn mogc. 2)iefcg finb offcnt*
lic^e liigcn, 2)cnn im (^uangclio '\ft fcin gebot t>on bicfer
cr.^ching, 3Iud) ift bie er^^clung aller ®iinben fnmugli(^.
Sffiie bcr ^falm fpvic^t, 2^er t)evftel)et feme miffct^at?

Contra. ©in 9tid)ter fann nid)t »rteil fprcd)eu, ober
iemaub lcbig fpred)cn, er ^abe jn bcnn OiTl)6ret.

!Der «Priefter ift ba al6 m^tex fprec-^en fte.

iDarumb ift bie per^ore notig.

'ilnttttort. 'Dicfe^ 9lrgument jif)en fte an, im Son*
cilio ^Jribentino, i^nC ift ire blinbf)eit t)ierin ju mercfen.
3)er ^^i^vieftcr ift in bcn I)cimlid)cn @iinben nid^t al6 ^)ii^*
ter, fonbern al6 bcr 1)\mn 3I)efu (E^rifti, ber befel)l f)at,
bicfe 'SRenfc^en, bie befert werben, t>nb troft fucl)cn an
S^rifto, lebig ju fpred)en, ttne ber fprud^ 3o^an. 20.
fagt. 93nb it>irb bicfe 2lbfoIutio gefprod)en, nicbt ratione
ludicii, fonbern ratione Ministerii. 53nb fft frefftig aud
bicfem ^o^en befel)l be^ ^^(S^KJKS'? (S^rifti, 9Bie mid) mein
^ater gefanb ^at, fo fenbe i* eur^. 2)enn ber 6on @ot»
te^ ift felb ftefftig burct) tia^ (^uangelium.

2Ca§ aber tton ber i?ir(i)en gerid^ten ju fagen i|l, in
offentli^en vnb bcfanbten ©iinben, »nb x)om33ann, bauon
tt)irb ernad^ erinnerung gefd)e^en.

2)vr6 britte ftiid, be^ bcn ^epftlid)en, ift genent Sa-
tisfactio, 2)arau6 t>icl groffer blinb^eit t>nb abgottere^
gefolget ift. 33nb ^eiffen bei jnen Satisfactio ober (5)nug*
t^uung, SBcrcf, bie @ott nid)t geboten I)at, ©onbern
tt?eldie ben Scuten t>ffgelegt tverben, auffer ©otte^ gcbo*
ten, burd) bie ^erfonen, tt^elc^e bie 58eid}t f)6ren, 2113
tsnterfd^icb ber fpeife, SCalfarten, etlict) far md)t e^elid^e
pfltd)t t^un, anruffung ber geftorbenen ^ciligen, ^JiJiefd
beftetlen etc.

53nb au6 biefen irt^umen, ftnb ernad) gefolget bie
3nbulgentien, tt)ie fie e^ nennen, SBeld^e nid^t anbersS ge.
tt>efen finb, benn nac^Iaffung ber <Sati6faction. iDaraud
man ernac^ einen 3iivmardt gemadt)t ^at. 33nb ift in
fumma bie 53epftlid)e lere t)on ber gnugtf)uung t>oI liigen
t>nb Slbgotteret). 93nb ift bagegen ber eintg fprud^ ju
f)altcn, l)J?att. 15. SScrgeblic^ e^ren fte mid) mit ^lJten*
fc^en gcbotcn. Denn fte bcfcnnen felb, t>nb it>iffen, ba3
biefe 6ati6faction ttoercf finb, t>on @ott nic^t gcboten etc.

2l5eiter, fo finb fie eine groffe t>erblenbung be^ (Smn^
gelii. IDenn fie weifen bcn ^V)?enfdt)en t>f eigene befonbere
trercf, t>nb nid)t t>ff bie t)ergcbung Pmb be^ ^(SjR9i5l
Sf)rifti ttjitten, one oerbienft, jugefagt.

2)iefeS ift f)ie ju erinnerung ber Drbinanben, fur^
gemelbct, t)nb foUen bie @clerten au6 be6 (S^nvirbigen
^errn Sutberi fd^rifften bauon ttjeitcrn beric^t ^aben.
^Dcnn e^ ftcdfen t)ie.' gro^wid^tiger \a<iien im gan^en 2tr:>
tifcl t>on bcr '^eferung, t>nb ift ^odb notig, redt)ten per«
ftanb bauon in ber (S^riften^eit au er^alten.

IBa^ iSf^vimd}t mv^t fet), fBnl> m
fie fet), tjnb tur^ ttJelc^e Seic^en fie ju tt-

feunen fetj»

(5 f)riftlic^e iMrd^e, in biefem leben ift ein ftd)tbate

LXXV

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

LXX V

»erfamhtng atfcr ?!}?enfrfien, Me reine Sere be6 ©uan*
(^elli annemen, wnb re(t)ten braud) ber Sacvament ^aben.
3n UH-ld)or 3_H'rfam[un9 ber ^^9i9? (5t)riftu^, burd^ bcn
bienft te^ (Suanfielij, frefftig ift, »nb viel jum eivicjen
I^eben beferet mib^ ^eiliget, SBnb finb gleid^trsol in biefer
»erfamlung t?iel bie nid)t [)eilig ftnb, bod) in cufferlid^er
flemeinjc^afft eintrcdjtig mit bcn ^ciligen in ber 2ere.

.^ie merd, ba^ ifir nid)t t)on ber j?ir^cn, al6 »on
cincr Idea Platonica, rebcn, ba niemanb nnffe, u>o fte
ju [inben fct;. Sonbern \v\e broben gefagt ift, @ott n)il
au6 groffcr S3armf)cr$igfeit gegen bcm mcnfdilldbcn gc-
fd)led)t, jm fiir vnb fur cin i^euflin famlcn, ba^ jn »nb
bcn ^eilanb S^efum (S{)riftum red)t erfcnne i*nb anrufe.
9Snb nnl barumb, ba^ feine Sere offentlid) gcprcbigt
tt>crbe, trie im 'ijifalm gefdjricben ift, 3n alle 8anb ift fre
6tim au^gangcn.

<So offt n)ir nu biefen 5lrtifel im (5i)mbo(o fpred^en,
3>d) gleube ta6 eine f)eilige iMrc^e fci), ba« ift, (^ine t>er*
fnmlung, bie ba6 ©uangclium in red^tem glcid)cn t>crftanb
^clt, barin t»ioI au^cru^elte fmb ju eungcr Seligfcit, fol*
Icn trir t^nS bcr @6ttlidien jufage troften, bie bejeugct,
ba^ ber 6on (Sottc^ gcU)i6lid) fur »nb fur, bi6 ju ber
t)fferun'rfung ber 3:obten, ein eu)ige ^irci^e in menfd)*
Iid}em gefc^Icd^t famlet.

2)arnad^ fotlen unr m6 <iud) t)mbfc^en, tt)o biefeU
bige ift. 9?emlid) u>o biefe 3^'i4)f" gefunbcn u^crben, bic
nic^t vevborgen fcin fonnen, Sonbern mit of)ren t>nb au«
gen ju mcrcfcn ftnb, 5f?emfid), rcine lere bcg (^uangclij,
rccl)tcr hrawdi) ber (Sacramcnt, vnb ber ge^orfam gegen
bem SRiniftcrio, in g6ttlid)en geboten.

2)a ift nu flar, ba6 atle 3J?enfd)en auSgefAfoffen
Ujerben, bie biefe 3tid)cn nidit {)abcn. 2II6 nemlid) ^ci*
ben, iWabomctiftcn, bie j^igcn ^iiben, ife^cr, ^bionlten,
9)?anid)ecr, Slrianer, ^clagiancr ctc. 5>nb (\[\e t>erfo(ger
reiner ?ere be6 (^uangchj, 55apft, S5ifd)oue, t)nb iu an*
^engcr, bie aud) uiffentlic^ jur 'oerfolgung ^clffen.

SSnb biefen beriAt muffen alle 5}?enfd^en iuiffcn,
red)te glicbma* ber ifird)en, t>«n bcn fal d)cn ju tjntcr*
fd)elben. 2)a^u ift bie 9JcgcI atlen -iDJcnid^en furgeftclt,
@al. 1. 52?er ein anba- ^uangelium prcbigct, benn ict)
gcprcbiget ^abe, \px\d}t ^^aulu'3, bcr fii) t>erfluct)t.

<Bo U)ir nu unffcn, voo vnb U)efd)e bie red>te i?ird)e
®otte6 ift, ftnb allc ^Y)(cn'd)en (d)i"ilbig, ftd) ju bcrfelbigen
ju baltcn, IBnb in bcrfcibigcn S^iirgcr t>nf glicbmad ju
U>evbcn, Wn bcrfclbigcn (^ott anruffcn, bcfcnncn. (Jacra^
mnU cmpfal)cn, rcclne i^-vc i)(l^cn pflanocn, vnb bicfe
t>erfamlung bclffen crb.nvcn, nidit jevrrittcn, une 'txcie^
fluegebviicft ift, 5]3fal. '26. 3d) ^affe bie t)crfam(ung ber

©otttofcn, 3d) ^alte mid) ^(Sm ju beinem 2tftar. «Bnb
^fal. 27. a)iefc^ cinig f)ab id) gcbcten t)om ^(S!K9i9?,
ba6 id) atte mcin tage blcibe im ^aufe bcg .^^^^^^^?.
9Bnb ^ii\l 84. gBoI bencn, bie im t)aufe b<;6 ^(S9i9t9J
uonen. 9Snb ^ial 29. ODie in ba6 t^au^ bc6 ^(^JH9fi9?
gepflan^et ftnb, bie recvbcn bliten. 93nb ^^fal. 122. 3r
folt ^cvufalcm alk6 gut6 tt>iinbfdt)cn, Q^nb u>er fte libct,
bem unrb guteg wiberfavcn. 93?att^. 12. 2I?er nid)t mit
mir ift, ber ift u>iber mid^. ^cm 9^om. 8. 9SeIct)e er
erU)cIc.t f)at, bie ^at er aud) beruffen.

2)iefee atteS fol man betrad^ten fo U)ir biefen 5trtitel
fpred)tn, 3d) gleube eine ^cilige 5?ird)e. 5Bnb fotten t)n6
felb^ jur rccbtcn iMrd)cn ^altcn, t>nb nid)t ju bcn t>erfot^
gern. (gollen aud) nid)t u>ottcn 9?eutvalcg fein, (iolten
nid)t im ?anb jrr tauffcn, t>nb cigene opinioncg tid)tcn,
t)nb alle 9J?inifteria unb £ir(t)en tabbeln, tuie 6tendfen#
felb t^ut etc.

5?nb fo tr>ir in ber redE)ten i?ird)en gliebmaS ftnb,
Pnb ftnb ju @ott bsferet, fo f)abcn tt)ir im ^cv^en jcug*
ni^, bag ttir (S)ottc6 finber ftnb. 33nb fitien tx>arf)afftigen
troft an (*iott, 9iom. 8. 3r (jabt empfangen bcn ^eu
ligen (*^eift, babur^ jr ju ®ott ruffen fiinb, Slbba Iie#
ber SSater.

^a^ G^rcui^ gclegt fe|j?

3)iefer idjexn mad)t bie pernunfft jrr, ba§ ju gtcid^
©ottcg 9?o(cf, itn Ictbcn vnb elenb ift, U)ie anbere ^cib?
nifdbe t)6Irfer, bie (Sf)riftlidhe (cre offentdd^ pcrad^ten,^ at6
^eibcn t)nb 3;inrfin etc. 3)arumb ift ^ocfc notig, bie Scu#
te ttot ju t)ntcrrid)tcn , ba6 fte it)ifi|cn, unvvumb bie
i?ivd) t>ntcr ba^ 6rcu§ gcfcgct, t)nb a('o etcnbiglid) jer#
ftrcttct ift in bic 5CeIt, tonter atlcrlct) 5?6Irfcr, t>nb UH'tt==
Iid)c ,^crr:d)afftcn. U^nb ob gleic^ ®ott bci) u>ei(en ein
fricb(id)e f)erbcrg gibet, v>nter eincr ^crvfd)afft, bie aud^
©ott tnib bcn ^(59i9i9? (5t)viftum vcd)t cvfennet, t)nb
rcc^t anruffet, fo ift bod) bie i?ird)e nicbt ein i^6nigrei(^,
ta^ eigne U)i(t(id)e madbt t)nb fc^u^ f)abe, U)ie fi^ ber
93apft ju cinem ^onig mad}t.

9Bnb ift n)unbcrbar(i(^, @ott erf)e(t fiir t)nb fTtr feine
i?ird)e vff evbcn, t>nb (cfft fic gfcic^uol in t>crfo(gung
b(ciben. 21(6 ba 2IbeI getobtct unir, t)nb nu IJ^ain von
(*^ott abg fallcn ttar, ba umr bie i^ird) t)icl enger ttor*
ben, unb warcn 2lbain »nb ^cua felb in ticffcr bctriibni^.

LXXVII

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

LXXVIII

Slbev fte blieten bie ^ird), \)nb \Durben burd^ ©ott Jm | S^ob. ^Diefe^ ift alfo werorbnet »nb t>erfunbtc|et im erften
glauben geftercft, t»nb im Seben crf)a(tcn. 33nb cjab jnen ! Surf) "iD^oie, im britten Sapitel, ba ^lliam »nb ^em \v>'u
@ott ernad^ roiberumb einen @on, ber ^u ®ott befert I berumb angenomen ftnb, »nb g(eict)it)ol bem (eibtic^en So?

tt>arb, \)n^ in rccl-;icr btfentni^ blicb. 2l(fo fiir »nb fiir
erl)elt @ott eine oerfamluni], ob g^eid) t)ie( glicbma^ g^Cf
tobtet werben, »nb bie vbrigen auc^ in betrubni6 leben.

^ie follen \vk »rfad) »nb troft tt)iffcn, bamit tt)ir
mct)t gebciicfen une bie ^eibcn, 2)ien)eil alle SSotcfer man*
^er(ct) e(enb ()aben, wb alle ^IRenfdjen bc^ tobcg gcwcr:^
tig ftnb, @ott ad)te ein 5^olcf u>ie ba^ anber. 33nb follen
bie Seut, wiber bie ^cibnifcl)en gebancfcn, burd) @i5ttlict)e
lere iJleifftg vnterrid)t, onb geftercft werbcn.

(SrftlidE) ift mx, SlUe ?!}?enfc^en ^eiben t)nb ®otte3
finber, ftub alle juglcid^ in ben tob geftecft, t>on n)egen
ber (Srbfunb.

!Daju ftrafft ®oit bet «^eiben vnb feiner auSerwe*
leten eufferlidbe 6unben, mit t>ielcn leiblid^cn ftraffen,
^unger, ifrancfl)eiren, frieg, jerftorungen. 2)auib tt)irb t»er:=
iagt von wegen beg @I)ebrudl)S i^nb !Iobfc^(age6, wie an#
bere ^eibnifdl^e 5?6nige, S^v^eftc^, S^arquiniuS 6uper#
bu0 etc. ^erufatem n)irb graufamlidl) jerftoret, tt^ie^^roia,
obcr Xf)eU etc. 2)iei'e ftraffcn gel)en an6) alfo burdt) bie
9BeIt, ^eiben, t»nb ©otteS t)o(cf. Dcnn @ott I)elt feine
9iegel, "(^ufferlid^e funben ftrafft er auc^ mit leiblid^en
))Iagen, alle -Wenfdljen ju erinnern, ba^ er n)eife onb ge*
red)t fei), t)nb t)abz einen crnften, war^afftigen, groffen
3orn iriber bie ©unb.

2Iber n)ic ttnterfdbieb ifi, jn)ifd)en ben jn)eien ©d^ec^ern,
bic neben bem ^(S9?JH^)? (S^rifto ^angen, 5lIfo ift onter*
fd.)ieb jtt)iffc^en ben ^eiligen t>nb @ott(ofen, in biefcm leib-
li^en elenb t>nb ftraffen. 3)er beferte ^JiJiorber onb ber
6p6tter, fterben beibe leibltd^. 2lber ber @ottIofe felt in
ctt)ige ftraff, 2)er anber f6met in en)ige ©eligfeit, ttub
fulet im ^er^en freubc an @ott, t)nb ben anfang ett)iger
©eligfeit.

2Ilfo, ob gleid) Slbel t)nb bte armen i?inblin in (S^g^p^
tcn, ober ju 53et^(el)em, graufamli^ ermorbet tt)ei^en, fo
fomen fte bod) in ett)ige feligfeit. 5lber ba^ 3Solcf ju
Soboma ctc. felt nadt) ber leiblid^en ftraff, in en)ige, grof*
fcre ftraffen.

Dfft tt)irb aud^ bic jeitlid^c ftraff ben S3eferten gelin^
bert. 125 ie @ott fprid^t, 9tuff mid^ an in ber triibfal, fo
Wil id^ bid^ erretten etc.

9I(fo ift nu biefc erfte wrfac^, barumb bie i?ird()e
bem Ieib(id)en tobe, t)nb anbern ftraffen nod) t)ntertt>orffen
ift, ba§ biefe ^IRenfd)(id)e S^^atur funbig ift, 3Snb @ott m\l
bas funbig n)efen jerbredt)en. 3)arumb b(eibt ber leibli^e

be t>utertt)orffen.

35nb fallen offt bie ^eiligen, 5116 2)auib, in euffer*
lid^e ©iinben fo fomen anbcre leiblic^e ftraffen baiu.

2)ie anber orfac^, !l)er ^eiligen elenb in biefem ?e*
ben, ift jeugni^, ba^ fre 9?atur nodt) fitnbig ift, 5^alt in
©otte^ furc^t, t>nb fd)wad) im glauben, ^at yiel jn^eiuel^
pnb t)iel t^nortienlid^er neigung.

Diefe eitnbcn ad)tet bic 333elt nidbt. 5lber ®ott
ttnt, ba6 ttnr in ber £irc^en, feincn tt)illen lernen, Pnb
nid^t ftol^ tt)erben, mt) t)n6 fe(b feer f(ug, t)nb gan^ rein
biincfen, 3?nb aues eigener flug^eit Sere ober ^tegim^^nt
mad)cn tt)o(Ieu, tt)ie (SamofatenuS , 5triu6, t)nb feer t)iel
2Renfci)en, offt ftd) t)ffgebla'"en I)aben, 9Snb man fibct ju
biefer jeit auc^ t)iel t)ffgeblafener 9?eformatore6.

@o foUen tt)ir nu tinferc fd^tt)ad^t)eit , torI)eit ttnb in>
nerlict)e «nreinigfeit, mel)r t)nb me&r erfennen, beflagen,
t)nb nidbt gering ad)ten, (Sonbern tt)iffen, ba^ @ott tt)ar*
^afftiglidl) wiber bie @iinb jiirnet, ob er gteid^ bie ^erfon
t)mb be6 ^(5JR9i9? (S^rifti tt)i(Ien, au6 barml)ert)igfeit am
genomen fat. 6r tt)il bennod) fein @ertd()t onuerad^tet
^aben, t)nb itril, ba6 bie ©iinb gan^ jerftoret tt)erbe. l)a*
ju bienen atlerlct) groffe betriibni^ , bamit bie ^eiligen
t)berfallen tt)erben, al3 Slbam, ^eua, 2lbra^am, 3faac,
Sacob, ^iob, 3eremia3 etc.

@oId)e ©rempel get)6ren atle in biefc Sffegel im $fal*
men, (SS ift mir gut, ba6 bu mid) bemittigeft, bamit id)
bein @efe^ lerne. 2Cir follen anber^ nict)t gebencfen, benn
n)a5 t)o(^ begabt ift, tt)irb auct) loiberumb tieff gebemitti*
get. !Denn @ott tt?il, ba^ tcir Pnfere fiinb, t)nb fein (^e^
ridbt nid)t gertng ad^ten. d^ muS einem jeben auc^ ba*
^in fomen, baS er mit tyer^en fpred)e, ^dt) bin cin 2B6rm*
lin, t)nb ni^t ein 9J?enfd), (Sin fpot ber 8eut, t)nb t)cr*
ac^tuug be6 3Sold6.

55nb bleibet gen)i5lid[) bie 9iegel in Suca, im 16.
6ap. 2Ba6 bet) ben ^JiWenfd^en ^od^ ift, ba^ ift ein
grett)et fur ®ott. Diefe^ ftnb fo I)ot)e tt)ort, ba$ fte fei*
ne (Sreatur gnugfam betrad)ten fan, Xoc^ fotlen nur ben
^@9t-}i^)^ (S^riftum anfet)cn, 'Diefer ift ba^ Polfcmen (?r*
empel ber bemut. ©r ligt fitr ®ott, ynb fitlct ben pn=
au6fpred)lid)en jorn ®otte6, triiber betne t)nb meine 6<5nb,
aI6 ^ctte er fte felb get^an, ttnb fifjct griinblic^ be» mU
gen 3Sater5 tt^ei^^eit pnb ivilten, Pnb bemiitiget fid^ vn*
ter \n.

«

D>iefc groffe btng fan niemanb au6rebcn. -2Iber ba«
be^ foUen tt)ir cjIeid)WoI lernen, als fleine 5J"inb(in, ba3
@otteS gerec^ter tt)ille ift, t>a§ tt)iv t)n3 onter jn tt)ar§aff>

LXXIX

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

LXXX

tiglid^ bemutigcn fotfen, i?nb fotlfn bem ^©9i9t'?Z SI)riflo
im Iclben, nad) \)ni'erer geringen mai"6, foUjen wnb ^ernad)
in etiMcjfeit, t»mb feinet UMllen, @ottlid)er icieigficit, cjcred)*
ti^jfeit v>nb freuben teil^afftig tein.

!X)ie britte \)rfad^, ift fer !IeufcI tvuten, bie uv.ber
bie ^ixdje ^rimmiger ftnb, bcnn n>iPcr anbcrc 3Solcfcr.
3)enn fte finb @ott »nb bcm ^(L^?)i9i'i)? (Jbrifto feinb, t?nb
fud)en, ttiie fte @ott leflern »nb fct)cnbcn fonncn, vnb i>on
©ott »icl tWcnfc^en reiffcn »nb tierbevben. 2)icfeg ift cin
befonbercr ftrcit. 3Snb fol m^ troftlict) fein, wie cg aud)
aftcn (Sl)riftlid)en ^Wenf(t)en ift, ba^ ber ^(S3{?)t 6t)riftu^
fpric^t, 9?iemanb ivirb meinc @d)eflin aue mcincn ^cn-
ben rciffcn.

1)icn)eil bic ^eufel x>n^ feinb ftnb, furncmlid) bar#
umb, ba^ fic @ott t»nb ben ^")(S^)i?7?9? ^I)riftum, tnib ben
^eiligen @eift, fd)e.iben fnb leftern n>oIlen, eo foUen
n3ir gen>i^3Iic^ nnffcn, ba^ @ott m\6 armcn :V)?cnfd)en t^clf^
fen n^il, t»mb feiner (^•fire miicn. Denn bie Jcuffcl hu
d)cn t»nfcr elcnb, furncmlic^, baS fie @ott fdicnben. '^ic*
fe6 ift offt ,5U betiad)ten, vnb follcn t>n^ troften mit bie#
fcm Sprud), 2)er Son @otte^ ift er|'d}iencn, ta^ er be^
S^eufcl^ wercf jerftore.

3)ie t»ierbe i^rfad) tft, ba6 befonbcr (^rempel , bamit
nid)t atte ^^eiligen betabcn luerben, t^a^ bie ^ot)cn .!^eub*
ter in ber^ird)cn, 6t)riftu6, Md, ©faia^, Sercmia^, ^Se^
lru3, ^aulu^ ctc. gctobtet tt^crben, ift cin offcntlid) ^eug^
ni6, ba6 ein anber leben t}nb gerid)t nad^ biefem j^igen
Scben folgen nnrb, 2)enn biciueii jnen @ott ^uuor jeugni(^
gegeben t)at, mit piclen 6ffentlid)cn, gciviffcn jeidycn, mit
pfferUH'cfung ber ilobten, t>nb anbern jeid^en, ba6 ge.Di^fid)
©ott fc^, onb bag \ie @ott gefetlig ftnb, pnb ba6 ire
Sere red)t fet), 3Snb ftc j^unb »on ben geinbcn ermorbet
n^crben, mu6 folgen, bae( nod) ein anbcr @erid}t fci), bar-
in @ott n)ibcrumb erfleren ipirb, bag biefe fcine *4^rcbiger
ted)t ftnb, n)eld)en er juuor jeugni6 gcbcn t)at, ^nb ba^
bie geinb pnrec^t fmb, piib geftrafft wcrben.

iDic filnfftc iDrfad) ift, @ott tt)il, ba^ tlelcr ^citigcn
leiben, oerfofgung Pnb Job , ttH'Id)e |tc pon ir»cgcn ber
S3efentni0 tragen, jcugnig ftnb, baS fte bic Scre gtirij^Iicb
fur U)ar^afftig ^altcr, pnb nicbt jtveiueln, @ott iveibe er?
mdi) in ett)igfeit, feincr SBar^eit jcugnig geben.

2)enn fo man fit)et, ba^ fte pon tt)cgen ber ?ere,
fotd)3 clcnb, onb ben tob Iciber, ift barau^ ju merrfcn, baei
jte bie ?ere gcmi^lic^ fiir UHirfiafftig ^ten. !Denn tt)cr
tt)illiglid^ ben tob teibet, t)offt ein anbcr beffer leben.

S3nb ift in fumma @6ttfi%r rat unb ttnflc, ba^ bie
i?ird)e i?nter bcm (Srcuij fci). ^nb ift fofd^ burd) @6tt^
Iid)e tvcigt)cit t>nb gercdytigfeit alfo befcbloffen, unnn wir
gfeicl) nict)t atte prfad)en bctrad)ten fonnen. Xod) ift bie '
furnemeft prfa(!^ flar, nemlict), ba3 @ott wil, ba^ bie fun* !

[ bige 9?atur jerbrod)cn tt)erbe. SSon blefer ttrfad& rebet
' ^.t^aulii^ :)iom. 8. 2)er 8cib ftccft im Sobe, pmb ber
(£unbe luiUcn.

Diefeg atle^ ift gcrebt toon pnferm teibcn. 2tber ba3
?ciben, pnb ber gani^e g't)orfam beg ^(S-:)t!)i9? (SI)rifti,
t)at cinc bcfonbiTc t)iMd) '^Jcenilid), baci c§ bie Sejalung
^at fein foUcn, fiir t)n3 alle. 33nb foUcn al(e ^^rebiger,
Don vnterfd)cib be^ Ieibcn6 (St)rifti, pnb pnfer^ gemeinen
Iiibcn^, bie ?eut t)Iciffig berid)ten.

^cid) bcm nu biefe^ gefagt ift, bag bie iTird^e tmter
bem (Frcu^ ligt, follen unr aud) unffcn, u>eld)6 ber furne*
meftc t)nb tr^fftige troft fct). 2)enn bie ^eiben muffen
aud) t>ict leibcn", pnb wie juuor gcfagt ift, ber gottlofe
(2d)ed)er ^cngec am (Sreu^, une ber anber, Sie ^aben
abcr feincn troft, bcr leben t>nb freube an @ott bringe.
Slln iftg @ottc6 unUe gcUMolid), bac; bie bcfcrtcn nid)t in
bcc angft Perftndcn, pno in eioigen fd)mcr0en faUen.

3^ie nu menfcl)lid)e pernunfft bct) li-n ^ciben trofl
fud)ct, bauon ju rcbcn ift ^ie ju lang. 2lber mx follen
bicfe brct) Slrtifel orPenlid) mcrcfcn.

!Der anfang im troft, ift biefer. iBnfer clcnb fomet
nid)t onc @ottc£j rat, une bie blinbe pcrnunfft in ^cibcn
ttd)tct. ^nb ift @otic0 crnftlict)er wille, ba6 tx>ir jm in
ber ftraff oberrbung, gct)or!am ftnb, 9?id)t nnber jn jur*
nen, Sonbcrn t>nere *)cx^cn baju neigen, taS fie bicfe
laft, mit (<ii6ttIi;.ocr fiiilff tragcn iroUcn. §llfo fprid)t
H-^ctrui^, 3r folt eud) bemutigen t>nter bie getpa'tige f)anb
(i)ottc6. 55erfte{)c, bie gcu^aitiglict) ftraffen fan, 33nb nn*
bcrumb geiualtiglid) allc bie erretten, bie befcrct twerbcn,
»nb jn anruffen, 2Gie in Dauib^ ftraff t»nb crrettung jlt
fct)cn. 53nb fold)e (irempcl fol man anfct)atpen.

3um anbern, ?)?u^ man betrad)tcn baS enb, SBar*
umb (A)ott bie ftraffen obcr elcnb pbcr r»n0 fomen Icfft,
9icm!id), 9?id)t bae trnr ctpiglid) ttciftoffen tt)crbcn, Son*
bccn, tci'^ tv»ir jur ^Scferung pcrmanet t>nb getrieben tt)cr#
bcn, t>nb tm (5linb pn*^ bcfercn, t)iib t)crgebung bcr (Siin*
bcn t)mb bc^ ^^(^"?)t9i^)Z G^rifti tviUcn, bcgeren, Pnb fic
mit ti>art)afftigem glauben anncmen. 53iie in biefem
^ib jugcfagt ift, go tt)ar id) lcbc, fprid)t C^^ott, id) tr»it
nidit, tc\& bei vgilnber fterbe, (tonbcrn, ba^ er befcrt
wcvtc, t»nb ta^ i*cben ^abe. 2Bic ?J?anaff 6 t»nb ^atug*
bonofor, buvd) groffc ftraffcn , jur '^icfciung t)nb cuMgeic
Scligfcit bcruffen finb. Qi^nb ift biefcd bcr gcmcine tt>eg
jur bcfcrung. Darnmb fprid)t *4-^.mlu^, €o mt geftrafft
trcrbcn, ttn'vben tt)ir t>on @ott geu'id)tiget, ba6 unr nici)t
init biefer 2Belt cunglid) peat^ovffcn tverbcn. 5?nb rie
gan&e .ftirdbc fprid)t in lUiicbea, 3d) tvil bea ^(S^)t9i9l
jorn tragcn, benn id) ^abe n)ibcr jn gefiinbiget, 3d) wil
abcr in ber ftraff troft »on im t)oflfcn.

LXXXl

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

LXXXII

3unt britten, (So wir nu Oerqelning ber (Sunben em>
^faf)en, fol ter ©laub fur inib fur ftercfer UH-rten, t>nb
feftiglid) i"d)Iie|'|en, ba'^ ticl) C»)ott erl)oren irolle, \e\} bc\)
blr, x>nt fterrfe bic^. 5,^nb fcl tiefe .^^offnuni] (eucbten,
bag ®ott ta6 elenb aud) In Mefem leben flnetiijlitt) lin^
bcrn n>6lle, oter ganl^ Wi\] nnnen. S[<nb ob tu flleicl) in
biefem leben nid>t (.■janlp erL-Mcjt unrft, fo biftu bennovl)
dn (Srbc cuMfler ©ellvjfeit.

2Ber alfo im elenb @otte$ geflenmertigfcit, fiiilff, er#
lebigunc^ lonb cnMqe Sdicjfeit fil^et, ber fi^et, bae$ t)6beft
gut. "tiarumb fan ba6 ber^ unbcrumb frcube I)aben,
3,^nb vvirb alfo burcl) ®ott uv.rcrnmb au^ bem tobe v]e*
riffen, onb fulet lebm onb linberuncj ber auijft. 3Son btc;
fem troft nnffen ble «^^eiben t»nb O^ottlofen gar nirfit^,
Slber nnr follen ©otte^ werbeiffunc] anfdiann-n, »nb glau*
ben xnxt) t)offnun9 bamit enoecfen, »nb ftercfen.

^43fal. 33. a)er .<Qmm ift na()e bet) bcncn, bie cin
betrubt t)er^ f)aben.

(5fa. 57. @ott Jt>onet in ben betriibten f)er^en, ba3
cr fte wieberumb lebenbic] mad^t.

*)3fal. 49. 9fuff mivl) an in ber not, fo n)l( icf) bid^
crrcttcn, »nb bu fott mid) prciu-n.

S^af^um. 1. 2)er ^-^iJ^lfgfJ ift fliitig, tonb ftcrdfet in
ber trubfal, t>nb crfennet, bie auff fn tranvcn.

!Dlefe »nb ber](eid)en (£prud)e fol man »t>iffen, ttnb
offt I^etrad^ten, SSnb aii n)art)afftii]e, ®6tt(id)e »er()eiffun*
flcn annemen, tmb nid)t in n)lnb fd^taijen, a(3 locrgebUc^e
reben.

>lr foKcn aud^ bie Srem^jel anfd)att>en, tt>ie ®ott
Vielen get^olffon ()at, 5(bam, ^eua, l^auib, ?J?anaffe, ^la-
bu(]bono'or, bem 6ananei!'d>en S^^i^u^dn etc. 5?((fo ivil er
genn«li* aUen ()elffen, bie {n anrr.ffon, ob g(eid} bie leib'
ll(t)e ()ulff nid)t vff eine n)ci[e gefctjlet.

!l)enn tvir miiffen biefen \interfd>ieb aud) mercfen.
3)ie enblid)e erlebiy^nng in ennger Seli^]feit, fotlen nnr
otlf i^u c]l'.id> (]en>i'oIid) ()offen, n^en^ ojeid) ©otteg nMlIe
ift, ba^ nnr in biefem lebrn, nidit lelblid) ganl^ eilebiget
ioerbcn, §il^ 3onat()a^, ^ut(\6 iWaccabeu^, vnb v»i(e an-
bere, ob fte c\Ukb i>on ?5'^"iiibfn erftod)in nn-vben, fmb fte
bennod) ®ott gofi((iv], vnb (^'rben euMger (Se(ii;feit, fiil;n
mid) tro|t in jren ()evl^en. 911 o fprid)t ^sob im 13. C?a;
))lt. Ql^enn cr mld) gleict) t6btet, fo n>it Irh tennoc^ v>ff
in ^offen.

2)ic ^Ktlidv ertebiguttg in blefem Scbcn, ift nld)t

mklahth.oper VOL. XXlll.

g(eld> 1)em ®ott ftat bicfeS au5 fonberlid)em ?Kat a\\o
bcdiloffen, ba^ bie .?fira)e in biefem ?ebfn, v^nter bem
(Jrcu^ feln fol. 2(ud) nn( er ben glauben in t>n^ wben,
!l;arumb foUen nnr jm nid)t jeit v>nb maf^ boftim*
men. '^tem, in ftraffen nn( er aud) feine ®e-ed>tigfeit
er^Mgen. 5?nb (inbert bennod) ben jorn mlt 33avm()er^ig*
feit.

bet.

^fal. 77. (Sr I)at nic^t ben gan^en jorn angcjun*

^ofca 11. "^J?ein -^er^ ift mit barmf)er0igfeit bewcgt,
lonb id) voli ben grim melnc^ jorn^ nld)t auiSfd)utten

3oel 2. 2)er «^(§J)t9? ift barmf)er^lg, Mb rewet jn

bie ftraffe.

felt.

^abacuc, 3m jorn gebendfeflu an beine barm()er(3ig?

2)arumb, ob ti^ol ble (elb(ld)e er(ebigung v>ng(eid) ift,
fo ift bennod) bein ®(aub vnib anruffung, v>nb boffnung,
nid)t v>ergeb(ld), Sonbfvn er(anget getin6(id) (inberung ber
ftrafffu vntb bc^ (^lenbeg, v>nb erlanget offt gan^je erlebl*
gung, nne T)aulb V)nb ^lJJonaffee , nnberumb jum itonig*
reld) famen.

5?nb In aden biefen 2Irtife(n v>om !j;rofi, fotlcn n>ir
ju g(eid) ben ^(S^)i:)i9J 6f)riftnm anid)au^.n. (^•vft(ict) Ifi
er ba<S aUer l)b\)c\t (5rompe( ber bentut v»nb g^bult, 1)ie#
tDcK er bem enngen 53ater, In bem aUer fd)recflid^ften 2ei*
ben, ge^orfam getnefen Ifx, foUen \v\x biUid) auc^ nac^
onferer geringcn maf^, geborfam fein.

«

!Darnad) foUen tt?ir nnffcn, ba6 er eben barumb vin>
ferc ftraff getragrn ()at, ba^ toir nid)t in ber flraff uer-
fincfon, v»nb ennglid) t)iTn>ovfi^e)i werben, Sonbern bae« \vk
aUein v»mb biefcb lWittIeri3 nnUen, v>. rgebung unferer 'Sun-
ben, vmb gnab i)aben, burd) glauben.

3uin britten, v»on ber v^ulff foUen ti)ir wiffen, ba6
ber (Son ®otte6 eben barumb ntenv"d)lid) 9?atur an fic^
genomen ()at, ba^ er t)i"ilffe t()un, vnb \ii ert).tlten toil, in
^eitl d)en triibfaln, v>nb im tobe. "3)enn tine ein lllJenfvt)?
Iid)er ^eib oorfanlet wb ievfelt, tvenn bie 6eel nH'g ift,
alfo tiH-re bie gant)e menfd)lid;e 9?atur ennglld> v^.erborben
g-trcfen, ivenn fte ber 8on (^Joite'^ nid)t ergriffen ()ette,
vnib angi-jcg-n, jr l^brn vnb ®ered)tigfeit ju geben. Tar*
umb Ift er bit) vn6 vnib vnu'er jmmanuet. Q.Mib ift bie»
fi^ ein ()o()er troft in aUer betriilni'?, gebencfcn, bai5 bii-
ne 9?aair aud) bem ^p(^")li)1i'i)? (S()rifto am ()a(ie ()ange,
ber nict;t aUein bie ftrarT fiir bid) getragen ()at, (Sontern
ift aud) fdb ber ev()alter bicer fct'it\td)en 9?atur, bietuell
er fic felb aljo an ud; gcnomcn l;at.

LXXXIII

PHIL. MEL. SCRIPl A DOGMATICA.

LXXXIV

93pm ©ebet

aSa^ ttcnnet ttiatt ©ebet?

'2lntn)ort, 33itten t»nb ^l^nncffagung. 2)tefe jn?e^)
ttjevcf, foUen beibe ja g(etd) geilbt werben, 9?nt) jtnb bie
t)6t)eften ©otte^bienft. 2)enn barin betracbtet man, n?er
@ott ift, me er ftc^ geoffenbarot ^abe, »nb erfennet jn
aB atlinec^tig, gnebig, tmb einen »^elffer etc.

SSnb ift 33itten, sergebung ber (Simb, gnab, geiftli<
d)e fnb leiblicbe ^iilff, mt gi"iter loon @ott, in gutem
geroiffen »nb glauben, »mb be^ ^urbitterg (Sfjrifti fDillen,
begeren, t^nb nict)t im ^weiuel ftecfen bleiben, ob bein ge?
bet @ott gefeUig, lonb frit^tbar fet).

9?nb mag man ju lonterricl^t biefe orbnung f)alten,
baO jum bitten furnemlid) bieie fitnff ftiicf get)6ren.

2)a^ erft, Du folt anfenglid) betrad^tcn, wen bu an*
fpredbcn ttJoUift, SBer @ott ift, »nb tt)ie er fict) geoffenbaret
f^at. Q3nb folt beine anruffung n)eit »on aUer ^eiben,
iiurden onb fecten anruffung abfonbern. 2)enn aI|o fte>
f)et gefc^rieben, 2)en .^©3t9t9t beinen @ott foltu anbeten,
t)nb jm aUein bienen. !l)arumb fo( bein t)er^ biefen wax^
^afftigen @ott anfpred)en, ber ftct) biirc^ ben «l^SDlSfiW
3f)eium S^riftum geoffenbaret f)at, 5^nb t)at jeugni^ wn
fi^ geben, burd) feine SBunbert^aten, t>ffertt>edung ber
S^obten, in'.b anbere. SSnb folt n^eiter betrad^ten, \v>a6 er
ifi, 9f?em(id), ein aUmed)tig, ett)ig, einig ivefen, »o( wd^^
f)eit, gutigfeit, gered)tigfeit, barm&er^igfeit, tt)arl)afft, rein
t>nb feufc^, freiwiUig. 33nb ba^ in biefem origen SBefen,
finb bret) ^erfonen, ber ewige 5>ater, ber (5on 3f)efu0
(S^riftu^, tinb bcr ^petlige @cift, tveld)e ^4^erfonen alle^
erfc^affen ()aben. 5^nb ba^ biefeg tt)ar()afftig @6tt(ic^
2Befen ben 3J?enfd)en gnebig ftin wll, t>nb trti( fte gett^ig^^
lid) erl)6ren, »nb fe(ig mac^en, »mb be^ .^(iJK0i9? 6f)rifti
tt^iUen.

2)ag aUe^ ift n6tifl in aUcr anruffung, anfengiid^ ju
betra(^ten, 93nb mageft ju evinncrung bie S^auif beg
.£>©^ij)i3f? ($f)rifti, mit bem giauben anf^an^en, g(eid) a(6
Wereftu ielb am ^orban bie jeit geftanben, bei) 3o^anne
»nb anbevn ^eiiigcn, ba bie bret) ^jjerfonen tonterfc^iebUci)
geoffenfcaret fmb. '

3!)aS anber, S5etrad()tung ber gebot t)om anvuffen,
9Snb tt^avumb ®ctt biefeS gebot gegebcn t)abe, »nb fo
gro6 ad)te. @ott feibft treibct bid) jur anvuffung. !l;enn
er ttn( vn^ ^e(jfen, t)nb tt)i( babet) evfanb fein, tt)ie er fe^,
Sfiemlid), aUmcd^tig, weife, grttig etc. 2)aS lernct man
fiirnemiid) in ber anruffunu, baruinb adt)tet er biefen bienft

^od^. 3)enn barin gibt man @ott bie I)6()efte e§re, bamit
er t)ntcrfct)ieben ift non aUen Sreaturen.

2)aju foltu et(id;e gebot gebendfen.

'^yiattb. 7. SBittet, fo werbet jr empfa^en.

Suc. 18. '^an fo( aUejeit bitten, nnb nid[)t laf6
ttjerben.

$fa(. 50. 9fiuff ntict) an in ber iiot, fo tt>i( ict) bid^
erretten.

^a^ britte, 23etvac^tung beiberlet^ t>ev^eiffungen, 33on
ber @nab, »nb v»on jeit(ict}e'r .^rtlff.

!I)iefe ©prild) reben ^on oergebung ber ©itnben.
So^an. 3. 5((fo f)at @ott bie 2Be(t ge(iebt, ba6 er feinen
eingebornett©on gegebcn bat, baS a\U bie an jn gduben,
nid()t r»er(oven tuerben, fonbevn baS en)ige Icben t)aben.
33itb in 2lctiS (Sap. 10. »nb 3f{om. 3.

SSon je'tli^er t)ii(ff reben folgenbe «er^eiffungen.

'^atttj. 6. (Svftficb fud)et baS reict) @otte5, »nb
feine @ered[)tigfeit, @o noirb eud^ biefeS aile^ jugegebcn.

1. !Iimott). 4. 2)ie @ottfe(igfeit ^at Der^eiffungen,
bcS i&igen, t)nb beS fitnfftigen SebenS.

^\al. 37. 3wi^ 3''it bc6 ^ungcrS, ttjerben fte gef))el#
fet twerben.

3)ag nierbe, @(aub t)nb tiertratt^en, baburd) beiberle^
SSer^eiffungen angenomen tt)erben. 2)enn bie V)erf)eiffun*
gcn ftnb bem, ber ite nid)t mit glauben annimet, tiergeb*
(ic^. 5Snb ift ^ie fecr ir»o( ju mevcfen, baS biefer @(aub,
ber tievgebung bev ©rtnben, nnb @nab annimet, t>mb bee
^@3t3?^3i (S^vifti tt)iUen, aUejeit fuv(eud)ten mii^. !Denn
ba6 t)ev^, baS nid)t nevge^ning bev ©iinben t)at, fleud)t
fuv @ott etc. 3tem, tv>ev in b6fem geiriffen t)nb bofem
fiivfa^ t>evt)avvet, fan aud) nid)t jti @ott t>mb ^itiff fd)vei#
en, ©onbevn in aUeni gebet mu«5 befevitng ju @ott fein,
t)itb bieiev g(aub von bev @nrtb. 2)avumb fpvict)t bcr
^(£1H9{, 3oI)an. 16. 2Bav(id), wavdd), fage ict) euct), al^»
leS tt)ag jv ben 3Satev bitten n)evbet in meinem ^iamen,
baS n)ivb er eudt) geben. 3n meinem ??amen, t^a^ ift,
im gtauben »nb t>ertrawen »ff bcn Jp(£9i$)v3*i 3t)efum ($t)ri#
ftum.

!Sarnad) fofgen bie 33itt ron jeit(id)er ^i"i(ff, 1)a
bfeibet ber g(aub in gemein bavauff, ba^ bieic anvuffung
nid)t t)evgeb(icf) fei), tnib \e.^t @ott nid)t ^eit ober tveife.
tr»enn, ober n)ie er ^eiffen \oi. 2)enn nnr nnffen beibeS,
baS ®ott gett):S(icb bie 5firct)e in biefem (eben aud) er^a(#
ten it)i(, onb njii bennod), t)a^ fte nntet bem (Siteu^ fe^.

LXXXV

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

LXXXVI

93nb mu5 ber (Mlaub t)on ber gnab t»nb ^offnung
ber cwiijen ciloiuni], fcft blcibcn, nnnn glcicl) ®ott bie
jcitlidic ftraff »bcr vn6 cicf^cn (cfft. '3ic bie jcitlict)c
ftraff »bcr bcn tufcrtcn ^}3{6iier am ©vcul^ ijicng, vnb t)ic(
93?6iber, bie bcfcrt ivcrbcn, glcicbirol bie ftraff tragcn
miiffin, t^on tuciyn (^iottlic^cr ovbnung. ^ie mu^ ben#
Ttod) bic ^Kci]cl «^iob Mcibcn, '^nb ob er mic^ t6btet, fo
nnl id} bennod) vff jn t)offcn.

!l)a6 fiinffte, Sctraditung (]ciftlid>er t)nb Iciblid)er
notbuvfft, wa^ man bittcn fol. 2116 ncmlict), n>ir follen
nid)t bittcn m^ &on vcrbotcn t)at, Sllei ()iilff in onvcd)^
tcn fad)cn. 9((Ie^ aber bu"? iMi? i]ut ift, nad) ©ottc^ fjc;
boten, ba0 fo((en n>ir bitten, QL^cr^cbung bcr ©iinbcn,
(5)nab, i^cvftanb, 6tci(fung tmdb bcn Son (S^ottcg ttnb
^cilifjen (-^K-ift, im (^Maubcn r*nb a(Icn tui]cnben, ennqcg
lebcn, 3^roft in bctrubni^, (Sd)ul3 nnbcr bie 2^ei'fc( ctc.
iDarnad) a''e n6tii]c bincj ju"i .^citlid)cn (cbcn, ©cfunb*
t)eit, ^favunfl, gutcn 9iat, »n5 in gemcin, fclige jfird-.cn
recjicruni], Sanbfricbcn, bic ?5nid)te bcr (Svbcn, I6b(id)e
tt)e(t(i(^c 3f{ei]imcnt, n-^olfavt beincr eignen Jlinbcr ctc

2)icfe6 allt^ nnl @ott bci) jm (3cfud}t fjaben, ba6 n>ir
lernen, ta^ er nn-ife t?nb gut ift, 33nb f^d)? barumb 'old)e
©litcr, bicfe^ ]\i evtcnncn. ^tcm, ba5 cr fclb nviv^afftig^
li^ ba6 mcnfdilid)c Icben crt)altc, SL^nb nioKc fonbcv(id)
bcr 5?ird^cn imib fcincS <Bon6 n>i((cn , t)u(ffc tt)un, 23iib
frt)alte vnb fd)""i^e fie, burct) tcinen <Son 3t)efum (5^riftum,
nnbcr atle iXcufcI. 5?nb in ©umuia, ernftlic^ (5)ebet ift
t^o^c 2Cci(?t)eit, vnb (evnct ein ^JO^cnfd) fecr v>ic( in fold^er
bctrac^tung. 3}aiumb foUen bie *)3rcbi(]cr bae 3?oIcf jum
@cbct i'fft rcrmancn, vnb jncn bie gcmcine form, bi^- bcr
«^(5^)i9t ^t)riftu^ fclb ccmad)t bat, trcn^Iicb erfleren. 3)a6
jie )r fclb^ notburfft barcin faffcn lerncn.

3um bitten jv^ort aud^ atlejeit 3)ancffagunfl, n>ie
5?aulug fprid)t 1. ?t?cff, 5. 3r fotlt alle icit beten, t)nb
in atlcn gabcn bancfcn.

5?nb ^^a\. 50. 9iuff mid) an in ber not, fo n)it id)
tld^ erretttn, t)nb bu folt mic^ prei^^n etc.

(S6 ift jumal t^nglcid), ricl fobbcrn, t>nb ntd^tn^otlcn
bancfen. 2)avunib foUcn wir vnS audo ju ^e.01id)cr
bancf,'a,iUPg crnncfcn, vnb nnffcn, ba^ (^jott bancfbaiftit
fovbcrt, 9.Mib ftnb jtvo gvoffev Jlugcnbcn in bie bancf^
Inirfcit gcfaffct, 5l>Mibcit vnb gcrcd^tigfcit. SSavbcit be^
fennct, ron luclctem bie n>oltt)at t)cvfome, C» ered)tigfcit
iHTpflid)tet bic^ bcm aBoItbctcr wibcrumb ju bienen.

5Snb forbert (Sott furncmticf) biefe SBar^cit von t>n6,
tCi^ nnr erfcnncn t>nb bcfnncn, ba^ ev ber ^clffer u\),
ban;it nnr alfo jn auct) crfennen lerncn , t>nb nnffcn , ba(5
er n^cife fn^ gut ift etc. U^nb nnffcn, ba(J er v»n^ t)mb
fce^ ^(i3iOi9e (^f)rifti iviUen, vnb burct; jn, ^filffe t^ut.

Q3nb bamit baS 53otcf ftd) gen)et)ne jur betrad)tung,
n)en fie anfpred)en, t)nb ju bctrad^tung bcr ^^^erfoncn,
mag man jncn biefe ober bergteid)en form fiirfagen.

D SlUmcc&tiger, roar^afftiger @ott, etr>iger t)nb eini#
g^r 3Sater t)nfer6 J^eilanbc^ 3f)efu (5t)rifti, fampt beinem
Hingebornen 6on, t)nb ^eiligen @eift, (Srfc^affer ^imetd
t)nb ber (5rbcn, ber (Sngcln, ^D^enfd)en, t)nb aUcr (S^vea*
turn, bcr bu bift wcife, giitig, gercd)t, tv.ut)afftig, rcin,
barmt)crt^ig t)nb frct)tr»iUig , ^d) bcfcnne, ba^ icb Iciber
etn armer fiinbiger ^XI^enfd) bin , 2Snb ift mir ^cr^Iic^
leib, ta^ id) bid) erjiirnet t)abe. 3*^ bitte bid) aber, bu
woUcft mir gncbiglic^ a\k meine ®itnbe tjcrgeben, t)nb
mid) gerccl)t mad)cn, vmb beinc^ aUcrtiebften iSon6 3^cfu
(St)vjifti triUcn, t3nb burd) fn, 2)er fiir t)nfere (Siinb cin
DpfTcr gcirefcn ift, 9Bnb am (Jvcu^ geftorben, 93nb ift
triberumb aue^ bem tob rffcrftanben, t)nb tebet in etrig?
fcit, 33nfc ift auS onau6fprcd)Iic^er treie^cit rnb bacmf)er*
^igfeit, jum ''ITfittler, 3Serfiiner, ^itrbitter fi"tr t)ng, rnb
€cligmad^er georbnet. 3Snb ntoUcft mid) rmb fcinet trit#
len, rnb buru) jn, mit bem «^eiligcn ®eift fiir pnb fitt
i)ciligcn, juin etrigen ?eben, t>nb mid) regieren, ba5 id^
bid) trarbafftigen @ott red)t erfenne, t)nb in red}tcm (*}lau*
ben onruff.', ^nb bae* id) bir biene in red)tem @ct)or'iam,
t)nb nid)t in jrrt^um ober Siinben faUe. 2)u iroUeft
cud) fiir t)nb fitr in biefcm Sanbe bir ein red^te, t)cilige
Si'\xd)c famlcn, rnb gnebig!id) erf)alten, t)nb felige 9fiegi*
mcnt t)nb narung geben, tjiib aUejeit t)nfer tjnb rnferet
armcn ^inblin Icib rnb ®eet beiraren.

2!iefe6 aUe^ n^oUefl gnebiglidt) t^un, t)mb beine6
liebcn @on6 n)iUen, ber getri^lid^ tjnfer fcuff^cn ^oret,
rnb fitr rn^ bittet. 93nb glcuben n)ir, ba^ rnfer an«
ruffung tjmb feinet wiUen bir gefeUig, rnb nidjt tjergeblidt)
fct). Ciedo Domine, sed opem fer imbecillitati
meae, Amen.

D ^mdi 3l)efu 6f)rit*te, aUmed)tiger ©otteS @on,
V>nb beg cirigcn Q3ater5 ebcnbilb, @ott rnb ?[Renfd), bet
bu fiir rnfere @t"tnb am (5reut^ gcftorben bift, rnb n)iber*
umb an^ bem 3;obe rffcrftanbcn , rnb Icbefi rnb rcgireft
in ctingfcit, ^nh bift jnm 9}?ittler tjnb @nabenftuel rer*
ovbnct, rnb t)aft gefprocben, ^omet ju mir, aWt bie \x
geingftet wib beiaben )ei*i, 3d() tvil euct; crquicfen, 3d£)
bilte bict), bu troUcft mir gncbiglid) meine fitnb rergeben,
VKb fitr mid) armcn Siinbcr giirbittcr fein, vtib mid^
gcvcd)t madtjen, rnb mit beincm ^'^ciligen @cift, jum etri*
gcn ?eiten ^(itigen rnb regicren. 1)u tt)oUcft aucf) fiit
rnb fi"tr -in biefen l^anben bir einc ctvige Jitird}e famlcn,
^^nb tvoUeft gute JKegimcnt geben, rnb rn(3 tviber bic
Z(n\d bctvarcn, 3Bie gefpvod)en ift. 2)er <Bame bet
gvatvcii trirb ber €d)Iai:gcn ben i?opff jertrettcn. S3nb
bu ^(SOiOt 3t)efu (S^rifte, aUmcd)tiger @ottc^ (£on, ijaft
gefprod)en, 3?iemanb trirb mit mcine (£d)cflin au6 meU
nen t}enben teiffcn, ?tmen.

5*

LXXXVII

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

LXXXVIir

D (Fwiger, aUmed^ti^cr ^eifiger @eifi, ir>a't{)iifftii3,
ftjitii] »nb feuic^, ter bu vom euMgm SSater vnt> cwigen
©on au6i}o^eft, »nb imvbeft cjefanb in bev ©leubigen ^cr^
^en, in jncn frcub an ©ott, ernftliu)e anruffung, U\i\d)>
l^cit, iMib alle Suc]enbcn anjujiinben vnb ju unvcfon, 2Bie
@ott fpridit, 3d)" wil t>ff bie (Sinwoner ^erufalcm an^^
Qicffen ben @eift ber (Mnaben »nb be6 ©cbetS, 3c^ bitte
bid), bu woUeft in :neincm l;er^en wo^nen, vnb mcin l)cv^
ju rechtcr befcvung ^u ®ott, ju red)tcr @ottc^ fuvd)t, ju
tcavbafftiger Sere vnb ©laubcn, Dnb jur i^ieb ju @ott
treiben, t»nb b.ivin mein tjcxi^ feft madben, ba6 id) bcn
tvavt^afftigen ®ott, 5^ater i^nfev^ ^^(S?}i3i9? 3&eiu (Sl)vifti,
»nb bcn 8on S^eium Sfcriftum bcn -llfittler, t)r.b bid)
,^ei(igen (*)eift, red)t erfenne, ved)t ei)rc, v)nb red)t anruffc,
Dnb am ^(L^9iJ)i9? (5brifto, burd^ beinc tvirrfung, troft »nb
{)offnung tiabe, 5SoUeft aucl) in mcinem t)erl)ci, aUei ge^
^oriam geqen d^ott, gebult, {eufd)t)cit, vnb atle 2ugenb;n,
tvirrfcn, onb micb ftevcfcn »nb bemaren vviber aUe Xeufc!,
itiibcr nUe lugen, «nb iviber aUe boie anrci^ung, ba3 id)
nid^t in irt^um tnb in fiinbc faUe.

2)u ^eiligcr ®eift ve5 ervigen 55ater3, 'onb eit*ig?n
6on0 jlfiefu (l^rifti, tuoUeft au<^ in ber 5iir^cn @ottc(?,
in ber ^^rebiger ber^cn txjobnen, t>nb fic ^^u (botM licbe, jur
SBar^cit vnb (^inigfeit leiten, t^nb burd^ fre ^rebigt freff*
tiglid^ bcr ^)J?enfd)en I)er^en ju@ott bcferen.

2Bottcft auc^ in bcr weltlid^en 9?egenten fier^en wof>*
ncn, fie ju ©otte^ (ieb, jur gerect)tigfeit, lugcnb unb frie*
ben, t)nb ju feliger regierung treiben, »nb barin ftercfen.

X)iefe6 afle3 ivoUefi gnebiglid) u>ircfen x>ou inegen
be« ^JPiittlerS Dnfer^ «^errn S^efu Sf)rifti, 2lmen.

D SlUmc^tigcr, it»arl)afftigcr ®ott, emigcr tinb eini*
ger ^^ater m\ex6 ^eilanbcS !36efu S^rifti, fampt beincm
eingcbornen <Bon, »nb ^peiligen @eift, @rfd)affL'r ^;met5
t»nb ber (Srben, ber (S"ngeln t>nb ^>Jieni'd^cn, tmb aUcr
Grcaturcn, bcr bu bift aBeife, @utig, ®ercd)t, SCarbajf^
tig, ^ein, ^Barmf^ev^ig cnb grei^nnUig, 3d) ba.icfe biv mit
^cr^cn, fur ([Ui gnaben »nb n)oItI),Uen, bie fo intl imb
io gro^ finb, ba^ man fte nid^t erjelen ober gnugfam
bcbencfen fan.

G^rftlic^ aber bancf id) bir, baS bu bici) gnebiglid)
ben 9J?en'"d)cn geoffenbaret i)(\ft, vnb f^aft beincn licben
(Son 'jl)efum ($I)viftum jum 'iWittlcr, 33eriuner t»nb Scligj
mad)cr gcovbnet,- t)nb ju t>n^ gefai.b, vnb nnlt ini^ buvcl)
jn fclig m.K{)cn, J*")aft aud) ba^u bcin (Suaiigclium g;ben,
vnb famlcft ein eivige it'ird)en, onb t)eiligeft fie mit bei^

nem ^eiltgen @eifl, ju ett>iger (Seligfeit. ^aft audt) midi)
avmcn Sunber, ju bie!'cv gvoffcn gnab beruffen, Snb oer>
gibcft mir meine fiinbe gncbiglid), t»nb nimeft mid) an ju
gnabcn, t>mb beine^ (Soni^ nnUen, t>nb neigcft mcin ^er^
mit glauben ;;u bir, buvc^ ben ^ciligen ©eift. @ibe^
t»n5 aud) leben, gefunr^cit, narung , (5t)viftlid)c regiment,
redirc Serc, 53en)aveft toiifcve arme ^inblin t»nb »nferc
.i^uttlin.

?^ur bicfe onb anberc n>o{tf)aten, bie ic^ leiber nid)t
aitc bcbencfcn fan, bancf id) bir mit .^cr^en, 93nb bitte
bict), bu n^oflcft mir gnebig fcin, fmb bcineg (gon^ roil?
len, !Da^ icb nid)t M^ bctn fcinb t>nb leftcrev in cDigfeit
venDovffen UHrbc, €o;ibern t)abc in enngfcit freube an
bir, fnb moge bir ewiglid^ bancfen, vnb bid) preifcn,
2imen.

S3on 2{nruffung t)er fleftorknen
^eitigem

Sji^ au^ recj)t, ba^ man bic gcjtorbenen
^ciligen aniuffct?

21ntn)ort, Dic gefiorbene ^OJenfdben anruffen, ifl einc
6ffentlid)c ^eibnifd)e Slbgotterci) tnib fd)rerflid^e ©unbe,
t>ab verblenbung ber red)ten Slnrufjung. 2)enn atfo ifl
gcfd)vicben, aT?att. 4. !Dcn ^^(SJK^Sf? bcinen @ott fohu,
anruffen, ttnb fm aUein bienen.

^iefc ttjort gebicten offentlid), ba3 man aUein ®ott
anruffcn fol. 3?nb folget barau^, voa^ C06ttli(f)c 'J)J?ajeftet
gcbeut anjubetcn, ba^ ift gciri^Iic^ @ott. 511^, ben
i|)(SDi9i?^ (SI)ri|}um gebicten, bie @6ttlid)en Spriic^ am\
jubeten, iDarumb ift'^ flar, M^ er n)art)afftiger @ott ifl.'

3?nb mag ju anteitung ber ?eute, biefe t)rfad[) babc^
gcfagt mevben. SBcnn man cin onfic^tbar mefcn anrufft,
fo ^elt man baffclbig fiir aUmcd)tig, 2113 nemfid), ba^ c?
aUer 3)ieni'd)en ^cr^cn erfenncn fonne, t^nb snterf^^cibcn
^eudbefcy t)nb ^er^fic^e anruffung. '^u ift gcn>i0fict), bad
aUciu ®ott aUmcd)tig ifi, t^nb aUein bie f)cr^en cvftnt
vnb rid^tet. Darumb ift^ offentlid), ba^ man aUcin @ott
anruffen fol.

'Die anber »rfad), 1. 2^im. 2. ifi gefd)rieben, (SS ifl
ein ciniger l)?ittler, jn)i;'cben @ott onb ben l\Renfct)en, bet
l>)?cnfd) (if)riftu5 3f)efu§. 5Snb gc^oren »u bc^ ^jD^ittler^.
C^l)re, bicfc ^^nnn) emptcr, Ta^ cr bcr vf)oI)epvicftcr \e\)/
ber in ba^ Jp)eiligft)um gef)ct, tab ift, bcr ®otte6 ^cMm-
fid)cn ^at^ t>nb nnUcn fif^et, erfcHnct aud) aUer Wem
fct)en f)er5>cn t)nb feuffl>cj., 3)arumb ift cr aud; @ott. 3tem,

LXXIX

II. EXAMEN OKHINANDOEUM.

LXXXX

ba^ fr vn3 nit6 flottlid^em iRat jitm ^S^rfuntr, ®natcn='
ftucl t»nb gurbittev ijcov^nct iVy, ta^ ))m tie j]6ttlid)e
?)?aieftet, vmb bieie? ^jcrmnere unllen, Qncbii} fein, »nb
»n0 erI)6ren.wi5Ue, -i^nb ba^ m^ ticfeS burcl} ©ottc?
n>ort «ertiinbicjct feij.

iDarumb foden it)ir* in aller ?lnru[fung biefcn einigen
a}?ittlcr, bcn ^($^)ir]^}? 3t)eium (S[)riftum anfcbaWcn, vnb
t)ff jn v>crtran>cn , bad t»n6 C^Jott gnebig fein, mib er^o^
rcn troUe, umb tkic^ W\ttU'x6 »inUcn, bcr in ba6 ^ei-
Iii]t{)um gct)ct, t)nb ©otico rat »nb nnUcn aUcjctt an-
fchawct, (Sil)et aud) vnfere f)ei^cn lonb fcult^en, 33nb ift
ber ^^erfiuier, 9?emlid^, ber Son ©otte^ 2^m^ (5^riftu3.

!Darau^ ift nu flar, ba5 graufame Slbgotterei? ift,
anbere 93nttler, ncmlid) bie gcftorbcu'' 5J?en''d)en ju tld)?
ten, vnb burc^ anbcre cinen jutvit ju ®ott fiirncmcn,
©nb ber gottlic^en ^Waieftat eine anbere orbnung mad)en.

tJie britte i^rfad^, '!!0'?an fol feinen ©otte^bienf^ »nb
anruffung in bic ^ivc^e einfuren, one ©otte^ n>ort. 9?u
ift offentlid), ba§ t>on bcr gcftorbcnen ^\)?enfd)en anruffung
fein ®otte6 tvort, ober (Srempel, in ®6ttlicl)cr ©ct)rifft
au^gcbrucft ift.

!I)ie vierbte wrfa^, 3n ber Slnruffung fol glauben
fcin, ber ®ottei3 wort ficibe, ba6 ®ott foId)er bienft 0e==
fellig fe^. !Da$ fan in ber geftorbenen ^eiligen Slnruffung
QU(^ ni^t fein.

5tu5 bietem aUen i|l flar, bad gantj notig ift, bcr
geflorbenen f)ciligen anruffung ju ftraffcn, »nb ta^S SL^oIcf
jum «!^(^9??)i9? (S^rifto ^u n^eifen. ^nb wien>ol jtjunb
»icl 6op^iftercV gei'ud}t mivb, biefe Qlbg6ttild)e, ^cibnifd^e
0en)onf)eit ju er^alten, Bo ift bod^ offentlid), ba^ baburc^
ba^ ampt be^ J2)(^J)i;K9^ (5I)vifti yerbltnbet tvirb.

3tem, fo jemanb bie I)eUigen 5)?cnf^en aud^ als
^elffer anruffet, nie loiel 3bepfilic^e gefeng^ lauten, ber
macbt 6ffentlid) Slbgotterei) ang incn. 2Bie bie ^ciben
aUerle^ 2lbg6tter gemadjt f)abcit.

2Bie aber »on ^cn ^ciligen rec^t ju prebigen fev),
ba3 nu-rbcn bie gelarten ^aftorc^ '"elb6 nnffcn, -i^nb mag
man bie anbern bevic^ten, 9?cmlid), ba6 nian bie ^iflo*
rien teon anfang lerne, irelcben 'iWenfd^cn ftd) (Mott gcof^
fenbaret ^at, lonb fcin 2Bort gegeben. ^i>nb nH'ld)e ?ere
ju febcr jeit bie ^ciligcn gcprcbigt t>nb gcftrittcn f)aben,
bao nnr burd) fr jeugnie^ gcftcrcfct nuTbcn. 3tcm, nne
bie ifivd)e fiir vnb fuv initcv bcnv^ireut^ gcrocfen fci^, vnb
0(cid}n^ol buvd^ (^)6ttlid)e ^>}?ad)t erl^altcn ctc. IMtb foUcn
bie gelarten ^^^aftorcg vff bie anbcrn ad)t I)aben, baS nidjt
in foldie ^^rebigt irt^um eingemenget mevben.

3Son bcu (Seremonien, Me \)on SKem
tct^eu in icx ^irct^cn erba^t fmb*

Sft^ auc^ xc6)t, H^ bte 9)lcnfd)en cxii6)tet

l)abcn, untcrfc^ieio ber (Speife, bellimpte tage

ju faficn, ®^e tJcvBotcn, SDJunc^erct)

auffgeric^t? etc.

2lntn>ori, iS^ ift tnret^t lonb Slbgottcrct), tia^ ^'Wcn*
fc^eii auffcr ©otte^ n^ort, ?ere t*on ®ottcg wcfen t*nb mU
lcn, ober ®ctte0bicnft ertict)ten. 2)enn bie SfJegel ift
gan^ offcntlid), ^33^-ittl). 15. 33ergebli* el)ren ftc mid)
mit ^Weni^en geboten. ®ott n)it crfanb, angcruffen tinb
geef)rct fein, nnc er \id) felb6 au6 groffer barml)cr$igfeit,
burcl) fcin 2Cort geoffenbaret I)at. Slber mc ber 3;eufel
bie <lQem im 4-^arabig t>on @otte6 wort, auff eigene ge*
bancfcn frtret, alfo ernad), I)abcn bie v!P)ciben ®otte6 n^ort
oerlaffen, »nb graufamlid) eigene fantafeien oon ®ott
ertic^tc!. ^no mandjtvlci) ®6ttcr vuD njcrcf furgencmcn,
dnblic^ aud) lD?enfct)en jum Dpffer getobtct ttc.

Sllfo fmb bie i?c§cr »nb ^Df^abometf) , aud) burd) bie
^eufel getriebcn, "onb t>on ®ottci3 n^ort gcnnd)en, tmb I)a«
ben anbere @6tter t>nb anbere ®otte>3bicnft gemad)t. Q3nb
mit biefer njeife fd)Icid)t aUejeit blc 5lbg6ttcre^ in bic
5iBcIt, fo man loon ®otte6 wxt Weic^et, tinb folget eignen
fantafeien.

5lIfo f)aben S3apft »nb 3J?und)e @otte6 wort «crlaf*
fen, t)nb cigne ®otte^bienft t>ffgerict)t , C5I)e »crbot, l^nter»
fd)ieb ber fj^cife, «^ciligcn anruffung, gcb»t t>on erjelung
ber ©iinben, vnb 6atiSfactio, 35epftlid)e ^JO^cfS, ^})iund)e#
re^ etc. Qinb I)aben an fold^c jre n>ercf biefe lefterung
angcf)cnget, bvi6 bicfe twcrcf fcrgcbung ber fiinben t>er:»
biencn. "5Beid)e5 ^ffcntlic^ ift bem ^(J^3i3fi (S^rifto fcinc
eigene ©f)-e geraubet.

!Diefc irtt)um fol man ftraffen vnb vcrlaffen, S?nb
bieien 9?egcln folgen, ^iBer ein anber (Juai^gcUum prcbi*
get, fol verfluc^t fcin. 3tcm, 'Man fol ®ott mcl)r gc*
^orfam fein benn ben ^IRcnfd^en.

2)arumb foltcn roir jt^uiib md) 23efentni3 tl)un, 9?id}t
bie 33epftlid;en irtbum, 3nterim, SBiberteuffcrev etc. an^

XCI

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

XCII

nemen, ©onbern in reiner, gottlicber Sere be6 (Sunngelii
Meiben.

9Snb fotten @Iaub lonb SCercf burcb ©ottcei 2Gort
tegirct werbcn, \vk bcr ^vopt)ct fpvid)t, Lucerna pedi-
bus meis verbum tuum. Q3nb fmb aUt (^efeu, bie
tt)iber (S)6ttlicl)e gcbot ftrciten, muedit.

5\arumb, alle bie ^crfoncn, njctdben ber ©bfftanb
notig ift, foUcn in (^t^cUcbcr fcufcl)eit lebcn. !I)cnii ®ott
jiirnct ernft(icl) t)ber rn^uctit, i?nb alle t)ermifcl^ung nnbcr
feine (Sebot. Gr fclb ift rcin t>nb feufd), ^iJnb unl, bag
h)ir jm glcicfiformig fein, nad) fcincr Drbnung, vnb »11?
terfdjeib mcrcfcn, jnnffd)en ^eufd^cit »nb v^njud)t, U.^nb in
erfcnnen, al3 cinen rcincn (S3ott, bcr ^cuidicit licbct, inib
bagcgcn nnffcn, baS bie Jeufcl vnrcine ©ciftcr ruib , vui'
trcibcn graufam(i(^ ju a((cv!ct) tnjud^t onb 35(utfd)anbcn,
®ott jur fd)madb t»nb ocvbric^, lonb bcn armcn 4^?cn!dicn
ju fdiaben. Xem jie unffen, baS fecr groffe ftraffcn ,\eit^
I!d> vnb cnng(id), nad^ bcr t)njud)t fo(gcn, tr>ie bic ftraffcu
©oloma, snb bcr (Sanancer etc. beiiH'ifen.

2?nb ift bod) ju bcflagen, ba6 ber IJeufcI bie elenbe
9}?enfd)I.d)e 3f?atur, fo mand)crlcv ju graufamcr vnrcinigr^
fcit trcibct. ^-nb ift noc!^ mcljr ju bcKagcn, bad foid}c
Sunbcn gefitcrcft i^nb gcmcbrct n>evbcn, burc^ bicfcn
fd)cin, bae bie Scpft tmb *}3?und)e, bag (5t)ci>crlot fiir
ein befonbcr ^eitig iverd furgeben, \»iber f(are 6ffent(id)c
(DotteS ivort.

Darumb fol ben ^ricftern t>nb ^erfoncn, bie in
^lof^ern gcn^efen fmb, e^clid^ ju iverben, nad; (5f)vift(ict)cr
orbnung, jugciaffen fein.

93nb follen bie ?cut )oon anbern SO?en''d)en gcbotcn
in bcr 5iird)cn, audb ^'''C^t »ntcrrid)t wcrben, ba^ ftc wif*
fen, ba^ aUcin bicfe wcrrf (^jottc^bienft finb, bie ^)ott gc*
botcn bat, U^nb a(fo a((dn, fo fie in rcdbtcm glaubcn jum
J^(S1R?}i9? (SI)rtfto gefd)el)ert. ^Bnb mag man bie »nnu^cn
Gercmonicn gan^j vntcrlaffcn.

5Iber (SontagS feier, t)nb etlid)e anbcre 5^cft, t)nb
orbnung bcr ^^iftcricn, bcr jeit nacJb, im Icfcn, ftngen,
^^rcbigcn, 21(6 t>cn bcr ©cburt (^^iiftt, ?cibcn, U>ffcrftc()cn,
,^imc(fart, Scnbung bcg ^ci(igcn i^Jciftcg ctc. ^aitcn unr,
2)amit 6ffcnt(ic^c, c^r(idbc »criam(ung blcibcn, ju crbai-
tui'g bc^ 6ffcnt!id)cn '>VI?iniftcrii tnb *|?rcbigampt6. !Denn
Une brobcn offt gcfagt ift, ^)ottc6 unlle ift,' ba6 uin (^uan-:
gctium 6ffcnt(id) gcprcbigt ucrbc, U.^nb erl)c(t ba^u fclb
gncbig(id) cl)v(id)e pcrfamdmgcn. 3'it aber »nb ftunbcn,
Icfft cr bie ^4-^aftorcg, fampt bcr 5fird)en, nad) gc(cgcn^<'it
ovbncn. 9^nb fol fo(d)c Dvbnung rcd)t t>crftanbcn u^^cvbcn,
ba6 bie gcunffen bamit nid)t vcrunrrct tvcrbcn, ynb bcn-
nod) bac< ^.^rcbigampt, reid)ung bc6 ©acramcnt^, fempt(id)
®''bet t>nb !t)ancffagung, jftd)tig!id) gel)altcn ivcrbe, 5^nb
M 5^oIcf gerne »nb tjlciiftg babev fci;.

aSon 6t)tiftlic^er grei^eit

mi^ tjl (T^njllic^e frci^cit?

5lntwort, (£f)rift!id)e fvci^cit ift crft!id) bicfe bof)^ Pn*
au6fpvcd)tid)c gr.ab, ta§ u>ir cn t>nfcre vcrbicnft t>mb bc3
^(S9i))i^J? Gbrifti uiiilcn, t>cvgcbung bcr (giutbcn babcn,
inib gcrcd)t finb, bag ift, ^iott gcfctlig, burd) bcn glau*
bcn, cb g(cicl) in bicfcm cicnbcn lebcn nod) »ic( fd)U)ad^eit
t)nb Sunb an t)nd f(cbt.

3?nb ^neitcr ift bicV g'eif)cit, ba6 bcr S^m^ (Sf^xu
ftu6 idb, t>n^ au^ bcr ^^cdc jcud>t, tnib tvoft onb Icbcn
in iniS U)ircfct, tnib gibct t^n^ fcinen ^ci(igcn &dft,
fdnl^t t>n6 unber bie 5cufe(, t>nb crt)clt t>n6 uninberbar*
(id), t)nb gibt t>n6 inb!id) cwige Sctigfcit, barin uiir gan^
x^on (Siinbcn, Job, Jcufc^n t>nb atlcm c(cnbc frc^ ftnb,
tnib ^vi^ocn cwigc^ ?cbcn tnib cu>ige (^iercditigfeit. U^on
allcn bieten fad)cn rcbct bcr ^(JOi^Jt, ba er fprid)t, 2Ccnn
cucb ber €on frci) mact)en unrb, fo feib fr t»ar()afftig(id)
frci).

(Jrnad) folget aucb biefe ^Vreibeit, ba^ S^riften nid)t
fodcn bc!abcn icin mit bcn (Scrcmonicn, obcr ^4?i"irgcr(id)en
Dtcgimcnt '')Jlc^\. 3tem, ta^ fic nid)t foUcn gefangcn lcin,
mit ^crcmo-nicn oon "J)^-n d)cn gcovbncr. Sonbcvn t'o(!en
unffen, t^a^ fo(d)e Scrcmonicn von 9J?cn!d)cn gcmad)t,
nid)t ^~*ottcebicitft ftnb. Tag aud) t>ntcvlaffung bcric(bi#
gcn nid)t Siinbe t"ci). SBic (£. ^j3au(u^ iprid)t jun (So--
loffcri: am "2 (Sapitct, 9(icmanb fo( cud) rid)tcn t)on pn*
tcrfct)icb ber fptife, obcr tvancfc^, ober von Bci»'ttagen etc.

SScn ben brcicn teilcn im ©cfc^e SWofe*

(S-6 i(} f)od) notig, ba6 alle vcrftcnbige (5[)rift!id)e
mcn''cbcn, bauon cin ,vm!idicn t>cvf«aiib I)abcn, u^ie t>nb
U^uvimb (S^ott ba^ rcgimcnt jitacl a(fo mit UH'(t(id)cr rc*
gicruiig, an cincm g^unffcn ort, t>nb t>ff bcjltimptc jcit
georbnct f)at, 53itb ift bicfe^ bie ff.rncmcftc prfact).

©ottc^ allcr gncbigftcr u>ille ift, ba^ unr fcincn Sort
3I)erum (5t)viftum cvfcnncn, tntb t)ml> biciV^ unllcn, i'am(ct
er jm fur tnib fiir einc ifivdt)c, in mcni'd)!id)cm gc''d)(ec^t.

2)amit nu gcu^i^ U)cre, r:o bcr ^6"?)?))? 3I)efu^ (5i)ri#
ftuS folte gcborn un-vbcn, tnib prcbigcn, lcibcn, an^ bcni
tobe u>ibcrumb in ba^ (cbcn t>ff.'rftcl)cn, tnb ^Wivafct
tf)un, jum J'ugni? bcr Scrc, I)at @ott ba^ t)o!rf ';3frac( v>ou
a((cn ^cibcn abgcionbcvt, t>nb bicicm ^i^o(cf cin cigcn u>c(t*
(id) 9icgimcnt i^cftcllct, pnb einen €tam bavin erncnnct,
ou^ u>elct)cm ber «iP^^-ilanb 9)(eifta6 folt gcborcn un-rbcn,
t>nb f)at jnen ein pla^ eingebcn, ber tuol bcfant geu)e|en,

XCllI

II. EXAMKN ORDINANDORUM.

XCIV

jWiffdien ben befantten »nb groffefien .^cnigrcicf^cn, Slffw-
ria, (*t)albca, ^o^pto, fd)ier ttff bcm mittd bcr (Srbcn.
QSnb t)at (^)c>tt gro^e i^ivafel fur iMib fm, in bicfcm ^^olcf
offcntlid) gctf)an, 2)a3 man gcwif^lic^ nniftc, ba^ bicfc ci#
nige Scre rccl)t n^crc, tDcld:c in t^icfcm iColcf burd) fcine
*i?rop().'tcn gcprcbigt ift, cnb ba? in bicfcm ^Boid bcrgon
(^ottc(3 crfd)cincn wurbe, mib fcin grog rounbcrbarlid)
SDercf au6ri^ten.

Taju l)at @ott i>lfo bicfcm 3Solcf ein euffcrlid) 9te*
gimcnt gcfaffct, bag oom Slug^ug au^ @g))pto, bi3 jum
Seibeu »nb jur »ffcrftcf)ung (Jl)rifti, 1543 3ar gcftan-
ben ift.

3Snb ift aud) ein befonbcre tDott^at &otk^ gcwefen,
ba6 er alfo eine g:u>lffe ©diulc ))ffgcrid)tct, onb fo lange-
jeit er{)altcn f)at, 2)auon man gcivi^lid^ g^unifft ^at,
ba^ barin g6ttlid)e wart)eit, onb ettid^e red;te Screr, fiir
t)nb fur ju finbcu ivaven.

5lBo nu u^etttic^e 3?cgimcnt ftnb, ba miiffcn S3urgcr#
lid)e gefc^ fein, t)on gcvic^tcn mib ftvaffcn bcr groben la^
ftern, oon (^rbfd}afftcn, oon fcuffcn »nb oevieuffcn et.c.

•i^nb fcamit biefe^ 5Bolcf, mit 6ffentticf)en ftaren tonter*
fd^ieben non bcn ^l^cibcn abgefonbcrt vccrc, ftnb babci)
»iet (Scremonicn, i>on »ntcrfd)icb bcr Speife, t)on ^e\Un
t»nb Dpffern, gcovbnet. 33nb bicwcit ber ^}J?cfrias3 ^at in
biefem ^JSotd erfd)euu'n foUcn, finb bie Scrcmonicn ju
gleid) ^Bilbcr vnb erinnerung gcwefcn oon ^D^cffia, 2U3
ba^ Dftcrlamb etc. i^ab ift in fmnma ein fecr fd^on,
jicrlicl^ 9{cgimcnt gen)efen, beegtcid)en fonft »ff erben fein
£6nigreici) gcfct)cn ift.

9?ebcn bicfen ;^u>eien tciten ber @efe|, bie man ncn*
net ludiciales «nb Cereinotiiales, f)at bicfcs 55otcf nod)
anbevc, weit ^oticv onb notigev gcbot gc^abt, 2)ic nic^t
ein »evgenglid)e Dvbnung ftnb, (£onbevn cu)ige wcis^cit
©ottc^, bic mit cincm fccr fc^wac^cn namcn gcncnnet
tvirb, Lex moralis, Snb finb bic '^eiim ©ebot, Die
man abcr ocvftet)cn fot, it>ie fte @ott fetbg buvc^ ben
^(S9ft3i9J (5t)viftum, r>nb buvd) bie ^vop^ctcn wnb 2lpo*
fteln erflcret ^at.

9f?u ^at (SJott in biefem rcgimcnt Sfvacl befonbere
ftraffen lonb gnab erjcigt. Q^nb u kwot ein tcit bauon
gcriffen ift, fo ift boo) juba fo lang bticben, bi^ ber
Son ^otte^ vnb ^eitanb crfd)icnen ift, fnb in bicfem
SSolcf offcutlid) geprc^igct t)at, onb ^cugni^ gcgeben, Tlit
groffcn ^33urafeln, vnb ift cin Dpffer u^ovben, t>n^ au6
bem tobc ivibevumb in baes leben Dffcrftauben, lonb l)ai
ben ^eitigcn (S)eift gcfenbet etc.

3)arnad) ^at @ott bicfc^ Otcgimcnt nid^t lengct er*
^nlten. <^at aud) bamii bcr 2Bett ein fd}ve(ftid)e jcugnig
t)nb erinnetung, iuie er ben ongtaubeu t>nb anbece «Sun^

' bcn ftrafFcn u>olIe, furgeftetlet. 93nb (inb Serufalem t>nb
nnbcre 3tcbtc, buicf) bie Otomer graufamtici^ jerftotet

tvovbeu.

•Damit ftnb gefallcn jrc locrgengtid^e @efe§, ludicia-
les t»nb Ceremoniales. Q3nb ift in fcincn it)cg @ottc9
ivillc, baS man bicfelbigen wiberumb t)ffrid)tcn fot, S^ie
cttidt) mal vngclarte, t>ffriivifd)e l^O^-nncr, ftd) snterftanben
^abcn, bic gcu^6nlii"^cn 9i6mtrd)en 9tcd)t abjutl)un, t)nb
mit bcn l^anbgiitcrn anbevc ovbnung ju mad^cn. 22ie
l\}h"in^cr t»nb @trau5, mit fatfc^cm fd)ein beS 3ubilei fur*
gaben, bie (Scfer folten frei) fein etc.

5lud) l)at ber 33apft, nad) ben ?euitifd)en (Seremo*
nien, affcnU)cvcf gemad)t, ^at fict) ju 2lt)avon gemad^t,
^at untevfd)teu ber ©peife geboten. ^at furgeben, bie
^>}?und)e tueren S^lajarei.

2)icfe t>nb altertet) ber g^eict)en jvtt)um ju »crt)uten,
mu6 man X^wim tvart)afftigen tmb notigen t>erftanb in bet
.^ivd)cn ert)altcn, ba^ bie Scuitifc^cn (icremonien, t)nb
^urgerlid-)en gefe^c in 9)iofe, bie nid)t t>on 9^atur in
atlcv l\Jicnfd)cn ocrftanb gcpftan^t ftnb, jr enbe f)aben mit
Serufalcm, 23nb binben t)n6 gan^ nidt)t.

2)iefe§ t)aben bie ^J3ropf)eten juuor alfo verfunbiget.
''Snti ^abcn bie Slpoftel femptlic^, in 2lctiS cap. 15. ein
crnftlid) 2)ccrct bauon gcmact)t. ^^nb f)at ^autu0 jun
©atatern t)nb fonft, ftd^ gnugfam bnuon erfleret.

©0 fvagftu nu, !l)iett>eil bag (Defe^ 'iDJofe gc#
fatlen ift, t;nt) ift j^unb nid)t ©linbe (3d)U)einen
flcifd) effen, SBavumb finb biefe tuercf fiinbe, bic
n?iber bi? 3'^^''" 9^^^^''^ ftn^/ 2-obfct)Iag, ©^ebrud^,
ftelen, falfc^e (Sib tt)un? etc.

3)arauff fol man U^iffen, ba^ biefe i^ere, tt)eld)e gc*
nent ift Lex moralis, obcr 3^^^" gebot, in rcct)tem t)er*
ftanb, nid)t cin vcvgcngtid) (^kiei^ ift. ^^t auc^ nid)t erft
mit ^D?ofc angcfangcn, (?onbevn c6 ift bie ett)igc, t>nu)an*
belbare ttjcis^eit in (^ott fctb^, t)nb bie etvige C^egel ber
(4)evcd)t:gfcit, iu feincm (S6ttli(i)cn txnllcn, bie er au^ «n*
augfprccblid^er giitigfcit, in bie tjcrniinfftige (Srcaturcn ge#
bllbct ^at, 93nb ^vU fte bavnad^ atle^^eit, fiir t)nb fi"ir in
feincr £ivct)cn, t»on Slbam^ jciten an, mit feincr ^rebig
erflcvct t>nb cr^otct, ba^ n)ir tt)iffcn fotlen, tuie er felb^
ift, 9?emticfc U)cife, giuig, wavf^ajftig, gevccj)t, fcufc^, 35nb
ba6 er moUc, ba3 bic t)crnitnfftige (Srcatur im gtcid^f6rmig
fein fol, 'Davumb ev jv bi.ifc ^ot)e SBci^^eit mit gctcilet
I)at, 9>nb ^iivne graufamlid) tuibcv altc^, ba^ bicfer fciner
ttnuianbctbavcn 2Bci6bcit ti>ibcrU)crtig ift, mib jerftcre e6.
SSnb ift bevl)atbcn biefc 2Bci§t)cit tnib 3tcgel in @ott, fiir
tnib fiir, ba^ u\-irt)afftige t>nb fd)rcdflid)e orteil in @ott,
tt»ibcr bie ©unbe, ba^ ift, u>ibet alle^, ba^ biefer 2Bei6'
.^eit tviberu)eitig ift.

xcv

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

XCVI

!Dnntin6, n>ie biefe 5Bci^f)fit fiib 9togeI in ®ott
cYoxQ ift, fcfget, baei ©ott nicbt gef;(:it] ift in euMi]fi'it,
t>nt ift Siinb, uni^ bcriVlbii^on UH'i^{)cit iMib 9iei]t'l in
©ott unbiTWcvtiq ift. 2l(^ 5ib(j6tterti), 2ob|fl}(at]/ (&l)e-
trud), fte(en, fatic^e @ib t()un etc.

9Snb bamit u>ir ^K^cnl^djen biefcS vrteii unber bie
^unbe u^uftcn onb (]ro(3 adjtetcn, ^at ®ott bicie feine
^"'eigbeit rnb ?ii(c\d mit fo inclen grcffcn jcid^^en in ber
5(u6fiuun3 au^ ^"Bi}pto bcn '}J?cnid)cn furjjetragcn , ^nb
be^eugct, ta^ cjcmi^lid) er fc(b a{'o fep, inib u^oHe jer*
ftoren, wci^ biefer feiner 9Seig()eit t>nb feincm SBiUen
unberu^ertii] ift.

33nb Ijat oM cin twcifer 5}?eifter, bie (Eumma orben*
tid) in jc{)en (Spri'id)e flefaffet, bie man aber a(io ccvfte.-
^en iol, une cc fte felb erficrct ^at. Tavumb lraud}en
unr bieien namcn, ^ct)(n gebot, fo offt unr t)on bicfem
emigen, vnwanbctbaren ©efi^ ribcn.

SBa^ nu (Siinbe ift unber bicie gottiid^c, eu^ige
9[Cci^()eit, ift funbe in cuncjfcit, r»nb ift C^)oU nid^t gcfcUii].
2)a6 abcr bcnnod) (Mott rn^ arme ^JlJ^enfciicn annimet, bil*
Iid)t er bavumb bie 'efinbe nid)t, Sonbcrn ev bat feinen
gcrcdUen inib i]voffcn jovn bev()a(bcn i^ff feincn (Eon ,^()e^
fum C^{)riftum au6(]c(]cffcn, vnb bcffcibiijcn ^eibcn, ber
t)n:d}uibicj wax, fur ion6 jur bejaiung a;ujcnomen.

5)iefen {)cim!id}en unmberbariidn-n 9?at, tt^crbcn unr in
ftt)i>]feit bci; C^)ott ficvcr cvfcnncn, Tcnnod} ioUm u>iv in
bieiem ^cbcu, a[6 bie iiinbiin anfa(}cn, biefe Qottiidr^e
Sere \\i lcvncn, «nb ju betract>tcn, Xa^ tt)ir bc*bcnrfcn,
ba6 8unbe eine jjraufame fd^rccfiid)c jcvftcvuni] ifl. ^M;b
bajjecjen, ba^ biefc<3 ))ber''cbUH'ni](idH' cjvcffc 53avm(u'v^ii]j
feit ift, ba§ t)n3 ©oft benncdb annimct, bod) aiiD, ba4
fein (]ercd)tcr \)nb cjroff^r jorn v^bcr ^cn intidnllbiijen mib
licbften (£ou au^qcijoffcn unrb. 2)auon rcbct 4^auluf',
'i>a er fvrid)t, (rratia exul.>erat supra (lelictuni, Tie
(^nabe ift mcd)tiqer bcnn bic eunbe. i^nb a( o uvvbcn
tt)ir frci), buvd) bcn Son C^iottci?, t»om euni]en ]ovn, n\U
d}en bicfig j^ottlid^e CMefctj, baf^ ift, (^iotfc^ UH-ic*()cit »nb
(]cvcd}tii]fcit t>ff ini^ f}ctte auc^ijoffcn, w nn bcr ^(SSi^t
(i^riftui3 nid}t ^^(ttticr t)nb ^iBcr.iincr u^cvb:'n luerc.

^'Bcnn nu <S. ^^au(u3 fpriifit, U)ir finb (cbi(] ron
biefcm (i)cfc6, (So tnrft (}c innt bcr cunqcn flvaff, lo unr
burd) i](aubcn an bcn ^h^-^i^^i^J^f (^bviftum t)irvjcbuni] bcr
Silnbcn, intb (^ntab criancjcn, intb mit feiner(ycrcd}tiijfcit
bciieibet rocrbcn.

3?nb bleibct 5U (j(cicf) &ottc6 euncje Weif^bcit rnb
©crccbtiijfcit, bcr unv fovt()in (]''hovfam iVin f?((cn. 3.M'.b
U>ivrfct bcv 'Scn ^icitec'' filbft in ruti Vcbcn, tnib ijibct fci^
ucn 4")cilii]cn (^)cift, bai^ bcv ijcbovfam aiikjcfanijcn UH-tbc.
SBnb jevbvic^t (^ott liefen fiinbiijcn ^cib, bamit cr bcjeu-

get, ba6 jni bie Simbe nid}t QcfeKicj ift, t)nb ba^ er fic
Qcirieilid} ,]cift6ret.

3)arumb fclfen bie ?t?rcbicjer bie ^djcn cjebot t^feifftg
prcbiijcn, tntb cwi^ (Aicttco u^crt crficrcn, 1)a^ man au6
(j6tt(id)cm jcutjni^ u>iffc, wwQ €itnbe ic\.), tmb bagci^cn,
UH':d)e U)crcf (iJott cjefeilii] ftnb. SL^nb fo((cn babci} bic
(SrI6funij, ®ni)b t>nb (ie(i(jfcit, bie ttir ^aben burct) ben
(£on ®otte0, lcm t}o((f aud} trettnic^ furtraQcn.

f8m (^rjefianb*

2)er (S^bcftanb ift ein jufamcn fi"i(]ung, burd) (Sott
mit befonbcrcm 9tat vnb au^gcbrurftcm tt^ort ijeovbnet,
rnb tnt^crtvcnlicb, a((cin ,^tt>cicr ?J?enfcl}en, eineS einigcn
tWan6, tntb cincr ciniijcn graUH-n, U)e(d)cn ^scrfoncn (^ott
bie tH-rmifcbunij uigelaffen f)at, jur geburt, ober werbotene
t)ermtid}unij ju t)cr(}uten.

53nb ift bie Dcrorbnunge biefeg (Stanbe^ im ^arabi^
gefd^e()cn, mit bicfcn u^orten, (Sg fedcn jwci) ein fleifc^
fcin, bag i|'t, rn^crtrcniid) jufamcn gefuget. 33nb ftnb a(3
ba(b im ^|varabi(^, mit bicfcn u^ortcn, ade anbere t>ermi*
fd^ungcn auffcr bem ©(}cftanb revbotcn. 33nb ^at ber
J^C^-rKJK C^t^viftu*? biefe u^ort frf}olet, matti). 1.9. «Bnb
^cn (5(}cftanb ttnbcrumb in biefetbige erfte Dvbnung ge*
ric^tet, vnb regudret.

(2o finb nu all» rermifd^ungen auffer bem (S^cftanb,
lunbe ttnbcr ®ctt, bie (^iott gcU)i^(id) ftraffct in bicfcm
(fbcn, t»nb in cwigfeit, in allcn, bie nid)t bcfert tt)crbcn.
2l5ie biefe irort aiisbrrirflicb fagcn, (5breo6 13. 3)ie ,^u*
rcr tmb G't)cbrcd)er ttnrb &oti ftraffcn, Q3itb L 6or. 6.
■Tic ^^urcr vnb (S(}ebrcd}er etc. tt^evben bad reic^ ®ott(^
nid}t erbcn.

T^iefc^ alle^ follen bie ^rcbiger mit groffem ernft
bcn ?eutcn furtvagcn, t)ttb al(e wiuid^t, mit g6tt(id)cm
UH)vt, tntb anv'igt'.ng bcr (^rcmpcl, alc? X\uiib^, be^ ftamS
5}cn 3iunin, Scbcma, t>ttb antcrer ftranen.

(B.0 l"oI aucb burd) u>clf(id}c Cbcrfcit, ein crnft erjeigt
tt)cvbcn, tntc^clidH' b.\}U^oiiungcn, t»itb (^"()ebvnd}, t^nb an#
reve vn^uclTt, vnnad'(eiftg ju ftvaff.'n, t»ff ba3 wcnigcr
§'-ut in ritutrft (cbcti. 'Tcnn ba6 ift gcuneiid} u\tr, ba^
t^on UH'gcn fcicber Siinbcn, gan^e l'anb gcftvafft UH'vbcn,
^l^ic mit bcm (gfam 33cn 3ainin, »nb mit 3)auib gefc^e*
(}cn. ^^nb finb ju allcn jeitiU tncl (^tcmpel.

2Gcr nu nid)t .tuffcr bcm (^bcftanbe rcin (ebcf, ifl
(5)oft bicVn gc(}ovfam |d}it(big, bai^ er in (^(}c(i(i^er feufd)#
l}eit (cbe.

Xcvii

II. EXAMEN ORDINAKDORUM.

XCVIII

«Bnb ift btefeg ^ie befonbet tt)ol ju mercfen. 9?ed^te
flefeOe vom (Sft)eftanb, fmb alle^jeit aUein in ber trarf)nff^
tiflen ifirc^en gen>e|>n, ba ber (S^eftanb burd^ befonbere
©otte^ gab redbt erhaltcn ift. ^Bci) ben ^eiben, ob g(eid)
ber naraen be^ (Ff)eftanbeg blieben ift, jo ift bod^ »iel
graufamer rtnjnc^t babcV) offentlict) iugelaffen getwefen.
3u biefer ?eit, bie Jiurcfen oerfeuffen jre SBeiber, n>emi
fte woUen.

3n ben @ecten, ^aben bie 3:eufel »ber bie maffen
groffc wittere^ ancjerid[)tet. (Stlic^e f)aben feer t)eilig fein
troUen, boben ben (^ticftanb fitr Sunb ge^alten, ttub aUen
benen t»crbotcn, bie l^cilig fcin n^olten, 2l(^ 9)?artion, Sa*
tianuc^, ^icrar »nb anbere. ^X)iartion ^at einem !Diacono
in iSAjpro ba^ ^Beib wegcjcfitrt, bie nad) ct(id)en jaren
n)ibcnimb ju jrcm (^l;cman fomen ift, »nb t)ie( »on ber*
fc(bigcn it'ei3cr snjud^t angcjcigt.

t)agegen anbere @ectcn, al6 Sar)3ocrate0 t)nb anbere,
^nben ge(ercl, jrc C^JeuUcn fo(tcn bie 2Beiber (affen ge-
niein fein. 2Bictt^o( nu biefe tintUijcnb a(fo grob ift, ba^
e6 fd)cinet, a(6 f.nb fo(d)e ^tftoricn ait^ ()af6 ertidbtet, fo
ftnb fic bodb »on foid^cn tt?arf)afftigcn Scutcn, a($? loon
6(cmcnte 3((cranbrino fo eigcnf(ic^ befd)rieben, bag nic^t
bauon ju itt)ciuc(n ift. 93itb ()at fi^ bct; ben 9Biberteuf*
fern aud) t)ie( grober t)njud)t jugetragcn. Tiiefe6 aUe^ iji
baiumb ju mercfen, ba^ ttnr ber !Ieufe( groffe
fco^^eit betradt)ten, »nb fiirftd^tiger ftnb, t>nb babci)
biefe^ jeid()en erfennen, SC^.-id^e Secta ben (S^eftanb
fd)ettbct, bie f}at bci3 SJcufef^ bvanbma(, ttjie aiigbrticflid)
gefc^riebcn ift, 1. 2;im. 4. 5>nb ^at anbere jirt()um me^r.

9(u6 biefem attcn ift nu 6ffent(i(^, biett^cit ber 53a)3ft
fefne 53ifd)oue, 5:(tuin^crrn, 'iOJiind)e t)nb anbere, bie t>en
©^cftanb t>crbietcn, offentiic^ tt)iber ®ott tf)un, »nb »njud)t
ftcrcfcn t)nb f)euffen, ba0 fte @otte6 »nb rcdt)ter i^irdt)en
feinte ftnb, 55nb ^aben t>tc( mc^r jrt^um ttnb 2(bg6tterct).
3)enn t>njud)t tvub gcmcinigC.d) and) mit b(inb()eit »nb
»nftnnigfe!t gcftrafft tt>ie 9iom. I. gefd)rieben ift.

53nb fan btei"en groffcn fdbabe^n feine (Sreatur begreif*
fen, benn baai (^^cuerbot gcbrad^t ()at. 3)arau6 fo t)ie(
»njud)t gefo(gct, rec^te anruffung (Sotte6 t>er{)inbert, (Mot*
te6 crfcmni^ t»crIoic^cn, t)itb bic ()er^en b(inb t)nb t>nfin#
nig tt^orbcn, t>nb t>ic( ^unbcrt taufent (£ec(en in etuige
ftraff gcfaUcn ftnb, t)nb {)at ©otte^ jorn gan^e Sanb jcr*
ftoret. 2)cnn ba^ ift gan^ gett)it^, ba^ bic groffen ftraffen,
i?ri':g, t>nb t>ertt)uftungen, gemeine bfinbbeit nnb finfterni^
in ber ?ere, e(enb ber i?inbcr t>nb nact)fomen,
burdb bie SScit ge()en, furnem(id) t)on ttjcgen bcr Slbgot*
tcrei), 2;obfd)(age0 t)nb SBnjudit.

SSnb foUen bie *]3rebiger jug(eici) red()tc Sere »om
6-^cftanb, t)nb t>on (Sottcg jorn tt)iber aUe tin%ucf)t, bem
SBoirf fitrtragen. 5Bnb babct) fefb^ (Sott bitten, tjnb ba6
SSo(cf ju beten t>ermanen,.'bag t>n6 @ott, ber reinigfeit t)nb
^cufd)eit (iebet, tt^oUe gnebigiid.) regieren t>nb kttjarcn,

MEIiANTU. OPER. TOL. XXUi.

baei tt)ir nid)t mit j)njucbt beflecfi ttjcrben, @onbern bad
ivir iii mit gittcm gcttMffen anruffen fonnen, QSnb nic^t in
b(inb()eit t>nb t)nftnnigfeit faUen, t)nb anbere (eibiid^e ftraf*
fen on^ ju fd)tt)cer loerben. Xenn ado ift gcfd)riebcn im
bud) ber 2Bcigf)eit, 6ap. 8. ^kie^ ift auc^ tt)ei6()eit,
tr>iffcn, ba6 ^cufd)eit 4)otte6 gabe ift, t>nb barumb babc
id) \n gebcten. 5>nb im S^cftanb ©^riftlid) (eben, ifl
audt) feui"^eit.

23nb foUen bie 5^cut offt erinncrt ttjcrben, ba6
ftc bctrad)ten, 2Barumb @ott bicfe 3;ugenb fo boc^
t)nb ernftiic^ geboten ^at, 9?cm(id^ , t>a^ wU bicfe
^ugenb tjerfte^en, t>nb bamit fiare t)nterfd)ieb jtt)i*
id^m Oiott t)nb ben !Icufe(n mad)en foUen. iBenn
bictt>ei( ttnr @ott nid)t mit (eib(id)cn augen an*
fd)att)cn, t>ub nict)t mit t>nfcrn ^cnben trgrciffen f6nnen,
miiffen \m in mit ben viugcn bc^ gfaubcng anfd)att)cn,
t>nb bcbenden, tt>o er ftd^ geoffenbarct ^at, onb roie a
ftdt) in feinem Sort ju erfenncn gibet, t)nb fidt) t>on allm
anbern bingen, t)nb fonbcrfic^ t)on bcn ^Jeuffcin, t)nterfcl)el:=
bet. 9?u ift biefe t^ntcrfc^eib feer f(ar. ^Tie Sieuffei t)a<=
beu (uft an t)njud)t, treiben baju oiet taufent ■LWenfdt)en,
t>nb t^un fotdt)^ (>)ott ju werbrie;?, t>nb ju t>erberbung bcr
eienben i»J?enfd)en. ©agegcn ift (Sott ein rein 2Gefcn, t>nb
tt)i(, ba6 tt)ir jm g(eid)formig fein, (Sr ml un6 aud^ fefbS
^eufd)eit gcben, t)nb t'eufd)eit mit anbern gabcn jiren,
3Sie er an 3ofept) erjeiget t)at.

!l)iefen t>nterfd^ieb foUen tt)ir in t)nferm (Sebct betra^*
ten, ba6 tt>ir ben tDar^afftigen @ott anfpred^en, ber rein
ift, t)nb Seufc^eit (iebet, t)nb jn t)nterfd)eiben t>on a\im
t>nrcin«t bingen. SSir foUen aud) a(6 benn cnfer fe(b
t)nreinigfeit erfennen t)nb befiagen.

2?nb ift tne( f)eim(id^er t)nb ^of|er 2Bei6^eit begriffen
in biefem 9tat, t)on erfc^affung bcg 93ian6 t>nb bcr
gratt)cn, t>nb t)on orbnung ber ^()e. 2)cnn (Sott ^cttc
tt)o( eine attbere tt^eifc gefunben, baburdf) 3)?enfd)em ge*
boren tveren. @r tt)i( aber, ba^ im ^)j?enfd)(id^cm ge#
fc^ted^t eine ^ixi)c fc^, barumb ^at er jtt)o ^^erfon erft#
(id) ert'd)affcn, nem(id) ben SKan t>nb ba6 2Ceib, bad ein
f)er^(id)e t)nb orbcnt(idE)e (iebc fein mod^tc, 9Snb bcbeut
ber ?J?an ben ett)igen @on ©ottc^, t)nb bie g^ran), bic
men»"d^(id)c 9?atur, bie cr an fid) getiomen f)at, 5?nb bie
f)ev^(id^c (iebe im 9J?an gegen ber gramen, bcbeutet bie
^er^(id)e ?icbe im ®on @ottc6, gegen ber nicitfcf)(idben
9?atur, t>nb gegen m$.

SSnb aUcfo(dt)ebetrad)tung, fo( t)n6 bemegcn, ben©^e#
ftanb ju et)ren, a(6 ein befonber gottiic^ SSerdf, bad aud
^o^cr 5Bei6f)eit a(fo bcfd)(offcn ift, t)nb @otte6 2Bei^f)eit
preifen. 3" ^ifK'^ ©f)rerbietun.g gef)6rt aud), bag (S()e?
icut fe(b ji"id)tig(i^ t)nb frcunb(id) niit eiit^inber Uben,
t>nb fc(b aud^ @otte6 j?irct)e ftnb, tt)ie Slbam t)nb ^eua,
3ac^aria6 t)nb ©(ifabet^ gcwcfen ftnb.

@

XCIX

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

SSermanung

§u Un SBiirbigeu ^cvtn ^ttflom in aUen

^irc^cn, ba^ fie H^ fSold tJon ben ©^ege--

liibt)en offt G^^riftlicj) erinnetn ttjotten*

^Ue Menidi^m foUen offt betrac^ten, ta6 ®ott ein
tt)cife, iDavf^afftig , i]ered}t, nioUfietig, feufcl) onb rein
2Befen ift, tt>ie er ft^ in feinem @efe$, t)nb in 6ffent#
lic^en ftraffen flarlid) qeoffenbaret t)at, ont ift niAt
jweiuel, nad) 35Iutfd)unben ttnb anbevn t>evboten loevj
miid)uni]en folgon <jett»;6lid) auch in biefem fur^en fterb?
lid)en leben viel i)nb cjroffe ftvaffen, baburd) ®ott feinen
n)arI)offtic}en evnften jorn erjeiget, 2Bicn)ol »iel t^ottlofer
9J?enfcl)en nid)t betrad}ten n>oUen, ba6 ®ott ber ftraffer
fei^, bie miiffen abev balb ernad) in bev ftraff befennen,
ba^ ©ott genn^lid) ein evnften gvoffen jorn ifaH >t)iber
biefe tinb anbev (Sunben, »nb fonbevlid) wiber 33lut*
fd^anben, "iBie ev in feinem 2Bovt, i)nb in ben 6rempeln
anjeigt. 2)enn alfo ift gefd)vieben im britten buc^ Mok,
SUle 9J?enfd^en, bie biefer gren)et eine tbun, n)erbcn auS
tcm t)oIcf t>ertilget werben. ^nb mercf, t^& au6brurflici)
flefagt ift, $lUe iXRenfd^en, f)ie ift niemanb au'5genomen,
^eifer, i^onig , giirften, ^errn t)nb geringe ^^erfonen,
?Btan Bnb frawen ac. 3Bnb in ben (Srempeln t)on «ertil^
Qung ber Stebte Soboma t)nb ©omorra ic. t)nb be6
gan^en yolcfg ©anaan, tjnb in bev ftvaff !Dauib5, ift
au^gebvurft, ba^ @ott bev 9tid)tev unb «Stvaffer fe^, 53nb
ift biefe:3 bavumb gefd^vieben, t>C[6 toir aUe in iinberer
ftraffen biefeS erfennen, »nb befennen, ba^ @ott geroiS*
iic^ gegenn>crtig i)ticl>ter unb 6traffer ift, ba^ fid^ etlid)e
beferen, t)nb ba^ bic anbevn, bic fict) nicj)t tDoUen befeven
nad) ber leiblid)en ftraff in ewigc angft t)nb fc^mevfeen
faUcn.

aSon biefem t)rtell ©otte^ fol man bie 5?irci^en offt
erinncrn, i>nb baS ^old tontevineifen, bad fte aUt t)er*
botene t)ermifd)ung meiben, 55nb iDabei) n)iffen, ba^ ber
©^eftanb @ott gefeUig ift, t)nb bag man iu @ott ju
c6ren mit 5ud)t, ei)revbietung t)nb @otte6 anvuffung an*
fa^en, t)nb fur t)nb fiir bavin jud)tiglid), gebiiltiglic^,
freunblid^ tebc, baS beibe ^^elid)c ^-i^evfon ein 5?ivd)e
@otte6 fein, mit eintved)tigem t)ev^en @ott anvuffen, j
bancfen, preifcn, einanber mit bem @ebet f)elffen, ^inblin j
t>ffji^en, vnb alfo in @otteS furd)t t)nb glauben fr leben j
|U einem feligen enbe bvingen mogen, ba6 fie aud) in
cwigfeit in ber f)immlifd)en ^ivd^en fid^ mit cinanbcr
frctt>en t)nb @ott bancfen.

S93ie nu t)om @I)eftanb bic i^ivd)en foUen t)nterrid)t
n)crben, tDiffen t)crftenbige ^r:biger, vnb ift ^oc^notig,
ba6 red^tc lerc t)om. S^eftanb bem 33oIf offt furgetragen
tt>erbe, ben Sungen t)nb 2llten ju gut, !Doi ift offentlid),
t>a* in fonber^cit foldj^eS bem jungcn ^Jolcf fcec notig ift.

93nb fonbevli^ foUen wir atle merdfen bie erflc lieb#
lid^e @I)eftifftung, bauon im evften 33uc^ iSloie im anbern
(Eapitel, biefc wort fte^en, 33nb ber ^(^jR^ ^at bic
^eua fiiv ben Slram gebrad)t. ^ic ftct)et ber (gon
@ottc6 felb, ber mit Sibam rebet, t>nb ft^et jn Slbam,
t)nb t)oret jn reben mit Ieiblid)en o^ren, t)nb fiilet bic
g6ttlid)e ^ebe, t)nb jr frafft, t)nb rcd)te 2ieb im f)er^cn,
ba6 er n)eiig, ba6 \m @ott biefe 3ungfran> an bie t)anb
gibet onb t)ertran>et, ba^ fte fein ©l)elid) tt)eib fein fol,
aI6 fo ein et)vlid)er gottfiird)tiger Q^atev feine liebe gott*
fiivd^tige t)nb jiid)tige 3:oc^ter, einem gottfiivd)tigen , et)r*
lid^em ^Wan, ber fie juv et)e begevt, in @otte6 namen
felb an bie t)anb gibet, t)nb t)evtvan>et, 9Cie foIcl)6 in
ct)rlid^en oertrawungen in ben iMvct^eu geit)6nlicl) ift.

aSarumb ift nu biefc6 ntfo gefd)ef)en t>nb gef^ric*
ben? dvftlic^ bavumb, ba^ @ott mit biefev 6ffcntlicl)en
^cte t)nb t)evtvatt)ung ^at tr>oUen offenbaven t)nb bejeu*
gen, bad cv ben (St)eftanb einfe^t t>nb orbnet, nne auc^
aI6 balb bie 9{egel barauff folget, barin aUe anbevc r>er^
mifd)ungen verboten fint>, @3 foUen jn>o perfon, ein Wlan
onb ein 2Beib, ein fteifd) fein, ta^ ift, t>njertvenlict) ju^
famen gefiiget fein.

Die anber t>rfad) ift, ba6 @ott offenbavt f>nb be*
jeugt-t, ba6 cv alS SSater, bet) ben (S^eleuten fcin n)otlc,
wotle fnen t)eterlid)e ^ulff t^un mit narung t)nb fc^u|j,
n>ie er ba bem Stbam unb ^eua ben fcl)6nen Suftgarten
gibet.

Die brittf t>rfad^, baS er offenbart t)nb bejeuget,
bad cr auc^ ald 5Sater ftraffen n)oUc, fo fic ftc^ t)nge#
biirli(^ ^alten.

D)ic t^ierbc t>rfad), baS flc n>ifTcn fotlcn, bad aUc
anbcrc t)evmifd)ungcn, bic @ott nict)t biUid)t, t)evboten,
fiinb unb ftvefflid) finb, Davumb ber ^m^Ji S^viftud
fprid^t, 2Bad @ott jufamcn gefiiget ^at ic.

2)ic fiinffte t>vfad(), ift bie bcbeutung, n)ie ®ott bie
3ungfran> ju Slbam bringet, alfo fot b^cd natiirlid)en
93aterS beitiUigung t>nb ^iilff ic. babe^ fcin,- fo bic ^in*
bct c^elic^ n>erben.

3)ic fe^fte t>vfac^, ift bie 35ebeutung t>on bcr ^ird)cn,
ba^ ®ott mit biefen ^erfonen 5lbam t>nb JQem, feinc
fivc^en in ^)}?enfd)Iid)em gefc^Iec^t anfe^et, t)nb fat Pavumb
jn)o ^erfonen geicl)affen, baS ftc ein i?ivct)e f.in foUen,
@ott femptlic^ anvuffen t>nb pveifen, 93nb fir.b Diel t)o^c«
Serc in benfelbigen fur<jen tt)orten gefaffet, ba ber Zat
fpric^t, S3nb bcr ^(El}iOi ^at bie ^eua fiir bcn Slbam
gebrac^i.

Dietocil abcr ba0 QSolf t^nuorftdbtig ift, t)nb t)iet iit
t>erbotenen graben ber ©ipfc^afft ober (5c^magerfcl)afft,
fic^ iu freicn t>ntcrftc^cn, ift offt bcbac^t wotbcni ba«

CI

U. EXAMEN ORDINANDORUM.

Cll

tiie ^aftorea aUe jar ein mal ot^er jtrei) ma\ fcem \)o(cf
erinncrunc} tf)un, mit wdd)en -^erfonen feine (^'^e fein
fan, S)auon folten tie ^^aftoveg Dad 18. (Sap. im britten
^ud) ^SJofe ^em 'dSolf furlefen, ijnb in red)tem rerftanb
crfleren, »nb mogen biefe folgenbe erinnerunij alfo babc^
t^un.

3)ie erj^e Ste^el tjon Sipf^afft atle t)ermifd)unv]
jU'ifd)en 93ater, Joditer, ^inb^finb. 3tfm, ^n>iffd)en
5)?utter, Son i?nb iiinb^finb f)at (?}ott wmoanbeUmvlid)
«erboten, »nb ftrafft fte mit ben fd)rcrflid)ften leiblid)en
ftraffen, onb fo ni*t beferung cjeid^ict mit eUMi^en
ftraffen, ^nb biefe 9fiec]el in ber rec^ten Sinien, t)ff vnb
niber, binbet alle ^erfonen.

2)ie anber 9?egel , SlUe 3Sermifd)un(, itt)iid)en
JBruber unb <£d)m^fter, 3tem, iin>ifd)en bir unb beine^
U^ater^, 3tem, beiner ^Viutter, $8vuber ober €d)n)ifter,
ift loerbotin. Xarau3 flar ift, baS feiner feine6 S3vuber6
ober feiner ©dbniefter ?od)ter nemen fol, t>nb feine jr^
S3ruberS cber ©Awefter ton l)aben fol , !l)ier«>eil benn
biefe grafle offt furfelt, fotlen bie ^^iftoreS bie Seut beut-
W^ »nterrid)ten , ba6 biefe t)ermifc^ung im gottlic^en
©efe^ md) \)erboten ift.

2)ie britte Siegel, SBiewol g6ttlid)e 9ied)t jut^eben,
t>a6 i^u>ifd)en jn>eier 33ri'iber ober 6d)n)efter finber ein
6f)e fein moge, fo ift bod) umb jud)t mUm. in gemeinen
f anbrec^ten biefer grab aud) icerboten , 2)auon foUen
bie Seut erinnert »t)evben.

9(ud) ift in ber ^anborbnung biefet ?anb oerboten,
in tertio gradu in Linea inaequali ju freien, 5^emi
li(^, Xu folt nid)t beineS 93ater6, iBruber^ ober ©c^we*
fter finbiSfinb nemen.

fBott ^c^ttJagctft^afFten»

jwiffd^en bir vnb

3tem, ju>iffd)en

inem ©ruber »nb

r vnb ftipod)ter.

3t'.m, ju>iffd)en

^tem , j^UMffd)en

ift in gottUd)em

3)ie erfte 9?e(]e(, 9IUe i>ermifd)img
beined SS?eibe6 93(Utter vnb @roe«miitter.
beinem 3!Ceib t»nb beinem ^^iter, v>nb fe
©ro^uatev. 3tem, ju>iffd)en ftiff^i<ate
3tem ju>iffd)en ftiflWutter t>nb ftiffSon.
bir unb beine^ SBeib^ ftijf ^})(Utter.
beinem 933eib t>nb beinem ftiffQ3ater,
©efe^ ver^oten.

Tiemeil benn fragen furfallen, ob ber fliff 5Sater nad^
«tfterten feine^ 5Geib^, bie ftiff 3:o(i)ter ivl)men moge? 3ft
ontmort, ba0 biefed augbrudliC^ in ©otteS fiefe^ »erboten
ift.

3tem, ber ftii[53atcv fol auc^ bct ftiff3;o(^tcr Zc6)*
tcrnic^t ncmcn.

SBeiter u>irb flefragt, oh er m.oge feineS pcrrtorbenen
ftiffSon^ nad)9elafi[enc aBibfraU) nemenV Dauon fprid^t
bev Jert in ii^eiferlicben rect)tcn , baS bicfe tievmiffd)ung
aud) >jevbotcn fein fol. Dlgestis, de Ritu nuptiaruni,
Lege, uxorem. 2)iefcg ift bavumb ju evinnern, bcnn
bieie gvage offt an bie ^aftoreg »nb Sonftftoria geianget.

!Die anber Dieget, 3n gottlid^em ©efe^ ift an&i h\t
t)ermifdMjng )[^erboten , ju>iffc^cn bir »nb beincS 5Batcr6
obcr : (utter brubcrS SSeib, 5l5nb atfo ;\n)ifd)en elnem
9iJcib~ t)nb irc6 53aterS ober 9)?utter fd^wcfter tflan.

3)ie bvitte Sffeget , 3n gemeinen Sanbred^ten ift au6
gutem grunb bcr »tcmiid)ung »erbotcn jit>iffct)en bir lonb
beine^ ttcrftovbenen ^iBeibc^ ic^u>cftcr. 3tcm ju>iffd)en ei?
ner gvauen t»nb fveg 'IRanS bruber, (§m ''Man fol nid^t
ju>o ®d>wcftern ncmcn. 3tem, ein 2Beib fot nid)t jmeen
'^vuber nemen. !Diefe ?^rage ift auc^ etlid^ mat fiirge^^
faUcn.

9?nb ber ilert in ^Wofe toerbeut au6brucf(id) ttcrmif*
fd)ung ju>iffdt)en bir »nb beine^ SBeibe^ fd^mefter obcr bru*
ber 3;od)ter.

2)ie fierbe 9?egef, ^mm 55n"iber mngen ju>o (Sdbme^
ftern ehelid) ^aben, al^ 3ofept) t>nb 6leopf)ag ftnb Sriu
ber geuH't"en, bie t)aben ju>o (5d)U)cftcrn get)abt, bie 3ungj
frau> "i>J?aviam nnb fre ©d)U>cfter. 9lIl'o moc^ftu beineS
(5ct)U>agcr6 (8(t)wefter nemen.

2)iere Otegeln, ober berg(eid)en, bie an feben ort bic
(Sonfiftoria bebenrfen, finb bem 93oI(f ferlic^ ein mal ober
ju>ei) nebcn bem 18. Sapitel im brittcn SuiJ) 'iO?ofe fur
ju Icfen , bie jungcn Seut »on ®otte6 u>iUen lonb jovn in
biefcn fad>en ju crinncrn, i^nb foUen bie ^aftore^ felb
bei) ben ©onftftorien rat fud^en, tt)enn fad^en fiirfaUen,
baucn fie jtvciueln.

5Snb ift fecr not, offt bem SSotcf red^te Sere »om
(5'f)cftanb, mib (St)viftlid)er wnb (Sott gefeUiger feutd)eit
r>nb veinigfcit furjutragcn, 33nb ob gfeid) foId>6 nict)t be^
aUen tD?enfd)en befferung u>ir(fet, fo ift bod) (5)otte6 u>ort
in fcincr i^ird^en nid)t gan^ vergeblic^ , @r mif etlic^e
baburd) beferen, t)nb etlid^e im gutcn fterrfen, 2Bie bie
*4]rcbigt fpridt)t 9}?attt). 13. »omSi^,men, ber t)ff t»ng(cid;c
felber felt.

SSnb ift gen)iC'(ic^ wax, baa o^eifTtge betrad)tung t»on
(Sotte^ gcbot t>nb t)on ben fd)rcrf(id)en ftraffen, in t)ie(en
f)er$en gutc frud)t bringct, bavumb aud^ ©ott befonber
biefe Sere offt t^erfunbiget »nb cvf)o(et ^at. 3)iefe6 aQeS
ift ja barumb gefd)ef)en t)nb gefdbrieben, ba(3 man^ fut
unb fiir prebigcn t>r.b betrad)ten fof, @o fprid)t au(^ ber
€on &otU^ felb ju Slbva^am, (5r rooUe jm fagen , baS
er ©oboma ©mb ber ©unben U)iUen t>ertilgcn )voUe, -Denn
Slbva^am werbc biefcS »ttei( ©otte^ feinen i?inbcrn isnb

CIH

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

CIV

ifinb6finbern trewlid^ pvebigen. !Davumb foUen mir bie#
fe 8eve and) cfft anbevn fiivtvagen, unb felb betia(l)ten.

5?nb ifi biefe^ feev ml ju mevcfen, baS bet) feinem
nb(5otti|d)in 'i?oldf in bev gan^cn SBelt, vcd)tc Seve yom
©bcftanb t>nb feufcl)eit blieben ift, bcnn allein in bcv^rav*
fiafftigen itivd^en ©otteg, ba bat @ott fein @ebot ev^al?
ten, SSnb ift biefe^ ein befonbcve ^oI|e e^ve bev wav^aff*
ttcjen i^ivcl^en, ynb ift ein offentliit 3eugni6 n^ibev alie
§lbijottifcI)e , ba6 allein biefeiS ^eufflin, ©otte^ oo!cf fe^,
be\) tt>elct)em biefe feiAe tuav^eit gebliebcn ift.

S. ^aulu6 fe^t biefeS aud^ fuv ein ^dijen t>nb
i^ennfe^nlin bev 5fe^ev »nb jRottengeii^tev, ba^ fie bie (5f)e
oevbieten, r>njucbt biUic^en mib ftcvcfen n^evben, al6 ^Wav?
tion »nb anbeve , bie (Sf)e gan& wevboten baben aUen
^IRenfcf)en. Savpocvatee unb anbcve, f^aben al5 ein ^ei^
lic\ wcvcf gelevt, ba3 bie SBeibev gemein fein folten, SJie
nu in benfclbigen bieie ivtl)um, S^eufel^ bvanbmal cjett^efen
ftnb, babett bie ®ottfuvdt)t'aen evfennet f)aben, baS 9JZav*
tion, (5avpocvate6 tnb bevgleid^cn, nid^t @otte& ifivd)e
fmb, >^Ufo foltu j^unb aud) wiffen, ba^ 33apft »nb ^U
fcboff , bie ben ©^eftcnb cevbieten , t*nb SCibevteuffev , bic
fonft ben^^eftanb jevveiffen, nid)t®otte6 fivc^e fmb, 23nb '
ifi biefev tvoft in vnfevn ^ivc^en gvo3 \u ad)ten, ba6 (SJott
red)te 8eve, onb vedt)t befteltt (Sevid^t »on bem @f)eftanb
in t>nfevn ii?ivdt)en gibet, (5v ttJoUe aud^ gnabe oeben, bag
Diel ^Kenfc^en vec^ter 8ere folgen, »nb jn in iSf|riftIid^er
feufdt)eit anruffen.

35ber biefe^ aUe6, ift biefed auci) ju betrad^ten, "^(19
@ott tt)il, baS man bauon red)t ))rcbigen fol, jum vrteU
tt»iber bie onreinen 3^eufel.

3)iefe fuv^e evinnevung ift ^ie angc^en-gt , t)nb n^oUe
tin jebev felb r?ad gottlic^ vvteil betvad)ten, 1. Govintlj.
6. |)uvev, (S^ebve^ev^ lonb Slutfc^enbev etc. tt^^vben
ba3 reid^ @otte9 nid)t crben, 9Snb woUe @ott gef^orfam
fein, \)njud)t flif)en, onb @ott umb fluab »nb feulff jur
fcu|cl;eit anruifen.

^d ift aud; aUc tt)eltlid^c Dberfeit |(i)ulbig, offent?
nd)c (if^ebruc^, t)nb anbere offentlic^ t)njud)t ernji^
lic^ ju ftraffen. !Der aUmec^tigc, tt)ar^afftig ®ott, SSater
DnferS ^(S!i)t^3fi 3^efu ($I)rifti, ber gcn)iaiid) feufc^eit
liebet, tt)oUe vnS a\ie gncbigli^ regieren ju feinemge^or*
fam ju aUen @eboten, 2lmen.

3Son n)ettti(!^er Dkrfeit

£5b t)te aBibcrteuffer re^tfagen, H^ mtUlU
$e IDUxUit, geric^t, t)nb rec^tmeffige ftraf»
fen, ettel «Sitnbe fet), mt> H^ ein Q^^vWi*
(Jer SWenfc^ ni^t fol weltti^e 3^egierung

JaBen?

2Inttt>ovt, "Diefe leve bev iSibevteuffev, ifi gett)i«li^
3;eu d)e lugen, t)nb Icftcvung tt)ibev ©otteg tt>ei6^eit
onb gaben , S3nb ift t)vfad^ ju !i8ffil)uvn , movb «nb jev*
ftovungen. 33nb foUen bie Seut oleiffig bevid)t tt>evben
t*on bciben C^mptevn , bem ^rcbigampt, t)nb bev mUli'-
d^en Slegierung »nb t)on t)ntevfc^ieb bevfclbigen.

@age wntevfd^ieb.

3)a6 *)}vebigampt ift ein befe^l, ben @ott mit au6'
gebvucftcn mxkn gebcn \)at, ba6 ^eilig (Suangelium ju
pvebigen, Sacvamenta ju veid^en, (Siinbcn ju t)ergeben,
^4?rebiger fammt ber .fJ1vd)en ju ovbnen, (Sunbc ju ftvaffen,
aUein mit C^otted mxt, unb nid^t mit leiblid)ev gctt)alt.
S3nb ift ®ott buvd) biefed 5lmpt fvefftig, ®ibet tjevgcbung
bev @unbcn, .l^ciligen ®eift, Seben unb 3;voft , t)nb en)igc
Seligfeit.

33on biefem befef)! vebet bev ^^^^ (EbriftuS, 3o'
bann. 20. 3Sie midb ber 3?ater gefanb ^at , alfo fenbe
id) eudb. 3n biefen tvortcn ift flav auegebvucft, cvftlid^,
ba3 bie g6ttlid)e ^>Jiaieftet felbft ba^ ^rebigtampt eingefe^t
f)at, 3Snb baju bcn <3on evftlic^ gett)ci^et, bev ben '^i*
tevn t)nb ^.^vopf)etcn fcin S53ovt geoffenbavet ^at, t)n> l)at
evnad) fic^tbav m menf^lic^ev 9?atuv gepvebigt, t)nb bic
5lpofteln gefant, bie bcfel)l getf)an, fuv unb fuv ^^vebiger
ju bevuffen. 33nb bleibet boc^ altejeit bev 8on ®otted
^obepvieftev, bev ba6 ^vebigampt evf)elt, 3ft fvefftig ba*
buvdt), 2Cie (Sp^e. 4. gefd)vieben ift, ©v ft^t juv rec^ten
^anb beS ctt)igen 9Jaterg, ba6 cr gaben fenbe ben 'Sfim*
fd)cn, ^Jropfteten, 2lpoftcien, ^ivten t)nb Sevcr.

SBeiter, in tt)orten 3oI). 20. ift begriffen, bag gott*
Ud^c 9}?aiertet tt)il fveftig fein, buvd) bev 2IpoftcIen t)nb
aUex bevuffcncn , pvebigl , SBie ftc buvd) bie pvebigt be*
^(S9tDt5(J g^vifti felb 'fvefftig gett)efen i(i.

•

3ujn bvitten, 3ft in biefen tt)ovten oud^ angejcigt,
ba^ bag ^vebigampt nid)t t\)eltlid)e mac^t t)nb leiblic^ei:
jtt)ang ift.

3um t)ierbcn, 2Ba6 cd prcbigcn fol, ^mli^, maS

cv

n. EXAIMEN ORDINANDORUM.

CVI

ter .^(iM (J^riftug felbft i;|eprebii3t tjat. !Dig aUeS ift
gefaffet m tieie rete, 3Bie mid> ber ^lBater gejanfc l;at.

2B.'ItIi.t^ Dberfeit ift ein ?Impt, ba6 ®ott im gam
$en menfd}licl)en iie!'d)I.'cl)t cjeortnct t)at, mt> felb crl)t'it,
ftarcf ot>er fd.)n)aci), in k]roff.'rn oDer fleinern ;\erruttun)]en,
ju erDaltunv] euff.'r{id)er 5ud)t, nai) aUen ©otte^ geboten,
53nl) tw ^iJni]i'l)orfamen ju ftraffen mtt leiblic^en ftraffut,
»nb mit.bem S.b'uert. ^^a^urct) ®ott beibe^ au§rid)tet,
(Srinnert atle .V)ieiird)en mit bieien ftraffLn, ba3 er it)eife
»nt) i]ered)t ift, ^BnD reumet bie ^SditmmPe meg, baburc^
bie jeufet gerne wolten ba^ gan^ mjnic^lictie iebm jer?
fioren.

33nb ift ^ie beibeS ml ju mercfen, (S3 ifi (eiber
»icl groff^r, iemerUd).'^ Dnorbiung, t>i;ru[)e t>nb ^erruttung
im ganBen menid)li(^en gefd)led)t. ftol|, on^ud^t, raub
moro, »nred)le friege etc. '1)im bie funbige ^atur ift
wilb v>n1) freuel , babct) treiben bie Seufel oiel !>J?enid).'n,
unb n)olten gerne alle^ oeriuU(ien, mad)en ;Xi)rannen, ^ff#
vf)urer, 3J?orPer etc.

Diefe boie bing ftub nid)t "oon ®ott, fonbern mi
S^eufeln, ttnb "oon oer funbigen meni"d)lid)en ^TJatur , bie
wiber ®:nt6 orbnung ft^-eiten. ^Hi^ UH'nn oiel Solfe
onter bie >5d)afe fom.-n, t)nb ber ^irt mit ben ^^unben
mf)ut, fo t>iel v-r fan, mt> errettet etlict)e (Sd)eflin.

21(6, \mml fold^er jamer gro6 ift, fo finb bennod^
bie recl)ten (Sefe^, gohlic^e ®ei6[)eit, \?nb finb gerict)t mt^
ftraffen, »nb ert)altung tie6 m:nid)lid)en gefc^led)r6, fo fern
t)a6 nid)t al(e6 un"tft uvrbe, (5Jjtte6 u)?r.f. ^er ift ber
«^irte, t)nb finb etli^e trnue 3tegenten feine ^nec^te, bamit
er bie SBoIffe u"»egtreibet. 2116 furd) Dauib, werben n)eg>
getrieben ©oliat^, bie (SDomiter, 'Syrer etc.

3?nb foUen tt»ir bicfe6 Wercf ©ottee erfennen, t>nb
Wiffen, io bein J^eib, 2Bib, 5?inblin, ^ffionung, ^}?arung,
etab, ^firi^, :)t'giment, bleiben, ^.v5 fotd)er fd)U^ geiui6;
Iid^(yotte6 ivercf ift, ^Snb folt jm bafiir bancf;n, fu prei^
fen, t>nb jm gel)oriam fein. ^iJnb »olt eben barumb befte
tren)lid)er ben !}iegimenten gef)oriam fein, bien^eil @ott
biefe6 geoffenbaret lonl^ bejeuget ^at, ba6 red)te (^eielj
feine 2Bei6()eit finb, t»nb ba6 geridjt oiib ftraff feine 'Si xd
ftnb. 'iJnb ta^ fein u>ille ift, ba6 bie ^)Ji.'nid)en ado re#
giert tverben, t)nb ba6 biefe orbnung ;n ber uerniinfftigen
^reatnr fei), Dberteit onb U?ntert()anen, t»nb ba6 u>ir nic^t
one Drbnung, ciU^ gleic^ t)nb frei) fein foUen, 52Bie bie
SSoIffe burct) einanber lauffen.

5?nb ift f)ie not, vnterfd^ieb ju mercfen, j)viff(^en
®otte6 orbnung, onb ben *4^erfonen, U)ie in oiel anbern
fad)en. ^otb onb @i(bet ift ®om^ creatur, ob gteid^
t)iel OJ?en!d)en ba6 (5Jo(b t>nb ©ilber mi6braud)en. (*()e*
ftanb ift gewi^lid) ®otte6 orbnung, ob glcid) iDiel ben

' (Sl)eftanb ml6bvaud)en, »nb @e{b baburd) fucl)en ttc,
211 10 nn':> @.'i'cl), @ertd)t mh rec^tmeffige ftraffen, gen>i6*
(id) @otte6 werct', ob gleicf) feer t)iel bofer 3iegenten ftnb,
bie jren ftim^) onD f)ol)eit mi6braucl)en. 9lero t>nb (Saii*
gula, t)nb i'eer t)iel anbere Jiprannen, ftnb geu>i6li^ eitcl
3:eufel6 gruben, fiir fre ^erfon, i]leic^!\)oI ift6 (5)otte6 mxd,
ba6 bie 'S^dt in eine fo(d)e i)Jlonard)ei) , bie jeit gefaffct
n)ar. Q3nb w.iren recbte @efe^, ©ericbt fnb redbtmefftg?
ftraffen im ?)teid), aud> (53otte6 wercf. 53nb tt)aren etiid^e
trewe JJtenner in ber Sanbregierung.

2)116 aber ^^lcro ^aulum t>nb ^^imotbeum, »nb an*
bere .l^eiligen tobten lefft, t>nb t>ie( graufamer Safter ^at,
ba6 finb u>ercf feiner eigen ^4^cr;on, t>nb bet Slieufet in
jm. 55ub foUen nic^t gered)net toerben in bie orbentii^c
^egierung, )veld)e bleibet ernad^, ob gleict) 9lero fid) fefb
erftod)en ()at etc.

2)iere t>nterf(^teb ber ^erfonen snb ber @ott(ic^cn
orbnung, ift feer nutig inbiefer facf) ju mercfen, ba6 man
beibe6 erfenne, 33ri"ad^ ber groffen jerriittungen, onb jer*
ftorungen iu bieiem (eben. Q3nb ber er^a(tung menid^(idt)6
gefd^lec^t6 in foU^^em clenb. ^nt ift biefe i^etrac^tung
eine befonbere ()of)e ]i3jt6[)eit, bie in gottlii^er Sere ge?
offenbaret ift. 'JJJenfv()lidt)e u>ei6^eit tan bieic ongfeic^e
bing, on (5Jotte6 off.-iibarung nid)t finben, me in fa(cf)cn
graufamen t)nb teglic^en fturmen aller S^eufcln ynb bofcr
JJienfd)en in ben ^tegimenten, bennoct) ba6 menfd^iicfte ge»
fdb(ed)t burd) ®ott erf)a(ten mirb.

9?u jweiuelt menfdf>lid)e ttcrnunfft one @otte6 wort,
mnn ftc fo oie( t)nb mand^er(ei) jcrruttungen, fricg t)nb
jerftorungen anfd)att)et, ©ebendt n)a6 t)brig bteibc, bad
bieibe a(io one @otte6 jutbun. "Dagegen foKen wir ct*
(idt)e (^priid) wiffen, t)nb feftig(idf) g(euben, ba6 @ott ber
(5"r^a(ter, ,!^irt t)nb S^i^u^^err' fej), n)o nod^ ^J)ienfd)cnt)brig
bfeiben in i8iirgerlict)em Seben, t>nb f)aben rec^te ®eieii,
©erid)t, red)tmei"itge ftraffen, juct)t, i?ird)en, onb ba6 bic*
fe @aben, fo oiel ir obrig ift, geit>i61i(^ ®otte6 gaben t)rtb
wercf p.nb, 'ffiien)ol ba6anfe()en ber guten Drbnung, t)icl
geringer fd)einet, benn bic groffen jerriittungen t)nb jcr*
ftorungen. iiBir foUen aber @otte6 gegemvVrtigfeit, au»
teiner l^ere erfennen.

53nb ift biefer 2lrtifef befonber mit t>ie(en worten et*
fterct, burc^ @. ''43au(um, 9iom. 13. !Diefelbigen (Spru*
d)e jeugen, ba6 redf)te ©eie^, (SJeric^t, t)nb redt^tmefftgc
ftraff, (5iotte6 U)ei6^cit t)nb toercf ftnb. 3)enn ba nennct
•ii^.iufu^ ba6 2lmpi ber tt)e(tlid)en Otegierung au6bri"t(fli(l^,
@otte6 orbnung t>nb bie Dtegierung, (5)otte6 2)ienerin.'93nl)
fpric^t, 1)a^ 2lmpt, t"o lange e& bieibet, ift t)on @ott gc-»
crbnet.

2. <)3ara(. 20. 1)^6 9iict)terampt , ba6 cuc^ t>efo§Ictt
ift, ift nicj^t bcr ^JJJenfc^en, fonbcrn @otte6 ompt.

CVII

PIIIL. IMEL. SCRIPTA DOGMATICA.

CVIII

IDaniel 2. X)iefe5 finb ©otte^ mxd, bie ^eid) an-
bevn geben, ober ev^alten.

^ial 127. 2Benn ®ott bie @tab nt(l)t beitjaret, [o
toa^et ber ttergcblirt), ber fie ivi( beioaren.

^rouerb. 16. 933age vnb @en>id)t ftnb ®otte6 ge>
te(i)te oibnung.

9}(it biefen Spriidben, foHen ivir ben ©fauben fter^
(fen, ba^ wir nv.ffen, ta^ @ott ber (Srbalter ifi gutcr 9te*
giment, 3?nb jn bari-cnb bitten , 3.^nb in atlen (^mplern,
»nb im ge()orfam, bcfte bcmutiger t?nb t>(cifftcjer fein.

2iu6 biefem a((en ift nu f(ar, ta^ ba6 tt)e(t(i(I)e 9te*
girampt, ein gut UH-rcf irf. 2)enn e6 ift ron @ott gcorb-
ttet »nb gcboten, 5>nb fonncn (?^rift(i(jbe 9)?enfct)cn bavin
mit i]utcm gewiffm (eben. 3a biefe yro^e lait trivb
ein ()o^cr ©ottcebienft, wcnn ba^ ()er^ babct; rcct)ten glau*
ben ^at, t>nb ricl)tet fcinen bienft ju ©otte^ eftre, it>ie 2)a*
uib, 6ied)ia6, 3ofia0 etc.

SSBcIc^c mvd ^atiBott, aU tie furncmcjlcn,
Ut mltlid)cn £)bcrfcit bcfo^Icn?

5Intivrrt, SBictt)o( tie iv>e(t(i(I)e Dberfeit fc(b {\c\ei^

»nb Pcrnunfft f)at, tt)ie fie jr 2tmpt furen \ol , (^^(eidjtr^oi

foOen tvir in gemein anjeigen, n)el(t)e toerrf jr ®ott fur*
nemtid^ bcfo()(cn ^at.

2)^6 erfte, Me tre(t(i(^e Dbcrfelt fol erfl(i(t) fein,
bie «gtimme be6 gan^en ®ott(i(l)cn ettjigen ©efe^e^, ba3
man nennct Legem moraleni, ober 3''^«'" (^^ebot, ju rn>
ter&altung euffcv(i*er jud^t. i^nb aVie Cberfeit ift biefcm
g6tt(id)cn ©efc^ fe(b t)ntevtvovfFcn , t^nb filr aUcn anbcrn
tpcrcfcn baju gcovbnet, baS fie biefe g6tt(id)e 9Sei6()cit
vnb ®ercd^tigfcit, bcn *0?enfd)cn fuvtvagen fo(, t)nb bcfanb
tnad)fn. (Sfaia. 3. @ott tXMvb bie guvften fiiv fcin (^e>
tid)t fuven.

3)ag anber n^ertf ift, bag fte ©recution t^uc, vnb
ernft(i(i^ ftvaffe, mit (eibiid^en ftvaffcn, aUe bie euffev^id^
tribcr baffclbig gottiid) ©efe^ t()iin. 9tom. 13. Daju
trcgt fie ba6 (£cl)n)crt.

?J?u tviffcn aud) bie ^eiben , ba6 tjmb friebed ttMlIen
not ift, t)nrec(ne Jobidlcger, Tiebe Pnb 9iauber ^u ftraf*
fen, t>nb fuib bie .^cibnifdien Qkit^ bauon tro( bcfar.l^.
Siber bicfeg ift alletn cin ftrtcftin pom Stmpt. Sonbern
bie ivcitdd^e Cbcvfeit ift ®rtt biejcn bienft fd>u(big im
Qan$en ®6tt(ici)en, ctiMgen ®efc$, ba6 ift, (Svftlid) alle
cu[ferlicl)e, erfanbte Slbgotterct;, Sfubere^, (^ibbrud;, ®ot*

te^Icfterung, 6ffent(id)e iJc^erc^, foUen fte abt^un pnb
ftraffen, t)nb bagegcn rcd^te ^erc t>on @otr pflani}cn (af*
fcn, vnb f)c(ffen cr()a(tcn, T)cut. 27. 3r fo(t bie'2(tH]6t*
ter t)erti(gen, jve §((tav einrcifftn etc. 3m britten 23uc^
iWofe, (Sap. 24. 9Ber @ottcg SRamm leftert, fo( getobtet
werben.

IDarumb ifl auc^ tve(t(id}er Dberfcit goboten, ba6 fic
recj- te erfcntniS ®ottc6, t>nb red)te anriiffung (evnc. ^fal.
2. iBnb nu jr i^onige onb 9tict)tcr t)ff (Jrben, (ernet. 5^nb,
^uffct bcn ©on @ottc0 etc.

2)arnad) fo( aucl^ bie ftvaffe nnber t>ngc6or''am in an»
bern @6tt(id)en goboten folgcn. 5L^nb in funima, bic Dbcr#
fcit fol bcibe .lafcln bcr ^(i)m gcbot, @ott ju cbven, in
(5rf)a(tung euffcv(ic^er sud;t, ^anb()aben, mit ernftlic^et:
(Siecutio.

95nb ju bicfer (Jrccution in aUcn geboten, ^at ®ott
ber nH'(t(id)en Dbevfeit, macl)t, giiter, t>nb nHtjfen gcgcben.
gebeut bcn 5^ntcrtbanen gc^orfam, ju er(Hi(tung
't>nb fvicbcn^, i^nD ift @ott iXb bev obevft gc(b*

....S» /SlJ...i.(. <.„...J.i »1.... i - OJ . - .....

2)a6 bvitte Wevcf ift, !Da6 bie I)oI)e Dbevfeit in jren
^errfd)afftcn aud) mad)t bat, eigne @cicB in tt>c(t(idH'n ia*
d)cn ju mad)en. 2)ie boc^ nidht tvibcrnH-vtig finb ben
g6tt(id)cn @cie§cn, ^Sontevn f)c(ffcn ju evf)a(tung ber
'g6tt(tcl)cn (kkii% 21(^ @ott fpvidt, 2)u foit nidu ftcten.
!I)a mag t>nb fol bie Dbcvtcit vcvniinfftigdd; ovbncn, nnc
e^ mit ben ^anbgiltcvn lot gcbaltcn tiH'vtcn, 9iMd)c6 (5i#
gcntbum obcr ?cf)cn ift etc. Xaui ^abcn bie Jpcrrid)aff?
tcn eigne Sitcber, 28ie ba3 9i6mif^e 9teid) bie ^eiferU*
c^cn red)t f)at.

53nb ift nnir, ba^ nHftlid^e Dberfeit, ut biefer (cib(i#
d)en rcgirung, t>nb jum fricben, vcrninifftigc Q>ki(^ ju
mad^cn madbt bat. Sie iol abcr nid)t ein C-6(}cn v||r:c^#
tcn, nne 9?abugtono"or, t>nb eii^ne i^crc ron @ott, ober
INTEHIM, ober ®ottcPt'icnft, auffcr @ottcd nort evtid)*
ten. 2)cnn batnit gveiffet fte picl ^u nnit, auffer irem
befef)!.

) 2)ag t>ierbe tvcrrf ift, bad fte trcn^^Iid), t*nb gleicbe
©rccution tbun fol, aucb bi fer jrcr cigncn @ei'ct> fon
Iciblichen fadn-n. Dcnn gcf»|j one (5rccutio, one gcrid)t,
iM.b one cvnfte ftvaffcn, ift nuv ein fpct, (goiibevn @ottc6
ttMUe ift, ta^ ein ciuev rnb jovn in bcr .^crvidafft fci;,
nnbcv i^ntugcnb. ^nt ift ber c.lte €pru* gcirielid) ivar,
Nulla e.st utilitas Civitatis, quac non liahet neivos
contra iniusta facientes.

©6 fol c.M<i) bie Dberfeit fefb glei^^formig lebcn,

CIX

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

cx

f|ottlid)fn ®efc^en t)nb ben 9?edE)ten, tie burd; orbenlidje
Slutoritet, ju judjt rnb frieben gemad)t unb.

'?fic{6;) bem nu gcrebt \ft, loon pflid)t t)nb mercfen ber
Cberfeit, fol man auc^ bem 55o(d bie ^Kcijcl ^4^auli fur?
tracjen, ■I)a& bie 3?ntert{)anen ber n)elt(ict)en Dberftit gc
^orfam fct^ulbiij finb, 2l(''o, ba3 onge^orfam funb tt)iber
@ott fe^, i>nb bad QcuMffen t>nrein mac^e.

3)iefeg ift ba6 qottlid) 53anb, bamit bie JRegiment
gefaft onb bcwart fmb, v>nb ^e(t atte rtottfurd)ti(jt ^Vj^en-
fd)en in wiUigem get^orfam ge^en ber Dberfeit t>mb ©ot*
te^ u>itten. 2)v-iju bebrtwet e^ alie gottiofen, ba^ @ott
bie vngel^oriamen ftraffm vnb ftur^en merbe. 'Denn fo
ber ^eitii] @eifc fpric^t, i^a^ fngeftorfam ba^ gennffen ynrein
mac^e, ifl bieiV^ ber verftanb, ta^ @ott n>ar()affticj(id) jiir*
ne, n?iber fo(d)e toncje^orfame, t»nb werbe fie enjigiic^ ftraf*
fen, io fie nic^t befert werben.

Slud^ ^at ber ^SOJJR 6f)riftu0 biefe DfJegel geben
t)on jeit(id)er ftraffe, bie begreifft beibe, Sii^rannen t)nb
93ffru()rer, 2iUe, lo ba6@d)tt)ert nemen, tt^^erben burd) ba6
©(i^ert vmbfomen. 3)a0 ift, n)er ba^ <5c^n>ert fe(b ni*
met, auffer ®6tt(id)er orbnung. 2l(S 3;i)rannen, fo fie
bie Seut tt)iber ®6tt(ic^e gefe^ t6bten, ober Qlffrii^rer, bie
fd^ulbigen gef)orfam nid)t ^a(ten tt)o(ien, biefe njcrben aud^
in biefem jcitiid^en leben geftrafft t)nb gefturOt.

2)iefe ©rinnerung t)nb anleitung ift a(f)ie ^eiel^t, ba*
mit bie Drbinanben »nb anbere n)iffen, tt)o »on ba6 (Sr,
nmen f'"irnem(id) get)a(ten trirb. 33nb ba6 bie ^rebiger
fid), t)nb bie 3uf)6rer gewef^nen, bic (S^riftd^e Sere in ein
fumma ju faffen, t)nb bie ^eubtartifel bet) fic^ felb offt
t)nb t)Ieiffig betrad|)ten.

Dcnn 6f)rift(i(^e (ere ifi einc f)of)e 2Ct'i6f)eit, bie fei^
ne 6reatur trgrunben fan. 3Snb tt>ir merben in etriict
anfd)awung ©otte^ baran (ernen. @(eid)mo( voii fm ©ott
aifo eine iiird)en famien, «nb nid)t anber^, bai3 in biefem
eienben, fd)tt)ad)en Seben, ber anfang biefer 28eig^eit in
vn^, burd^ @otte6 gnabe ieud^te. I^a^ju ift ^ocl)n6tig, bie
Sere t)(eiiTig lu ^orcn, ju (efen, t)nb ju betrad^ten. 2)ie=»
fe6 ift ber einige tt)eg, ju ©otte^ erfentnie, 9?em(ic^, feine
Sere red()t iernen.

33nfer gemut ift aud) nid)t, ein anberc Sere anjunc
men, ober fiirjugeben, benn altein bie einige ewiije 8ere,
bie @ott feineribird^en, bur^ feinen eingebotnen ©on ge*
offenbaret ^at, bie in ber ^rcp()eten t>nb 2lpofte(n fdt)rifft
gefaffet ifi, 33nb in biefem t)erftanb , ber in ben St)mbo=»
ii^, 2ipoftoiico, 9liceno ynb 2tt()anarii au^acbrurft ift, ^)}?it
n)eld^en g(eidt) ftimmen Sut()eri (iated)ifmu^ t»nb (Sonfefjio,
t)nb bie ^onfeffio, bem 5?eifer ju 9lugfpurg t>berantn)ortet,
^lnno 1530. 18nb tuie biefe l'ere burc^ @otted gnab,
eintred)tigiid^ in ben ^irdt)en ber >5ed^U!d)en lanbe, a(5 ju
Ciibecf, .l^amburg, Cuneburg, t)nb anbern bergieic^en ge#
prebiget it)irb. ^^it n)elct)en wix, @ott ju et)ren, t)nb ju
t)ie(er ^)J?enfd)en feiigfcit, begeren eintrec|tigfeit ju t)a(ten.

93nb bitten ben JP)@9i9i5fZ 3befum (EtirifJum, cr woHc
pn? gnebig(ic^ regieren, baS tt>ir ein^ finb in 3nt, ju
@otted e^re, vnb tjn^ ju ctt)iger ©eligfeit, tt)ie er fetb fuc
pn3 in feinem fieiben gebeten t)at.

CXI PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. ♦ CXII

B.
EXAMEN ORDINANDORUM LATINE.

Illud Examen primum germanice scriptum Melanthon paulo post latine retexuit, atque anno 1554. pri-
mnm edidit sic inscriptum:

Examen ) eorvni qvi avdi- | vntvr ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva | commendatur eis ministe-
rium Evan- | ge/ii. Traditum Vuiteberf/ae | Anno 1554. | Philijtpvs Melant. j (Melanthonis iniago
circulis inclusa) | Witebergue. \ 1554. 21 plagg. litt. A — X sign., 168 foll. non nuni., 8. niin.
(fol. A 2* — X 2* Examen eorvni qvi avdivntur ante ritvni pvblicae oidinationis, qva romnienda-
tur eis ministerium Evangelii. Traditum Vuitebergae Anno 1554.; fol. X ^** — 8* lohannis Sti-
gelii Elegia, qva celebiatvr dignitas et liuctus coniugij ; fol. X 8'' vacat.). *)

In hoc Exaniine Ordinandorum, quod a duabus quaestionibus: Quidvam docebis? et Qiiid interest
tnter doctrinam Ecclesiae Dei , et alias Ssrtas? orditur, tractantur Loci De Deo — De Mayistratu polilico,
qaibus tractatus De Coniuyio in One annexus est.

Cum hac Ed. principe oninino congruit haec altera eiusdem anni :

Examen \ eorvm qvi avdi- ) vntur ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva \ commendatur eis minisfe-"
rivmEvange- | lii, Traditum Vuitebergae | Anno 1554. | Philippvs Melant. \ 15(Insigne typogr.) 54. I
Witebergae excv- \ debant Haeredes Pe- j tri Seiizii. 21 plagg. litt. A — X sign., 168 foll. non
num., 8. min. (fol. A 2» — X 2» Examen Ordinandorum; fol. X 2'' — 8» Stigelii Elegia; fol.
X 8'' vacat). **)

Has duas Editt. secutae sunt haece:

Examen \ eorvm qvi avdi- | vntvr ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva j commendafur eis mini-
sterium Evarige- \ lii. Traditum Vuitebergae \ Anno 1555. | Phi/ippcs Melant. \ (Idem Insigne
typogr. ac in Ed. proxime praecedente : Crux serpente circumvoluta. ) Witebergae excv- \ debant
Hueredes Pe- \ tri Seitzii. \ 1555. 21 plagg. litt. A — X sign., 168 foll. non num., 8. min. (fol.
A 2* — X 2* Examen Ordinandorum eadem continens, quae in praeced. Ed. exhibentur. ; lol.
X 2" — 8» Stigelii Elegia; fol. X 8"^ vacat). ***)

Examen \ eorvm qvi nvdi- | vntvr ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva \ commendatur eis ministe-
rium Evange- \ lii. Traditum Vuitebergae \ Anno 1554. | Philippvs Melant. \ (Idem Insigne ty-
pogr.) Witebergae excvdebant Haeredes Pe- \ tri Seitzii. \ Anno \ 1556. 23 jdagg. lift. A — Z
sign., 183 fo*II. non num., ult. fol. album, 8. niin. (fol. A 2* — S 6'' Examen Ordinandorum cum
tract. de Coniugio; fol. S 7=» — T 4" Stigelii Elegia; fol. T 5* — Z 7»^ med. Definitiones mvl-
tarvm appellatiouvni, quarvm in Ecclesia usus est, traditae a Phillippo Melanth. Torgae etVuite-
beigae. Anno 1552. et 1553.; fol. Z 8 vacat.). f )

— — (Idem Index, qui ab illa Ed. eo tantum differt, quod h. I. Melanth. pro Melant. legitur, cum
eodem Insigni typogr.) Witebergae excv- \ debant Haeredes Pe- \ tri Seitzii. \ Anno j 1557. 23

•) Haec Ed. ex Biblioth. senat. Norimb. ad meas manus est. Haec vel subsequens altera etiam in Biblioth. acad. Erlang.
exstat.

••) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est.
•••) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est.

f) Haec Ed. in Bibiiotb. OrphaDolr. Halensis, regiis Berol. et Dresd., senat. Norimb. atque Hamburg., ac in meis libris est.

CXUI II. EXAMEN OKDIiNANDORUAI. CXIV

plagg. litt. A — Z sign., 183 foll. non num., ult. foliuin albuin, 8. min. (fol. A 2" — S 6'' Examen
Ordinandoium cum tractatu de Coniugio; fol. 8 7" — T ^*" Stigelii Elegia; fol. T 5^ — Z ?»>
nied. Definitiones multarum appellationum etc; fol. Z 8 vacat). *)

Euamen \ eorvm qvi avdivn- ( tvr ante ribvm pvblicae ( ordinalionis, qua commendatu : eis ministeri-
I um Eoanfjzlii. Traditum Vui- \ tebergae Anno 1554. | Philippvs Melanth. | (Melanthonis ima-
go circulis inclusa) Vvitebergae exev- \ debat Lavrentivs | Schuuenck. \ D.M.LVIII. (sic) 23 plagg.
litt. A — Z sign., 183 foll. non num., ult. fol. albuui, 8. min. (fol. A 2" — S 6*^ Examen Ordin.
cum tract. de Coniugio, fol. S 7" — T 4^' Stigelii Elegia; fol. T 5=" — Z 7"^ med. Definitiones
multarum appeliationum etc. ; fol. Z 8 vacat). **)

Eocamen \ eorvm qvi avdi- \ vntvr ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva \ commendatur eis ministe-
rium Evanye- \ lii. Traditum Vuitebergae \ Anno 1554. | Phiiippvs Melanth. \ (Insigne typogr. :
Crux seipente circumvoluta.) Witebergae excv- \ debat Lavrentivs \ Schuuenck. | 1559. 27 plagg.
litt. A — Z, a — d sign., 216 foU. non iium., 8. (fol. A 2"^ — V l^ Examen Ordin. cum tract. de
Coniugio; fol. V 8^ — Z P Responsio Philippi Melanthonis de -controversiis Stancari; fol. Z
2"* Duae quaestiones; fol. Z ^*» Verba Ambrosii io epistola priore ad Timotheum; fol. Z 3=" —
d 8'' med. Definitiones multarum appellationum.). ***)

(Idem- Index?) Witebergae 1562. 25 plagg. 8. f)

Examen \ eorvm qvi av- \ divntur ante ritvm \ pvblicae ordinationis, j qua commendatur eis ministe- \
rium Evangelii. Tra- j ditnm Witebergae \ Anno 1554. | Philip. Melanth. \ (Melanthouis imago
circulis inclusa) Lipsiae \ lohannes Phamba | excvdebat j Anno \ M.D.LXIII 25 plagg. litt. A —
Z, a, b sign., 200 foll, non num., 8. min. (fol. A 2* — T 3*' Examen Ordin. cum tract. deCon.
iugio ; fol. T 4=* — X 4'' Responsio Phil. Melanthonis de controversiis Stancari; fol. X ^*' — 5»
Duae quaestiones, et Verba Ambrosii in Epist. priore ad Timoth. : fol. X ^*' — b 8" Definitiones
multarum appellationiim ; fol. b 8^ vacat). f f)

(Idem Index) Lipsiae 15G4. 25 plagg- 8. ff-}-)

Examen \ eorinn qvi avdi- \ mtvr unte ritvm pvh- | /icae ordinationis, qua commendatur eis j mini-
steritnn Evangelii. Tra \ dituirt Vuiteber gae An- | no 1554 } Philip. Melanth. \ (Melanthonis ima-
go circulis inclusa) 1566. — (In fine:) Islebii. \ Vrbanvs Gvbisivs \ excudebat. 23 plagg. litt.
A — Z sign., 184 fcll. non num., 8. min. (fol. A 2'^ — R 6* init. Examen Ordin. cum fa-act. de
Coniugio; fol. R 6* med. — T 6'' Responslo Phil. Melanthonis de controversiis Stancari, an-
nexis duabus quaestionibus, et verbis Ambrosii in epist. 1. ad Timoth. ; fol. T 6'' extr. — Z ^'■^
Definitiunes niultarum appellationum, subiuncta Clausula; fol. Z 8** vacat.). *f)

Exawen \ eorvm, qvi avdi- | vntvr ante rifvm pv- | blicae ordinationis, qua commendatur eis \ mini-
sterivm Ex:iangelii? Traditum Viiit' bergae, Anno \ 1554. | Philip. Melanth. \ (Melanthonis ima-
go ciiculis inclusa.) Cnm Gratia et Priuilegio Caesareae Maiestatis, \ et Ducis Saxoniae Electo-
ris etc. \ Vitebergae | Excrdehat lohannes | Crato. \ Anno M.D.LXIX. 25 plagg. litt. A — Z, a,
b sign., 199 foU. non niim., ult. lol. album, 8. min. (fol. A 2* — T 1» Examen Ordin. cum tract.
de Couiugio; fol. T l** — X 2'' Responsio Phil. ?,Ielanthonis de controversiis Stancari, annexis
duabus quaestionibus, et Veibis Ambrosii in epist. 1. ad TimOth. ; fol. X 3=» — b l^ med. Defi-
nitiones multarum appellationum ; fol. b. 8 vacat). **t)

*) Hanc Ed. ex Biblioth. senat. Norimb. in manibus teneo; etiam in Bibiioth. acad. Gotting. inver.itur.
•• ) Haec Kd. ex Bibiioth. senat. Hamburg. mihi ad manus est.
••*) Hanc Ed. ex Biblioth. senat. Norimb. in manibus habec

t) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. asservatur.
tt) Haec Ed. ic meis libris est.
ttt) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. exstat.

•f) Haec Ed. in meis libris est.
•*t) Hanc Ed. ex Biblioth. acad. Vratislav. in manibus babeo; etiam in Biblioth. regia Dresd.. et senat. Norinib. exstat.

MELANTH. OPER. VOL. XXUI. - V

CXV PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. CXVI

Examen j eorom qvi av- \ divntvr antc ritvm \ poblicae ordinationis, | qua commendatur eis miuiste-
1 riwn Evanfjelii. Tra- \ diium Witeberijae | Anno 1554. | PhiJip. Melanth. \ (Melanthonis imago
circulis inclusa) | Anno \ M.D.LXIX, sine loci indicio. 25 plagg. litt. A — Z, a, b sign., 200 foll.

non num., 8. (fol. A 2^ — T S"» Examen Ordin. cum tract. de Coniugio; fol. T 4'' X 5'' Re-

sponsio Pliil. Melanthonis de controversiis Stancari, annexis duabus quaestionibus, et Verbis Am-
brosii in epi^t. 1. ad Timoth. ; fol. X 5'' — b 8^ Definitiones multarum appellationum ; fc/l. b
8" vacat.).*)

— — (Idem Index ac in Ed. Witeberg. a. 1509., cum eadem imagine Mel.) Cum Gratia et Priui-
legio etc. j Witebergae \ E.rcvdebat lohannes \ Crato. | Anno M.D.LXX. 25 plagg. litt. A — Z,
a, b sign., 199 foll. non nuni., ult. fol. album., 8. (fol. A ^^» — T 1' Examen Ordin. cum tract.
de Coniugio, fol. T l^ — X 2'' Responsio Phil. Melanthonis de controversiis Staucari, aunexis
duahus quaestionibus, et Verbis Ambrosii in epist. 1. ad Timoth. ; fol. X 3* — b 7'' med. Defi-
nitiones multarum appellationum ; fol. b 8 vacat.). **)

— — (Idem Index. ac in Ed. Witeberg. a. 1569. cum Melanthonis imagiue circulis inclusa) Cum
Gratiact Priuilegio Caesareae Maiestu- \ tis et Ducis Saxoniae Electoris ete. \ Wiiebergae I Ex'
cndebant Clemens Schleich et \ Antonius Schone. \ Anto M.D.LXXII. 25 plagg. litt. A — Z. Aa,
Bb sign., 199 foll. non num., ult. fol. album, . (fol. A 2'' — T P Examen Ordin. cum tract. de
Coniugio; fol. T 1'' — X 2*^ Responsio Ph. Melanthonis de controversiis Stancari, aunexis dua-
bus quaestionibus, et Verbis Ambrosii in ej)ist. 1. ad Tini. ; fol. X 3" — Bb T** med. Detinitio-
nes multarum appellationum; fol. Bb 8 vacai .).***)

(Idem Index) Witebergae 1573. 8. «

Exanien | eorvm, \ qvi avdivntvr | ante ritvm pvblicae | ordinationis , qua conrmendatur eis ministe-
\ rium Evangelii: Traditum. | Vuitebergae, Anno \ 1554. | Philip. Melanth. \ (Melanthonls imago
circulis inclusa) Ciivi Gratia et Priuiiegio Caesareae Maiestatis \ et Ducis Saxoniae Electoris
etc. I Witebergae | Excudebant Clemens Schleich et An- | tonius Schiin 1574. 25 plagg. litt. A
— Z, Aa, Bb sign., 199 foll. non num., ult. fol. album, 8. (fol. A 2'' — T 1» Examen Ordiji, cum
tract. de Coniugio; fol. T 1'' — X 2*^ Responsio Phil. Melanthonis de controversiis Stancari^ an-
nexis duabus quaestionibus, et Vcibis Ambrosii in epist, ]. ad Timoth. ; fol. X 3'* — Bb l^ med.
Defmitiones multarum appellationum; fol. Bb 8 vacat.). f)

(Idem Index) Witebergae 1579. 23 plagg. 8. ft)

_ _ (Idem Index) Witebergae 1580. 8. ftt)

Examen [ eorvm, qvi \ avdivntvr ante \ ritvm pvblicae ordi- \ natianis, qua con:mendatur eis mi- j
nisterium Evangelii: Tra- j ditum Witebergae, | Anno 1554, ) Phil: Melanth. \ (Melaothonis ima-
go cJrculis inclusa,) Cwn Gratia et Priuifegio Caesa: Maiest et | Ducis Saxoniue Electoris,
etc. \ Witebergae, \ Excudebant Haeredes lohannis Cratonis, | M.D.LXXXl. 23 plagg. litt. A — Z
sign., 184 foll. non num,, 8. Haec Ed, eadem continet ac praecedens, *-|-)

Examen \ eorvm, \ qvi avdivntvr \ ante ritvm pvblicae \ ordinationis, qua commendatur eis mi- \ ni-
sterium Evangelii : \ Traditum Vuitebergae \ Anno 1554. | Phil. Melanth. ( (Melanthonis imago
circulis inclusa) Cum Gratia et Priuilegio Caes: Maiest. et \ Ducis Saxoniae Electoris, etc. \

*) Haec Ed. in Biblioth, senat, Norimb, et in meis libris est. Haec vel proxime praecedens etiam iii Biblioth. acad. Erlang,
invenitur.

••) Haec Ed. in Biblioth. regia Dresd. atque in meis libris est.

•••) Hanc Ed. ex Biblioth. senat. Hamburg. in manibus habeo; etiam in Biblioth. acad. Erlang, asservatur,

t) Haec Ed, ex Biblioth. acad, Vratislav, mihi ad manus est; in Biblioth. quoque regia Berol. exstat.

tt) Haec Ed, in Biblioth. acad. Erlang. et senat. Norimb. est.

ttt) Haec Ed. in Biblioth. acad. Gotting. et in meis libris est.

•f) Hanc Ed. ex Biblioth. acad. Vratislav, in manibus h-beo; etiam in Biblioth. regia Berol. invenitur.

CXVII * n. EXAMEN ORDINANDORUM. CXVIII

Witehergae \ Kamdebat Antonius Schnn. \ M.D.LXXXIIII. 28 plagg. litt. A— Z sign., 184 foU.
noD nuni.. 8. niin. (fc!. A 2' — 11 6'' ined. Exanion Ordin. cunii tract. de Coniugio; fol. R b^ med.
— T 6^ med. Responslo Pfi. Mel. de controversiis .Stamari, annexis duabus quaestionibus, e*
Verbis Ambrosii in epist. 1. ,ad Tim.; fol. T C* med. — Z 8'' Definitiones multarum appellatio-
num.). *)

(Ideni In.lex) Witeberfjae 1585. 8.**)

(Id<Mn Index) Witebergxc 1588. 22. plagg. 8.***)

Examen \ eorvm, qm uv- I diontvr ante ritvm \ puulicae ordinationis, qua commendatur eis mi- | ni-
steritim Evanfjelii: Traditum | Vviteberf/ae, Anno \ 1554. | Philip. Melanth. \ (Melanthonis imago
intra quadratum circulis cincta) (hun (>ratia et Prinilefjio Cties. Maie.it. et Ducis Sax. Elect.
etc. j Witeberyae, \ Excusum pcrr Matthaeum Wetacum. | An7io M.D.XC 22 plagg. litt. A — F
sign., 17() foll. non num., 8. min. (fol. A 2^ — Q S^ med. Examen Ordin. cum tract. de Coniu-
gio; fol. Q 8'' med. — S 8' med. Responsio Ph. Mel. de controversiis Stancari , annexis duabus
quaestioni')us, et Verbis Ambrosii in epist. 1. ad Tim.; fol. S 8" m.ed. — Y 8^' med. Definitiones
multarum appellationum.). -|-)

Examen j eorvm, qvi tivdivn- | tvr ante ritvm pvblicae | ordinationis, qua commendatur eis mini- \
sterium Evangelii: Trtid>tum \ Vuitebergtte, Anno \ 1554. | Philip. Mclanth. \ (Melanthonis imago
circulis inclusa) Cum gratia et Priuilegio Ctiesur. Maiest: \ et Ducis Stixonitie Electoris, etc. \
Witebergae, \ Excusuni per M. Georgium Mullerum. \ M.D.XCI. 22 plagg. litt. A — F sign., 17G
foll. non num., 8. min. (fol. A 2^^ — Q 8'' med. Examen Ordin. cum tract. de Coniugio; fol.
Q 8'' med. — S 8'^ med. Responsio Ph. Mel. de controversiis Stancari, anaexis duabus quae-
stionibus, et Verbis Ambrosii in epist. 1. ad Tim.; fol. S 8^ med. — F 8'' med. Definitioues mul^
tarum appellationum.). Y\)

— — (Idem Index) Witebergae 1592. 8. ftf)

(Idem Index) Witebergae 1 593. 22 plagg. 8. *; )

Examen | Eorum, \ qvi avdivn- \ tvr \ ante ritvm \ Poblicae Ortlinationis , qua comendatur eis mini'
sterim \ Evangelii : Tratlitvm Witebergae, \ ^4««o 1 554. ] (Melanthonis iniago circulis inclusa) Cum
Gratia ^ Pritiilegio Caes. Maiest. ^ Ducis \ Saoconiae Electoris, Sfc. \ Witebergae j Imprimebat
Wolffgangus Meisnerus. | Anno M. D. XCIV. 23 plagg. litt. A — Z sign.^ 184 foll, non num., 8.
min. (fol. A 2^ — R 5** med. Examen Ordinand. adscripto auctoris nomine, quod in titulo huius
Ed. omissum est; eum tract. de Coniugio ; fol. R 5^ med. — T 6^ med. Responsio Ph. Mel.
de controversiis Stancari, annexis duabus quaestionibus, et Verbis Ambrosii in epist. 1 . ad Tim. ;
fol. T 6" med. — Z S'' Definitiones multariim appellationum.). **f )

Examen | eorvm, qvi avtlivn- | tvr ante ritvm pvblicae \ ordinationis, qua commentlatur • eis mini- j
sterium Evangelii: Traditum \ Vuitebergae, Anno \ 1554. j Philip. Melanth. | (Melanthonis imago
circulis inclusa) Cum gratia et Priuilegio Caesar. Mttiest ; j et Ducis Stixoniae Electoris, etc. \
^ Witebergae, \ Sumiibus M. loktinnis Rhuilii. \ M. D. XCV. 22 plagg. litt. A — Y sign., 176 foll.

non num., 8. (fol. A 2* Q 8^ med. Exaraen Ordin. cum tract. de Coniugio; fol. Q 8'' med. —

*) Haec Ed. ex Biblioth. regia Berol. ad meas manus est.

••) Haec Ed. In Biblioth. regia Dresd. exstat.
**•) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. est.

t) Haec Ed. in meis libris est.

tt) Haec Ed. in meis librls est.
ftt) Haec Ed. in Bibiioth. acad. Vratislav. servatur.

*t) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. invenitur.
•*t) Haec Ed. in eadem Biblioth. senat. Norimb. et in mels libris est.

^*

CXIX i^HlL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. CXX

S 8' nied. Responsio Ph. Mel. de controversiis Stancari, annexis duabus quaestionibus, et Ver-
bis Ambrosli in epist. 1. ad Tim. ; fol. S 8'' med. — Y 8"' Definitiones multarum appellationum.). *)

Examen Eorum, | * qvi avdivn- \ * tvr ante ritvm pv- \ blicae ordinationis , qva \ commendatur eis
ministerium \ Evangelii. \ Traditvm Witebergae \ Anno 1554. Per \ * Philippum Melanthonem \
15 (Mel. imago) 98. | Cum Gratia et Privilegio Electoralis Saxoniae. | * Witebergae, | Excudebat
Zacharias Lehman. (Lineae asterisco notatae rubro colore expressae sunt.) 21 plagg. litt. A — X
sign., 166 foU. non num.^ ult. 2 foll. alba, 8. min. (fol. A 2" — P 8^ med. Examen OrJin.
cum tract. de Cooiugio; fol. P 8^ extr. — R 8'" init. Responsio Phil. Mel, de controversiis
Stancari, annexis duabus quaestionibus, et Veibis Ambrosii in epist. 1. ad Tim.; fol. R ^*' med.
— X 6* med. Definitiones multarum appellationum ; fol. X 6** — 8'' vacant). **)

(Idem Ifldex) Witebergae 1603. 8.***)

Ex his elucet, tres priores Editt. annorum 1554. et 1555. tantum Examen Ordinaudorum cura tra
ctatu de Coniugio et Stigelii elegiam de Coniugio continere; in tribus subseque.itibus Editt. aimorum 1556 — 1558.
Definitiones multarum appellationum eccles. illis esse adiunctas ; in omnibus seqq. Editt. vero, quae inde ab a.
1559. usque ad a. 1603. prodierunt, loco elegiae Stigelii omissae, Melanthonis responsionem de controversiis
Stancari cum duabus quaestionibus et Ambrosli verbis in epist. 1. ad Timotheum, esse insertam.

Praetei- has Editiones peculiares Examinis Ordinandorum etiam Melanthonis Corpus DoctHnae
f%mft«w«e, t) eiusque Opera «Peucero collecta et Wittehergae edita\\) h. 1. afferenda sunt huius. In enim
Collectionis Peucerianae Parte I. Melanthonis Examen Ordinandorum cum tractata de Coniugio, Responsio de
controversiis Stancari, annexis duabus quaestionibus et Ambrosii verbis in epist. 1. ad Timotheum, atque De-
finitiones multarum appellationum , quarum usus est ir> Ecclesia, post Locos theologicos eodeni ordine repe-
riunfur, quo in illis Editt. peculiavibus annorum 1559 — 1603. extant; at in Corpore ordo horum librorum ab
his Editt. differt, in hoc enim post Locos theologicos exhibetur Examen Ordinandorum cum tractatu de coniu-
gio, quem suhsequuntur Definitiones multarum appellationum etc. , post has leguntur Melanthonis Responsiones
ad impios articulos Bavaricae luquisitionis atque Refutatio erroris Serveti et Anabaptistarum: hanc denique io
extrema Corporis parte sequitur Responsio de coutroversiis Stancari.

Hbri.

Praeter has Examinis Editiones afferendi sunt Commentarii, Translationes et Compendia huius
1. a. Nic. Selnecceri: Examen Ordinandorum cum Comm entaViis:

j I

Nicolai Selnecceri Exarnen Ordinandorum (in quatuor partet divisum). Lipsiae, Anno
M. D. LXXXIIII. 4.

Huius operis titulum accuratius perscribere nequeo , quoniam mihi hucusque non contigit, ut hoc in-
tegrum invenirem. Partes III. et IV., quas solas in manibus habeo, sic inscriptae sunt:

Tertia Pars \ Examinis \ Ordinandorvm : \ 1. De lege Diuina. \ 2. De peccuto. \ 3. De libero ar-
bitrio. I 4. De lustificatione. \ 5. De bonis operibus. \ Exod. XX V. \ D~io Cheruhin (vetus et no-
uum testamentum) respiciant se mutuo (concordent) versis vul- \ libus in Propitiatorium. In-
de loquar ad te. j Esaiae VIII. \ Ad legem S^ ad testimonium. JVisi di^erint iux- \ ta verba
haeCy non videbunt auroram. \ Lipsiae, \ Anno \ M. D LXXXIlIi. — (In fine:) Lipsiae, ! Impri-
mebdt lohan- \ nes Steinman. | Anno \ M. D. LXXXIIII. superposito iDsigni typogr. 54 plagg. -f-,

•) Haec Ed. in Biblioth. acad. Vraiislav., senat. Norimb. aique in ineis libris *»••(.
•*) Haec Ed. in Bibliotli. acad. Vratislav. et in meis libris est.
***) Haec Ed. in Biblioth. acad. Vratislav. exstat.

t) Huius Corporis latini octo Editiones in Vol. XXI. p. 587—590. reccnsui.
tt) Huius Collectionis Operum Mel. duas Editt. in eodem Vol. p. .589— .'i92. descripsi.

CXXI 11 EXAMEN ORDINANDORUM. CXXII

A — Z, a — z, Aa — Gg sig.i., prima 4 foU. non num., 420 pagg. nuin., ult. 2 foll. non num.,
4. (fol. -}' l^ — 4'* Loci Scripturae S. et Augustini de lege divina etc. cum 5 imaginibus ligno
incisis, atque precatio ihythmica; pag. 1 — 420. [fol. A P — Gg ^"^! Tertia pars Examinis Theo-
logici cum commentario et annotatt. margin.; fol. Gg 3* Insigne typogr. Steinmanni: losua ad la-
pidem testimonii stans cim aliis ludaeis, subiuncta Clausula; fol. Gg 3'^ — 4^ Duae imaglnes li-
gno incisae ; fol. Gg 4'' vacat).

Qaarta pars Evaminis \ Theologici, \ continens doctri- \ nam de Ecclesia, sacra- \ mentis pceni-
tentia, invocatio- \ ne, cruce, liberlate Christiana, \ magistratu poUtico, ^ \ conlugio. \ (Ornamen-
tum typogr.) Anno \ M. D. LXXXlIfl. — (In tine:) Lipsiae, \ Imprimebat lohan- \ nes Stein-
man. \ Anno \ M. D. LXXXllIL, superpo^ito eodem Insigni typogr., ac in P. III. 69 plagg.
litt. A — Z, Aa — Zz, Aaa — Zzz, primura fol non num. , 545 pagg. num., seqq. 3 pagg. non num.,
ult. fol. album, 4. (pag. 1 — 545 med. |fol. A 2* — Zzz 2' ] Examinis P. IV. cum commentario
et annott. marg. ; fol. Zzz 2'' — 3" Postfatio auctoris : Ad Lectorem; fol. Zzz 3'' Insigne typogr.
Steinmanni, subiuncta Clausula; fol. Zzz 4. vacat). *)

Mart. Lipenius in Bibliothecae realls theologicae Tomo I. (Francof. ad. M. 1685. Fol.) p. 666.
s Operis Ed. Llpsiensem 1-582. 4.; Theoph. Georgius in^Bu(^er*Sericon P. IV. (Setjjj. 1742. Fol.)

Lips., ap. Vogt 1.593. 204 plagg. 4. quam Ed. etiam C. los. Bougine in I. -^anObuc!^ bcr affgent.
i. T. II. p. 45. memorat.

affert huius
p. 90: Ed

Sittccatijefc:^

b) Christjophori Pezeliij:

Examen Theo- \ logicum, \ Reveren- \ dae memoriae Phi- \ lippi Melanthonis: \ Quondam Germa-
niae totius Praece- \ ptoris, de Ecciesia Filij Dei, ^ \ de Scholis optime \ meriti. \ Cvm \ Ex-
plicationibus eiusdem Examinis, accommoda- \ tis ad vsum iuuentutis scholasticae: \ Ex prae-
lectionibus Christophori Pe- I zeJii, sacrae Theologiae Doctoris, in Schola \ Bremensi exceptis :
Sf nunc primiim editis. \ (Insigne typogr. cinctum verbis: Ditai servata fides. Mathes Harnisch.)
Neostadii, M. D. LXXXVIL — (In fine:) Neostadii Pa- \ latinorvm excvde- \ bat Matthaeus
Harnisch. \ (Idem Insigne typogr. , quod in titulo est) Anno \ M. D. XXCVIh 46 plagg. )( et
A — Z, Aa — Yysign,, prima 8 foll. nonnum., 808pagg. num., seq. pag. nonnum., ult. 5pagg. albae, 8. (fol.
)(1^ Lutheri dictum de Melanthooe ethuius scriptis; fol. )( 2^ — 7* Tobiae Pezelii, Filii Christophori
Pezelii, praefatio ad Consules, Scholarchas et Senatores ReipuMicae Bremensis perscripta Bremae
m. Febr. 1587.: fol. )( 7'' - 8'' loachimi Meisteri caraien ad Scholae Bremensls alumnos; pag.
1 — 808. [fol. A 1* — Yy 5''] Examinis Ordinandorum P, I, ciim explicationibus, et annotatt.
margin.; fol, Yy 6* Clausula cum Insigni typ. ; fol, Yy 6'' — S*^" vacant).

Examinis Theo- \ logici, \ D. Philippi \ Melanthonis: \ vna cvm explicatio- \ nibus \ Exceptis in
Schola I Bremensi, ex Praelectionibvs \ Christophori Pezelii \ Theologiae Doctoris. \ Pars Se-
cvnda. \ (Idem lusigne typogr.) Neostadii, \ Apud Matthaevm Harnisch. \ Anno M. D. LXXXVIL
(In fine:) Neostadii Pa- \ latlnorvm excvde- \ hat Matthaeus Harnisch. \ (Idem Insigue typ.)
Anno I M. D. XXCVIL 44% plagg. ):(, Aa— Zz, AA— XX ():( Vo plag.) sign., prima 5 foll. non
num,, 709 pagg. num,, seq. pag. non num. , ult. fol. album, 8, (fol. ):( 2* — 4** Tobiae Pezelii
Praefatio ad Ericum Hoyerum, Dan, a Buren, Christian. Stedingium et Herm. Schumakerum,
Reipubl. Bremensis Consules, perscripta Bremae m, Martio 1587,; fol, Aa 5. loach. Meysteri vo-
tam Cal. lan. 1587. scriptum; pag. 1 — 709 [fol. Aa 6^ — 12^, Bfa 1» — XX 7^] Examinis P.
II, De Ecclesia — De Coniugio cum explicationibus, et annott. marg. ; fol. XX 7^ Clausula cam
Insigni; fol. XX 8 vacat). **)

(Idem Index) Editio altera \ priori emendatior. (Idem insigne typogr.) Neostadii M. D. LXXXIX.

— (In fine:) Neostadii Pa- \ latinorvm excvde- | bat Matthaeus Harnisch. (Idem Insigne) ^«uo |
M. D. LXXXIX. Huius Ed. Pars prior cont. 48 plagg. )(, f, ff, A — Z, Aa — Yy sign., prima
24 foll. non num,, 718 pagg. num,, seq. pag. non num., ult. 5 pagg. albae, 8, (fol. J( P Lutheri

*) Has duas partes ex Bibliotli. senat. Hamburg. in manibus teneo; in Biblioth. regia Berolin. sola Pars IV. exstat.
•) Haec Ed. ia Biblioth. acad. Halensi, senat. Norimb. et in meis libris est.

CXXIII PHIL. MEL. SCKIPTA DOGMATICA. CXXIV

dictum de Melanthone et loh. Maioris duo distichn, in Mel. ; fol. )( 2* — 7'' Tobiae Pezelii prae-
fatio a. 1587. perscripta; fol. )( 7^ — 8"^ loach. Meisteri carmen; fol. f P —-{-{- S'^ Index Partisl.;
pag. 1 — 718. [fol. A 1* — Yy5''| Examinis Ordin. P. I. cum explicationibus et nott. marg, ;
foJ. Yy 6* Clausula cum Insigni typ. ; fol. Yy 6^ — 8^ vacant.) Pars II., quae mihi non ad minus
est, circ. 702 pagg. num. et in fme Indicem huius Partis (18 foli. non num.) cont., quem eadem
Clausula subsequitur, quam P. I. exhibet). *)

(Idem Index) Editio tertia \ 15 (Idein Insigne) 97. | NeDstadii, Typis losuae et Willieltni

Hamisiorum. P. I. cont. 461/4 plagg. )(, A — Z, Aa — Zz (Zzi/^ plag.) sign., prima 8 foll. non
num., G98 pagg. num., ult. 13 foU. non num. , 8. (fol. )( 1'' Lutheri dictum de Mel. et Maioris
2 disticha in eund. ; fol. )( 2^ — T^ Tob. Pezelii pr.iefalio; l(d. )( 7*^ — 8^' Meisteri carmen ; pag.
1 — 89 8. ffol. A P —Xx^^» ] Examinis Ordin. P. 1. cum explicatt. et nott. marg.; fol. Xx fi a _
Zz 2^ Index Partis I., fol. Zz 2'' Errata.). P. II, habet eundem tituluni ac in Ed. 1. cum eodem
Insigni, in quo autem loco praenominis Matthaeiis exstant litt. / ^ W., aeque ac in P. I. huius
Ed. Infra ho*^, Insigne \es,imi\it:*Neostudii, \ Apud losuam et Wilhelmum Har- \ nisios Fratres, \
Anno M, D. XCVII. Haec Pars conf. 45 plagg. Aa — Zz, AA — YY sign., ^o^id) pagg. num., seq.
fol. album, 15 foll. non num., ult. fol. album, 8. (pag. 3 — 8. Tob. Pf^zelii praefatio ; p. 9 sq.
Meysteri votum ; p. 11 — 686 [fol. W 7 '' ]. Examinis Ordin. P. II. De Ecclesia — De Coniugio.
cum explicatt. et nott. marg. ; fol, VV 8 vacat; fol. XXl» — YY 7' Index Partis 11.; fol. YY7 •> —
8'' vacant.). **)

2. Examinis Ordiiiandorum Translationes :

a. in linguam venedicam.

IIoc Examen latinum (aut germanicum?) in linguam venedicam a Primo Trubero (de qao in Vol.
XXII. p. 697 sqq. diximus) esse translatum coniicere licet ex iis, quae a Siegm. lac. Baumgartenio 9iact)rt(t)ten
bon merfiuurbigen ©ud^ern Tom. V. (^ade, 3. 3- ©efcauer. 1754. 8.) p. 451. et in 1. gortgefe^te ©ammlunq 515on Qllten
unb SQeuen Theologifc^en @ac6en , «fidjern etc. Q{uf ta3 3. 1729. (yeivj. 1729. 8.) p. 712, afferuntur. Ille enim 1.1.
inter libros venedicos ipsi nondum accuratius notos memorat: „6. 3)ie 9Biirtem6ergifd)e ^trd^enorbnung neSfi bem
Examine Melanchthonis 1564." In hac vero CoIIectione p. 712. in annotatione leguntur haecce: „@onften «ar
gebadjter Truber ein yviyff/ctjf Lulherano-Theologus, unb i^at bon Melanchthons Sdirifften feinc auffcr befagtc Locos unb
fein Examen in bie @c(a»ORif^e (Sprac^e ver{.vfet" etc.

b. in linguam polonicam.

Haec interpretatio a loh. Radomskio ex latino Examine facta et a. 1566. edita sic est inscripta:

EXAMEN i * THEOLOGICVM. \ to ^i^. \ *®Iuc^antc 0(60 bo | *rrctabcja'nie ro nauce fCowa' 930= ] jego,

t^c^ ftorji) 6i}n?a^a na brjab | fajnobjiet)ffi njejnjanl | ^ :poironi. (ornamentHm parvum typogr.) j *5Prje8

^f)ilip^3a SKelanc^t^ona | ipo Tacinie na^jifane. | 51 | * ^Jrje^ 3ana {Rabomffiego SWiniftra j 3ft»rania 0?ib*

fcorffiego, nj l)e^^f | ipolffi iprjeiojone. | * JDrufonjano to frolenjcu, ^jrjeS | 3ana 2)au6mana, JHofu j 1566.
(Huius tituli lineae asterisco notatae atque in linea extrema primus tertiusque numerus 1 et 6
rubro colore expressi sunt.) 3 8 '/2 plagg. litt. *M — 3- ^ta — 0lr (iRr % pJagg.) sign., prima 8 foll.
non nuni., seqq. 301 pagg. nuineris 9 — 309 signatae, penult. 8 pagg. non num., ult. pag. alba, 4.
(fol. A 1'' Insigne Marchionis Brandenburgensis, inscriptum: Ivstvs ex fide vivit; fol. A 2. Alberti
Seiiioris, Marchionis Brandenburgensis hortatio Kal. Aug. 1566, Regiomonti latine data ad eccle-
siarum ministros, ut unusquisque sibi Examinis theologici in polonicum sermonem translati exem-
plar comparet atque ediscat; fol. A 3 Eadem hortatio eodem die polonice data; fol. A4 cont. 5
Locos Scripturae S. latine; fol. 59 1» — 41^ et pag. 9—309. [fol. 61» — 0tr 2»] Examen theologi-

•) Haec Ed. in Bibliotn. Orphanotr, Halens,, acad.Erlang. exstat, ipse possideo eius Partem I., cui Index Partis H. cam Clau-
sula annexus est.

) Haec £d. in Bibliotb. regia Berolio., senat. Norimb. et in meis libris est.

•*

CXXV II. EXAMEN ORDINANDORUM. CXXVI

cum. %o ^efi, ©tuctjanie a bo^'tvtaticjaiue w nauce fronja SSojego, t^Cti ftorj^ B^rcatja no brjab fajnobjte*

njffi ivejnjani l) poffani. Haec inteipretatio polonica continet Examen ordinandorum : De Deo- De
Coniu()('o, et linitur precatione ad lesum Chrlstum, quae extrema pars est huius loci de Coniugio ;
cetera in Edilt. latinis huic Examini annexa in hac polon. interpretatione praetermissa sunt; fol.

s^xt^ — 5'' InJex reruni alphabeticus: SRegePr etc; fol. 9fir 6* Errata: OmljlnoSci, subiunctis orna-
mentis typogr. ; fol. 31r 0'' vacat.). *)

3. Examlnis Ordinandorum (^oinpendia.

a. Alberti Lyttichii:

^ragftitcflein lion ben ^ouptvuncten ter reinen S^riftlict^en [e^re oup bein Examme tinb Locis Melanchthonis
i?ou *2l. i?9ttic^. «eipitg 1572. 12.**)

Quaestiunculae \ Examinis j Theologici, de \ praecipms capitibvs | doctrinae Christianae , ex scri-
ptis D. I Phil. Melan. collectac, ^ j ad institzUionem puerilem \ accommodatae \ M. Alberti I^yt-
tichii I Valle loachimici opera. \ Quibus coniunctae sunt \ Definitiones yraecae Domini \ loachimi
Camerarii, t^'c. \ Ac | Precatiunculae traditae Sf ipsae \ a Meianchthone. j Accessit Confessionis
Augustanae breuis \ comprehensio , quae est et Paraphrasis \ Symboli Apostolici. \ Lipsiae. \
M.D.LXXIIII. — (In line:) Anno \ EXVLtate IVstl In DoMIno. (i. e. 1574.) Lipsiae \ lohan-
nes Rhamba e.xcndebut, l^y^ plagg- litt. A — N (N^/t plag.) sign., 98 foll. non num., 8. min. (fol.
A 2* — 3'^ Alb. Lytlichii praefatio ad Andream Heyl Bibliopolam Lipsicum data Mariaebergae
Mysiorum die Martini 1573.; fol. A4 Eliae Lyttichii fratiis auctoris 17 disticha lat. et 2 graeca
I» Quaestiunculas Capitum Pietatis; fol. A S'' — E 4'' Quaestiones ; fol. E ^*' — G 4* Definitiones
capitum sanae doctrinae christianae, graece et latine; fol. G A^ — I 1*^ Formae precationum et con-
fessionum, subiunctis 2 distichis graecis X\\i. Lyttichii ; fol. 12* vacat; fol. 12'» — ^*' Nicol. Sel-
necceri epist. dedica!. ad lohannem et Antonium Fratres, Coritttes Oldenburgicos etc. data Lipsiae
27. Maii 1574.; fol. 15" - K 8'^ Articulorum Augustanae Confessionis brevis comprehensio ; fol.
L 1» — &> init. Alb. Lyttichii Paraphrasis Symboli Apostolici, atque eiusdem Symboli ex V. et
N. Testamento confirmatio et fundamenta; fol. L 6'' — M 3'' Tabula moralis domestica ; fol. M 4*
N 2^^ Index ; fol. N '•2^ Correcturae et errata ; subiuncta Clausula.). ** )

— — (Idem Index) Lipsiae 1581. 13 plagg. 8. f)

Nescio, an eiusdem auctoris sit liber hicce, quem nondum vidi: '

Quaestmncidae Examinis theologici ex scriptis Melanchthonis collectae ad institutionem primam
electoralis muentutis in aula Brandenhurgica accommodata. Dresdae 1593. 14 plagg. 8. f-f)

b. anonymi Lipsiensis:

Quaestiones de praccipms capitihus doctrinae christianae ex Melanchthonis examine theologlco,
additis de quibus iudici dexteritate opus est, in usum Ludi Literarii Lipsiensis ad aedem
iSt. Thojnae. Secundum auctae et editae* Lipsiae 1597. tff)

Ex hoc titulo intelligitur, huic Editioni .secundae aliam praecessisse mihi hucusqae ignotam.

*) Hunc librum rarum ex Biblioth. regia Berolin. in manibus habeo.
*•) Hic liber oliin erat in Biljlioth. senat. Norinib.

***) Haec Ed. in meis libris est.

t) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norinib. asservatur. — In Mart. Lipenii Bibliotheca reali theologica Tom. I. p. 6G6. affe-
runtur huius libri duae Edilt.: Lips. 4. 1547. 1597., quaruni prior falsa est, nam loco „4. 1517." legeada sunt: „8.
1574.; quapropter dubito, an altera recte sit allata.

tt) Haec quoque Ed. in Bibiioth. senat. Norimb. invenitur.

ttt) Haec Ed. in Biblioth. acad. Halensi est.

CXXVII PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. CXXVIII

c. Alberti Voiti:

Pericope | Doctrina- \ rvm Examinis \ Theologici D. \ Phil. Melan- \ chthonis \ In Jphoiismos,
vet The- \ ses distrihuta, velitatio- \ nihusque schofasticis mo- \ deste agitata et \ disputata |
ah I Alumnis Gymnasij Illustriss. \ Ppr. Anhalt. j Praeside \ Alherto Voito Borusso. \ Serve-
stae ! Typis loh. Schlerij. Anno 1602. 3 plagg. litt. A — C sign. , 24 foll. nou num., 8. min.
(fol. A P admonetur lector de libris adhibendis; fol. A 2* — € b^ Theses; fol. C 6* — 8*> lodex
capitum Doctilnalium vel disputationum jhuius libri et quorundam aliorumj. *)

d. Abrahami Corberi:^'

Comjiendi- \ um per-hreve \ Faaminis theolo \ gici Beverendi D. Philippi \ Melanth. pro Beli-
gionis Chri- \ stianae tyronihus fidelifer \ conscripttim, \ et j Iiiipensis Ahrahami Cor- \ heri W.
descriptum. \ (Ornamentum tjpogr.) Bregae. \ Typis Casparis Sigfridi Ao 16 19. (Hic titulus
taeniis typogr. cinctus est) 2 jslagg. litt. A, B sign., prima 2 foll. non nuni.j 28 pagg. num. , 8.
(fol. A 2" Quid interest inter doctrinam Ecclesiae Dei, et alias sectas? fol. A 2*^ Catalogus Loco-
rum [16] huius Compendii; pag. 1 — 28 [fol. A 3» — B8^] Loci.**)

e. lohannis Sauberti:' .^
Epitome Eacwiinis aufore loh. Sauherto. Norihergae 1625. 8.***)

— — (Idem Index) ISorihergae 1639. 8.

Epitome Examinis Melanth. opera lo. Sauherti. Norihergae 1705. 8.

— — (Idem Index) Norihergae 1752. 11 plagg. 8.

Jl^eolDgifci; gragfiiicfe ^eiliiier ®Iaii0enS=95?ci^rl^eiten 5lug ben grogfliirfen 5iUiiIi)^V SKelatidjt^oiig in bie .^iir^c
gejogen s^on M. lohanneijSavberto ivej^lan^ 5l?reMf,er an ber s^orterf^en >i&ain.">t=5>fQrr-J(?ircbe jii ©ct. (Setalfc in
S^Jurnberg jc. 9iu:uuel;ro, juui ©ebraud; ter ftutleren^eu Sugerit', aug tem lateinifd^en in6 teutfdje uberfe^t
'unti niit nct^lgen &iei5ifiern terfelien l^on M. 0(icolauL^ drufi S^Jbft 2)iener teg gottUd-en SPortS an getacbter
.&auvt''^ircl)e ju 8ct. Sebalt». Dhhnberg 3n i^erlegunij ter 3ol^. Qlntr. ©ntterifcben ^antluug. 1754. (Huic
tilulo praefixus est nlter iniaginibus ornalus, qui continet verba: ;jl;eologifde Sracifti.cfe <&ei[iger ®faus
ben§=2BalirtAeiten fon M. It)hanne Savberto.) 15'/, plagg. ){ et Ql — ^ ()(''/4 plag- ^^'4 plag-) sigo.,
prima 6 foll. non num., 200 pagg. num., ult. 16 foll. non num., 8. (fol. )( 2 Bibliopolae dedicatio
ad Rectores Korimb. Nic. Sclmel^elinm, Cbi})h. Aug. Reichelium, Seb. lac, lungendres et lobst.
Cuil. Muncker: fol. )( 3'' —5'' a^orberirtjt te§ Ueberfefeerei, 0^urnb. 19. 5?br. 1754.; fol. )( 6'' Tabula ;
«Rur^er (Sutu-urf te6 gau^en 5l-errf§; fol. )( 6'' vacat; pag, 1 — 200. [fol. 314**] J^eoloflifde grogftudf
etc. ; fol. £f^ 5-' — G" SL*erjeid'ni§ ter cugefiitrten (Sdriften ; fol. d\ 6^ I. SRegifter ter abgeijantelteu ®Iaus
6ene=QlrtlcteI , fol. SR 1" —0 3" II. 3f}egifter tcr ijorfonuuenten Saci^en; fol. JD 3'^ — (P ^^» ffiegifler ber
gcgenfeitigen i!e^rer m^ ferfd)icbcner @ccten.). f)

•) Hunc libellum ex Bibliolh. acad. Halen.si et Yratislav. in manibus habec
**) Hic libellus ex Bihlioth. acad. Yratislav. ad meas manus esl.

•**) Haec Ed. et tres sequentes inBiblioth. senat. Norimb. asservantur. haecEd, prima etiam iDBiblioth. acad. Gotiing'. invenitur.
•{•) Hic liber in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est.

EXAMEN EORUM

QUI AUDIUNTUR ANTE RITUM PUIBLICAE ORDINATIONIS, QUA
COMMENDATUR EIS MENISTERIUM EVANGELn.

Ex Editione Witebergensi anni 1559.

Quidnam docebis?
Docebo Evangelium Domini nostri lesu Christi.

Quid interest inter doctri-

nam Ecclesiae Dei, et alias

Sectas?

Omnes aliae Sectae extra veram Ecclesiam,
ut Ethnici^ Blasphemi ludaei, Mahometistae, et alii,
tantum docent particulam Legis de quibusdam ex-
ternis et civilibus officiis, et addunt cultus idolorum,
aliae alios. Prorsus autem ignorant filium Dei et
Evangelium, id est, promissionem de gratuita remis-
sione peccatorum, et de reconciliatione, et de haere-
ditate vitae aeternae donandae per fidem in Filium
mediatorem. At in Ecclesia retinetur integra et
incorrupta Legis et Evangelii doctrina, et notitia
filii Dei, crucifixi pro nobis et resuscitati. Sola au-
tem illa congregatio, in qua agnoscitur filius Dei,
Dominus nost,er lesus Christus, crucifixus pro no-
bis et resuscitatus, est Ecclesia, in qua sunt multi
vere placentes Deo, et recte invocantes eum, et
electi ad vitam aeternam, iuxta haec dicta, lohannis
5. Qui non honorat Filium, non honorat Patrem,
qui misit eum. 1. Corinth. 3. Fundamentum aliud
poni non potest, praeter id quod positum est, quod
est lesus Christus. lohannis 3. Qui non credit
iam iudicatus est. Item: Qui credit in Filium, ha-
bet vitam aeternam. Qni non credit FiHo, iion
videbit vitam, sed ira Dei manet super eum. lo-
han. 14. Nemo veniet ad Patrem, nisi per Filium.

MELANTU. OPEK. XXIII.

Item: Si quis diliget me, sermonem meum servabit,
et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus,
et mansionem apud eum faciemus. Haec sciri ne-
cesse est, contra Thammerum, Latomum Lovanien-
sem, et similes, qui infinitam confusionem faciunt,
et fingunt Ecclesiae membra ubique esse, Ethuicos
et alios, quorum mores sxmt honesti.

[D E D E 0.]

Quid est Deus?

DEUS est essentia Spiritualis, intelligens, ae-
terna, alia a creaturis omnibus, verax, bona, iusta,
casta, misericors, benefica, liberrima, immensae
sapientiae et potentiae, irascens peccatis, Pater ae-
ternus, qui Filium imaginem suam ab aeterno ge-
nuit, et Filius, imago Patris coaeterna, et Spiritus
sanctus procedcns EwPatre et Filio, sicut patefacta
est divinitas, certo verbo, et testimoniis divinis,
quod Pater aeternus cum Filio et Spiritu sancto
condiderit et coiiservet coelum et terram, et omnes
creaturas, et adsit omnibus creaturis, quo ad con-
sei-vationeni, et colligat sibi in genere humano Eccle-
siam propter Filium, et per eum, et sit iudex iusto-
rum et iniustorum.

Quid est Persona?

PEKSONA est subsistens vivum, individuum,
, incommunicabile, non sustentatum ab

1

intelligens

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

alio. Graece vfpiaxdfjtfvov. Essentia vero nomina-
tur, quod revera est, etiamsi est communicatum.
Et teneatur discrimen inter ovcCav et vKpKTTafjivovg.
Sunt autem TKES PERSONAE DIVINITATIS,
Pater, Filius, et Spiritus sanctus, ofioovcioi, non
plures, nec pauciores, quia sic se divinitas pate-
fecit.

Quomodo discernuntur?

PATER aeternus est prima persona diviratatis,
non nata , nec aliunde procedens, Sed quae ab
aetenio genuit Filium, imaginem suam, et a qua
procedit Spiritus sanctus, et quae cum Filio et Spi-
ritu sancto omnes alias res creavit, et earum sub-
stantias conservat.

Quid nomiDas Creare?

CREARE est ex nihilo aliud facere, sicut Deus
coelum et terram, angelos et totam hanc mundi
machinam dicendo fecit ex nihilo, non ex aliqua
pl-aecedenti aeterna materia, ut multi Philosophi
cogitavemnt.

GIGNERE est alium de sua essentia gignere.

FILIUS aeternus est secunda persona divini-
tatis, quae est substantialis et integra imago aeterni
Patris, quam Pater sese intuens et considerans ab
aeterno gignit, quae nobis quidem sic manifestatur,
quod sit persona, per quam Pater dicit decretum,
et totum Ordinem creatioiiis et repar&tionis homi-
iram, et mittitur ut patefaciat Evangelium, et a*jsu-
niat humanam naturam, et sit Mediator, Redemptor,
lustificator et Salvator.

^ SPIRITUS sanctus est tertia persona divinita-
tis, procedens a Patre et Filio, et est substantialis
amor et laetitia coaeterna, inter Patrem et Filium.
Et nobis sic manifestata est, quod mittaturin corda
credentium, ut tales motus, amorem et laetitiam
acquiescentem in Deo in eis accendat, qualis est
ipse, Sicut 2. Timoth. 1. expresse scriptum est:
Non dedit nobis Spiritum timiditatis, sjd roboris,
dilectioni« Dei et castificationis.

Quid difFerunt Nasci et Procedere?

NASCI est a potentia cognoscente. Quia geni-
tum est imago gignentis. Ut autem in hominibus

potentia cognoscens format imagines et loquitur:
Sic Filius est aetenii Patris imago, cogitatione ge-
nita, et est loyog ostendens eum in revelatione
Evangelii. Procedere autem est a voluntate, quia
Spiritus sanctus est motor, seu agitator.

Quare Filius nominatur

Non solum quia cogitatione nascitur, sed etiam
quia est persona proferens Evangelium ex sinu
aeterni Patris, et conservans ministerium Evange-
lii, et efficax in his qui credunt Evangelio, et
voce Evangelii dicens consolationem in cordibus
eorum, et vivificans eos, sicut inquit: Ego vitam
aeternam do eis, et ostendens Patrem, et effundens
Spiritum sanctum in corda eorum. Etsi enim fit
vivificatio per omnes personas, tamen hoc ordine fit:
Filius qui colligit Ecclesiam immediate voce Evan-
gelii movet corda et monstrat Patrem, et dat Spiri-
tum sanctum. Ideo dicit Athanasius: Quandocunque
dicitur in homine esse Spiritus sanctus, est ibi per
VERBUM. Considerandum est igitur, Filiunj dici
Xoyov, et respectu Patris, et respectu nostri, quia
est loyog, per quem Pater se nobis patefecit. Ideo
in lohanne dicitur: Filius qui est in sinuPatris, ipse
enarravit nobis. Et Dominus ipse respondet inter-
rogantibus, quis sit, xijv uqx^v oxt xal XaXfo vfitv , id
est, ego sum verbum, quod loquor vobis initio,
sum illa persona, initio loquens vobiscum, proferens
Evangelium ex sinu aeterni Patris. Item: Nemo
novit Filium, nisi Pater, et nemo novit Patrem, nisi
Filius, et cui Filius volet revelare.

De vocabulo Spiritus.

Vocabulum SPIRITUS significat agitationem
seu agitatorem. Nam et Spiritus sanctus est per-
sona sic nobis patefacta, quod sit velut flamma,
immediate tales motus accendens in corde, qualis
ipse est. Sicut Roma. 14. dicitur: Regnum Dei est
iustitia et pax, et gaudium per Spiritum sanctum.
Et ad Tim. dicitur: Spiritus roboris, dilectionis et
castificationis. Ut autem haec vocabula aliquanto
melius intelligantur, intueamur imaginem Dei in ho-
mine, in quo sunt tria haec praecipua, Mens seu
substantia animae. Deinde cogitatio, quae est imago
rerum quae cogitantur. Et verbum et cogitationem
sequuntur in voluntate et corde motus seu agita-
tiones, ut dicitur: Ignoti nulla cupido. Sed cogi-
tationes et agitationes in hominibus sunt res eva-
nescentes. At a Patre aeterno est Filius, qui est

5

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

substantialis imago, iiata cogitatione, et est v^piajd-
(xevog, id est, quiddam subsistens, non est qiiiddam
fugax. Cum cogitatione est et agitatio et laetitia,
quae etiam est vcpiaTa^tvri.

Quae persona assumpsit humaiiam
naturam?

FILIUS, qui 6st coaeterna imago aeterni Patris,
et nominatur loyog a lohaiuie, assumpsit hunianam
naturam in Maria virgine matre, ut lohan. 1. diei-
tur: Et verbum caro factum est. Talis est autem
assumptio, ut huic personae soli, quae est loyog,
haec massa humanae naturae assumpta, sit unita
unione hypostatica, id est, ut sit unum vcptaidfifvov^
lCyog sustentans hanc massam, et ipsa massa natu-
rae humanae. Non enim conversa est una natura
in aiiam, sed personae, quae est Xoyog, unita est
massa naturae humanae assumpta. Ac ad decla-
rationem prodest considerare quatuor gradus prae-
sentiae Dei.

Primus est praesentia universalis, quae est
praesentia conservationis, qua Deus omnibus crea-
turis adest, ita ut conservet eas tantisper, donec
vult eas conservare, de quo gradu dicitur lere-
miae 23. Nonne coelum et terram ego impleo?
dicit Dominus. Item: Enter, praesenter, Deus hic
et ubique potenter. luxta hunc gradum etiam ma-
lis adest. Et manifestum est, Deum sic separabi-
liter rebus adesse, quia destruit naturas, quas vult
destruere, ut Pharaonem, et maximam partem ge-
neris humani in diluvio.

Secundus gradus est, quo adest beatis Angells
et hominibus, e',^- conservat non tantum vitam eo-
rum, sed etiam viviiicat eos vita aeterna, et implet
eos sua luce et iustitia, et visibiliter et immediate
conspicitur ab eis, et quanquam non discedit ab eis,
tamen adest eis tantum societate.

Tertius gradus est, quo adest in hac vita re-
natis, ut Davidi, quo videlicet non tantum vitam
eorum conservat, sed etiam efficit in eis motus sibi
placentes, et tamen non conspicitur visibiliter, ut
in vita aeterna conspicietur, et adest separabiliter.

Quartus gradus longe alius est, quo sola haec
persona Xoyog assumit humanam naturam, non solum
inseparabiliter , sed etiam tali ratione, ut sit unum
vcfiaTuuevov. Et sicut haec persona loyog aeterna
est, ita postea impossibile est, hanf massam Xoyrp
insertam non simul manere. Ac sit notissimum di-
ctum Damasceni omnibus: Naturam humanam,
quam semel assumpsit Xoyog, nunquam de-
s e r i t.

Etsi autem exemplum huius unionis nullum est
in creaturis, quod prorsus congruat, tamen vetustas,
ut aliquo modo declararet unionem personajem,
monstravit hominem. Sicut annna hominis et cor-
pus sunt unum wptaidfxevov completum, et corpus
dissolvitur, desertum ab anima: Ita )J)yog et as-
snmpta natura sunt unum vtpiatdfjsrov ^ et redigere-
tur in nihihmi humana natura, si non sic gestare-
tur et sustentaretur a Ao/w. l)e hoc exemplo in-
quit lustinus : Tivkg jnh' xrjv eVwctv dog rfJvx^g nQog
addfxa vorjaavieg^ oviwg ixdeSwxaatv xal uofjodiov ye t6
naqddeiyfxa^ ei fjbrj xaid ndvia^ xaid tl yovv.

De discrimine Idiomatum.

Discernendae sunt appellationes, quae signi-
ficant proprietates naturarum, et appellationes of-
ficii. Ut, propria sunt huinanae naturae, pati, vul-
nerari, mori. Propria autem Divinae naturae sunt,
esse omnipotentem, esse immortalem. Sed nomina
ofHcii sunt, Mediator, Redemptor, Salvator, Sacer-
dos, Rex, Pastor. Haec nomina officii competunt
personae, non tantum humanae naturae. Quanquam
autem actiones quaedam sunt in natura ! 'nnana
propriae, ut dolores omnes et agooes in passione,
tamen niissio Filii fit ab initio Ecclesiae. Filius
perpetuo adest Ecclesiae, patcfacit promissionem,
colligit et servat Ecclesiam, et vult illam suam
obedientiam, est intercessor, propitiator et Salva-
tor, propter illam futuram obedientiam, quae est
personae, postquam assumpsit naturam humanam.
Nec missio et obedientia tollunt aequalitatem po-
tentiae, sicut expresse inquit Cyrillus.

Hinc modi loquendi considerentur. Verissima
est propositio: Natura divina non vulneratur, non
moritur. Et rursus verissimae sunt propositiones,
cum de Christo loquimur: Christus est vulneratus,
Deus est vulneratus, Deus est mortuus.

Quae est ratio diversitatis ?

Respondeo. Propositio in Abstracto significat
naturam secundum se consideratam, ideo necesse
est dici: Natura divina non moritur. Propositio in
Concreto significat personam, seu subsistens seu
v(piaidfj,evov, ut, Deus est homo. Christus est mor-
tuus. Deus est vulneratus. Deus est mortuus.
Hae propositiones verae sunt connnunicatione Idio-
matum.

Est autem Communicatio Idiomatum, praedica-
tio, in qua proprietas uni naturae conveniens, tri-

1*

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

8

buitur personae in Concreto, quia hae duae natu-
rae, Xoyog, et natura assumpta, sunt unum v^icid-
fievov.

Argumentum.

Opera Trinitatis ad extra sunt indivisa.
Salvatio honiinis est opus ad extra.
Ecgo non aliter fit per Fillum quam per Patrem
et Spiritum sanctum.

Respondeo. Vera est haec Regula : Opera
Trinitatis ad extra sunt indivisa, Sed servata cuius-
que personae proprietate. Filius et Spiritus sanctus
mittuntur. Pater non mittitur. Et aeternus Pater
est efficax, sed per Filium et Spiritum sanctum.
Filius immediate profert Evangelium ex sinu aeterni
Patris, et ostendit voluntatem aeterni Patris, et
sanctificatur Ecclesia dato per eum Spiritu sancto.
Sic dicitur lohan. 1. Omnia per ipsum facta svmt.
Et 1. Corinth. 15. Deo gratia, danti nobis victo-
riam per Dominum nostrum lesum Christum. Et
sic dictum est: Filius agit per se, Fed non a se.

Quod est discrimen verae invocationis in
Ecclesia, et aliarum impiarum invocatio-

num?

Respondeo. Duae sunt praecipuae differentiae,
altera de Essentia Dei, altera de Voluntate. Eth-
nici et alii impii negant hunc esse Deum, qui se
patefecit niisso Filio, aeternum Patrem, Filium et
Spiritum sanctum. Aberrant igitur Ethnici a vero
Deo, et alloquuntur aliud quiddam commenticium,
quod non est verus et patefactus Deus. Ideo scii-
ptum est: Vos nescitis, quid invocetis. Deinde
ignorant promissiones et Mediatorem. Ideo manent
in perpetua dubitatione, et ignorant, an et quare
exaudiantur. Invocatio vero sine fide- et oppressa
dubitatione, inanis est, iuxta dictum: Quomodo in-
vocabunt, si non credunt? Roman. 10.

Ecclesia vero alloquitur verum Deum, pate-
factum illustribus testimoniis, et agnoscit eum sicut
se patefecit. Scit etiam promissiones , et agnoscit
Mediatorem, et scit Deum velie invocari et
exaudire fiducia Mediatoris, sicut ipse Dominus in-
quit: Quidquid petieritis Patrem in nomine meo,
dabit vobis. Assuefaciamus igitur nos, ut in invo-
catione mens cogitet patefactiones Dei, et alloqua-

tur hunc verum Deum, qui se patefecit misso Fi-
lio. Et siraul tres personas intueatur, et fiducia
Mediatoris petat gratiam et alia beneficia.

[[DE LEGE MORALI.]

Quid est Lex Mofalis?

LEX MORALIS est aeterna et immota sapien-
tia, et regula iustitiae in Deo, discernens recta et
non recta, et horribiliter irascens contumacibus,
seu denuntians horrendam iram adversus contuma-
ciam, repugnantem huic ordini in Deo, et patefacta
est hominibus in creatione, et postea saepe repe-
tita, et declarata voce divina, ut sciamus, quod sit
Deus, et qualis sit, obligans omnes creaturas ratio-
nales, et postulans, ut omnes sint conformes Deo,
et damnans ac destruens omnes non conformes Deo,
nisi fiat remrssio et recoriciliatio propter Filium Me-
diatorem. Huius legis summa comprehensa est in
Decalogo, quare nomine Decalogi saepe utimur
pro Lege Morali, ut quasi monstremus praecipua
capita. Etsi autem nuUius creaturae sapientia pe-
nitus intelligere Decalogum potest, tamen immuta-
bile mandatum Dei est, ut •eum discamus et con-
sideremus, et inteiliganms iuxta enarrationes Christi,
Prophetarum et Apostolorum. Ac inde usque ab
Adam repetivit Deus et conservavit in Ecclesia vo-
cem huius legis, et vult eam seniper doceri, et il-
lustribus exemplis poenarum in atrocibus delictis
per omnia tempora ostendit, hanc Legem esse or-
dinem divinae sapientiae et iustitiae.

Leges Mosaicae Forenses c«,- Cerenioniales,
quae fuerunt traditae tantum ad illius politiae Mo-
spicae constitutionen), et tandem deleta politia Mo-
saica extinctae sunt, discernantur ab aeterna Lege,
quae Moralis nominatur. Sunt autem Ceremoniales
Leges, quae externos gestus ordinant in Sacrificiis,
et loca, tempora et personas disiinguunt, et alia
quaedam exercitia externa describunt, ut sint signa
et distinctiones politiae 31osaicae ab aliis gentibus.

Leges Forenses sunt Leges de externa defen-
sione disciplinae, iuxta totum Decalogum, de Ma-
gistratibus , de poenis blasphemiae et perinrii, se-
ditionis, homicidii, addlterii, de distinctione faculta-
tum vel dominiorum, de haereditatum distributione,
de poenis furtorum, de ordiiie iudiciorum. Quia
etiamsi Deus ipse est autor et custos ordinis poli-
tici, tamen homines vult esse organa gubernationis,
et vult conspici in poenis discrimen recte et non
recte factorum, et vult agnosci, Deum esse sapien-
tem, iustum, castum et vindicem scelerum, et vult

9

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

10

conservari hiimanam societatem, et propter has
causas deleri contumaces contra suam Legem.

Quomodo intelligenda est abrogatio
Legis Mosaicae?

Fespondeo. Quod ad iustificationem attinet,
eodem modo de omnibus partibus Legis Moisi sen-
tiendum est, videlicet quod non mereantur remis-
sionem peccatorum, et quod persona non sit iusta,
id est, accepta Deo ad vitam aeternam, propter opera
Legis Moralis, et alia. Item quod haec nostra obe-
dientia. quam utcunque praestat homo in hac vita,
non sit iustitia aeterna, seu integra legis impletio.
Ideo PauUis inquit de omnibus partibus Legis
Moisi, Roman. 3. Ex operibus Legis non iustiiica-
bitur omnis homo.

II. Responsio.

Sed quod ad obedientiam attinet, differentia est,
quia Leges Forenses et Ceremoniales sic sunt abo-
litae, ut prorsus omitti possint,.et sint extinctae.
Verum Lex Moralis cum sit in Deo sapientia, et
norma iustitiae aeterna, et patefacta sit homlnibus,
ut homo sit conformis Deo, non potest extingui,
sed manet ordo divinus, ut homo itenmi fiat con-
formis Deo, sici»t Roma. 3. dicitur: Per fidem sta-
bihmus Legem. Item Roma. 8. Ut ius Legis in
nobis impleatur.

Quare Leges Ceremoniales et Forenses
prorsus omitti possunt?

Respondeo. Quia tantum promulgatae simt,
ut durarent ad certum tempijs, donec mansura erat
poiitia Mosaica, quae constituta est hoc consih*o,
ut essct cerlus locus et certa stiips, in qua nasce-
retur, doceret, ederet testimonia, offerret sacrificium,
et resuscitaretur Messias. Et hanc genteni voluit
Deus conspici, et segregari ab aliis gentibus, ideo
attribuit ei certos ritus. Praedixit autem Deus
postea eam politiam interituram esse. Ac anni sunt
ab exitu Israelitarum ex Aegypto, usque ad de-
structionem postremam lerosolymae 1582. Ac si-
mul cum poMtia Mosaica extinctae sunt leges Cere-
moniales et ludiciales, quia hae reipsa fuerunt nervi
huius politiae, seu potius ipsa politia, ac nequaquam
obligant ahas gentes, ut ex actis Apostolomm ca-
pite 15. et Epistola ad Galatas manifestum est.

Cum igitur Lex Moralis non possit deleri,
quis est eius usus?

Tres sunt usus. Primus est paedagogicus seu
politicus, ad omnes homines pertinens, etiam non
renatos et Ethnicos, quod videlicet obligat omnes,
ut regant externa membra seu Locomotivam, ut
externa facta congruant cum Lege Morali, et san-
cit poenas etiam corporales in hac vita adversus
eos qui admittunt externa delicta, quas Deus vel
per Magistratus, vel aliis modis sumit de sontibus.
De hoc usii dicitur: Lex est posita iniustis, id est,
premens eos, cohercens vel puniens ac destruens
contumaces. Huc pertinent liae Regulae: Qui gla-
dium acceperit, gladio peribit. Scortatores et adul-
teros iudicabit Deus. Vae qui spolias, quia spo-
liaberis. Quibus dictis confirmatur regula: Atrocia
(lelicta puniuntur atrocibus poenis in hacvita, quia
Deus est custos suae iustitiae seu Legis. Etiam in
vita politica vult servari normam suae iustitiae, et
non servantes horribiliter destruit. Id exempla
quotidiana ostendunt. Sunt igitur et ex doctrina pri-
morum Patrum, et ex experientia traditae senten-
tiae legales, etiam apud Ethnicos.

Cernit Deus omvia vindex.

Ola z dvijQ Qit,/!-, Toiov liXog avtov ixdvev. Et si-

miles innunierahiles.
'EvtI fxkv dvaiMv (pQsveg wxvreQai,
KiQdog aivrjaav tiqo dCxrjg doXtoVj
TQa^sTav iQnovzaiv itQog inC^dav ^ ofjicog.

•^ Item,

Bi^acov i^iig tov ^Cov 6Cxatog <av.

Et quia talis est praesentia Dei m toto genere
humano scelera puniens, ideo Aristoteles inquit, in
his versibus Enipedoclis descriptum esse lus natu-
rae, in quibus dicitur, Primum lus, id est, ordinem
divinum, seu Deum ipsum ordinantem et vindicem
adesse in tota natura.

'AXXa. t6 (jtiv TTQMTOv vofitfjov Std x' evQVfieSovTog^
AXHsQog ^vixiwg Tixazat xal aTtXiiov avy/jg.

Secundus usus Legis est iudicium universale,
accusans omnia peccata in hominibus, interiora et
exteriora, et totam depravationem, iuxtadicta: Deus
est ignis consumens. Item: Ut totus mundus reus
sit Deq. Item: Per Legem cognitio peccati. Item:
Aculeus mortis peccatum est, potentia peccati Lex
est. Huius iudicii in contritione aliqua initia sen-
tire oportet, ubi discimus, Lege non iustificari ho-
mines, sed accusari, iuxta dictum: Lex iram ef-
ficit.

11

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

12

Tertius usus est in renatis, docere qui cultus
placeant Deo, quia etsi huniana ratio scit aliquo
motlo discriinen honestorum et turpium, tamen ne-
cesse est, habere testimoniuni Dei expressum, quae
opera ipsi placeant, iuxta dictum Ezechielis 20. In
praeceptis meis ambalate. Item in Psal. Lucerna
pedibus meis verb?».m tuum. Nec cessat in tota
aeternitate hic ordo, ut creatura rationalis sit sub-
iecta Deo creatori, et sit ei conformis. Itcm, sem-
per in renatis in hac vita crescere poenitentiam
oportet, ideo semper arguit Lex reliquias peccati.
Quare semper in Ecclesia Deus conservavit et re-
petivit vocem Legis, et simul docuit in Evangelio,
quomodo placeat inchoata obedientia. Est autem
singulare testimonium, ostendens solius Ecclesiae
doctrinam veram et divinam esse, et solam Eccle-
siam esse coetum Deo placentem, quod tantum in
ea semper mansit et manet incorrupta vox Legis,
quia vult Deus iri Ecclesia restare iudicium adver-
sus peccata, deinde et doctrinam, quae opera ei
placeant: Item, ideo renovamur, ut in tota aeter-
nitate sit in nobis conformitas cum Deo, sicut in
Lege Morali describitur, ut Roma. 8. dicitnr, ut ius
Legis in nobis imploatur. Ex his omnibus intelligi
potest, quare dictum sit: Non veni solvere Legem,
sed implei e. Sicut in tota aeternitate m'Anet eadem
et immutabilis sapientia et rectitudo voluntatis in
Deo, sic manet Lex Moralis, quae nobis patefacta
est, ut sciamus, quod sit Deus, et qualis sit. Im-
plet autem Christus Legem quatuor modis.

Primum, Sua propria obedientia.

Secundo, Derivando in se poenam.

Tertio, Restituendo in nobis iustitiam et vitam

aeternam.
Quarto, Sanciendo, sicut dicit: Non veni sol-

vere Legem etc.

DE PECCATO.

Quid est peccatum?

Definitio brevis extat in Epistola loliannis : Pec-
catum est quidquid est contra Legem Dei. ^AfiaqiCa
iailv avo^Ca. Haec brevis definitio dextre intelfigatur,
videlicet non tantum de aclionibus, sed etiam de
interioribus defectibus, de caligine et dubitationibus
in mente, de aversione voluntatis et cordis a Deo,
de tristissima desertione, quod non hicet in ho-
mine Sol iustitiae Fihus Dei, ostendens Patrem,
et accendens corda Spiritu sancto. Intelligatur et
reatus in definitione, quod videlicet homo propter
peccatum reus sit aeternae irae Dei, et poenae.

nisi fiat remissio propter Mediatorem. Nam et hic
reatus in Lege includitur, iuxta dictum: Maledictus
omnis, qui non manserit in omnibus, quae scripta
sunt in Lege. Et Lex esset inanis sonitus, nisi
horribilium poenarum comminatio addita esset, quae
ordine divinitus sancito sequuntur, nisi quantum fit
mitigatio divinitus, propter Mediatorem.

Consideranda est igitur explicatio, in defini-
tione apud lohannem. Nostra definitio expresse
eadera continet. Peccatum est defectus vel incli-
natio, vel actio contra Legem Dei, olTendensDeum,
et commerens iram aeternam, nisi fiat remissio
propter Filium Mediatorem.

Quae smit divisiories Peccati?

Prima est, Peccatum aliud nominatur Origi-
nale, aliud Actuale. PECCATUM OHIGINALE
est reatus propter Adae lapsum, et propter priva-
tionem lucis divinae, et firmae agnitionis Dei in
mentiims hominum, et propter aversionem volunta-
tis a Deo, et propter contumaciam coidis, quae
mala sequuta sunt lapsum Adae in natura homi-
num, et sunt inimicithae adversus Deum, et da-
mnata a Deo.

Descriptio circumfertur in Ecclesia, sumpta ab
Anshelmo: Peccatum Originale est carentia iusti-
tiae originalis debitae inesse hominibus. Haec de-
scriptio reipsa congruit cum nostra. Sed voca-
bula recte interpretanda sunt. lustitia originalis
significat et acceptationem et rectitudinem, quae
fuit ante lapsum, videhcet lucem et finnam agni-
tionem Dei in mente hominis, et congruentiam vo-
luntatis et cordJs cum Deo, qui in hominibus velut
in templo suo habitasset, et suam sapientiam, iu-
stitiam, et laetitiam eis communicasset, si non es-
sent lapsi. Ilaec omnia significantur in hac de-
scriptione Anshelmi nomine lustitiae. Ergo nonune
peccati originalis contraria mala significantur, sci-
licet et reatus et caligo in mente, et in voluntate
aversio a Deo, et in corde contumacia contra Le-
gem Dei, et non esse templum Dei. Haec mala
sic descripsit Hugo : Peccatum originale est igno-
rantia de Deo in mente, et inobedientia in volun-
tate et corde. Alii uno nomine haec mala omnia
nominarunt malam concupiscentiam, quia Paulus
sic loquitur Roman. 7.

ACTUALE est omnis actio pugnans cum Lege,
tum in mente, ut dubitationes de Deo, tum in vo-
luntate et corde, ut incendia raaloram affectuum.

13

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

14

twm in membris externis, 'ut externae actiones pu-
gnantes cum Lege Del.

Alia divisio.

Peccatum aliud est Regnans. seu Mortale.
Aliud est non Regnans, quod usitate nominatur
Veniale.

REGNANTIA peccata seu Mortalia, dicuntur
omnia peccata in non renatis, originale et actualia,
interiora et exteriora, quae ideo dicuntur Mortalia,
quia non renatus propter illa omnia reus est irae
Dei, et poenae aeternae, id est, ordinatus ad poe-
nam aeternam, siciit lohannis 3. dicitur: Qui non
credit Filio, non videbit vitam, sed ira Dei mane-
bit super eiim. Rursus peccatum Regnans seu
Mortale est, cum is, qui fuerat renatus, assent.itur
errori in fundamento, aut labitur contra conscien-
tiam. Tunc enim amittit gratiam, Spiritum sanctum
et fidem, sicut Adam et Eva, Aaron assentiens fa-
cientibus Idolum, David rapiens alterius coniugem,
contristant et excutiunt Spiritum sanctum, propter
talia delicta, et rursus fiunt rei aeternae poenae.
Posse enim sic labi renatos perspicuum est ex ca-
pite Matthaei 12. et 2. Petri 2. Aliqui vero rede-
unt ad poenitentiam, et salvi fiunt. Multi non re-
deunt ad poenitentiam, et pereunt, ut postea dicemus.

Peccatum NON REGNANS, quod nominatur
Veniale, id est, propter quod non amittuntur gratia,
Spiritus sanctus et Fides, est in ren;itis in liac vita
malum oiiginis, et dubitationes et incendia malo-
rum afFectuum, quibus tamen repugnant renatij ne
ruant contra conscientiam, et dolent propter has
sordes, et credunt se propter Mediatorem Deo pla-
cere, tegi has sordes, et gratiam exuberare supra
peccatum.

Unde sumpta est haec distinctio?

Respondeo. Certum est hanc esse perpetuam
doctrinam verae Ecclesiae, et illustria testimonia
in scriptis Propheticis et Apostolicis extant. Ro-
ma. 8. expresse ponitur haec distinctio: Si secun-
dum carnem vivetis, moriemini, Sin autem actiones
carnis Spiritu mortificabitis, vivetis. Item I. Ti-
moth. 1. Milita bonam militiam, retinens fidem et
bonam conscientiam. Item Galat. 5. Manifesta
siint opera carnis, Qui talia faciunt, regnum Dei
non possidebunt. 1. Corinth. 6. Ne erretis, adul- i

teri, homicidae, idololatrae, regnum Dei non possi-
debunt. Item I. lohan. 3. Qui facit peccatum, ex
Diabolo est.

[DE LIBERO ARBITRIO.]

Quomodo docendi sunt homi-

nes de libertate voluntatis

humanae ?

Respondeo. Cum fit mentio Liberi arbitrii,
non misceantur Stoica deliramenta de Necessitate
omnium actionum in onmibus Elementis, in pecudi-
bus et honjinibus, bonis et malis: Sed tantum nos
ipsos aspiciamus, et consideremus , quomodo Legi
Dei obedire homlnes aut non obedire possint.
Semper haec simplex et vera distinctio teneatur,
disciplinae externae et iustitiae Spiritualis.

Primum igitur de disciplina externa hoc scia-
tur, omnes homines, etiam non renatos, habere
hanc libertatein, id est, facultatem, ut aliquo modo
possint regere locomotivam, et facere externa ope-
ra congruentia cum Lege Dei. Nam Paulus no-
minat quandam iustitiam carnis, id est, quamhomo
non renatus facit, quae est externa honesta disci-
piina, id est, gubernatio externorum operum iuxta
Legem Dei. Vult enim Deus hanc libertatem reli-
quam esse in homine, ut intelligatur discrimen in-
ter agens liberum, et inter agentia non libere: Sic-
ut ignis non potest non urere admota corpora.
Item, ut sciamus ipsum Deum esse agens liberri-
mum. Item , ut possit in societate humana guber-
natio aliqua esse externorum membrorum. Ac ne-
quaquam vult Deus prorsus inutilem esse vocem
Legum i.i civili gubernatione seu paedagogia. Ideo
inquit Paulus: Lex paedagogus est, scilicet docens
et cohercens membra.

Secundo sciendum est, homines sine Evange-
lio, et sine Spiritii sancto, nec posse inchoare in-
teriorem obedientiam, praeceptam in Lege Dei,
videlicet verum timorem Dei, veram fidem, invoca-
tionem et dilectionem Dei, iuxta haec dicta Roma.
8. Qui ducuntur spirituDei, hi sunt filii Dei. Item:
Si quis Spiritum Christi non habet, non est ipsius.
Item: Sine nie nihil potestis facere. Sit igitur no-
tum discrimen inter externam disciplinam et inter
motus interiores, qui fiunt, quotiescunque filius Dei
voce Evangelii consolatur corda, et Spiritu sancto
accendit fidem et invocationem Dei, et alios motu8
spirituales, de quibus dicitur: ACcepistis Spiritum

15

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

16

clamantem Abba pater, id est, confugientem ad
Deum fiducia Filii, et in vcris pavoribus moventem
corda, ut acquiescant in Deo, propter Mediatorem.

Et manifestissimum est, non posse deponi vi-
ribus naturalibus dja^Cav^ quae nobiscum nasciturj
quae nominatur Mala concupiscentia, et Mortem,
nec posse hominem perfecte satisfacere Legi Dei.
Dictum est igitur Roma. 8. Impossibile erat Lege
iustificari ; Item : Sensus carnis Legi Dei non sub-
ditur, nec potest ei subdi. Propter haec testimo-
nia perspicua sciamus falsam et impiam esse opi-
nionem Pelagianorum, quam sequuti sunt Monachi,
qui docuerunt, homines posse Legi Dei satisfacere
viribus naturalibus, mereri remissionem peccatorum,
et esse iustos Legis impletione.

Rursus etiam errores Manichaeorum et Enthu-
siastarum fugiendi sunt. Manichaei fingmit, alios
homines ortos esse a bono Deo, qui necessario
benefaciunt: alios a malo Deo, qui non po.ssint
converti ad Deum. Enthusiastae , Anabaptistae et
Stenckfehliani fingunt, expectandos esse vioientos
raptus, qui homiiiem etiam repugnantem convertant.
Has portentosas opiniones fugianms, et considere-
mus ordinem a Deo sancitum : Fides ex auditu est,
auditus per verbum Dei, etc.

Colligit Deus aeternam Ecclesiam voce Evan-
gelii , et non aliter, arguit peccatum, et vult nos
expavescere, non perseverare in delictis contfa
conscientiam. Tradidit etiam promissionem gra-
tiae, cui vult nos assenliri, et non indulgere diffi-
dentiae, sed luctari cum imbecilhtate nostra, et si-
mul petere auxilium Spiritus sancti, quem promisit
iis, qui se fide sustentant, sicut dicitur Galat. 3. Ut
promissio Spiritus sancti detur credentibus. Item:
Quanto magis Pater vester coelestis dabit Spiritum
sanctum petentibus, quasi dicat, non repugnantibus.
Item: Petite et acclpietis. Item: Converte me et
convertar. Huc pertinent haec dicta: Traliit Deus,
sed volentes trahit. Item: (jrratia praeeunte, comi-
tante voluntate.

Conrurrunt igitur in conversione hae causae,
verbumDei, Spiritus sanctus, quem Pater etFilius
mittunt, ut accendat nostra corda, et nostra volun-
tas assentiens, et non repugnans verbo Dei. Ac ne
indulareamus cliffidentiae, considerandum est, utram-
que concionem umversalem esse, concionem poe-
nitentiae, et promissionem gratiae, sicut in lesaia
clare dicitur, capit. 53. Omnes nos quasi oves
erravimus, unusquisque in viam suam declinavit,
et posuit Deus in eo iniquitates omnium nostrum.
Et de accusatione universali passhn obvia sunt te-
stimonia: Omnis caro foenum. Item Rom. 3.

Ut omne os obturetur, et reus sit totus mun-
dus Deo. Rursus et promissiones universales in
conspectu sint. Conclusit Deus onmes sub pecca-
tum, ut omnium misereatur. Item : Omnis qui in-
vocaverit nomen Domini, salvus erit. Item: Venite
ad me onmes, qui laboratis et onerati estis, et ego
reficiam vos. Item: Apud Deum non est nQogm-
jtoXt]if)Ca, Hae verae et dulcissimae consolationes
semper in conspectu sint, nec ponantur in Deo
contradictoriae voluntates. Vult nos Deus credere
Filio, et promittit gratiam onmibus confugientibus
ad Filium , et petentibus auxihum , sicut Psalmus
inquit: Beati omnes qui confidunt in eum. Non
igitur repugnemus, sed assentiamur promissioni, et
hanc precationem assidue repetamus: Credo Do-
mine, sed opem fer meae imbecillitati.

DE lUSTIFICATIONE.

Quid significat vocabulum lustitia?

Semper in ]iac doctrina initio consideretur, et
quid vocabula significent lustitia, Gratia, Fides, et
discernatur lustitia cainis a lustitia fidei.

Est autem lustitia caniis obedientia externa,
iuxta omnia mandata Dei, quam homo etiam in hao
imbeciUiiate naturalibus viribus utcunque efficere
potest. Est autem haec obedientia gubernatio lo-
comotivae, id est, externorum gestuum, quae fit
cogitatione mentis et voluntatis, ciente aut repri-
mente organa locomotivae. Nominatur autem Li-
tera, id est, pictura, quasi illita cerebro cogitatio-
ne, quia non est lux intuens DeuiU;, nec est incen-
dium et vita in corde, sicut folium fici tegebat ex-
ternam deformitatem in Adam, non toUebat eam.
Quanquam autem haec diligentia rationis in regen-
da disciphna externa non meretur remissionem pec-
catorum, nec est iustitia coram Deo, nec est im-
pletio Legis, tamen severissime praecipit Deus, ut
hanc disciplinam praesteinus, et in hac mortah vita
punit atrocibus poenis atrocem violationem disci-
plinae, et nisi fiat conversio ad Deum, punit eam
aeternis poenis.

Sciamus autem quatuor esse causas, propter
quas omnes, etiam non renati, debent praestare
disciplinam.

Prima est, Mandatum Dei, quia omnes crea-
turae rationales Deo obedientiam debent.

Secunda, Necessitas vitandi atroces poenas,
iuxta dicta: Qui gladium acceperit, gladio peribit.
Vae qui spolias, quia spohaberis. Levit. 18. de
incestis : Omnis anima quae fecerit has abominatio-

17

II. EXArTEN ORDINANDOUUM.

18

nes, evometur ex terra. Item: Scortatores et adul-
teros iutlicahit Deus. Sanxit «uteni has poenas
Deus, et exercet, ut liacc tristia speetacula coni-
monefaciaiit nos de discrinniie lionestoruin et tur-
piuni, et ut sciamus esse Deum, et esse sapientem,
castum et vindicem sceleium, deinde ut conserve-
tur societas generis Itumani.

Tertia causa est^ Necessitas non turbandi alios^
quia lioino nonvivit sibi tanluin, sed ctiam ut adiu-
vet coinmunem conservationein, iuxta dictum: Dili-
gas proximum tuum sicut te ipsum.

Quarta, Ut disciplina sit paedagogia in Clni-
stuni, id est, quia Deus non est efficax in liis, qui
scientes perseverant in sceleribus contra conscien-
tiam.

Dixi autem liariC lustitiam carnis nequaquam
esse integraii obedientiam Legi debitam, sed esse
frenum externorum gesluum. Interea tamen in
niente caligo est de Deo, plena dal)itationum, et
corda sunt sine vero timore Dei, sine fiducia, et
sine dilectione Dei , et magna incendia sunt malo-
ruin aflectnum. Ideo discenienda est lustitia car-
nis, ab integra obedientiaj qualis fuisset in natura
integra, et qnalis erit, cum Deus erit oinnia in omni-
bus. Illa integra obedientia seu conformitas cum
Dco, noniinatur luslitia. (Jalat. 5. Nos enim spi-
ritu ex Eide spem iustitiae expectamus, ubi lustitia
de integra novitate dicitur. Sed interea saepe
etiam in renatis Novitas et bona opera renatoium
dicuntur luslitia. Quanquam enim novitas in bac
niortali \ita non esl integra, tamen placet projster
JMedialorem, ut poslea dicitur. Sic INIaltb. 5. Nisi
abundaverit vestra iustilia, plus quam Scribaium
et Pharisaeormn. Et Rom. 6. Praebete menibja
vestra serva iustiliae in sanctificationem. 1. loh.
3. Qui facit iuslitianij iustus est. Et in Psalmo,
Feci iudicium et itistitiam. Hae formae loquendi
congruunt ad Legem. Ac prudenter discernenda
sunt dicta propiia Legis, et alia propria Evangelii
de reconciliatione propter JMediatorem, ut, lustifi-
cati fide pacem habemus.

Definitio apud Clementem loquitur de novitate,
et simul complectitur universalem et particularem
iustitiam: Jixaioovvt^ i(nl xnivMvia dicv (jnd laoirjjog^
id est, lustitia est conimunicatio, qua 1 eus se no-
bis connnunicat, et est conservatio ordinatae aequa-
litatis, Prior pars loquitur de prima tabula, et de
actionibus divinis in renatis. Secunda de aequali-
tate, loquitur de actionibus ordinatis erga proximum.
Haec congruunt ad Legem, sed dextre intelligenda
sunt. Osiander ipsum Deum moventem nos ad iu-
sta facienda, nominat iustitiam. Hoc loquendi modo
etianisi quis volet uti, tamen prius dicendum est de

MELAMH. OPER. VOL. XXIII.

lustitia imputata propter Filium Dei, qua Deo pro-
pter iMediatorem credentes placent. Distinguenda
est eliam causa, scilicel, Deus ipse, ab eftectibus
in nobis, et in infinituin anteferenda est obedien-
tia Filii Dei novis aclionibus, quce fiunt in nobis.

Poslquam haec legalia recitata sunt, nunc scia-
mus, quia iustiliam Legis integram, seu integram
obedieiitiain, non habemus, ideo in promissionibus
Graliae aham iustiliam revelari, scillcet imputatam
propter Fihum Dei, quae cuin fide acci[)itur, Fihus
Dei simul est efficax in cortlibus credenlium, vivi-
ficat et donat Spiritum sanctum^ ut Roma. 5. dici-
tur: Per ipsum habemus gratiam, et donum per
gratiain.

Nomen Gratiae cerlissimum est hic intelh'gi
oportere reconcihalionem gratuitam propter Filiuni
promissam, Deinde donum, sancfificationem et re-
slitalionem vitae aeternae, quae simul omnia nomi-
nat Daniel, luslitiam sempiternam. Verum est au-
tem, sanctificationem et rcstitutionem ^ itae aeternae
fieri FiHo Dei per Evangelium consolante nos, et
danle Spiritum sanctuni, et postea glorificante Ec-
clesiam post resuscitationem ex mortuis. Prorsus
eodem niodo loquitur lohannes: Lex per Moisen
data est, (Jiatia et veritas per lesum Christum facta
est, id est, Remissio peccatorum et reconcihatio
gratuita nobis propter obedientiam Fihi donatur, et
per eum fit veritas, id est, vera et non evanescen-
tia bona, sed aeterna bona nobis donantur, id est,
in hac vita fit inchoatio vitae aeternae et confor-
mitatis cuni Deo, quae postea consunimabitur, quia
fihus Dei incipit in nobis renovare imaginem Dei,
cum suo verbo nos assiinilat per Spiritum sanctum
accendentem tales motus, qualis ipse est. Non
enisn ideo annuntialur remissio, ut maneant pecca-
tum et niors, sed ut re ipsa aboleantur, et iustitia
et vita aelerna restituantur.

Cum igitur de lustificatione peccatoris dicitur,
necesse est semper priinum cogitare de remissione
peccatoruin , de reconciliatione, iuxta promissio-
nein. Quia etianisi haberemus onines Angelorum
virtutes, et non sciremus nos placere Deo, nullam
consolationem haberemus.

Ideo iuxta Paulum semper hoc modo definimus
lustificationem: lustificatio est acceptio remissionis
peccatorum, reconcihationis, seu acceptationis
gratuitae propter Fihum Dei, quae cum fide acci-
pitur, verissimum est simul Filium Dei corda vivi-
ficarej dicere consolationem in cordibus per Evan-
gelium, et Spiritu sancto accendere tales motus,
qualis est i[;se, iuxta dictum: Dabo Legem meam
in corda eorum. Quia igitur necesse est accipi re-
missionem peccatoruiu, et novitas non est integra

2

19

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

20

in hac vita, Paulus nominat imputationem iiistitiae,
reconciliationeui, qua propter Mediatorem lecipimur.

Quis est usus nominis Gratiae?

Gratia apud Paulum in hac doctrina sigmficat
Ebraea phrasi misericordiam gratuitam, videlicet
remissionem peccatorum et recon«-iliationem, seu
acceptationem gratuitam propter Filium Dei, quao
cum fide accipitur, simul Filius Dei vivificat corda,
et per Evangelium dicit consolationem in corde, et
accendit Spiritu sancto tales motus, qualis ipse est.
Sic nominat Paulus gratiam, et donum per gratiam,
ut supra dictum est.

Quis est usus nominis Fidei?

Fides est assentiri omni verbo Dei nobis tra-
dito, atque ita promissioni gratiae, et est fiducia
acquiescens in Deo jiropter filium, accedens ad
Deum, et invocans eum, et claniahs Abba pater,
quae sentitur in credenlibus, et in veris pavoribus
affert consolationem et laetitiam, iuxta dictum: lu-
stificati fide pacem habemus.

Complectimur ergo appellatione fidei omnes
articulos sinml, et nominatim hunc articulum: Credo
remissionem peccatorum, etvitam aeternam, qui sic
intelligendus est in vera conversione: Credo remis-
sionem peccatorum non tantum aliis dari, sed mihi
quoque. De hac fide, qua sibi unusquisque in con-
versione et consolatione promissioncm appllcat, lo-
quitur Panlus Roma. 4. Ideo ex fide gratis, ut sit
firma promissio. Promissio autem et caeteros ar-
ticulos Symboli continet. Haec plana et perspicua
sunt in vera consolatione et invocatione.

Ac discrimen conspici necesse est, inter noti-
tiam historiae, <jualis est in Diabolis et impiis, et
hanc fidem, quae simul et historiam novit, et e^t
assensus, quo promissionem gratiae amplectimur^
et fiducia, qua agnoscentes promissionem, acquie-
scimus^ et laetamur in Deo propter Filium.

Sint igitur in conspectu haec duo dicta: Dae-
mones credunt et contremiscunt, id est, norunt hi-
storiam, et eo furiosius irascuntur, quia certo no-
runt, Filium Dei iudicaturum esse, et prospiciunt
suas poenas, quibus in tota aeternitate cruciabun-
tur. Promissionem vero Gratiae sciunt ad solos
homines pertinere, iuxta dictum: Qui propter nos
homines, et propter nostram salutem descendit de

coelis etc. Haec notitia in 'Diabolis in infinitum
discernenda est ab hac fide, de qua dicitur: lusti-
ficati fide pacem habemus, quae est assentiri omni-
bus articulls Symboli, et promissioni, et qua cre-
dis, tibi ipsi remitti peccata, .cuius fidei proprieta-
tes dulcissime reoitantur Ephes. 3. cum inquit, nos
hac fide habere naQQ^aiav et fiduciam accedendi ad
Deum. Saul oppressus dubitatione horribili fre-
mitu fugit Deum, optat se redigi in nihilum, sicut
scriptum est Lucae 23. Dicent nuuitibus, cadite
super nos. David autem audita consolatione, eri-
gitur fide, accedit ad Deum, et audet invocare, sic-
ut inquif: Sustinuit anima mea in verbo eius, spe-
ravit anima mea in Domino, a vigilia matutina us-
que ad noctein. Et hac fide sinud ipse Filius Dei
loyog dicit consolationem in corde tuo, et vivificat
te, et extrahit te ex inferis, ac ostendit misericor-
diam Patris voce Evangelii, et dat Spiritum san-
ctuni laetificantem nos. Ideo inquit Pauhis Ephes.
3. Habitare Christum per fidem in cordibus no-
stris. 1. lohannis 4 In hoc scimus, q lod in
eo manemus, et ipse in nobis, quia ex spiritu suo
dat nobis. Et Atbanasius inquit: Ubicunque dici-
tur Spiritus sanctus in aliquo esse, ibi est per
Verbum.

Differt igitur fides, de qua dicitur: lustificati
fidepacem habemus, a notitia, qualis est in hnpiis,
obiecto et causa efficiente. Quia vera Fides in-
tuetur promissionem, et accenditur per Filium Dei,
qui Spiritu sancto cor laetificat, et ad invocationem
exuscitat.

Quomodo accipit homo remis-

sionem peccatorum, et reco'.iciliationem,

seu iustificationem et donationem

Spiritus sancti et vitae aeternae?

Respondeo. Homo in conversione, id est, in
veris doloribus et pavoribus accipit remissionem
peccatorum, propter Mediatorem Filium Dei, Do-
minum nostrun» lesum Christum, Deum et hominem,
Gratis, sola fide, non propter propriam dignitatem,
seu propter virtutes proprias, aut propria opera
seu merita. Et in his pavoribus semper sit in con-
spectu discrimen Legis et Evangelii, et sciamus
aeternum et immutabile mandatum Dei esse, ut
credamus nos recipi propter Fifium, iuxta dictum:
Vivo ego, dicit Dominus, nolo mortem peccatoris,
sed ut convertatur et vivat. Ilem: Gratia exube-
rat supra delictum. Cumque erigimur fide, et ac-
cipimus remissionem peccatorum , filius Dei vere
est efficax, et voce Evangelii dicit consolationem

21

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

22

in cordibus, ac fide siiniil accipinius imputationem
iustitiae seu reconciliationem, et Spiritum sanctuni,
et eflHcinuu- haeredes vitae aeternae, gratis, pro-
pter Chiistum. Haec oinnia compiehendit dictum:
lustificati fide pacem habemus. Et Galat. 3. Ut
promissionem Spiritiis accipiamus per fidem. Et
Romanos 5. lustiticati' sanguine ipsius servabimur
per eum ab ira eius. Hiic adiungantur alia testi-
monia, ac praecipue propositio Epistolae ad Roma-
nos capite 3. et confirmatio capite 4.

Contra.

I. Argumentum.

Ubi multa simul sunt, non est po-

nenda Exclusiva.
In conversione multa simul sunt, ut,

Contritio, Fides, Dilectio, bonum

propositum, Spes et aliae virtutes.
Ergo non est dicendum, sola fide

iustificamur.

Respondeo ad minorem: Quanquam multae
virtutes siinul sunt in conversioiie, tamen non sunt
causae seu merita iustificationis, id est, remissionis
peccatorum et reconciliationis et vivificationis, et
donationis vitae aeternae: Sod solius Filii Dei obe-
dientia est causa seu meritum iustificationis. Hic
est propifiator, ut Romanos 3. dicilur. Et lohan-
nis 1. Sanguis lesu Christi purificat nos ab omni
peQcato. ^

n. Argumentum.

Impossibile est, ullam rem esse iu-

stam sola notitia,
Fides est tantum notitia,
Ergo non est dicendum, sola fide.

Respondeo ad minorem: Fides non significat
liic notitiam, qualis est in Diabolis, sed compre-
hendit notitiam omnium articulorum fidei, et fidu-
ciam in voluntate, acquiescentem in Deo, propter
Mediatorem, agnita miseri<;ordia in promissione.
Quia fides, de qua Paulus loquitur, est assensus,

quo omni verbo Dei nobis tradito 'ssentimur, ac
simul etiani promissioiii gratiae, cum quo assensu
inseparabiliter coniuncta est fiducia acquiescens in
Deo, iuxta promissionem. Sed notitiam piaecedere
necesse est, quia notitiae suiit apprehensivae. Et
in hoc ipso assensn Filius Dei est efficaXj dicit
voce Evangelii consolatioiieui in corde tuo, osten-
dit voluntatem Patiis, retrahit cor ex inferis, et vi-
vificat te, et dat arrabonem Spiritum sanctum, qui
accen<h*t laetitiam et invocationem in corde, iuxta
dicta: Accepistis Spiiitum clamantem Abba Pater.
Itein: Etfundam super domum David Spiritum gra-
liae et precum, etc. Quod autem Fides sit assen-
tiri proinissioni gratiae, manifestum est ex capite 4.
ad Romanos, ubi Paulus correlative copulat pro-
missionem et fidem. Ideo ex fide gratis, ut sit
firma promissio.

III. Argumentum.

Fide sumus iusti,

Fides est opus,

Ergo operibus sumus iusti.

Respondeo ad maiorem : Propositio haec, Fide
sumus iusti, intelligitur correlalive, videlicet per
misericordiam siimus iusti propter Filium Dei, et
id beneficium oportet fide accipi. Quanquam enim
fides est excellens virtus, tamen etiam est imper-
fecta et languida. Et hoc vult doctrina Ecclesiae,
ciedentes per misericordiam propter Filium Dei
accipere remissionem peccatorum et reconciliatio-
nein , ac ])lacere non piopter propriam dignitatem.
Ideo inqnit Paulus, Sumus dilecti in dilecto, id est,
propter Filium. Alii quaerunt alias responsiones,
<]uas hoc loco omitto.

IIII. Argumentum.

lustitia est obedientia secundum omnes
virtutes, seu iuxta totam Legem, seu
conformitas cum Deo.

Fides non est omnes virtutes,

Ergo non est lustitia.

Respondeo. Maior est vera de lustitia legali.
Quia vero Legis iustitiam (scilicet integram ob-
edientiam, interiorem et exteriorem) non habemus,

2*

23

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA

24

hanc ipsam ob causam immensa misericordia pate-
fecit Deus promissionem de Gratia, et imputata iu-
stitia propter meritum Filii Mediatoris. Et sinml
fit inchoatio obedientiae seu conformitatis cum Deo,
iuxta dictum 2. Cor. 3. Transformanmr in eandem
imaginem, tanquam a Domini Spiritu.

V. Argumentum.

Deus iustificat,
Deus est dilectio,
Ergo dilectio iustificat.

Respondeo. Concedo totum^ si sine ambigui-
tate argunientum intelligatur. Deus est dile<Jtio,
scilicet, qua nos diligit, id est, est essentia vere ac
serio diligens liomines propler Filinm. Et haec di-
leciio, qua Deus nos diligit propter Filium, iustificiat.
Huius propositionis coirelativa esl : Fide iustihca-
niur, id est, hac fide, qua agnoscimus et statuimus
nos diligi propter Filium. Adversarii vero cogitant,
nos iustos esse dilectione, qua homo diligit Deum.

VI. Argumentum.

Virtutes non sunt confundcndae,
cum Paulus discernat: Fides, Spes,
Dilectio, tria haec, sed maior in-
ter has Dilectio,
Fiducia est actio seu actus spei,
Ergo fiducia est discernenda a Fide.

Respondeo ad maiorem. Verum est, virtutes
non esse confundendas, sed recte intelligenda sunt
discrimina. Nam Fides non est tantuni notitia, sed i
est simul assentiri promissioni, in qua ofleruntur
remissio peccatorum, leconcilialio, donatio Spiritus
sancti et vitae aeternae. Et est fiducia acquiescens
in Deo propter Mediatoiem, accedens ad Deum,
et accendens invocationem, et clamans Abba
Pater. Et quia Fides in praesentia accipit remis-
sionem peccatorum et reconciliationem, et fiducia
praesentis benebcii. Sed spes est certa expectatio
vitae aeternae, gratis dandae propter Medialorem,
et est expectatio mitigationis poenarum corporalium,
iuxta voluntatem Dei. Cum igitur bducia nomina-
tur actus spei, intelligitur Fiducia futurae llberatio-
nis, seu futurae mitigationis. Dilectio est obedien-

tia, quae praelucente fide praestatur Deo, iuxta
omnia mandata, sic ut cor laetetur in Deo.

VII. Argumeiitum.

Mala opera darnnant.
Ergo bona salvant, quia contraiia
liabent contrarios efiectus.

Respondeo. Contraria, si sint pariter integra,
habent contrarios eftectus. Sed mala opera sunt
integre mala, quod de non renatis maniiestum est.
Nam etiam in Aristide et Scipione sunt magnae vir-
tutes, quia nisi esset aliquorum gubernatorum ex-
cellens virtus et sapientia, non posset conservari
humana societas: Tamen hae virtutes non sunt im-
plelio Legis, manent in corde tenebrae de Deo et
de. Filio Del, (Uibitationes et horrendi fremitus^ ad-
versus Deum. Deinde mauifestum est, etiam in re-
natis, quanquam est in eis iiiclioata oi)edientia, ta-
men noii esse integram Legis impletionem. Ideo
dicitur in Psahno: Non iustificabitur in conspectu
iuo omnis vivens. Et lob cap. 9. inquit : Vere scio,
quod non iustificetur homo coram Deo. Cum igi-
tur non sit integra obedientia, non valet consequen-
tia: Mala opera damnant, Ergo bona opera s;jlvant,
quia contraria non snnt aequalia. Haec antithesis
inustrat beneficium Christi, qui tegit reliquias pec-
cati in renatis, iuxta dictum: Beati quorum remis-
sae suiit ini juitates et <juorum tecta sunt peccata,
id est, renati placent propter Mediatorem fide, non
propter propiiam dignitatem, quia inclioafa obedien-
tia adhuc procul abest a perfectione Legis.

VIII. Argumentum.

Impossibile est nosse vokmtatem Dei
erga nos, iuxta dictum: Quis con-
siliarius eius fuit?

Credere quod habeas remissionem
peccatorum, est aliquid asseverare
et affirmare de A^oluntate Dei erga
nos,

Haec igitur affirmatio est impossibilis.

Respondeo. Haec ipsa imaginatio Academica
seu Pyrrhonia omnium hominum mentes turbat.

25

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

2B

Sed maioreni constantissime negaii oportet de vo-
luntate revelata. Ac prinium de Lege manifestissi-
nmm est, sciri voluntatem Dei in Lege revelatam,
iuxtadicta: Nolite errare, scortatores, adulteri, ho-
micidae non possidebunt regnum Dei. Lex enim
ideo patefacta est in creatione, et deinde saepe re-
pelita, ut sciatur, quod sit Deus, et qualis sit, et
quod velit nos essc conformes suae sapientiae,
quod sit vindex. Et huic notltiae addit testimonia
in quotidianis et horril^ilibus poenis scelerum.

Secundo etiam immensa bonitate Deus propter
Filium et per eum revelavit voluntatem de renns-
sione peccatorum et reconciliatione in Evangelio,
iuxla dictum: Filius qui est in sinu Patris, ipse
enarravit nobis. llanc ipsam ob causam tradita
est promissio gratiae, quia ratio naturalis non videt
hanc admirandam voluntatem Dei de remissione.
Et haec revelatio de reconciliatione et restifutione
humanae naturae per Filium, discernit Ecclesiam
ab omnibus gentibus. Ideo sciendum est, hanc re-
velationem opponeadam esse naturali et Academicae
dubitationi.

Sed opponit hoc argumentum humana ratio:
Addita est condilio Legi : Hoc fac et vives. Cum
igitur non satisfiat Legi Dei, dubitandum est, etc.
Respondeo. Et hoc ipsum in revelatione Evangelii
consideraiulnm est, ideo immensa misericordia niis-
sum esse Filium, ut nos a maledictione Legis re-
dimeret, et giatis propter Filium donari reconcilia-
tionem. Quanquam autem poenitentia necessaria
est (sive parva, sive magna), tamen remissio non
pendet ex dignitate nostra, sed propter Mediatorem
et gratuita et certa est. David post lapsum agens
poenitentiam, statuit se vere recipi in gratiam audita
hac voce: Dominus abstulit peccatum tuum. Ea-
dem est vox Evangelii ad siugulos agentes poeni-
tentiam. Et mandatum imn)u1abile est, ut Filio Dei
credanms: Hunc audite. In hac brevi responsione
fvnites considerenlur, patefactio et discrimen Legis
et Evangelii, discrimen voluntatis revelatae, et non
revelatae, etc.

IX. Argumentum.

Prorsus simile argumentum est, quod
huc detorquetur ex capite 9. Ec-
clesiastae non recte enarrato.
Nescit homo, an amore vel odio
dignus sit.

Respondeo. Haec sententia prorsus congruit
cum doctrina de Fide, quam lecitavimus, quia re-

vocat homines in iudicando a spectaculis humanot
rum eventuum in hac vita ad verbum. Non iudice-
homo de favore et odio Dei ex secundis aut ad-
versis rebus in hac vita, ut: David non iudicet se
abiectum esse a Deo, etiamsi est expulsus regno.
Achab non iudicet se placere Deo, etiamsi est Rex
potens et victor. Sed David iudicet ex verbo Dei,
se placere Deo, quanquam exulem, quia dictum
est: Dominus abstulit peccatum tuum. Achab iu-
dicet se dispHcere Deo, quanquam cst Rex potens
et gloriosus, quia scriptum est : Maledictus onmis,
j qui facit idolum, quod est abominatio Deo.

Perspicuum est igitur dictum Salomonis pror-
sus congruere cum nostra sententia, quae iubet de
voluntate Dei ex verbo iudicare. Nec difficile est
copiose refutare enarrationes Papistarum. Insaniunt
enim, si hoc dicunt, non scire homicidas et adul-
teros, an sint digni odio Dei. 3Ianifeste igitur ap-
paret, ipsorum interpretationes esse tetram cor-
ruptelam.

Sed regula universalis teneatnr: De voluntate
Dei ex verbo ipsius iudicandum esse. Et verbum
Dei universaliter onnies damnat, qui non sunt con-
versi ad Deum, iuxta dicta 1. Corintli. 6. Nolite er-
rare, idololatrae, aomicidae, adulteri, etc. non sunt
haeredes vitae aeteniae. Item: Qui non credit in
Filium, manet ira Dei su er eun.. Rursus univer-
saliter recipit Deus omnes, qui in conversione seu
poenitentia credunt in Filium, iuxta dicta: Vivo
ego, dicit Dominus, nolo mortem peccatoris, sed
ut convertatur et vivat. Item: Sic Deus dilexit
minidum, ut Fih'um suum unigenitum daret, ut
omnis qui credit in eum, non pereat, sed habeat
vitam aeternam. Hae regulae summae seinpor in
conspectu sint, quae multis aliis sententiis lucem
afFerunt.

X. Argumentum.

Cum dictum sit: Delicta quis intel-

ligit, Nemo potest omnia sua pec-

cata scire.
Ergo possibile est, hominem habere

delictum ignotum, propter quod

displiceat Deo.
Quare non est affirmandum, quod

placeat Deo.

Respondeo. Nego consequentiam, et ratio est_,
quia firmissime retinenda est regula: Omnis con-
versus ad Deum, recte tenens fundamentum, debet

27

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

23

credere, se placereDeo, etianisi habet tlelicta igno-
rantiae, siciit iii omnibns honiinihus niagna baeret
infirniitas. Ac ])roj!terea traditiir doctrina de reniis-
sione propter Filiuni, iuxta dictuni: Beati quorum
reinissae sunt iniquifates, et quorum tecta sunt pec-
cata. Quia in nobis non est integra impletio
Legis.

XI. Argumentum.

Nemo placet Deo, nisi habens novas
virtutes, ortas a Spiritu sancto.

Nemo potest affirmare, se habere il-
las virtutes, quia possunt esse vir-
tutes similes ortae a ratione.

Ergo nemo potest affirmare, se pla-
cere Deo.

i?espondeo. Nego minorem, quia in vera con-
versione seu poenitentia utrunque debemus affir-
mare, et quod detur remissio propter Mediatorem,
et simul vivificemur per Firuim, dato Spiritu sancto,
erecti voce Evangebi. Et quanquam intueri mens
fide Mediatoreui debet, non novitatem in nobis, ta-
men siniul in veris dolorilius sentit baiic consola-
tionem, iiixta haec dicta: lustificati fide pacem ha-
bemus. Item : Clamainus Abba Pater. Et recfe in-
quit Aiigustinus: Credens scit se credere, scilicet
iu doloribus sentiens consolationem.

De hoc ars-umenfo non solum adversarii dimi-
cant , sed etiam piae mentes apud sese qiiaerunt,
aii Deo placeantj cum sentiant iiifirnntatem, nec
sentiant illusties motus laetitiae in Deo.

Et Stenckfeldins turbat plas mentes his clamo-
ribus: I«leo statuas te iustuin esse, quia sentis in
te Deum habi aie, te habere in2;entes motus laeti-
tiae in Deo. Sic abducit liomines a conspecfu Me-
diatoris, et a promissione, ad Novitatem propriam.

Contra has imaginationes teneatur hic verus
ordo: Cum dolores non-sunt simulati in poeniten-
tia, corda intueantur non virtutes in nobis, sed
Mediaforem in verbo ostensum, et cogitatione scri-
ptae promissionis se sustentent, et sciaiit, se voci
Evangelii debere assentiri, et non quaerere alias
illuininatiuncs. Hoc cum faciunt, experiuntur con-

solationem. Estque hoc discrimen inter assensio-
nem philosophicam -et fidem. Sequitur assensio
experientiam in Philosophia. Ut medicus expertus
zinzibere calefieri ventriculum, postea hoc effirmat.
Sed in diviiia consolatione prius assentiendum est
verbo exteino, deinde sequitur sensus consolationis.
Haec in veris exercitiis poenitentiae et invocationis
discenda sunt.

XII. Argumentum.

Remittite et remittetur vobis.
Ergo nostra condonatio meretur re-
missionem peccatorum.

Respondeo. Nego consequentiam, quia falla-
cia est a non causa ut causa. Quia in illo dicto
prior pars est praeceptum seu piaedicatio poeni-
tentiae. Altera ])ars est ])romissio, de qaa ex Evan-
gelio scire necesse est, quod propter Me^natorein
gratis detur remissio credentibus. Nec valet con-
sequentia: Nostra contritio est necessaria. Ergo
est causa remissionis. Et perspicua est refutatio
de hoc dicto. Quia si cogitandum esset, propter
nostram condonationem dari remissionem, fieret in-
certa recoiKjiliatio. Quanquam eniin conversi re-
pugnant odiis, tamen aliqua cicatrix seu imbecilli-
tas in nobis manet.

Haec simplex responsio congruit ajl multa di-
cta, in quibus jirimum concio j)oenitentiae proponi-
tur, deinde j)iomissio, ut apud Danielem: Libera
te a j)eccatis iustitia et eleemosynis eiga jiauperes,
et erit sanatio delictorum tuorum. Prior pars prae-
cipit emendationem, nec tantuin loquitiir de elee-
mosynis, sed de conversione iuxta omnia praecejita,
id est, agnoscas verum Deum, qui se j)afefecit iii
Israel, et promisit remissionem propter venturuin
Dominuu), etc. Deinde sit et gubernatio tua iusta,
non sis crudelis contra captivam Ecclesiam Dei.
Sic intelligatur concio Regia de magnis rebus, et
de nostra conversione. Postea promissio conside-
retur de renii-isione peccatorum, de reconcilia-
tione hominis Ethnici, et polluti hoiribili idoloma-
nia. Nec dubium est ab ipso Daniele hai); pro-
missionem copiosius enarratam esse, et Regi dictum
esse, cur detur promissio, per quein restituatur
iustitia et vita aeterna, et promissionem fide ac-
cipiendam esse. Eadem responsio est ad concio-
neni lesaiae L Definite male facere, si peccata
vestra sunt ut coccinuin, eritis candidi ut nix.

29

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

30

Xni. Argumentum.

Maxima virtus maxime iustificat.
Dilectio est maxima virtus,
Ergo maxime iustificat.

Responcleo. Conceclo totum argumentum de
iustitia Legis. Sed qnia nou habeums integram
lustitiam Legis^ Evangeiium conciouatur de alia, et
docet imputari credeiiti iustitiam propter Mediato-
rem. Haec est simplex et vera responsio, quae
prolixius explicari potest, si quis postulat. Ac
sciendum est, longe aliud esse, loqui de collatione
virtutum iutersese, allud de remissione peccatorum,
et reconciliatione coram Deo.

Xlin. Argumentum.

Si vis in vitam ingredi, serva man-

data.
Ergo et fieri Lex potest, et bona

opera merentur vitam aeternam.

Respondeo breviter: Intellige, serva mandata,
scilicet complectendo Evangelium. Nam Christus
finis est Legis. Ac semper legalibus dictis necesse
est addere vocem Evangelii , quod docet fide re-
conciliari hominem, et simul inchoari obedientiam,
accepto Spiritu sancto , et placere inchoatam
obedientiam propter Mediatorem , etiamsi languida
et infirma est. Haec invfCxna expressa est, Roma.
8. Idem igitur vult dictum Pauli: Milita bonam
militiam, retinens fidem et bonam conscientiam.
Hinc non sequitur, Legi satisfieri in hac vita, quia
vox Evangel i expresse dicit: Sensus carnis non
est subditus Legi, ac ne potest quidem subdi. Ac
non sequitur, Bona opera esse meritum vitae aeter-
nae, quia fides praelucens gratis accipit propter
Mediatorem remissionem peccatorum, et haeredita-
tem vitae aeternae.

XV. Argumentum.

Qui non diligit, manet in morte.
Ergo non sola Fide sumus iusti.

Respondeo. Nego consequentiam, quia est fal-
lacia a non causa, ut causa. Etsi enim verissimum

est, dilectionem esse in converso, tamen dilectio
non est causa seu meritum remissionis peccatorum,
seu iustificationis, seu reconcili .tionis. Ut, veiissi-
nmm est, Qui non movetur, non vivit, nec tamen
sequitur, motuin causam esse vitae, sed vita est
innnediata causa motns : Ita fides agnoscens nii-
sericordiam Dei propositam propter Mediatorem,
ostendit bonitatem Dei, qua cognita, accenditur di-
lectio Dei, et cor snbiicit se Deo. Haec responsio
ad similia dicta congruit. Si omnem fidem habeam,
dilectionein autem non habeam, nihil snm. Concedo
totum. Quia verum est, oporteie in reconciliato
fidem et dilectionem esse, sed non sequitur, «Mlectio-
nem esse causam seu meritum reconcihationis.

XVI. Argumentum.

Naturalia sunt immutabilia,
Dubitatio de reconciliatione est natu-

ralis, ut nunc quidem nascimur.
Ergo est immutabilis.

Respondeo. Concedo esse immutabilem in hac
depravatione, sine voce Evangelii, et sine auxilio
dlvino. SicutAdamnon solum in tUibitatione man-
sisset, sed etiain oppressus esset aeterna despera-
tione, si promissio gratiae non piolata esset ex
sinu aeterni Patris, et per verbum Deus flexisset
cor Spiritu sancto ad assensionem, et sic in illa
consolatione Filius voce Evangelii primos parentes
retraxisset ex morte. Hoc exemplum infueamur,
quod ostendit, quomodo fiat haec consolatio et li-
beratio a dubitatione, et docet promissionem Evan-
gelii non esse natura notam, et discernendam esse
a Lege et ab aliis naturalibus notitiis.

XVn. Argumentum.

Remittuntur ei peccata multa, quia

dilexit multum.
Ergo propter dilectionem fit remissio.

Respondeo. Duplex est absohitio. Altera pri-
vata conscientiae luctantis cum ira Dei. In hac
absolutione necesse est intelhgi, quod fide accipia-
tur remissio, non propter nostras virtutes. Ideo
et hic inquit Dominus: Fides tua salvam te fecit.
Nec nititur fides dilectione nostra, sed tantum mi-
sericordia promissa piopter Mediatorem. Nec exi-
stere dilectio potest, nisi sit apprehensa remissio.
Huc pertinet dictum: Huic omnes Prophetae testi-

31

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

32

moniiim perhibent, salvos fieri pei- nomen eius,
omnes, qui credunt in eum.

Altera est absolutio publica coram Ecclesia.
In hac consiiici necesse est ab aliis teslimonia
conversionis, ut l)ic Christus Pharisaeo ostendit,
cur eam recij)iat, qnia extent testi)nonia conversionis.

Si cui haec solutio non placet, utatur altera:
Usitatae sunt Synectlocl)ae, Ken)ittunfur ei multa,
quia conversa est. Et tan)en Synecdoche explicanda
est. Cu))) n)ultae sint partes conversionis, co))tri-
tio, fides, dilectio, spes, bonurn })roposituin, tan)en
sciendiiin est, daii remissionem, no)) propto- dig)ii-
tatem haruin virtutum, sed })ropter JMediatorem.
Haec declaratio sumitur ex Paulo din)icante de par-
ticula Gratis fide propter Mediatorem.

XVIII. Argumentnm.

Vita aeterna nominatnr merces,
Ergo est debita pro operibus.

Respondeo brevissime. Phiasis nota est. Mer-
cedem dlci non tanfuin compensationem debitam,
sed fructum qui sequifur. Deiiide verum est, vitam
aefernam, etiantsi j)ropfer aliud dafui', fan)en etiam
esse n)e)cedei)), quia compensat benefacta, ut pa-
trimonium est inerces olficiorum filii, efiamsi ac-
cipitur propfer aliam causam.

Considerandum et hoc est. Saepe utuntur
Prophe!ae phrasi Legis, ubi tamen inferprefafio ex
Ev<'.ngelio sumenda est. Ut, Reddet unicuique se-
cundun) opera sua, ubi tota conversio infelllgitur,
et tamen sciendum esf, fide primum gratis reconci-
liafionem accipi, postea placere Deo fidem et in-
choatan) obedienfiam. Et ])ias n)entes seujper so-
nare decet dicfum lacob: Minor sum cuncfis mise-
rationilus tuis.

XIX. Argumentum.

lacobi 2. Videtis igitur, quod ex
operibus iustificatur homo, non
fide tantum.

Fespondeo. Manifestum est in lacobo Fide
tantum infelligi notifiam historiae, de qua notitia
dicit: Daemones credunt et contremisrunt. Fate-
mur autem, neminem esse iustum sola illa nofitia,
sed Paulus loquifur de fide, quae est agnitio et
fiducia misericordiae, quae pacein affert cordibus,

ut inquif : lustificati fide pacem habemus. Et discri-
men in vera conversione infelligitur, in qua
fides vincit veros pavores, et est )))Ofus Spi)itus
sancfi, quo corda vivificanfur, et accenditur vera
invocatio, qua clainamus, Abba pafe)-, ut dicifur in
Zacharia: Efiundam super doinum David Spirifum
grafiae et precem. INon igifur pugnat lacobus cum
Paulo, sed de alia re loquitur.

Deinde cum ait: Ex operibus iusfificamur,
phrasis infelligenda est. Noii eiiiin hic iusfificari
est reconciliari, sed postea habenfes bona opera
iustificanfur, id est, ajiprobantur, habentes iustitiam
operum, quae in reconciliatis iam placent Deo.

XX. Argumentum.

lustificare est ex iniusto iustum facere.
lustus est liabens iustitiam, id est,

obedientiam integram, seu confor-

mitatem cum Deo.
Ergo non sola Fide iustificamur.

Eespondeo ad maioren). lusfificare iuxta do-
ctrimam Evangelii p)in)um est ex reo non reuni
facere. Na))i hoc agitur in veris doloribus, quae-
ritur remissio peccatorum et re<;oi)ciliatio. De hac
re din)icat conscie))fia. Ideo Acfo)'. 10. dicifiir:
Huic omnes Prophefae testimonium peihibenf, re-
missionein peccaforum accipere ))er nomen eius,
0)))nes, qui credunt in euin. Sic clamat Pi opheta :
Salvum me fac propter inisei icoidiain fuaui. Efsi
aufein veium est, iii hac consolatione, cum fide
erigunfur coida, et retrahunfur ex inferis, siinul
dato Spirifu sancfo inchoari obedienfiam, ef habi-
tare Deun) in corde renato, tanien semper haec
consolafio praeluceaf, quod crcdens ]daceat pro-
pter Mediafcrem. Ideo lusfificare ])iiii)U))) hic si-
gnificat ex reo non reun) faceie, ef hanc relafionem
in verbo iusfificare com])rehendif Paulus, cum in-
quit: lustificafi fide jiacem habemus. Et nififur
fides obedienfia Chrisfi, non ])ro])ria novifafe. In
infinifum c')i))i anfeferenda est Chrisfi ol)edientia
nosfrae novitafi, sicut Paulus iiiquit: lusfificati san-
guine ipsius.

Quare necesse est retineri exclusivam,
Sola fide, seu Gratis?

Propter quator causas. Primum ut tribuatur
honos debitus Filio Dei, quod haec sola hostia sit

33

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

34

pretium pro nobis, iiixta dictum: Hic est agnus
Dei, qui tollit peccata mundi.

Seciindo, ut conscientiae habeant firmam con-
solationem, iuxta dictum Roma. 4. Id«eo ex fide
gratis, ut sit firma promissio. Si enim penderet
remissio ex dignitate nostrorum operum, semper
esset inceita, opprimerentur perterrefactae men-
tes desperatione.

Tertia causa est, ut conspiciatur discrimen Le-
gis et Evangelii, quia particula Gratis fide propter
Mediatorem, praecipue discernit Legem et Evan-
gelium.

Quarta, ut invocatio fieri possit, quae impedi-
tur conspectu nostrae infirmitatis. Ideo acceden-
dum est ad Deum fiducia solius Mediatoris, iuxta
dictum : Per hunc habemus accessum. Item Ephes.
3. In hoc habemus fiduciam et accessum in con-
fidentia per fidem eius, etc.

DE BONIS OPERIBUS

quaestiones tres.

I. Quae opera docenda et facienda

sint.
11. Quomodo placeant Deo.
ni. An maneant in sanctis peccata
in hac vita, et quae peccata.

De prima quaestione.

Quae opera docenda et facienda sunt?

Respondeo. Praecepta in decalogo recte in-
tellecto, iuxta dictum Ezechiehs 20. In praeceptis
meis ambulate, et facite ea. Ideo enini Deiis im-
mensa bonitate etiam vocem Legis Moralis in Ec-
clesia semper inde usque ab Adam sonare voluit,
ut arguat peccatum, et ostendat, quae opera et qui
cultus Deo placeant, ut regantur corda verbo Dei
in fide et operibus, iuxta dictum : Lucerna pedibus
meis verbum tuum Et in cap. 15. Numeri: Non
sequantur cogitatioues suas, et oculos meretricios,
sed memoies praeceptorum Dom:ni faciant ea, et
sint sancti Deo: Ego Domimis Deus vester, qui
eduxi vos de terra Aegypti. Et cum lohannes in-
quit: Peccatum est, quidquid contrarium est Legi,
vult sciri, normam esse operum Legem Dei. Et
statim addit: Qui facit peccatum, ex Diabolo est.

MELANTH. OPER. XXIII.

1. Corinth. 6 Scortatores, Idololatrae, adulteri'
etc. regnum Dei non possidebunt.

Execrandi sunt igitur dviivofioi, qui nolunt doceri
Legein Moralem in Ecclesia, et fingunt omnes suos
impetus esse motus Spiritus sancti, et nolunt gu-
beiiiaii Lege Dei. Haec deliramenta Antinomorum
sunt horrendi furores diabolici, quales fuerunt olim
siiiniium sectarum multarum, adversus quos munia-
mus nos verbo Dei: In praeceptis meis ambulate.
Itein: Pater sanctifica eos in Veritate, sermo tuus
est Veritas. Petamus etiam ardentibus votis, ut
ipse Filius Dei gubernet nos, ne contagiis errorum
polUiamur, sicut precatur Propheta : Fac cum servo
tuo secundum misericordiam tuanij et iustificationes
tuas doce me.

Secunda quaestio.
Quomodo placent bona opera Deo?

Respondeo. Placent in conversis ad Deum
hoc modo. Primum necesse est credere, quod per-
sona sit reconciiiata Deo propter Christum gratis,
fide, non propter dignitatem nostram.

Secundo sciendum est, nos non satisfacere
Legi, sed haerere in nobis multa interiora peccata,
dubitationes et malas inclinationes , peccata igno-
rantiae et omissionis. Et deploranda est nostra
immundicies, et repugnandum dubitationibus et af-
fectibus.

Tertlo sciendum est, tamen oportere in nobis
esse inchoatam obedientiam iuxta praecepta Dei,
et hanc Deo placere in reconciliatis propter Media-
torem, sicut dictum est, Offerte Deo hostias spiri-
tuales, placentes Deo propter lesum Christum.

Tertia quaestio.
Manentne peccata in Sanctis in hac vita?

Respondeo. Sunt et manent peccata in rena-
tis in hac vita, videlicet, non delicta contra con-
scientiam, sed interiora mala, multum caliginis et
dubitationum , multae ignorantiae, omissiones, pra-
vae inclinationes , et flammae malorum affectuum,
quibus tamen repugnant sancti Spiritu, retinentes
timorem Dei, fidem et invocationem, nec ruentes
contra conscientiam, sed deplorantes nostram in-
firmitatem, ac petentes et credentes remissionem,

3

35

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

36

iuxta dictum: Si Spiritu mortificabitis actiones car-
nis, vivetis. Item : NuUa nunc condemnatio est his,
qui iii Christo lesu ambulant.

Quae peccata non sunt in Sanctis? id est,

propter quae illi, qui fuerunt renati, timit-

tunt gratiam et Spiritiun sanctum, et rur-

sus fiunt rei aeternae poenae?

Responsio. Propter peccata contra conscien-
tiam, et lapsus contra fundamentum, id est, contra
articulos fidei, renati amittunt Spiritum sanctum,
et fiunt rei aeternae poenae, et nisi rursus ad Deum
convertantur , ruunt in aeternas poenas, ut Adam
vere fuit reus aeternae irae propter lapsum. Et
Paulus inquit 1. Corinth. 6. Scortatores, rdulteri,
homicidae etc. non possidebunt regnum Dei. Item
Galatas 5. Manifesta sunt opera carnis, Adulterium,
scortatio, idololatria etc, qui talia faciunt, regnum
Dei non possidebunt. Et Matth. 12. expresse di-
ctum est: Redit Spiritus nequam, etc. Et 2. Petri
2. Cum redeunt ad vomitum ut canes, fiunt eis
postrema deteriora prioribus.

Aliqui autem rursus per poenitentiam redeuiit
ad Deum, ut Adam, Aaron, David, Manasse, et
alii multi.

DE PECCATO BLASPHEMIAE.

Differuntne peccatum contra conscien-
tiam, et Blasphemia?

Respondeo. Prorsus differunt. David habuit
magna et tristia delicta contra conscientiam, et
tamen non fuit Blasphenms. Nam peccatum con-
tra conscientiam est genus, id est, violatio cuiuscun-
que mandati, quae fit a sciente et volente.

Sed singularis species est Blasphemia, quae
est contra conscientiam oppugnare agnitam verita-
tem a Deo patefactam, vel perseverantia in Epi-
cureo contemptu Dei, vel desperatio_, aut anteferre
peccatum meritis Filii Dei, contra dictum : Exuberat
gratia supra delictum, sicut Cain inquit: Maius est
peccatum meum, quam ut remitti possit. Non fuit
autem Blasphemia in illis, qui redeunt ad poeni-
tentiam, ut in Aaron, Manasse, Petro, Paulo.

Et nos regulam tenere debemus: Omnepecca-
tum remitti agenti poenitentiam, et fide amplectenti

promissionem Gratiae, promissae propter Filium
Dei, iuxta iuramentum: Vivo ego, dicit Dominus,
nolo mortem peccatoris, etc. Item: Venite ad me
omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego re-
ficiam vos.

Quomodo differt doctrina de lustificatione
in Ecclesiis nostris, a Papistica doctrina?

^ultipliciter differt. Sed tres praecipuae anti-
theses sint in conspectu.

I. Primum Papistae dicunt, oportere homines
mereri remissionem peccatorum propriis operibus,
et coram Deo iastos esse propriis operibus.

II. Secundo dicunt Papistae, cum nemo sciat,
quando satis operum habeat, semper maneas in
dubitatione, an sis in gratia.

III. Tertio dicunt Papistae: Homo potest in
hac vita Legi Dei satisfacere , et impletione Legis
divinae meretur vitam aeternam de condigno. Et
quidem dicunt Monachi: homo non renatus Spiritu
sancto, potest efficere dilectionem Dei, et mereri
remissionem peccatorum.

Contra hos Ethnicos errores, qui delent lucem
Evangelii de beneficiis Filii Dei, clare docent Ec-
clesiae nostrae:

I. Primum, neque mcreri homines remissio-
nem peccatorum propriis operibus, neque coram
Deo iustos esse projiriis operibus.

II. Secundo, Propter Filium Dei gratis homi-
nes in conversione accipere remissionem peccato-
Tum, et reconciliationem, sola Fidc, et sic homines
certo iustos esse, id est, reconjnliatos Deo propter
Mediatorem fide. Nec manendum e^sse in dubita-
tione, sed fide vincendam esse dubitationem. Qui
vero fubent manere in dubitalione, prorsus delent
Evangelium de promissione Gratiae et de Fide, et
tantimi Ethnica somnia docent, et extinguunt lucem
doctrinae de Filio Dei, et impelluiit homines in de-
sperationem, et aeternum exitium.

III. Tertio, certissimum est, in hac vita nemi-
nem habuisse neque habere integram Legis imple-
tionem, nisi ipsum Mediatorem, Dominum nostrum
lesum Christum. Sed tunc erit integra Legis im-
pletio, cum Deus erit omnia in beatis, id est, cum
lucebit in eis Deus, ita ut non simul sint re-
liquiae peccati. Notae sunt tnim sententiae Roma.
7. et octavo. Et dictum Psalmi: Non iustificabitur
in conspectu tuo omnis vivens.

37

II EXAMEN ORDINANDORUM.

38

DE ECCLESIA.

Quid est Ecclesia?

Ecclesia visibilis in hac vita, est coelus visi-
bilis ainplectentium incorruptani Evajigelii doctii-
nam, et recte utentium Sacramentis, in quo coetu
Filius Dei efficax est, et voce Evangelii et Spiritu
sancto multos regenerat ad vitain aeternain. Sunt
tamen in eo coetu multi non sancti , sed tamen de
doctrina consentientes.

Contra.

Articuli fidei non sunt visibiles.
Ecclesiam esse est articulus fidei.
Ergo Ecclesia non est visibilis.

Respondeo ad maiorem. Concedo, articulos
fideij scilicet propositiones, non esse visibiles, seu,
ut est usitata phrasis, Coniplexum non est visibile,
tamen subiecta in multis propositionibui^ visibilia
esse necesse est. Ut, cum dico: Sol est creatura
Dei. Nos sumus resurrecturi, propo.*:iti(ines fide
•accipiuntur, sed tamen subiecta sunt visibilia.

Sic cum dicitur: Ecclesia est popiilus Dei, in
quo Deus vere colligit coetum, cui dat remissio-
nem peccatorum, et iustitiam, ac salutem aeternam.
Haec propositio est articuhis fidei, et subiectum,
id est, homines amplectentes Evangelium, sensu
agnoscuntur, cum certa signa incunant in oculos
et aures, quae discernunt eos ab aliis hominibus.

Non igitur de Ecclesia loquimur, ut de Idea
Platonica, sed monstramus Ecclesiam, iuxta dicta:
Dic Ecclesiae. Hic necesse est intelligi visibilem
Ecclesiam. Item: In omnem terram exivit sonus
eorum, etc.

Quae sunt signa Ecclesiae propria?

Signa non fallacia simul haec tria sunt:
1. Consensus in doctrina Evangehi incor-

rupta, scilicet in fundamento.
II. Legitimus usus Sacramentorum.
III. Obedientia Ministerio debita iuxta Evan-

gelium.

An necesse est, singulos homines salvan-
dos fieri cives verae Ecclesiae?

Respondeo. Prorsus necesse est, singulos sal-
vandos iunctos esse cum vera Ecclesia, fide, con-
fessione, invocatione Dei, et voluntate servandae
Ecclesiae, seu coniunctionis in Ecclesia, iuxta
dicta:

1. Corinth. 1. Non sint inter vos sphismata.

Ebraeos 10. Non deserentes congregationem
vestram.

Galatas 1. Si quis aliud Evangelium docet,
anathema sit.

Psalmo 26. Unum petii a Domino, hoc requi-
ram, ut inhabitem in donio Domini omnibus die-
bus vitae meae.

Psalmo 83. Beati qui habitant in domo tua
Domine.

Psalmo 91. Plantati in domo Domini, in atriis
domus Dei nostri, florebunt, etc.

Romanos 8. Quos vocavit, hos et elegit, etc.

Quae res sunt necessariae ad unitatem

Ecclesiae?

Consensus in fundamento, videlicet in doctrina
Evangelii incorrupta, et in usu Sacramentorum legi-
timo, et obedientia debita Ministerio, iuxta Evan-
gelium.

Testimonia manifesta sunt de doctrina 1. Co-
rinth. 3. Fundamentuii aliud nemo potest ponere,
praeter id quod positum est, quod est lesus Chri-
stus. Item Galat. 1. Si quis aliud Evangelium
docet, anathema sit.

De obedientia, 1. Corinth. 1. Non sint inter
vos schismata. Et Ebraeos 10. Non deserentes
congregationem vestram. Item: Obedite his qui
praesunt vobis, scilicet in his, quae sunt propria
Ministerii iuxta Evangelium.

Sed similitudo rituum, qui sunt ab hominibus
instituti, nequaquam necessaria est, ideo contra
superstitionem multa testimonia tradita sunt. Ro-
manos 14. Regnum Dei non est esca et potus,
sed iusfitia, pax et gaudium in Spiritu sancto. Nam
qui in liis :;e"vit Christo, placet Deo, et approbatus
est hominibus. Item Colossenses 2. Nemo iudi-
cet vos in cibo, potu, etc.

3*

39

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

40

Quid nominatur Sacramentum in
Ecclesia?

Sacramentum in Novo Testamento, ut Ecclesia
loqultur, est ritus divinitus institutus, additus pro-
missioni in Evangelio traditae, ut sit testhnonium
et pignus exhibitae et applicatae promissionis Gra-
tiae. Ideo vetustas dlxit; Sacramentum est signum
Gratiae.

Quare additi sunt ritus promulgationi
promissionis?

Multae causae sunt, sed maxime illustres sunt
hae duae. Quia cum Deus colligat Ecclesiam edita
promissione, et tantum illi fiant haeredes vitae ae-
ternae, qui promissioni de Mediatore credunt, vult
etiam illustri testimonio visibili omnibus hoininibus
ostendere promissionem, et in iis applicare, qui
eam fide ampiectuntur, id est, testificari quod pro-
missio ad ipsos pertineat. Nam promissio genera-
lis est. Fides autem et usus Sacramenti applicant
eam ad singulos credentes. Ita primum Sacra-
menta sunt signa vohintatis Dei erga nos, videlicet
commonefacientia nos de promissione, et applican-
tia, id est, testificantia quod promissio ad nos per-
tineat.

Altera causa est, quod cum velit Deus omnes
salvandos inseri Ecclesiae, et adiungi ministerio
Evangelii, sicut dictum est: Quos elegit, hos et vo-
cavit, tradidit ritus manifeste discernentes Ecclesiam
ab omnious gentibus. Et ut agnosceretur Eccle-
sia, et ipsi ritus testimonia essent, qui ostenderent,
velle Deum nos esse auditores vocis Evangelii,
nec eos, qui non audiunt vocem Evangelii, nec
fiunt cives huius coetus vocatorum, esse electos.
Ita vult Deus Ecclesiam conspici oculis, et visibi-
lem esse, ut cogitemus, ubi sit doctrina ipsius
quaerenda?

Sunt igitur Sacramenta signa confirmantia fidem
erga Deum, quia sunt testimonia applicationis,
sicut Paulus nominat Circumcisionem GfpqayCSa di-
xaioGvv^g, id est, sigillum iustitiae, quia testabatur,
promissionem pertinere ad Abraham. Deinde sunt
signa societatis Ecclesiae et confessionis.

Consideratis autem principalibus finibus, postea
AUegoriae et significationes aliae addi possunt.
Ut, Circumcisio fuit in illa arcana parte corporis,
ut esset miranda admonitio de venturo semine. Ac
simul multa significabat, videlicet ex posteris Abra-
hae venturum esse salutare semen, de quo antea

dictum fuerat: Semen mulieris conteret caput ser-
pentis. Signiricabat item Circuuicisio , in hac ge-
neratione carnali nasci naturam hominum ream,
immundam, et praecidendam, hoc est, morti addi-
ctain, sed propter promissum semen iuxta verbum
Ecclesiam habituram esse novam et aeternam iusti-
tiam et vitam.

Sic Baptismus principaliter significat, nos
mergi in sanguinem Christi, et ablui a peccatis.
Postea significat etiam, Ecclesiam mergi in affli-
ctiones.

Coena Domini significat principaliter, nos esse
membra Christi, et iiiseri eius corpori, et ablui
nos ipsius sanguine. Est igitur testiinonium et ex-
hibitae promis.sionis Evangelii, et applicatae ad sin-
gulos. Deinde est commonefactio de gratiarum
actione. Ideo nominatur ivxaqiaxCa^ et sicut Cypria-
nus optime dicit, est commemoratio dati et accepti.

Est item nervus publicae congregationis, Item
testimonium mutuae dilectionis et concordiae in
eadem Ecclesia, sicut antiquitas foedera fecit so-
cietate ceremoniarum et mensae. Unde et nomen
anovdal^ id est, libationes, pro foederibus usurpa-
bant. Item, Vetustas dixit: zovg alag xal xrjv tqcc-
7i{t,av fiij naqa^aCvHv. Ita in Ecclesia societas huius
pulcherrimae communis manducationis intelligatur
vinculum esse coinmunis concordiae, quo copulati
omnes unum simus in ipso Christo , et non distra-
hamus Ecclesiam furoribus opinionum, ambitionum
et cdiorum, Sed semper initio principales fines
considerentur.

[DE BAPTISMO.]

Quid est Baptismus?

Est instituta a Filio Dei mersio in aquam, cum
pronuntiafione verborum: Ego baptizo te in nomine
Patris et Filii, et Spiritus sancti, testificans, quia
hoc testimonium divinitus institutum est, eum qui
cum hac pronuntiatione verborum mergitur, recon-
ciliari Deo piopter Christum, et sanctificari Spiritu
sancto ad vitam aeternam.

Quae est sententia verborum
Baptismi?

Ego baptizo te in nomine Patris, Filii, et Spi-
ritus sancti, id est, Ego minister hoc ritu testificor

41

11. EXAMEN ORDINANDORUM.

42

in nomine, id est, mandato divino, Te, qui sic mer-
geris, recipi a vero Deo in gratiam, qui est aeter-
nus Pater Domini nostri lesu Christi, et Filius, et
Spiritus sanctus, et recipi te propter Filium, et san-
ctificari te Spiritu sancto.

Et comprehendenda est correlativa sententia:
Ego testificor te recipi in nomen, id est, agni-
tionem et invocationem veri Dei, qui est Pater ae-
ternus Domini nostri lesu Christi, et Filius et Spi-
ritus sanctus, et recipi te propter Filium redempto-
rem Ecclesiae, et sanctificari credentes Spiritu san-
cto, quem agnosces et invocabis,, et palam vicissim
testaris hoc Baptismo, te omnia commenticia numina
execrari.

Suntne infantes baptizandi?

Respondeo. Infantes sunt baptizandi. Con-
firmatio haec est ex Evangelio sumpta.

Omnes salvandos oportet inseri Ec-
clesiae in hac vita, iuxta dictum:
Quos elegit, hos et vocavit. Unde
regula tradita est: Extra Eccle-
siam non est salus.

Ad infantes pertinet promissio gra-
tiae et salutis aeternae.

Sunt igitur baptizandi et inserendi
Ecclesiae.

Minor manifesta est, quia Dominus inquit: Si-
nite parvulos ad me venire, quia talium est regnum
coelorum. Item: Non est voluntas Patris mei, ut
pereat unus de parvulis istis. Haec dicta mani-
feste affirmant, ad infantes pertinere promissionem
gratiae et vitae aeternae. Et loquuntur de infanti-
bus in Ecclesia.

Nec facienda est confusio Ethnicorum et Ec-
clesiae, quasi etiam inter blasphemos sint membra
Ecclesiae, sed retinendae sunt sententiae: Quos
elegit, hos et vocavit. Item: Ubi sunt duo aut tres
congregati in nomine meo, in medio eorum sum.
Et in Psabno: Beati qui habitant in domo tua Do-
mine. Item: Plantati in domo Domini, in atriis do-
mus Dei nostri, florebunt.

Ad hos igitur infantes pertinet promissio, qui
sunt in Ecclesia, hos recipit propter Mediatorem,
cuius nomen super eos invocatum est, et in his
Deus efficax est, et sanctificat eos Spiritu suo san-

cto, pro ipsorum captu, quia haeredes vitae aeter-
nae sanctificari Spiritu sancto necesse est, iuxta
dicta: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu,
etc. Item, 1. Corinth. 15. Caro et sanguis regnum
Dei non possidebunt, scilicet, sine regeneratione.

Grati igitur hoc beneficium Dei agnoscamus,
quod vere in Ecclesia recipit infantes, et laetemur
in coetu vocatorum electos esse, et sciamiis volun-
tatem Dei esse, ut quam primum aetas doctrinae
capax est, semina Evangelii eis instillentur, iuxta
dictum Eph. 6. Educate pueros in disciplina et do-
ctrina Domini. ♦

Hic ad confirmationem adiungantur et testimo-
nia primae Ecclesiae. Origenes expresse inquit in
6. capite ad Romanos : Ecclesia ab Apostolis acce-
pit traditionem, etiam parvulis dare Baptismum.
Sciebant enim illi, quibus arcana mysteriorum coni-
mendata fuerunt, quod sint in omnibus genuinae
sordes peccati, quas per aquam et Spiritum sanctum
aboleri oportet.

Sciamus autem, Baptismum non tantum esse
foedus Infantium cum Deo, sed omnium adultorum,
omni tempore, qui etiamsi lapsi sunt, tamen rursus
ad Deum convertuntur. Quia in conversione homo
per fidem verissime et integre restituitur per Me-
diatorem in possessionem promissionis Gratiae et
?iaereditatis vitae aeternae, iuxta dictum Matth. 18.
Remittes septuagies septies.

Certo igitur sciant conversi, ipsis renovatum
esse foedus Baptismi, et ad ipsos pertinere promis-
sionem Baptismo additam: Qui crediderit et bapti-
zatus fuerit, salvus erit. Et sicut aliis promissioni-
bus, ita verbis de Baptismo dictis se vere confir-
ment, sciant se receptos esse ab hoc vero Deo,
qui est Pater Domini nostri lesu Christi, et quidem
propter Filium Mediatorem, et sanctificari se Spi-
ritu sancto ad vitam aeternam.

Sciant rursus Baptismum ipsis stipulationem
esse bonae conscientiae erga Deum per resur-
rectionem lesu Christi, qui est in dextra Dei, ut
scriptum est in Epistola Petri, id est, sciant tunc
mutuum foedus esse factum inter Deum et baptiza-
tum. Deus recipit te propter Filium resuscitatum,
et per eum, et propter eum delet tua peccata, et
sanctificat te ad vitam aeternam. Tu vicissim
agnoscis, hunc vere esse Deum, qui se in hoc Fi-
lio resuscitato patefecit, et hunc verum Deum in-
vocas fiducia Filii. Ita fit stipulatio bonae con-
scientiae, et mutua obligatio, Dei et hominis bapti-
zati, quae est rata et efficax propter Filium Dei
resuscitatum, regnantem, et verissime colligentera
Ecclesiam in genere humano per Evangelium. Ea-
dem stipulatio et mutua obligatio rata est conver-

43

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

44

sis ad Deum, quia integre restituuntur in posses-
sionem promissionis gratiae, et haereditatis" vitae
aeternae.

Recitatur vetus dictum: Post naufragium hu-
manae naturae duas tabulas salutis hominibus da-
tas esse, Baptismum et amissa prima tabula
Poenitentiam. Hoc dictum apparet traditum esse
contra Novatianos^ qui negabant, lapsos post Ba-
ptismum rursus converti posse ad Deum. Et ne-
cesse fuit refutari Novatianos, sicut vox Filii Dei
manifestissima refutatio est, cum inquit: Septuagies
septies reVnittes. Sed tamen dictum vetus non ab-
surde intelligatur, quia non sic amittitur prima ta-
bula, ut non recuperetur, sed revera in totam ar-
cam Noae recipiuntur conversi, id est, in posses-
sionem integram promissionum Ecclesiae propter
Mediatorem.

Hic etiam commonefaciendi sunt homines de
omnibus furoribus Anabaptistarum, et tenenda re-
gula: Ex fructibus ipsorum agnoscetis eos, id est,
ex manlfeste falsis dogmatibus, quae sunt testimo-
nia non fallacia, unde sciri potest, eos fascinatos
esse a Diabolo. Et sint in conspectu pr^ecipui
eorum errores, quos breviter recitabo.

ERRORES ANABAPTISTARUM.

Valde prodest extare veras historias certami-
num Ecclesiae, ut rectis iudiciis onniium temporum
confirmemur, et videamus, quales furores in inipiis
sectis significaverint eas a Diabolo ortas esse.
Etsi autem non est una consentiens Anabaptistica,
sed multiplex et monstrosa Chimaera, et alii magis,
alii minus tetras opiniones habent, tamen omnium
communes sunt furores, inde usque a Carpocrate,
Marcione, Pepusianis et Manichaeis. Ac nisi hi-
storiae scriptae essent a lustino Clemente, et Epi-
phanio, fide dignissiniis, nemo nunc crederet, fuisse
lales furores aetatis proximae Apostolis, quales
nostra aetas vidit in Monasteriensi tragoedia. Sed
sciamus, omnibus temporibus horribiliter Diaboios
turbare Ecclesiam, et munianms nos adversus Dia-
bolorum insidias, vera cognitione doctrinae, pre-
catione et iudiciis verae Ecclesiae, quae manifestos
furores hominum fanaticorum refutavit.

Omnes fanatici, Carpocrates, Marcion, Pepu-
siani, Manichaei, damnaverunt Politicum ordinem
vitae humanae, Magistratus, ludicia, distinctiones
doniiniorum. Et aliqui damnaverunt prorsus con-
iugia. Aliqui contra docuerunt, Uxcres debere
communes esse, ut Carpocrates. Et horribilia

exempla recitantur in historiis. Ita deleverunt se-
cundam tabulam Decalogi.

Ratio autem iudicare potest, nequaquam ex
Deo esse, docentes contraria mandatis Decalogi,
quae etiam rationi nota sunt. Cum autem simiiia
multa docuerint et doceant Anabaptistae nostra
aetate, manifestum est, sectam ipsorum esse furorem
Diabolicum. Itaque propter haec manifesta signa
execrandi et fugiendi sunt, sicut scriptum est: Si
quis aliud Evangelium docet, Anathema sit. Item:
Si quis dicit blaspliemiam contra Spiritum sanctum,
non remittetur ei, etc.

Refutationes autem horum errorum firmae et
perspicuae notae sint omnibus, praesertim recte in-
stituti saepe de eis admoneantur.

Errores contra primam tabulam sunt magis
tetri, sed sunt obscuriores, et magna confusio est
opinionum.

Aliqui blasphemias Serveti contra tres perso-
nas divinitatis circumferunt. Multi prorsus nihil
dicunt de dit^crimine personai*um_, quid sit Filius,
cur noniinetur Xcyog et imago aeterni Patris, quid
sit Spiritus sanctus.

Omnes Anabaptistae fingunt, nullum esse pec-
catum Originis, et propterea negant, Infantes bapti-
zandos esse.

Postea de lustificatione alii velut Monachi fin-
gunt, se iustos esse suis operibus, videlicet externa
disciplina, patientia, torvitate, desertione civilis
vitae, conturbatione distinctionis domhiiorum et si-
mili barbarie.

Alii Enthusiastici fingunt, se iustos ^sse affla-
tibus divinis, quos tamen non habent, sed imagi-
nantur, afflatus esse suas speculationes, vel simu-
lata suspiria. Et interdum accedunt Diaboli impul-
siones, quibus velut attoniti seu istvy)U)fiivot stupefiunt,
e* edunt inusitatks voces, sicut Anabaptistae in urbe
Monasteriensi in mediis plateis cadentes, vociferati
sunt, se rapi mirandis motibus.

Hi Entlmsiastici seu fanatici deinde addunt
hunc perniciosissimum errorem: Affirmant Deum
non efficacem esse cogitatione verbi scripti, ut
prorsus abducant homines a verbo Dei scripto.

Cum autem homines abducti sunt a verbo scri-
pto, praecipue tria ingentia raala sequuntur:

I. Amissio certae doctrinae, Legis et articulorum

Fidei.

II. Amissio consolationis.

III. Extinctio verae Fidei, seu exercitiorum Fidei.

45

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

4IS

Primum amittitur doctrina, quia cum mens non
regitur verbo scripto, homines fanatici fingunt opi-
niones, ut libet, contra Legem et articulos Fidei,
sicut multi fecerunt in Adulteriis.

Secundo, in veris doloribus non sustentant se
scripta promissione, et sic ruunt in desperationem.

Tertio, neque sciunt neque discunt, quid sit
Fides_, quia quaerunt afflatus, non sustentant se co-
gitatione scripti verbi, cum dictum sit; Fides ex
auditu est, auditus per verbum Dei.

Constantissime igitur explodenda sunt deliria
Stenckfeldii, et similium, qui abcfucunt liomines a
scripto verbo, et negant Deum efficacem esse co-
gitatione scripti verbi.

Semper autem in conspectu sint firma testimo-
nia. Evangelium est potentia Dei, ad salutem omni
credenti, Romanos 1. Item: Frope est verbum in
ore tuo, et in corde ^uo. Item : Fides ex auditu est,
auditus per verbum Dei, etc.

Sciamus autem, Filiuni Dei loyov adesse cogi-
tationi verbi scripti, et per hanc immediate efficacem
esse, iuxta dictum lohannis 8. r^v o.^x^^-> ^V* y.al XaXw
viMv. Ad Hebraeos 4. Vivus sermo Dei efficacior
est gladio, et iudicat cogitationes , et non est abs-
condita creatura coram eo. lohannis 14. Si quis
diligit me, sermonem meum servabit, et pater meus
diliget eum, et veniemus ad eum, et mansionem
apud eum faciemus. Et Proverbiorum 8. dicit Sa-
pientia: Fui cum eo artifex, et delectationes meae
cum filiis hominum. Antea vero dicit: Clamo in
vertice civitatis. Ita iungit verbum vocale, et Fi-
lium Dei, qui innnediate efficax est in ministerio
Evangelii. Ideo regimm Christi est immediate ipsum
esse efficacem in ministerio Evangelii, et eum col-
ligere et servare Ecclesiam.

Qui igitur abducunt, homines a verbo scripto,
simul abducunt ab ipso Filio Dei, et sunt hostes
regni Christi. Haec diligentissime consideranda
sunt, et invitantur bonae mentes ad amorem et stu-
dium lectionis et cogitationis verbi scripti, et ad
vera exercitia Fidei, cum cogitabunt, sic, et non
aliter, efficacem esse Filium Dei, videlicet cogita-
tione verbi scripti.

Cum autem inquit Dominus : Ex fructib^^s ipso-
rum agnoscetis eos, vult in qualibet secta totum
doctrinae corpus considerari. Ac si qua secta de-
fendit insignes errores, manifeste pugnantes cum
Lege divina et Evangelio, sciamus eam sectam agi-
tari a Diabolis, et fugiendam esse.

Est autem horribilis error in secta Anabaptistica,
quod tollit discrimen inter peccata, quae haerent

in Sanctis, non contra conscientiam et inter lapsus
contra conscientiam. Et fingit, ruentes contra con-
scientiam tamen esse iustos, et retinere Spiritura
sanctum. Hic furor Antinomorum late vagatus est,
etiam apud alios. Sed manifeste damnatur illustri-
bus testimoniis divinis.

1. Timoth. 1. Milita bonam militiam, retinens
fidem et bonam conscientiam.

Item 1. Corinth. 6. Scortatores, Adulteri, Ho-
micidae, etc. non possidebunt regnum Dei.

Romanos 8. Si actiones carnis spiritu morti-
ficabitis, vivetis.

Item de Aaron: Dominus voluit conterere eum.

DE POENITENTIA.

Etsi nomen POENITENTIA magis congruit
ad contritionem, seu pavores et dolores, tamen Ec-
clesia sic nominat conversionem ad Deum, quae
et dolores et consolationem continet, seu mortifi-
cationem et vivificationem, ut Paulus nominat. Et
interdum narrationes Evangelicae sic loquuntur:
Gaudium est Angelis de uno peccatore, poeniten-
tiam agente.

Nec tamen XoyofiaxCag movemus, si quis aliter
vult loqui, non pugnamus cum eo. Retinemus bono
consilio vocabulum in Ecclesia notissimum, ut res
citius intelligatur , et magis perspicua sit refutatio
errorum et labyrinthorum , quibus Monachi multis
seculis doctrinam <le Poenitentia corruperunt.

Quid est Poenitentia seu conversio ad

Demn?

POENITENTIA seu CONVERSIO ad Deum

est contritio, id est , verus pavor et dolor cordis
propter peccata nostra, et fide in Christum accl-
pere remissionem peccatorum, reconciliationem, iu-
stificationem et vivificationem , et inchoare novam
obedientiam.

Quot sunt partes Poenitentiae?

Tres sunt : Contritio, Fides, et nova obedientia.
Hanc partitionem docendi causa bono consilio sic
tradidimv(S, et petimus eam sine calumniis intelllgi.

47

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

48

Quid est Contritio?

Est vere expavescere agnitione ii"ae Dei ad-
versus peccata nostra, et dolere, quod Deum of-
fendimus, iuxta haec dicta: Sicut Leo contrivit
omnia ossa mea. Et lesaiae 66. Ad quem respi-
ciam, nisi ad contritum spiritu, et trementem ser-
mones meos. Et leremias inquit: Postquam osten-
disti mihi, percussi femur meum, id est, consterna-
tus sum.

Qui sunt praecipui errores Papistarum
de Contritione?

Duo sunt praecipui errores Papistarum de
Contritione. Prior est quod dicunt: Oportere esse
sufficientem Contritionem, cum nuUa possit esse
sufficiens. Et ubicunque crescunt dolores sine con-
solatione et fide, ruunt liomines in aeternum exi-
tium.

Alter error est manifesta contumelia contra
Christum, quod fingunt, Contritionem mereri re-
missionem.

Estne Contritio necessaria?

Respondeo. Est necessaria aliqua Contritio,
quia in iuramento dicitur: Vivo ego, non volo mor-
tem peccatoris, sed ut convertatur et vivat. Oratio
copulativa est, et utriinque affirmat. Yult fieri
convcrsionem, et promitlit vivificationem. Significat
autem in eo dicto Conversio non simulatum dolorem,
et mutationem piioris propositi.

2. Corinthios 7. Contristati estis ad poeniten-
tiam, et tristitia secundum Deum, poenitentiam ad
salutem non poenitendam efficit.

Romanos 6. Vetus noster homo simul cruci-
fixus est, ut aboleatur corpus peccati, ne servia-
mus peccato.

Item: Initium sapientiae, Timor Domini.

Supra citatum est dictum lesaiae: Ad quem re-
spiciam , nisi ad contritum spiritu, et trementem
sermones meos.

Item: Scindite corda vestra.

Item: Deus ignis consumens est.

Deus variis calamitatibus hanc miseram natu-
ram ideo oneravit, ut iram adversus peccatum

agnoscamus, et perterrefacti confugiamus ad Me-
diatorem. lesaiae 28. Vexatio dat intellectura.
Psalmo 118. Bonum mihi quod humiliasti me, ut
discerem iustificatioues tuas.

Contra.

De ignoto non potest esse dolor.
Multa et magna peccata, quae ta-

men non novimus, remittuntur.
Ergo non est necessaria Contritio.

Pespondeo ad maiorem: De ignoto non potest
esse dolor, scilicet in specie. Deinde ad minorem
respondeo: Multa et magna peccata, quae tamen
non novimus, scilicet in specie, reinittuntur, sicut
scriptum est: Delicta quis intelligit? Sed in genere
notum est, in hac depravata massa caliginem et
dubitationes esse, et multas errantes flammas, ut
sentimus. Ideo Propheta in Psalmo simul comple-
ctitur haec mala: Ecce iu iniquitatibus conceptus
sum, et in peccatis concepit me mater mea. Ne-
cesse est igitur, aliquem verum dolorem in nobis
esse, in quo cum fide erigimur, accipimus remis-
sionem peccatorum.

Nec disputandum est, an sit sufficiens dolor,
quia non pendet remissio ex merito, aut magnitu-
dine doloris, sed certissimum est, nullum esse suf-
ficientem dolorem, et cum crescit dolor sine con-
solatione, homo ruit in aeternum exitium. Experi-
mur autcm omnes, in vera conversione luctam
ingentcm esse, et non sine magno certamine ap-
prehendi consolationem fide, sicut inquit ille: Credo
Domine, sed opem fer imbecillitati meae. Item:
Spiritus interpellat pro nobis gemitibus inenarrabi-
libus. Item: Spiritus opitulatur infirmitati nostrae.

Quid interest inter timorem Servilem,
et timorem Filialem?

Respondeo. Timor Servilis est pavor et sen-
sus irae Dei, sine fide, id est, sine fiducia miseri-
cordiae accedente ad Deum, et sine consolatione,
erigente corda in doloribus inferorum, ut pavor in
Saule, luda et similibus, qui fit horribilis fremitus
adversus Deum, et fiigit Deum, de quo dicitur 1.
lohannis 4. Perfecta dilectio foras eiicit Timorem.

Timor FiUalis est pavor et sensus irae Dei , sed
cum Fide, id est, cum fiducia misericordiae, accedente

49

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

50

ad Deum, qua liberantur corda ex doloribus, et
clamant at Deum, Abba pater, inter ipsos dolores,
quos tamen vincit consolatio, sicut David in ex-
eellentibus doloribus tamen eiigitur, ut cum inquit
Psal. 41. Quemadmodum desiderat cervus ad fon-
tes aquarum, sic desiderat anima mea ad te, Deus
meus. Item: Quare tristis es anima mea, et quare
conturbas me? Spera in eum, quoniam adhuc con-
titebor eum, Salutare vultus mei, et Deus meus.

Talis est Sanctorum contritio in bac tota vita.
Et buc pertinet diclum: Timor Domini initium sa-
pientiae. Alias descripliones timoris Servills et Fi-
lialis volens omitto, quas otiosi disputatores fingunt :
Timorem Jilialem esse, qui non timet poenas. Sed
sciamus, mixtos esse bos ingentes motus in sanctis,
Timorem et sensum poenae, et Fidem accedentem
ad Deum. Quia vult Deus sanctos aliquo modo
i!itelligeie iram adversus peccata, ut leiemiae 13.
dicitur: Postquam ostendisti milu, percussi loeniur
meum , confusus sum et erubui, converte me et
convertar. Item lesaiae 28. Facit alienum opus,
ut faciat proprium.

Contra.

In prima Epistola lohannis capite 4.
dicitur : Timor non est in dilectione,
sed perfecta dilectio foras pellit
timorem.

Ergo non est in Sanctis Timor.

Respondeo. Usitata interj)retatio est dicti lohan-
nis: Timor non est in Dileoione, scilicet, Servilis.
Recte sic dicitur. Sed haec non de otiosis specu-
lationibus intelligantur, sed sciaiiuis, Timoreni ser-
vilem noniinari lugam et fremitum adversus Deum,
sine Fide, ut fugiunt Cain, Saul , Iiidas. Cain in-
quit: Maius est peccatum meum, quam ut remit-
tatur.

Hunc timorem inquit lohannes eiici, scilicet,
quia Fide corda eriguntur, ut, quanquam sunt in
dolore, tamen eluctentur, et sinml accedant ad
Deum, sicut inquit Paulus: Gratia exuberat supra
delictuuj. Et Psalmo 13. Dixi, conlitebor adver-
sum me iniustitiam meam Domino, et tu remittis
nkihi impietatem peccati mei.

Accedente autem Fide, Timor fit filialis, et si-
mul accenditur Dilectio, quae fides affert pacem,
qua cor acquiescit in Deo, iuxta dictum: lustificati

melamth.opku. vol. xxiii.

fide pacem habemus erga Deum. Et deinde dici-
tur: Dilectio Dei effusa est in cordibus nostris per
Spiiitum sanctuu), etc. Et tamen simul adhu(; corda
quatiuntur dubitationibus et inagnis doloribus. Et
semper repetenda est precatio: Credo Don)ine, sed
opem fev imbecillitati meae. Item: Spiritus adiu-
vat infiruiitatem nostram. Item: Interpellat pro no-
bis gemitibus inenarrabilibus. Interea simul dolor
de peccato fit purior, et Tin)or fit ordinata reve-
rentia erga Deum. Et nos loquimur de n.otibus,
qui sensu percipiuntur in hac vita, in qua sensus
irae Dei etian) i:i Sanctis aflert tristem consternatio-
neni , sed ex qua eluctantur erecti voce Evangelii
et Fide.

DE FIDE.

In conveisione necesse est fieii mentionem,
non solum horrendi doloris, qui nominatur Con ri-
tio, sed etiam consolationis, quia Deus inquit: Vivo
ego, nolo morten) peccatoris, Sed ut convertatur,
et vivat. Et manilestun) est, Filiu))) Dei missum
esse, non ut oppiessi ira Dei ruamus in aetti'num
exitiun), sed ut reconciliati propler ipsum, et libe-
rati ab iia Dei et aeternis poenis, rursus donemur
iustitia et vita aeterna, et Deus palam se nobis
comnmnicet, et sit 0)nnia in omnibus, sicut inquit
Chiistus: Sic Deus dilexit mujidum, ut Filium uni-
genitmn daret, ut omnis qui ciedit in eum, non per-
eat, sed habeat vitan) aetei))ain. Ideo necesse est,
Fiden) ])oni alteram pai-tem conversionis, sicut Pau-
lus loquens de conversione noniinatJMortificationem
et Vivificationeu).

Ac necessa)io taxamus 3Ionachos, apud quos
in doctrina de Poenitentia prorsus est silentium de
consolaJione et fide. Imo expresse iubent dubitare,
an recipiaujur in gratiam, et manere in hac dubi-
tatione. C(U)tra has perniciosissimas tenebi"as, ut
magis conspici possit consolatio et doctrina de Fide,
nobis usltalum est, nun)eiare Fidein partem con-
veisionis, quae certe complectitur jMorlificatiouem
et Vivificationem.

Si quis an)ans rixarum moverit loyonayiag^ non
pugno: Sed sic loquimur, quia haec distributio est
utilis coiamonefactio de Fide. Et certe veteies de-
scriptiones non sunt suflicientes. Poenitentia
e s t p 1 a n g e r e p r a e t e i- i t a d e 1 i c t a , e t p 1 a n -
genda non facere. Hic enim non fit cons'jlatio-
nis mentio.

Quod autem Gratis Fide propter Mediatorem
accipiatur remissio peccatorum, et lustificatio seu

51

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

52

Recoiiciliatio et VivificafiOj quae fit per Filium do-
nato Spiiitu sancfo, et haereditas vitae aeternae,
manifesta testimonia sunt:

Actorum 10. Huic omnes Prophetae testimo- ^
nium perhibent, rennssionem peccatorum accipere
per nomen eius onnies, qui creduiU in eum. Hic
Petrus recitat testimonium divinae patefactionis,
repetitum in universa Ecclesia, subinde missis
Prophetis, quorum voci Deus etiam ilkistria testi-
monia addidit. Hunc consensum Catliolicae Eccle-
siae et tanquam perpetuam Synodum, citat Petrus,
ut breviter sunmiam doctrinae Propheticae osten-
dat, et discernat propriam Evangelii vocem ab
omnibus inipiis, Ethnicis et Pharisaicis opinionibus,
et significet, vocem Evangelii non esse novam, sed
omnibus temporibus in vera Ecclesia propagatam
esse.

Adiungantur autem Petri dicto et alia testimo-
nia saepe alibi repetita, videlicet in cap. 3. 4. et 5.
ad Romanos propositio de lustitia fidei, et con-
firmatio, ubi dicitur: lustificati fide pacem habe-
mus. Et ex lesaia: Notitia servi mei iusti iustifica-
bit multos, etc.

Est autem FIDES assentire omni verbo Dei
nobis tradito, et in hoc promissioni gratiae, et est
fiducia promissae misericordiae, qua cor propter
Mediatorem, et per eum liberatur ex doloribus in-
fcrorum, et accedit ad Deum, et invocat eum, cla-
mans Abba pater, et hac vera consolatione acquie-
scit per Filium, dato Spiritu sancto, ut dicitur (ia-
latas 3. Ut promissionem Spiritus acclpiamus per
tidem: Et, lustus fide sua vivet.

Ut autem haec vera Fides recte intelligatur,
necesse est, scmper in conspectu esse admonitio-
nem Bernhardi, in qua dixit: Credere te oportet,
Tibi remitti. Scit Diabolus, remitti aliquibus ho-
minibus peccata, et multi homines, ut Saul et lu-
das , ciedunt aliis remilti. Quaie haec necessaiia
admonitio sit infixa mentibus nostris: Credas tibi
i|)si remitti peccata. De hac fide loquitur Paulus
Romanos 4. cum docet, promissionem fide accipi.
Non accipiunt promissionem, qui credunt, eam aliis,
non sibi, oflerri, sicut iii Epistola lohannis scriptum est :
Qui non credit in Filium, accusat eum mendacii.

Cum igitur recitas articulum Symboli: Credo
remissionem peccatorum, inteJhgas non tantum
aliis, sed Tibi quoque dari. De hac fide dicitur:
lustificati Fide jjaccm habemus. Nec alia conso-
latio quaerenda est, sed hac fide in Deo propter
Mediatorem acquiescendum est. Sic accipitur Spi-

ritus sanctus, iuxta dictum in Zacharia: Effundam
supel- domum David Spiritum Gratiae et Precum.
Quia tunc testificatur Spiritus sanctus in cordibus,
quod simus in Gratia, quia in ea consolatione sen-
timus, nos eripi ex doloribus inferorum. Nec iam
fugimus Deum, sed invocanms, et ad eum accedi-
mus. Et tunc veiissimum est, Filiuin Dei adesse,
et efficacem esse in cordibus, et verbo ostendere
Patris praesentiam et misericordiam, et dare Spi-
ritum sanctum, sicut inquit: Nemo novit Patrem
nisi Filius, et cui volet Filius revelare. Item: Ego
sum vitis, vos palmites, etc.

Repetenda est etiam doctrina de exclusiva. In
vero agone semper disputat mens de dignitate:
Video me non esse dignuin reconciliafione, non
habere benefacta, qualia liabuerunt Aaron, Petrus,
David, quos Deus recepit, sentio multum in me
dubitationum esse, et errantium cupiditafum. Haec
tentatio quotidie omnes pios in invocatione langue-
facit, ut trepidi fugiant. Has trepidationes nominat
Paulus peccata, quae per Legem existunt. Sed
contra has tenfationes erigamur voce Evangelii, de
gratuita remissione propter Filium. Paulus inquit:
Ideo ex fide Gratis, ut sit firma promissio, Roina.
4. Sic et supra dictum est de promissione, Sola
fide iustificamur, id est, gratis propter Filium Dei,
per Christum. Scmper in conspecfu sit vox Pauli:
Gratia exuberat supra peccafum. Quanfacunque
sunt peccata, tamen certum est, Filium Dei poten-
tiorem esse.

Quid nominatur Nova obedientia?

Necesse est in hac vita ante morfem corpora-
lem fieri conversionem ad Deum, iuxta dicfum
Apoca. 2. Esto fidelis psque ad morfem, et dabo
tibi coronam. Et ad Corinfhios: Superinchienmr,
si tamen non nudi repeiiemur. Cum igitur post
contritionem remissio peccatorum Fi«le accppfa est,
sequafur nova obedientia, quae juopriissime esf,
iuxfa Pauli definilionem, Milifaie bonam mihfiam,
id est, retinere Fidem, et bonam conscientiam. Ta-
lis cursus habet magna cerfamina, sed sciamus,
adesse invocantibus FiliumDei, sicut inquif: Venite
ad me omnes, qui laborafis, et ego reficiam vos.
Ifem, Ego sum vitis. vos palmiles. Ifem: Spiritus
opem fert infirmitafi nosfrae. Ifem: Deus esf, qui
facit, ut velitis et perficiatis, ut aliqua ipsi grata
fianf. Et in his cerfaminibus renafi transformantur
ad imaginein Dei, ut lux in mentibus fiat similis
verbo Dei.

53

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

54

Qiiae fuit impia doctrina Novatianorum
de Poenitentia?

In urbe Alexandria Meletius fuit, qui negavit,
post Baptisnmm lapsis in nianifesta scelera remitti
peccata. Eundem errorem Novatus Komae sparsit.
Et cum uterque magnos coetus superstitiosorum
hominum haberet, applaudentmm huic phanatico
dogmati, magna dilaceratio Ecclesiarum facta est,
et fuit diuturnum schisma. Et superbe nominarunt
se illi hypocritae xada^jovg. Sed sit in conspectu
refutatio.

Petrus post tristem lapsum receptus est a
Christo. Item: Incestus apud Corinthios post poe-
nitentiam recepfus est a Paulo. Et adolescens
educatus a lohanne. Et Galatarum Ecclesiae in Apo-
calypsi revocantur ad poenitentiam. Et Petrus
Episcopus Alexandrinus refutavit Meletium exem-
plis prioris Ecclesiae. Certissimum est igitur, lapsos
iterum converti posse ad Deum, et cum redeunt
ad poenitentiam, fide accipere remissionem pecca-
torum. Haec exempla aJ dulcissimam regulasn con-
gruunt, Matthaei 18. Kennttite septuagies septies,
Ubi mentio fit numeri non exigui, ut cogitent omnes
pii, non leves sordes haerere in omnibus homini-
bus, et multos lapsus accidere etiam praestantibus
hominibus, sicut acciderunt Adam, Aaroni, Moisi,
Davidi, losiae, Petro et aliis. Simus igitur memo-
res dicti: Non iustificabitur in conspectu tuo omnis
vivens. Et pie dictum est: Ante tuos oculos nil
nisi culpa sumus. Scd sciamus conversionem ne-
cessariam esse, et non perseverandum esse in de-
lictis contra conscientiani, sicut inquit Dominus:
Nisi poententiam egeritis, omnes similiter peribitis.
Quod ipsum dictum etiam reiutat Novatianos, quia
Christus hortatur Apostolos ad poenitentiam.

Quomodo numerant Papistae partes
Poenitentiae ?

Recensent et ipsi tres partes, Contritionem,
Confessiouem et Satisfactionem.

I.

^ De Contritione.

Contritio necessario recensetur, ut supra dictum
est, quia necesse est, non perseverare in sceleribus
contra conscientiam , sed dolere propter nostram

immundiciem, et delicta actualia, iuxta dictum 2.
Corinth. 7. Tristitia quae secundum Deum est,
poenitentiam efficit ad sahitem. Item: Sicut leo
contrivit onmia ossa mea. Item: Ubi habitabit Do-
minus? In Spiritu contrito, et tremente sermones
meos, Supra autem dictum est, Papistas addere
duos errores praecipuos, videlicet, quod oporteat
sufficientem esse contritionem_, et quod mereatur
remissionem. Hos perniciosos errores taxari ne-
cesse est.

II.

De Confessione.

Primum scias vocabulum Confessionis non uno
modo usurpari in scriptis Propheticis et historiis
Ecclesiae. In Psalmo 31. Dixi confitebor adver-
sum me iniustitiam meam Domino, et tu remittis
impietatem peccati mei.

Hic et saepe alibi confessio significat veram
contritionem erga Deum, qua homo iinmediate co-
ram Deo dolet, se habere peccata, et fide petit re-
niissionem culpae, et mitigationem poenarum, sicut
in Daniele dicitur: Tibi Domine iustilia, nobls au-
tem confusio faciei. Item Micheae 7. Iram Domini
portabo, quia peccavi ei. Haec confessio imme-
diate ad Deum reipsa contritio est, et necessaria
est.

Ad hanc acoommodari potest dictum Chryso-
stomi, quod recte intelligatur: ovSev cviwgVifwv noieH
Tov &idv , wgjtfQ rj t^ofjokoytjaig, nihil sic placatuni
facit Deum, sicut confessio.

Secunda significatio est, Confessio ofTensionis,
et pefitio reconciliationis apud homines offensos,
ut dicit lacobus: Confitemini nmtuo peccata vestra,
id est, Sanate inter vos oflTensiones, sicut Matth. 5,
dicitur: Vade pi'ius, et reconcilieris fratri tuo. Haec
confessio apud ofFensos etiam est pars contritionis
seu novae obedientiae, in talibus negotiis, quae non
suat occulta. Hae significationes in scriptis Pro-
pheticis et Apostolicis recte discernendae sunt a
decreto Pontificio, quod praecipit confessionem, id
est, enumerationem dehctorum etiam arcanorum,
faciendam administrantibus Sacramenta. De hac
enumeratione quaeritur, qua occasione recepta sit,
et paulatim cumulata, et an sit necessaria?

Unde est coufessio, quae est enumeratio
apud administrantes Sacramenta?

Respondeo. Hic ritus ortus est a spectaculis
publicae poenitentiae , quam sic nominarunt. Nam

4»

55

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

56

polluti sceleribus, quae passim nota erant, cam re-
dituri ad Ecclesiam petebant se recipi, comnie-
morabant sua tlelicta, ut, sicut tunc consuetudo erat,
per aliquot dies starent in templo, cum signis rea-
tus, et deinde publice reciperentur.

Hoc spectaculum nominabatur publica poeniten-
tia, et pertinebat tantuin ad pollutos sceleribus,
quae passim nota erant, et nequaquam merebatur
remissionem peccatorum, neque culpae neque poe-
nae, sed commoiiefactio erat apud alios homines,
ut essent diligentiores in cavendis lapsibus et co-
gitarent de magnitudine peccatorum, etc. Item, Ex-
ploratio erat, quae ostendebat, istos serio petere
remissionem.

Estne enumeratio omnium aut aliquorum
deKctorum necessaria?

Respondeo. Nidla enumeratio delictorum ne-
cessaria est, quia nianifestum est, nusquam extare
praeceptum divinum de Enumeralione singulorum.
Et enumeratio omnium est impossibilis, sicut scri-
ptnm est: Delicta quis intelligit? Sed petitio Ab-
solutionis privatae retinenda est propter mnltas
gravissimas cansas. Nani vox Evangelii et niultis
et singulis, qui ad Deum convertunlur, et conso-
lationem petunt, remissionem peccatorum annuntiat,
iuxta dictum: Quorum remiseritis peccata, reniitten-
fur eis. Et niliil dubium est, Sacramenta vere esse
applicationem generalis promissionis ad singiilos,
sicut Panlus inquit, Circumcisionem fuisse sigillum
iustitiae, id est, commonefactionem de promissione,
et testimonium applicationis.

Praeterea retento ritu privatae AbsoIutJonis
magis in Ecclesia conspicitur discrimen Legis et
Evangelii, et ostenditur testimonium ipsis exeniplis,
quod in Evangelio mandatum traditum sit de re-
missione ])eccatorum, sicut Petius Alexandrinus
ritum publicum citavit contra Novatianos.

Contra.

ludexnon potest absolvere, nisi causa

cognita.
Pastor est ludex.
Ergo necesse est fieri cognitionem, ad

quam necessaria est Enumeratio.

Respondeo. Nego minorem. Pastor enim est
minister Evangelii, babens mandatum, ut Evangelium

annuntiet, seu multis, seu singulis. Et haec abso-
lutio fit ratione ministerii, et est consolatio coram
Deo. Alia est absolutio in criminibus, quae nota
sunt, quae fit ratione iurisdictionis , quae distin-
guenda est a principali ministerio, et recipit eum,
qui fuerat reus publicorum criminum coram Eccle-
sia. Haec alibi copiosius declarantur.

III.
De Satisfactionibus.

Nomen Satisfactionis a spectaculo publicae
poenitentiae sumptum est. Nam ut supra dixi, mos
fuit in Ecclesia vetusta, pollutos atrocibus et ma-
nifestis sceleribus, cum se recipi petebant, collocare
in loco certo tenqjli spectandos in veste lugubri.
Sicut nostro teinpore interdum Anabaptistae depo-
sito errore ita recepti sunt, ut aliquot diebus
ante templum starent in conspectu populi, et signa
suae poenitentiae ostenderent.

Hic mos neqnaquam existimabatur mereri re-
missionem peccatorun), seu cuJpae seu poenae, sed
erat spectaculum publicnm, instituttini ad alios
commonefaciendos, ut cogitaient, similes lapsus
vitandos esse. Erat etiam qualiscunque exploratio,
an iili serio peterent se recipi, Fuit in omnibus
rebus Vetustas severior, quam haec ultima et delira
mundi aetas. Ideo exconiniunicati propter caedes,
postea arcebantur a convictu aliorum hominum, et
gerebant certa s'gna reatus, ut alii homines scirent,
eorum consuetudinem vitandam esse.

Hic mos haud dubie a primi^ patribus acceptus
est: Nam et apud Ethnicos, apud quos veteris di-
sciplinae vestigia retenta sunt, eadeni consnetudo
mansit. Orestes interfecta matre gessit signa rea-
tus, ut, ubicunque vagabatur, caeteri hoiiiines a
con\ictu eius abstinerent. Haec signa postea iu
absolutione ^iinota sunt. Sic et Adrastus apud He-
rodotum gessit signa reatus.

Talibus exemplis vetustas commonefacere alios
homines voluit, ut magis abhorrerent a sceleribus.

Huius vetusti moris vestigium fuit spectaculum
satisfactionum , ut nominabatur. Graeci nomina-
verunt tmitfiia^ id est, castigationes. Sed postea
superstitione creverunt ritus, et accesserunt stultae
et impiae opiniones. Ac Monachi, quia fontes igno-
rabant, portentosas opiniones de Satisfactionibus
finxerunt. Haec histoiica valde prodest omnibus
notissima esse, facilius enim postea disputationes
de Satisfactionibus diiudicari possunt. Primum au-
tem refutatio baec tenenda est.

57

11. EXAMEN ORDINANDORUM.

58

In furto restitutio rei alienae neces-
saria est, iuxta regulam: Pecca-
tum non dimittitur, nisi ablatum
restituatur. Et Paulus inquit: Qui
furatus est, iam non furetur.

Restitutio autem est Satisfactio.

Ergo Satisfactiones sunt necessariae.

Respondeo. Nego minorem, quia restitutio non
est Salisfactio illa, quae Canonica appellatur, quae
est opus non debitum Deo, et de qua Monachi lo-
quuntur, sed est opus debitum Deo, pertinens ad
contritionem et Novam obedientiam. Qu-a qui
sciens retinet rem alienam, retinet animum furandi.
Necesse est autem non perseverare in sceleribus
contra Conscientiam, iuxta dictum: Milita bonam
militiam, retinens Fidem et bonam conscientiam.

Quid nominant Canonicam Satisfactionem?

Nominant opus indebitum, ?d est, non mandatum
a Deo, quo fingunt compensari poenas aeternas
seu purgatorii. In hoc deliramento magnum chaos
est errorum, quod totum evidenter refutatur hoc
uno dicto: Frustra colunt me mandatis hominum.

Estne distincta remissio culpae a remis-
sione poenae aeternae?

Respondeo. Nequaquam distincta est. Ac re-
niissio culpae prorsus eadeni est, quae est rem:s-
sio poenae aeternae, iuxta dictum: lustificati fide
pacem habemus. Item: lustus fide sua vivet. Item:
Sic Deus dilexit muiidum, ut Filium suuin unigeni-
tum daret pro mundo, ut onniis qui credit in euni,
non pereat, sed habeat vitam aeternam. Nam ae-
teina poena est sensus irae Dei. Remissa autem
culpa fit reconciliatio, et Filius Dei voce Evange-
lii consolatur cor, et retiahit ex <ioloribus inferorum,
de quibus dicit Eze<;hias: Sicut Leo contrivit omnia
ossa mea. Et sequitur: Tu autem eruisti aniinam
meam, ne periret: Proiecisti post tergum tuum
omnia peccata mea. Item Micheas: Proiiciam pec-
cata vestra in profuiidum mare. Item: Effundam
super domum David Spiritum gratiae et pre-
cum. Item totum caput octavum ad Romanos idem
dicit.

Certissimum est igitur, semper simul fieri fide
propter Filium Dei, et per eiun remissionem culpae
et. poenae aeternae. Hoc scire ad consolationem
necessarium est.

Estne distincta remissio culpae a remis-
sione poenae temporalis in hac vita?

Respondeo. Est distincta. Ut: Adam^ David,
accipiunt remissionem culpae, et tamen simul sub-
iiciuntur poenis in hac vita, quae tamen nequa-
quam sunt compensationes aut merita pro poena
aeterna, ut insulse et impie finxerunt Monachi, sed
habent prorsus alias causas. Et hic tota doctrina
de causis humanarum calamitatum consideranda
est, quae in sola F^ccle.sia divinitus patefacta est,
et ignota est sapientiae humanae et Philosophiae.

Philosophi dicunt causam mortis et morborum
esse Materiam. Deinde multarum calamitatum cau-
sas esse errores iudicii in mentibus hominum , in-
ordinatos aflectus, et voluntates non obtemperantes
recto iudicio. Etsi autem verum est, has esse cau-
sas propinqnas, tamen rursus quaeritur de Princi-
pali causa, unde sit in Materia, Mente et Volunta-
tibus tanta infirmitas et confusio? Haec nrincipalis
causa primis parentibus statim nota fuit. Postea
vero Deus seinper in Ecclesia doctrinam de ea
causa repeti voluit. Sunt autem hae causae.

Prima communis toti generi humano. Propter
peccatum priujorum parentum, et peccatum nobis-
cum nascens, omnes homines sunt subiecti rnorti,
tyrannidi Diaboli, et communibus calarnitatibus, iuxta
dicta, (reiiesis 3. et Rom. 5. Per peccatum moi'S.
Itein Ephes. 2. ait Paulus, Diabolum efficacem esse
in impiis, ut honibilis historia totius mundi osten-
dit, caedes facta a Cain, et deinceps idolomaniae,
bella et incestae libidines.

Deinde de Ecclesia hae causae sunt.

I. Prima communis, propter peccatum nobis-
cum nascens.

II. Secunda. Quia Diabolus pi-aecipue insi-
diatur Ecclesiae, iuxta dicturn: Itiimicifias ponam
iiiter semen Mulieris, et Serpentem. Item: Diabo-
lus circuit tanquam Leo rugiens. Et in lob est:
Diabolus est inter filios Dei, etc.

III. Tertia. Quia Deus praecipue in Ecclesia
vult intelligi iram suam adversus j^eccata, et cre-
scere poenitentiam, lucem Fidei, et Invocafionem,
et repiimi pravas inclinationes, iuxta dictum: Bo-
imm mihi quod humiliasti me, ut discerem iusfiHca-
tiones tuas. Item: Cum iudicamur, a Domino cor-
ripimur, ne cum hoc mundo damnemur. Esaiae 26.
Angustia clamoris disciplina eis est.

IIII. Quarta. Multi in Ecclesia habent efiam
actualia delicta, quae puniuntur singularibus poenis.

5d

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

60

quae interdum sunt. nqoxaTciQxiixaC^ ut totae Gentes
puniantur, ut, Davidis adulteriuni, stupruni in Ben-
lamin, idololatria Aaronis, Manasse, et aliorum.
De his dicitur: Iram Domirii portabo, quia peccavi
ei: Et tamen cum sedebo in tenebris, Dominus erit
lux mea. Item: Cum iudicamur, a Domino corri-
pimur, ne cum hoc Mundo damnemur.

V. Quinta. Vult Deus praecipua membra Ec-
clesiae conspici insigniter conformia imaginis tilii
Dei, et eorum neces testimonia esse de doctrina,
et de luturo iudicio. Ut quia sinit infertici Paulum
a Nerone, significat restare aliud iudicium.

VI. Sexta. Sinit Dcus accidere sanctis inextri-
cabilia humano consilio, ut ostendat praesentiam
suam iii Ecclesia. Numeri 14. Ut sciant, quod
sis in populo isto. 1. Reg. 14. Ut sciat onniis
terra, quod sit Deus in Israel. Et lereniias inquit:
Misericordiae Domini, quod non consumpti su-
mus, etc.

Has causas in con.spectu habere necesse est,
ad discernendam doctrinam Philosophicam, item
superstitiones, et doctrinam Ecclesiae, et ad con-
firmandam fidem, obedientiam in calamitatibus, spem,
invocationem, petitionem et expectationem liberatio-
nis aut mitigationis, sicut re ipsa differunt ab exer-
citiis Ethnicis castigationes Ecclesiae, de quibus
dicitur: Non accendam totam iram meam. Iteni in
Abacuc: la ira misericordiae recordabitur. Item:
Non faciam furorem irae meae. Item: Domine ne
in furore tuo arguas me. Item: Libera me de san-
guinibus Deus Deus salutis meae. Iteip: Casfigans
castigavit me, et morti non tradidlt me: Non mo-
riar, sed vivam, et praedicabo opera Domini. Item:
Converfimini ad me, et ego convertar ad vos. In-
voca me in die tribulationis, et eripiam te, et glo-
rificabis me. Item: Si iudicaremus nos ipsos, non
iudicaremur a Domino, etc.

Hae causae calamitatum considerandae sunt,
et simul conferendae consolafiones, et accendendae
sunt mentes, ut crescant Poenitentia, Fides, Spes,
Invocatio, et caeterae virtutes.

Hae calamitates communes aut singulares, qui-
bus Deus nos castigat, nequaquam sunt satisfactio-
nes, id est, merita remissionis culpae aut poenae
aeternae, aut Purgatorii , sed habent alias causas,
videlicet, aut ut sint Exercifia, ut carcer loseph,
ut in tertia causa supra dictuin est, aut ut sint
TijjwQiai,^ ut poena Davidis, ut in quarta causa di-
ximus, quia vult Deus conspici exempla iustitiae
suae in pojnis homicidaiaim, etiamsi convertuntur
ad Deum. Aut sint fiaQivQia, ut Prophetarum
supplicia, Abel, lohannis Baptistae, Esaiae et alio-
nim.

Argumentum.

Davidi post remissionem culpae im-

posita est poena.
Ergo Satisfactiones ad remissionem

culpae accedere debent.

Respondeo. Nego consequentiam , quia aliud
est poeiia temporali.s divinitus imposita, aliud satis-
factio, Et longe aliud Satisfactio ab hominibus ex-
cogitata. Efsi autem saepe sequuntur poenae tein-
porales atrocia delicta, quia vult Deus intelligi, se
esse, et iustum esse, et vindicem, ac destruere non
congruentes ad suam iusfitiam, Tainen has ipsas
mitigat agentibus poenitenfiam, nec punit omnia de-
licta talibus poenis temporalibus. Ideo inquit: Non
accendam totam irain meain, etc.

Praeterea hae poenae temporales divinitus im-
positae non tolluntur potestate Clavium, ideo nihil
huc pertincnt commenticiae Satisfactiones, quac
nominantur canonicae. Ac ut discrimina afilictionum
melius inteHigi possint, genera distinguantur iuxta
causas finales. Sunt liutem haec quatuor genera.

I. Omnes afflictiones aut sunt TifjuwQCav^ id est,
poenae, ut posna Davidis, id est^ destructio propter
scelus^.

II. Aut sunt Soxifiaaiat^ ut carcer loseph, quia
loseph non meruit peccato aliquo actuali, ut ita
male tractetur.

IIT. Aut sunt fiaQTVQiu, ut supplicia Abel, Ba-
ptistae, leremiae, Esaiae et alioruin, sunt testiino-
nia de doctrina.

IIII. Aut XvTQov, ut solius Christi meritum.

Aliud Argumentum.

Si nos iudicaremus, non iudicaremur

a Domino, 1 . Corinth. 1 1 .
Satisfactione nos iudicamus , id est,

punimus.
Ergo non iudicamur a Domino, id

est, Deus toUit poenas propter

nostram Satisfactionem.

Respondeo. Nego minorem, quia satisfactione
Canonica, ut vocant, non iudicamus nos, sed vera

61

11. EXAMEN ORDINANDOKUM.

62

conversione, iuxia dicf uni : Frustra colimt me man-
datis hoininum. Paulus vocat iudicare totam con-
versionem, non externas et simulatas tragoedias,
ab hominihus excogitatas. Nec poenae aeternae,
nec poenae corporales tolluntur per opus impii mi-
litis, cum iter facit Cataphractus ad sanctum laco-
bum, sed cumular'/ur peccata idolorum cultu, sicut
ex opinione Papistica de Satisfactionibus magna
scelera et tetri errores orti sunt, quod ostendunt
ipsi Canones de Satisfactionibus, et nmlta exempla
meminimus.

Errores etiam isti a Spectris confirmati sunt.
Ego amitam habui, quae cum, morUio marito, vi-
cina partui moesta sederet ad focum vesperi, duo
ingressi sunt domum, quorum aher habebat marili
speciem, et sese esse maritum mulieris mortuum
dicebat. Alter longus Franciscani Monachi speciem
habebat. Et cum ad focum accessisset is, qui in-
duerat mariti speciem, sahitat uxorem moestam,
iubet eam esse sine metu, quia venerit mandata
quaedam ei daturus, et ilUmi longum Monachum
iubet tantisper ingredi in hypocaustum. Deinde
coUoquens petit, ut Sacrificulos conducat, qui Mis-
sas celebrent. Discessurus petit, ut sibi dextram
porrigat. Cum vero perterrefacta c;.ictaretur, et
ipse promitteret, non fore ut laederetur, dat de-
xtram, quae etiamsi non est laesa, tamen ita usta
est, ut semper atra manserit. Postea revocat illum
longum Franciscanum^ et discedentes mox evane-
scunt. Tales histo;iae multae non leguntur tantum,
sed etiam hominibus fide dignis notae sunt.

Necesse est igitur errores de Satisfactionibus
taxari, et restituenda est dicto Paulino naliva sen-
tentia dulcissima. Hoc enini docet, mitigari poe-
nas etiam in hac vita, his qui convertuntur, ut,
Davidi, Manassae, Ninivitis miiigantur poenae post
conversionem. Sicut et in Zacharia dicitur: Con-
vertinnni ad me, et convertar ad vos. Et Esaiae
33. dicitur: Pimis ei dabitur: Regem in decore suo
videbit. Et Esaiae 58. Frange esurienti panem
tuum, et eris velut hortus irriguus. Ad lias sen-
tentias congruit Pauli dictum: Si nos iudicaremus,
non iudicaremur a Domino. Et loquitur de vera
conversione. Et consolationis causa saepe cogi-
tandarn est, ut sciamus, Deum poenas corporales
mitigare iis, qui ad ipsum convertuntur.

DE COENA DOMINI.

Quid est Coena Domini?

Est communicatio corporis et sanguinis Domini
nostri lesu Christi, sicut iii verbis Evangelii insti-

tuta est, in qua sumptione Filius Dei vere et sub-
stantialiter adest, et testatur se applicare creden-
tibus sua beneficia, et se assumpsisse humanam
naturam propter nos, ut nos quoque sibi insertos
Fide membra sua faciat, et nos ablutos esse san-
guine suo. Simul etiam testatur, se velle in cre-
dentibus deinceps esse, et se, cum sit }.6yog aeterni
Patris, docere, vivificaie et regere credentes, sicut
inquit lohannis 15. Manete in ip,e, et ego in vobis:
Qui manet in me, et ego in eo, id est, qui fide re-
tinet Evangelium, in eo vere adest Filius Dei.

Qiiis est fructus Sumptionis?

Usitate respondetur, quod sumptio fiat'ad con-
firmandam Fidein, videlicet, ut a})plicentur credenti
beneficia Chiisti, sicut sirpra dictum est, Sacra-
menta esse testimonia applicationis, quod necesse
est intelligi, non ut Papistae loquuntur, ex opere
operato, id est, sine bono motu utentis in adultis,
sed cum Fide accipiunt. Sic enim et non aliter
colligit aeternam Ecclesiam Filiiis Dei, voce Evan-
gelii, et usu Saciamentorum , sicut dicitur: Fides
ex auditu est, auditus per verbum Dei. Trahrt igitur
voce Evangelii, et vult nos assentiri. Eodem modo
de Sacramentis dicitur, sicut Augustinus confert
Verbum et Sacramenta, cum dicit, Sacramentum
esse verbirm visibile.

Est igitur hic primus fructus, hoc testimonio
confirmare Fidem, et statuere, quod hoc tanquam
pigncre seii sigillo Fillus Dei se tibi applicare sua
beneficia testetur, sicut et Paulus Circumcisionem
appellat Sigillum lustitiae, id est, testimonium con-
firmans nos. Postea haec apjdicatio magis decla-
retur. Ita fit applicatio beneficiorumj ut credens
inseratur Christo, et fiat eius membrum, et testi-
monium habeat, quod Filius Dei assurnpserit Iru-
manam naturarn propter NOS, ut nos sibi iusertos
tanquam surciilos servet, cunr totum genirs huma-
num fundltus perilurum fuisset, nisi ipse nrassam
nostram assumpsisset, et nos sibi insereret. Sic
igitur pr*odest sirmptio. et fit dulcissima, cum hos
fructus cogitamus.

I. Primum, cum Fides in conversione intuetur
Filium Dei, testificantem, se tibi applicare remissio-
nem. D^indc testificantem, se ideo assurnpsisse hu-
manam natnram, ut sustentetnos^ colligat aeternam
Ecclesiam, vi^ificet eam, et semper sit in creden-
tibus Filius Dei Xoyog cum voce Evangelii, gestet
et gubernet eos.

II. Secundo accedat Gratiarum actio pro filii
missione, pro assumptione humanae naturae, pro
ipsius passione, pro redemptione, pro donatione

63

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

64

Evangelii, pro vivificatione, quae fit per :psum et
Spirituni sanctuni, pro restitutione vitae aeternae,
pro colleclione Ecclesiae, denique pro oninibus be-
neficiis. Utrunque compleclitur Dominus, videlicet,
confirmationem Fidei, et Gratiarum actionem, cum
inquit: IIoc facite in mei recordationem. Quia re-
cordatio non simulata, est in vera conversione pe-
tere et credere remissionem propter Mediatorem, et
hac fide erigi et vivificari per eum, et deinde vere
gratias agere. Ideo vetustas usa est nomine ev/a-
Qi/Gitag.

III. Terfio simul cogitandum est, verissime
Deum velle hanc sumptionem in publico congressu
fieri, ut sit nervus honestae congregationis, quia
Deus semper vohiit Ecclesiam esse visibilem coe-
tum, habere honestos congressus publicos, in (jui-
bus sonet vox Evangelii de Filio Dei, sicut scriptum
est: In omnem terram exivit sonus eorum.

Non vult Deus, suam doctrinam similem esse
arcanis mysteriis Eleusiniis. Sed vuU in toto ge-
nere humano exaudiri et agnosci Filium. Ideo et
ipse miranda potentia servat et servabit honestos
Ecclesiae congressus, et vult singulos adiuvare ho-
rum publicoram congressuum conservationem, ut
Ministerium docendi conservetur.

Ibi vult Deus communem precationem et gra-
tiarum actionem fieri, ibi vnlt ostendi confessioneu),
quod genus doctrinae singuli amplectantur. Ibi
vult etiam membra Ecclesiae inter se simtil facere
officia mutuae dilectionis, et ostendere se esse unum
in Christo, et consentientia luiius Christi membfa.
Sicut Paulus inquit: Unus est panis, unum corpus
nmhi sumus. Ac semper vetustas foedera confir-
n»avit societate sacrorum: Ideo Gnovdul significant
foedera, cum anovd^ proprie sit libatio, a Gniao,
quod est a nifio.

Has tres gravissimae causae semper in Syn-
axi cogitandae sunt,J quae quidem pias mentes et
conservationem publici Ministerii, et ad sumptionem
invitant.

Quid difFerunt Sacramentum et
Sacrificium ?

Semper hoc in conspectu sit in Ecclesia, Sa-
cramenta non tantum esse signa professionis ex-
ternae, ut Toga dlscernebat Romanum ab aliis ho-
minibus: Sed esse signa voluntatis Dei erga nos,
et quidem in Novo Testamento esse testimonia
gratiae, addita promissioni, id est, testari quod

Deus propter Filium credentes recipiat, et applicet
eis promissionem.

Etsi autem multi tantum iudicant politico more,
hos ritus esse signa professionis, instituta ut dis-
cernant homines: Tamen sciamus, hunc non esse
principalem finem Sacramentorum, quanquam hic
finis etiam postea accedit, ut, Circumcisio prinmm
significabat promissionem de venturo semine, et de
(»ratia. Postea etiam erat signum discernens Israe-
litas a Gentibus.

Deinde Sacramenta etiam a Sacrificiis discer-
nenda sunt. Sacramenta sunt ritus divinitus insti-
tuti, in quibus Deus affirmat, se nobis aliquid dare,
id est, testatur credentes recipi a se, et eis applicari
promissionem, ut de Circumcisione dicit: Ego ero
Deus eorum.

Sed Sacrificia nominantur opera quaecunque a
Deo praecepta, quae nos reddinuis Deo, ut ostcn-
damus, nos agnoscere, hunc vere esse Deuiii, quem
sic colimus, et velle euin coli, slcut docet. Ut,
Israelitarum confessio contra Nabuchodonosor, et
constantia in supplicio est Sacrificium, id est, est
res quae offcrfurDeo, qua tribuunt ei d^bitum ho-
norein, id est, ostendunt, hunc esse Deum, quem
sic colunt, et non alios, et velle eum coli, sicut
docet. Sic castitas loseph est Sacrificium, id est,
opus quod loseph Deo reddit, et testatur hac obe-
dienfia, se sentire, hunc vere esse Deum, quem
sic colit, et velle eum hac obedienlia coli.

Est igitur Sacrificium opus a Deo mandatum,
factum in agnitione Mediatoris et tide, ad hunc
finem, ut Deo praestetur honos, id est, ut eo opere
testemur, hunc vere esse Deum, et velle eum sic
coli. Hac distinctione consi(le:'ata, postea facilius
intelligi potest disputatio de Oblatione, seu de Sa-
criticio:

Utile est et alteram distinctionem considerare.
Osiander fecit tres species Sacrificiorum :

I. TvTttxd.

II. 'D.UfJTlXOV.

^ III. JidaxiQov.

'D.aGTixov est unicum CHRISTI Sacrificium, qtio
Christus se oflfert aeterno Patri, et derivat in sese
iram, et meretur nobis sua obedientia reconcilia-
tionem.

Tvnixa nominat omnia Levitica. Et m his
erant SfSaxiQa, quatenus inde alebantur Levitae, et
eorum familiae. Sed addo meam distinctionem.
Unicum sacrificium est IXaGiixov, scihcet, tota
Christi obedientia. Aliorum omnium piorum sacri-

65

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

66

ficia siint (vxaqvaxixd. Et haec aut sunt Tvntxa, aut
sunt moralia.

De vocabulis publici ritus Coenae
Domini.

Prima appellatio est, Coena Domini, 1. Corinth.
11. qua apiellatione ritus simplicissime appellatur.

II. Postea in Graeca Ecclesia nomen usurpa-
tum est usque ad haec teinpora XmovQyCa^ quod
significat sinipliciter administrationem publici honi,
ut si quis dicat, instrui et apparari navim Xinovq-
yCttv. Est enim a Xijhov, id est, bellando partum,
non a Atr^, id est, precatio. Non est igitur sacri-
ficii nomen, sed ministerii, in quc unns multis ser-
vit, exhibens Sacramenturn. Notissima est enim
appellatio XmovQyCa de oneribus publlcis, ut sciunt
omnes mediocriter docti in Graeca lingua.

III. Tertia appellatio est ffvraSt?, a congrega-
tionc, quia Deus vult publicos esse Ecclesiae con-
gressus honestos, et eos immensa bonitate servat,
et hanc ceremoniam vult esse nervum publicae con-
gregationis.

IIII. Quarta appellatio svxaQiGzCa est Gratiarum
actio, quia verissimum est, Eilium Dei in illa Coena
primum velle Fide accipi beneficia sua. Deinde et
gratias agi pro tota redemptione, et coUectione Ec-
clesiae.

V. Quinta appellatio est dyanr] , sive quia
olim simul afferebantur ad Coenam Domini panes
et aliae res distribuendae pauperibus: sive quia
iudicabant esse foedus mutuae dilectionis. Quod
etsi verum est, tamen alius est prior et principalis
finis, scilicet, Testimonium seu pignus esse volun-
tatis Dei erga nos.

Romani usi sunt nomine MISSA, nec scitur,
an id noifien ab Hebraeis surnptum sit , an vero
Latinam originem habeat. In Deuteronomio ca-
pite 16. legifur vocabulum JNIissa pro contributione,
quia in feriis, ut iam dixi, muha afferebantur dis-
tribuenda pauperibus.

Alii dicunt Latinum esse Missam pro rem'ssione
peccatorum, sicut et Cyprianus utitur vocabulo Re-
missa pro Kemissione, quia ibi annuntialur Remissio
peccatorum omnibus conversis qui adCoenamDomini
admissi sunt. Fuerunt igitur tanquam verba ab-
solutionis: Xdoig tl(p(Gtg iGibo, populis sit rcmissio,
id est, sit vobis remissio, qui accessistis ad commu-
nionem. Qnod Latini imitati sunt: ITE MISSA

MELANT. t)PEE. VOL. XXIU.

EST, id est, remissio peccatorum vobis certo an-
nuniiata est. In his vocabulis publice usitatis nul-
lum est, quod oblationem aut sacrificium proprie

significet.

Quare necesse est MISSAM Papistarum

taxari ?

Quia omnis Idololatria est taxanda, fugienda et
abolenda. Idololatricum est autem, quod dlcunt
Papistae, Sacrificulos sua oblatione et Missa njereri
Temissionem peccatorum facienti et allis. Et qui-
dem cumulant errores, cum addunt, eam oblafionem
mereri ex opere operato, ut ipsi loquuntur. Quae
opinio palnm Ethnica est. Necesse est igitur Pa-
pisticam MISSAM taxari, vitari ct aboleri.

Minor probatur, Quia ad Hebraeos expresse
scriptum est: Unico Sacrificio consunnnavit San-
ctos. Praeterea nullum opus externum in Novo
Testamento placet, ut illi loquuntur, ex opere ope-
rato, Quia scriptum est: Veri adoratores adorabunt
Patrem in Spiritu et veritate.

Alia ratio.

Tenenda est regula: Nihil habet rationem
Sacramenti extra usum qui institutus est
a Deo. Oblatio non instituta est in verbis Evan-
gelii, sed sumptio. Igitur non est facienda oblatio.

Contra.

Universalis Ecclesia non errat.
Graeca et Latina Ecclesia faciunt

mentionem oblationis.
Ergo est aliqua oblatio.

Respondeo. Vetus Ecclesia Graeca loquitur
de oblatione gratiarum actionis , non de niei itu,
seu propitiatione pro peccatis, quia expresse dicit:
Offerimus pro Patribus, Prophetis et Apostolis, vi-
delicet (Jratiarum actionem, sicut verum est, sem-
per in Coena Domini haec facienda esse ordine,
publice et privatim.

I. Proponendam esse doctrinam de beneficiis
Christi, de Poenitentia et Fide.

II. Secundo, Faciendam esse invocationem.

III. Tertio, Sumptionem, qua Fides confinnetur

67

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

68

in conversis, qui statuant, vere sibi applicari bene-
ficia Mediatoris. Et in eo exercitio fidei sumptio
habet rationem Sacramenti, quia accipit beneticia
Dei.

IIII. Quarto accedat gratiarum actio publice
et privatim de toto beneficio reden>ptioiiis et col-
lectionis Ecclesiae, et de aliis leneficiis, Spiritiia-
libus et corporalibus. Ideo vetustas usa est no-
miue ivxaQiaxCag. Sed prius intelligenda est ratio
Sacranienti.

DE INVOCATIONE, PKECATIONE,
ET GRATIARUM ACTIONE.

Quid est cultus Dei?

Respondeo. Est opus a Deo mandatum, fa-
ctum in Fide, id est, vera agnitione et fiducia Me-
diatoris, qiiod refertur ad hiinc finem, ut Deo tri-
buatur lionos, id est, ut testemur, liunc vere esse
Deum, quem sic collnius, et eiim sic velle coli. Sit
igitur regula cultuum Decalogus recte intellectus,
iuxta dictiim Ezechiel. 20. In praeceptis meis am-
bulate, non in praeceptis patrum. Et in prima ta-
bula praecipue de Invocatione praecipitur, iuxta
dictum : Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli
servies.

Quid est Invocatio seu Adoratio?

Est aut ] etere a Deo propter Mediatorem bona
necessaria, aut pro beneficiis Deo aut Mediatori
gratias agere. Qiiod vero aliqui tertium genus
adiungunt, celebrare laudes Dei, id spargitur in
illa duo genera, aut certe est doctrina ostendens
quid et qualis sit. Quod si quis vult esse tertium
genus, non repugno.

Quomodo facienda est Invocatio seu
Petitio ?

Satis intelligi potest, alium motum in corde
esse, petentem ut nobis aliquid detur: alium, lae-
tari accepto beneficio. Primum igitur discatur,
quomodo facienda sit petitio. Ac turpis negligen-
tia est, cum de caeteris virtutibus tam nuilta et
scriptaj et disputata sint, de vera precatione, quae

est sumina virtus, minus cogitari. Necessaria est
autem praecipue sex rerum consideratio.

I. Primo cogitandum est, Quid etquem
Deum, ubi patefactum invoces, ut discer-
nas tuam Invocationem ab Ethnica. Ideo
lohannis 4. scriptum est: Vos adoratis quod nesci-
tis. Nos adoramus quod scimus.

Vult Deus nos intelligere in precatione, quid
agamus, ct quid invocenms. Vult se verum Deum
a commenticiis numinibus discerni. Ideo dictum
est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli
servies. Vult non vagari cogitationes nostras, ut
vagatur Hecuba apud Euripidem: O lupiter, quid-
quid es, sive hoc coelum, sive mens, quae vehitur
in coelo.

Ac semper Deus illustre testimonium propo-
suit, quo voliiit agnosci et discerni, sicut in De-
calogo nominat Eductionem ex Aegyplo. Et antea
dicunt Patres: Deus Abraham, Deus Isaac, Deus
lacob, id est, te verum Deum invoco, qui te pate-
fecisti Abrahae, et ei promissionem tradidisti. Ac
testimonia onmia referantur ad Filium.

Sit igitur directa mens ad hunc verum Deum,
qui se patefecit misso Filio Doinino nostro lesu
Christo, crucifixo et resuscitato. Et quidem nomi-
nentur personae initio precationis, et cogitetur, quae
cuiusque sit proprietas, ut discernatur Deus ab
oinnibus creaturis, et discernatur invocatio vera ab
Ethnica invocatione.

FORMA PRECATIONIS.

Omnipotens aeterne et vere Deus, aeterne
Pater Domini nostri lesu Christi, qui te pate-
fecisti iinmensa bonitate, et clamasti de Filio tuo,
Domino nostio lesu Chiisto: Hunc audite, crea-
tor coeli et terrae, et Ecclesiae Angelicae et Hu-
manae, una cum Filio tuo coaeterno, Doiiiino nostro

lesu Christo, crucifixo pro nobis et resuscitato,
qui est imago tua, et loyog ad Ecclesiam missus:
Et cumSpiritu sancto tuo, sapiens, verax, bone,
iuste, iudex, misericois, caste et liberrime, qui di-
xisti: Vivo ego, nolo mortem peccatoris, sed ut
convertatur et vivat. Item.- Invoca me in die tri-
bulationis, eripiam te, et glorificabis me. Item:
Effundam super domuiu David Spirifum gratiae et
precum, confiteor tibi, me miserrimum peccatorem
horribiliter peccasse, et doleo toto corde quod of-
fendi te, Miserere mei, et exaudi me, et iustifica
me, per et propter Filium tuum, Dominum nostrum
lesuin Christum, crucifixum pro nobis, et re-

69

II EXAMEN ORDINANDORUM.

70

suscitatum, Xoyov xal dxova gov atSiov , quem volui-
sti pro nobis esse victimam, xal fitatiriv^ xal Ixinjv^
et sanctifica me Spiritu sancto tuo, ctc.

Simul etiam cogitet mens de distinctione per-
sonarum. Pater est persona quae genuit Filiimi
Xoyov , et per eum vult injiotescere, et cum Filio
et Spiritu sancto omnes creaturas condidit et
sustentat, et in Baptismo Filii dicit: Hic est Filius
meus dilectus, etc.

Filius nominatur loyog, et respectu Patris, quia
est integra eius imago, et respectu nostri, quia per-
sona est, ad Ecclesiam missa, ut prinuim proferat
ex sinu Patris miranduni decretum de reconcilia-
tione et restitutione vitae aeternae, quod omnibus
creaturis ignotum est, et deinceps semper adsit
Ecclesiae, illustret promissionem in Prophetis, et
sustentet et restituat ministerium Evangelii, et im-
mediate efficax sit in eo ministerio, et assumpta
humana natura sit propitiatio pro nobis, et osten-
dat, quomodo Pater agnoscendus sit ipso agnito,
et ut ipse sit efficax in ministerio, dicat consola-
tionem voce Evangelii, vivificet credentes, servet
ministerium Evangelii, iuxta dictum: Dat dona ho-
minibus, etc. Et per ipsum detur Spiritus sanctus,
sicut expresse in Actis dicitur, capite 2. Dextra
Dei exaltatus promissionem Spiritus sancti accipiens
a Patre, eflFudit eum, etc. Et recte inquit Athana-
sius: Quandocunque dicitur esse in ho-
mine Spiritus sanctus, est ibi per verbum.

Spiritus sanctus est agitator tanquam flam-
ma, quae accendit affectus in corde tales, qualis
ipse est, amorem Dai, et laetitiam in Deo, et alias
virtutes. loycg ostendit menti Patrem et voluntatem
Patris, voce Evangelii notitiam accendens, Spiritus
sanctus est viva flamma agitatrix in corde.

Hae proprietates personarum in vera invocatione
cogitandac sunt, et saepe professio Symboli reci-
tanda est, et discernenda nostra invocatio ab Eth-
nicis et aliis erroribus, etc.

II. Secunda consideratio est praeceptum.
Cogitandum est, Deum velle coli petitione gratiae
et aliorum donorum, ut discernatur a malis naturis,
et tribualur ei hic honos, quod sit sapiens, bonus,
beneficus, dator vitae, sapientiae, et aliorum bo-
norum, et quod velit sua bona nobis communicare,
sicut Psalmo 49. inquit, se velle hoc modo coli:
Invoca me in die tribulationis, et eripiam te, etc.
Ac ut violatio praecepti, Non occides, displicet
Deo, sic displicet et violatio secundi praecepti, ne-
glectio invocationis, cum dictum sit: Petite et ac-
cipietis.

III. Tertia consideratio est conversionis.
Dicat enim aliquis: Quid petam? cum scriptum sit:
Peccatores Deus non cxaudit. Hic tenenda est
vox iuramenti: Vivo ego, dicit Dominus, nolo mor-
tem peccatoris, sed ut convertatur et vivat. Non
perseveret invocans in sceleril)us contia conscien-
tiam, sed vere convertatur ad Deum. Et in qualibet
vera invocatione fit aut crescit conversio seu poe-
nitentia ad Deum. loel 2. Sciiidite corda vestra,
et convertimini ad Dominuni Deum vestrum, quia
misericors est, et poenitet eum mali.

IIII. Quarta consideratio est Promissio-
nis. Neque conversio ad Deum, neque invocatio
fieri potest, nisi simul pronn^ssione Gratiae et fidu-
cia Mediatoris erigamur, ut accedanms ad Deum,
iuxta dictum ad Ephesios: Per hunc audemus ac-
cedere confidenter per fidem in ipsum. Necesse
est igitur primum fide accipere remissionem pecca-
torum, et reconciliationem, et statuere, quod invo-
catio placeat Deo, nec sit irrita. Deinde et cae-
terae promissiones de aliis beneficiis et miligatione
calamitatum intuendae sunt. Necesse est enim
semper in conspectu esse doctrinam de distinctione
promissionum.

Prima et summa promissio est, promissio Gra-
tiae et vitae aeternae propter Mediatorem dandae
gratis. Hoc sunmmm bonum est, quod vult Deus
accipi, etiam omnibus bonis corporalibus amissis,
iuxta dictum lob : Etiamsi occidet me, sperabo in
eum. Nec peti alia bona possunt, nisi praelucente
promissione (jratiae, iuxta dictum: Nemo potest ac-
cedere ad Patrem, nisi per Filium.

Item: Quomodo invocabunt, nisi credant?

Item: Quicquid petieritis Patrem in nomine
meo, dabit vobis.

Aliae sunt promissiones de bonis necessariis
in hac vita. Quia enim Deus in hac vita colligit
Ecclesiam voce Evangelii, et non alifer, tribuit etiam
aliqua vitae spatia, et politias et Oeronomias, iuxta
dictum: Non mortui laudabunt te Domine. Item:
1. Timotli. 4 Pietas promissionem habet praesentis
vitae, et futurae. Item: Prinumi quaerite regnum
Dei, et caetera adiicientur vobis, Scit Pater vester
coelestis, vos illis rebus indigere.

V. Quinfa consideratio est de Fide. Hic
primum sciendum est, Fidem, quae petif remissio-
nem, reconciliationem et vitam aeternam, guber-
nationem animae, oportere in specie haec ipsa bona
peteie et expecfare, sine condifione. Quia Deus
vult haec nominatim ])eti. Et non habere haec dona
est manere hostem Dei, et contumeha Deura affi-

5*

75

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

76

AD SPIRITUM SANCTUM.

Ago tibi gratias oninipotens, verax, caste,
Spiritus sancte, procedens ab aeterno Patre et
Fiiio, Domino nostio lesu Christo, effuse in Apo-
stolos, quod confirnsas corda nostra, ut firiniter as-
sentiantur verbo Dei, et flectis ea ad invocdtionem
Dei, et ad omnes motus legi divinae congriientes,
et laetificas ea, ut acquiescant in Deo , petant et
expectent omnia beneficia Dei. Das etiam bona
corpori necessariaj etc.

QUARE ECCLESIA SUBIECTA EST

CRUCI ?

De causis calamitatum, et de locis
consolationum.

Cumnulla visibilis natura sit praestanlior quam
humana, sapientes omnes quaerunt, unde sit illa
magna moles errorum, vitiorum, et calamitatum in
tam praestanti natura. Quoties omnes sapientes
errant in consiliis? Quam facile ruunt in scelera?
Deinde unde sunt Mors, morbi et horrendae con-
fusiones in vita, bella, et assiduae vastationes Gen-
tium? Et quare iusti ab iniustis opprimuntur?

Philosopliia dicit, multa casu accidere.
Quaedam fatetur liabere causas fataies. Deinde
Mortis et morborum causas dicit esse Materiam.
Causas autem scelerum tlicit esse voluntatem hu-
manam.

Sed si quaeras, unde in materia hominum, et
in voluntatibus hominum tanta sit infirmitas, fontem
horum malorum non monstrat. Sed principales et
veras causas Deus in Ecclesia patefecit, et doctri-
narum collatio ostendit, Ecclesiae doctrinam per-
fectiorem esse, quae et primas causas calamitatum,
et firmas consolationes monstrat, ignotas Philoso-
phiae. Et efficacia in consolationibus ostendit, Ec-
clesiae doctrinam a Deo traditam esse, quia libe-
rationes sunt testimonia praesentiae Dei.

Quae est causa vitiorum, erratorum, Mor-
tis, et aliarum miseriarum in toto genere

humano ?

Prima et universalis causa est Peccatum hae-
rens in natura, iuxta dictum: Per peccatum Mors.
Et accedunt deinde in tali vitiosa natura errores,

et in voluntate scelera sponte electa, quae attra-
hunt singulares poenas.

Altera causa est Diabolus, qui impellit homi-
nes odio Dei ad horribilia scelera, et auget cala-
mitates variis modis, iuxfa dicta: Ponam inimicitias
inter semen mulieris, et serpcntem. Item: Satanas
intravit in cum. Ut, Cain occidit fratrem impulsus
a Diabolo.

Scd liic rursus quaeritur: Quare Ecclesia sub-
iecta est ingentibus miseriis, cum sit iusta? Et
obiicitm' hoc argumentum.

lustis debet bene esse, iuxta di-
ctum: Qui fecerit ea, vivet in eis.

Ecclesia est iusta.

Ergo Ecclesia debet esse sine cala-
mitatibus.

Respondeo primum ad Minorem. Ecclesia est
iusta, sciHcet, impiitatione et inchoatione, sed hae-
ret adhuc in ea peccatum. Vult autem Deus iu-
stitiam suam et iram adversus peccata praecipue
in Ecclesia agnosci, et vult quaeii remedium. Ideo
magis premitur Ecclesia, iuxta dictum: ludicium
a domo Dei incipit. Item: Dedi dilectam ani-
mam meam in medium inimicorum meorum.

Simul autem revelat Deus in Evangelio futu-
ram liberationem integram. Ideo postea ad Maio-
rem respondendum est: lustis debet bene esse,
scilicet, iuxta revelationem Evangelii, cum erunt
prorsus liberati a peccato, non tantum imputatione
et inchoatione, sed consummatione novitatis.

Causae autem praecipue sunt octo, propter
quas Ecclesia durius premilur, quam reliqua pars
generis humani, sicut dictum est: ludicium a
domo Dei incipit.

I. Prima causa est Peccatum haerens in na-
tura, quod cum conteinnat Mundus, Deus in Ec-
clesia vuh consplci iram suam adversus interiora
et exferiora peccata. Et ut eam agnoscamus, et
nos subiiciamus iudicio suo, commonefacit nos va-
riis niodis, iuxta dictum: Filium quem diligit, corri-
pit. Ilem: Innocens non erit iiinocens coram te.
Et lob fatetur, se corain Deo iniustum esse, etiamsi
afflictionum suarum non sint cauf^ae actualia scelera,
sicut amici disputant.

II. Secunda causa est: Quia Diabolus magis
odit Ecclesiam, quam alios. Genesis 2. Ponam
inijnicitias infer semen mulieris et serpentem. ^fem
in lob: Diabolus stetit inter filios Dei, et insidiatur
sanctis.

77

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

78

III. Tertia causa est, ut in cruce exerceantur
et crescant Poenitentia, Fiiles, Invocatio, ct tota
Novitas, iuxta (iicfuni: Bonuin niihi (|u()(l huniiliasti
me, ut (lisccreni iustificationes tuas. Ifeni: Vexa-
tio dat intellectiiin. Iteni: Alieuuin opus facit, ut
faciat propriuni. Ifein: Qui non (^st exercitatus,
qualia scit? Itein: Jladrjfxaia fiadrj^ata. Itein: Quae
nocent, docent, etc.

IIII. Quarta: Quia plurima sunt in Ecclesia
etiam Actualia delicta atrocia, ut Davidis adulte-
vium, scelera Manassae, quae punit Deus propter
suain lustitiam, et j)ropter exempluin, et ut inultos
ad poenitentiam revocet.

Propter hanc causarn idurimae calainitates va-
gantur per universam Ecclesiam. Et paulatiin tota
hominum natura fit deformior et languidior.

De liac causa dicitur: Irain Domini portabo,
quia peccavi ei: Sed cum sedebo iii teiiebris, Do-
niiiius erit lux mea. Itein: Cum iudicamur a Do-
mino corripimur, ne cuin hoc Mundo damnemur.

V. Quinta, ut Sancforum mors sit tesiimonium
de sequufuro iudicio. Quia cuin Deus antea testa-
tus sit, sibi placere Paulum, non negligeretur in
morte, nisi restaret aliud iudicium, in quo ostendet
damnari Neronem.

VI. Sexta, ut Sanctorum mors sit testimonium
de doctrina, quod vere sic sentiant, nec sui com-
modi causa circuniferant fictam doctrinam.

VII.

Christi.

Septiina, Ut fiamus conformes imaginis

VIII. Octava, Ut liberationes in calamitatibus,
quae non sunt extricabiles humano consilio, sint
testimonia praesentiae Dei in Ecclesia, ut precatur
Moises 14. Numerorum: Ne deleas nos, ut
sciant Aegyptii, quod sis in hoc populo.
Et I. Reg. 17. Ut sciat omnis terra, quod sit
Deus in Israel. Et lesaiae 37. Libera nos, ut
sciant omnia regna terrae, quod in Israel sit Deus.

Haec doctrina de causis, propter quas Ecclesia
cruci sul)iecta est, semper in conspecfu sit, ne of-
fensi aerumnis Ecclesiae, existimeiuus, coetum huiic
deformem a Deo negligi.

Ex liis causis, parfim impulsivis, parfim fina-
libus, sumitur et haec distiiictio de generibus cala-
mitatuin. Genera suiit quatuor.

I. TifjojQiai^ ut auxih'uui Davidis.
II. doxifj,aoiai, ut caicer loseph.
III. fiaQjvQia., ut interfeclio Raptistae, le-
saiae, lereiniae, Pauli et aliorum.

lUI. XviQov^ solius Christi obedientia est.

LOCI CONSOLATIONUM.

Utilissimum est scire fontes doctrinae de cau-
sis calainitatum, et de locis consolationum, et con-
ferre huinanas et divinas consolationes.

Philosophici loci praecipui sunt septem.

I. Primus Necessitas, ut, quae mutari non
possunt, minore dolore feruntur, cum cogitatio in
mente flectit cor ad moderationem, sicut dicitur:
Bonus animus in re mala dimidium est inali.

II. Secundus locus estDignitas Virtutis.
Non est enim iniuste faciendum propter dolorem,
ut Cato discedit a lustitia, cuin fractus dolore sibi
consciscit mortem. Cicero discedit a Modestia, ni-
mium lamentans propter exilium, cum tranquillis
aniinis tulerint exilia multi praestantes viri, Aristi-
des, Camillus, Metellus, et alii. Et huc pertinent
dicta: Tainen per ipsas lucet aerumnas decus: Item
Aristoteles iiiquit: iv dvqivxiaig XdfMret ro xaXov.

III. Tertius locus est Bona conscientia,
iuxta dictuin: Est aliquid magnis crimen abesse
mahs. Est enim duplex dolor, externus cruciatus,
et vulnus cordis.

IIII. Quartus: Exempla. Quia cum similia
aliis multis et melioribus accidere cernimus, vide-
tur inaequalitas et superbia esse, nihil velle com-
munium aerumnamm ferre. Koivov ydQ vavdytov
ixdcTotg naQUfxvi^tov.

V. Quintus: Spes laeti exitus, iaxta illud:
Durate et vosmet rebus servate secundis. Sed sae-
pissime humano iudicio nullae spes cernuntur, iit
in morte Socratis, et plurimis Ethnicorum calami-
tatibus.

VI. Sextus: Causae finales, ut, Militi faci-
lior est Mors profutura patriae.

VII. Septimus: Collatio eventuum, ut,
Melius est aegrotare, quain accedere ad convivium,
et incidcre in tumultum. Aeschines ait, se laetari,
liberatum se ab Attica Republica, tanquam a ra-
biosa cane, et ait, se habere officiosum hospitem
in exilio. Socrates dicit, se eo mortem facilius
ferre, quia, si anima sit immorfalisj optare se col-
loquia sapientum vuoruni, Palamedis, Nestoris, et
alioruin, a quibus discat deinceps ea quae igno-
ret, etc.

Hi lociPhilosophici cuin exLegis doctrina magna
ex parte sumpti sint, etiain sunt Tlieologici. Sed

79

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

80

accednnt ex Evangelio alii tres, qui continent multo
efficaciorem consolationem.

Sint igitur loci Theologici decem.

I. Primus, Necessitas, id est, niandatum
Dei, quod praecipit , ut flectamus animos ad obe-
dientiam in' tolerandis adversis, nec irascamur Deo,
iuxta dictum: Humil'amiiii sub potenti manu Dei.
Item: Subditus esto Deo, et spera in eum, etc.

In omni consolatione autem sic tantum niinui-
tur dolor, cnm obiectum bonum intuemur, Ut, cum
David scit, Deo obedientiam in ex'lio placere, et
poenam non esse signum reiectionis, sed commone-
factionem de Poenitentia. Hac bona voliintate Dei
considerata fert poeiias minore dolore. Sic latro
conversus ad Deum levius fert poenam, scit ordi-
nationi divinae obediendum esse, et hanc mortem
non esse signum reiectionis.

II. Secundus, Dignitas virtutis, id est,
Saul non recte facit, quod sibi mortem consciscit
propter infelicem pugnam.

III. Tertius, Bona conscientia, ut Lau-
rentio fit levis cruciatus propter optimam conscien-
tiam.

IIII. Quia vero saepissime mala conscientia do-
lores auget, ostenditur in Evangelio quartus locus,
prorsus ignotus Philosophiae, scilicet: Remissio
peccatorum. David non frangitur ingentibus
calamitatibus, etiamsi habet tristissima vulnera con-
scientiae, sed iam tenet remedia, scit dictum esse:
Dominus abstulit peccatum tuum. Haec
consolatio propria est Ecclesiae, prolata ex sinu
aeterni Patris in voce Evangelii, et nequaquam
Philosophiae nota est.

V. Quintus locus, qui etiam Evangelicus est,
videlicet Agnitio praesentiae Dei in aeru-
mnis accepta remissione, ut dicitur: Deus
habitat in aftlictis. Levatur ergo dolor, cum sci-
mus nos a Deo iuvari, et spem habemus mitigatio-
nis in hac vita.

VI. Sextus locus, qui etiam Evangelicus est,
videlicet: Spes ultimae liberationis et ae-
ternae salutis, iuxta dictum: Efiamsi occidet me,
sperabo in eum. Item: Scio quod Redemptor meus
vivit, et rursus circumdabor pelle mea, etc.

VII. Septimus, Exempla, quae et propter
Legem et propter Evangelium proponenda sunt.

Legale est : Cum patiantur alii propter peccata,
ut Adam, Eva, David, Manasse, et ahi plurimi,
quo.rum poenae sunt commonefactiones de lustitia
Dei: Fateamur nos quoque lustitiae Dei poenas de-
bere, iuxta dictum; Tibi Domine iustitia, nobis au-
tem confusio faciei nostrae, sicut et hodie viro
luda et Hierusalem. Et Elias inquit: Non sum
melior Patribus meis.

Evangelicum cst, quod oportet nos fieri con-
similes Filii Dei in cruce et liberatione. Ideo tota
Ecclesia cruci .subiecta est, et expectat sequuturam
vitam et laetitiam aeternam , sicut Filius liberatus
est, iuxta dictum: Veiiite benedicti Patris mei, pos-
sidete regnum vobis paratum, etc.

VIII. Octavus, Causae finales, videlicet
ipse Deus, et confirmatio fidei in aliis credentibus.
Ut, mitigatur dolor Laurentio, cum scit, sua con-
stantia latius spargi notitiam Dei, et con-firmari
fidem in aliis, sicut Paulus inquit, se immolari pro-
pter Sacrificium et Ministerium fidei aliorum, id est,
quia servierit aliis recte docendo, et quia mors
eius sit fulura testimonium de doctrina. Nam mo-
rientes in confessione fidei ostendunt, se non si-
mulasse professionem voluptatis aut quaestus causa.
Ostendunt item, se expectare venturum iudicium.

IX. Nonus, Collatio eventuum praecipue
in Ecclesia consideraiida est, Quia ibi ostendit
Deus et testimonia iustitiae suae, quod irascatur
peccatis, et exempla misericordiae, quod poenas
tamen mitiget, iuxta haec dicta: Non accenditDeus
totam iram suam.

Item Oseae 11. Non faciam furorem irae
meae, quia Deus ego sum, non homo, id est, quia
naturae hominum impossibile est sustinere irani
Dei, si sine misericordia punirem. Quanquam igi-
tur punit Deus, mitigat tamen poenas, ne prorsus
deleatur Ecclesia.

Quare semper ad caeteras accedat haec con-
solatio: Agnoscamus nos iuste puniri, et meritos
esse atrociores poenas: Leniri tamen iram propter
Medialorein , et ne tota Ecclesia funditus deleatur.
Obediamus igitur in ])raesentibus poenis, et peta-
nuis et expectemus mitigationem, sicut in Prophe-
tis dicitur: In ira misericordiae recorderis. Item:
Bonus est Dominus, et poenitet eum magnitudinis
poenarum.

X. Decimus, Desiderium clari conspe-
ctus Dei, et liberationis a toto peccato.
Haec consolatio proprie ad Mortem pertinet, de
qua dicit Paulus: Cupio dissolvi, et esse cum Chri-
sto, id est: Sicut iter faciens nocte in densis tene-
bris, ignarus viae et locorum, maxime expetit diemj

81

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

82

et laetatur, cum iam aurora lucem spargere inci-
pit: Ita omnes pii cogitantes in caligine huius vitae,
qualis sit Deus, et quaTis sit «listinctio Feisonarum,
maxime expetunt clarum conspectum in altera vita.
Item: Quia sentiimt, se adliuc circumferre immun-
dicieni in hac vita, quae displicet Deo, laetantur,
cum sciunt in morte has exuvias immunJas de-
poni.

Haec decem capita consolationis sint in con-
spectu, quae sine ulla dubitatione pils prosunt. Et
qui ea diiigenter considerabunt, intelligent ex veris
causis sumpia esse, videlicet. ex Lege et Evange-
lio, et amplissimam de singulis doctrinam in scri-
ptis Prophelicis et Apostolicis proposltam esse.

Erit et haec consideratio grata, videre quo-
modo antecellat in hac tanta re doctrina Eecle-
siae remediis t*hilosophicis, quae non tollunt pec-
catum et mortem.

Certissimum sit autem, efficaciam harum con-
solationum experiri conversos ad Deum in vcra in-
vocatione, iuxta dictum: Invoca me in die trvbula-
tionis, et eripiam te, et glorificabis me.

Item: Petite, et acclpietis.

Item: Facit alienum opus, ut faciat opus pro-
prium.

DE CHRISTIANA LIBERTATE.

Quoo sunt gradus Christianae libertatis?

Docendi causa gradus distinguimus, et primum
de nomine monemus. Cum Ecclesia in hac vita
adhuc circumferat peccata, et sit subiecta morti et
cruci, et aftligatur a Diabolis, Tyrannis, et fanaticis
hominibus, et in Imperiis oppressa sit tristi servi-
tute, videtur Ecclesia falso et stulte hane glorio-
sam appellationein libertatis sibi tribuere.

Sed intu&nda est primum consummata libertas,
cum post resurrectionem Deus erit omnia in omni-
bus saivatis, id esl , cum Ecclesia vivet vita ae-
terna, et fulgebit in ea Deus ipse, communicans
suam lucem, sapientiam, iustitiam, laetitiam aeter-
nam, sine peccato, sine morte, sine ullis calamita-
tibus.

Hanc consummatanj llberlatem intuerites in-
telligemus utcunque, hoc vocabulo magna et vera
boiia significari. Sed tamen inchoari haec aeterna
bona in hac mortali vita oportet. Et de inchoa-

MELANTH. OPKR. VOI.. XXIII.

tione et consummatione dictum est lohan. 8. Si
vos Filius liberaverit, vere liberi eritis.

Liberat autem Filius Dei dupliciter: Merito
et efficacia. Hinc sunt quatuor gradus libertatia
in liac vita.

I. Priinus est Cratia, id est, Liberatio a Lege,
et a condeninatione aeterna, qiiod vid<hcet certo
dantur remissio peccatoiuin, reconciliatio, iinputa-
tio iustitiae propter Mediatorem, gratis, fide, qua
fit vivificatio et liberatio ab aeterna Morte, et do-
natur haereditas vitae aeternae.

II. Secundus gradus est cum priore con'un-
ctus, videlicet: Doiiuin per gratiam , id est, Filii
efficacia in credentibus per Evaiigelium, et per
Spiritiim sanctum, quae efficacia est Vivificatio,
id est, consolatio et inchoatio vitae aeternae, iuxta
hocdictuin: liaec est vita aeterna, ut agnoscant te
Deum verum, et quein misisti lesum esse Chri-
stum.

Est et inchoatio novae obedientiae, et Deus
praesens per Filium et Spirituin sanctum mirabill-
ter regit, servat et defendit Ecclesiam, et mitigat
calamitates. Ut hoc giadu libertatis liberi sunt
tres viri in fornace Babylonica, qui etsi sunt in
mediis flammis, tamen non uruntur. SIc semper
Ecclesia mirabiliter inter medias flammas servatur.

Hi duo gradus comprehenduntur his dictis:
Gratia et veritas per lesum Christum facta est,
id est, Reconciliatio, et vera ac aeterna bona. Item
Romaiios 15 Gratia Dei, et donum per Gratiani
lesu Chri.tti in multos exuberavit.

III. Tertius gradus, ut docendi gratia non
subtiliter loquamur, est llberatio a ceremoniis et
forensibus legibus Molsi. Quod sic intelligatur:
Cuin iusfitia, de qua proprie concionatur Evaiige-
lium, sit reinissio peccatorum, et reconciliatio cuin
Deo, et consuunnata novitas, quam in hac vita
inchoai i oportet, sit ipsa aeterna vita, in qua Deus
erit onmia in omnlbus, et colligatur Ecclesia ex
omnibus Gentihus, non sunt alligati Christiaiii ad
ullius gentis politiam: Sed possunt uti imperiis et
legibus politicis , non pugnaiitibus cum naturali
ratione, ubicunque vlvunt, Siciit spatiis dierum
dissimillbus utuntur Chiistiani Venetiis et in
Saxonia.

Iiigens beneficium Dei fult, quod Ecclesiae
certam sedem dedit in politia Moisi aniios niille
qulngentos octuaglnta duos. Et ut haec politia
distincta esset a (Jeiitlbus, certos rilus hahuit:
Quia Deus voluit notum esse locum, et notam gen-

83

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

84

fem, ubi nasceretur, conspiceretur et audiretur

Messias.

Interea tamen valtle multi etiam ex Gentibus
vocati fuerunt ad agni:ionein Mediatoris, et ad ae-
ternani iiistitiam, ut NabucliodonosDr, Cyrus, Cor-
nelius, et alii. Hi intellexerunt aliud esse politiam
Moisi, aliud reconciiiationem et aeternam lucem, et
iu-stitiam in mente et cordc.

Hoc discrimen intelligi necesse est, quia sem-
per fuerunt fanatici honiines, qui slulte vociferati
sunt: Forenses leges Moisi, quae tamen non sunt
iuris Naturalis, sed Positivi, nobis necessarias esse.
Et multae sunt impiae xaxfX^rfklav Pontidcum et Mo-
nachorum de ceiemoniis. Ut, in Moise prohibiti
sunt quidam cibi, Postea igitur similes prohibiliones
humana temeritate institutae sunt.

Hic neganda est consequentia: Quia tunc vo-
luit Deus politiam IMoisi distinctam esse a caeteris
geiitibus, ut esset certus ct notus locus, et certa
nota gens, ubi nasceretur Mediator, ubi edereiitur
testimonia de piomissione, etc. Postea politia illa
honibili exemplo propter multas causas dele^a est.
Et quanquam saepe tentala est restitutio, lamen
Dcus sediiionss ludaeorum, et novas aedificationes
oppressit. Ut, Bethoron tiiennio obsessa tandem
ab Adriano expugnata et deleta est, et interfectus
est Ben Cosban Kocbab. Tempore luliani terrae
niotu disiecta sunt fundamenta novi templi, quod
tunc coeperant aedificare, et simul multa millia lu-
daeorum ruinis oppressa sunt. Haec alibi copio-
sius declarantur.

IIII. Gradus Libertatis est liberatio a traditio-
nibus humanis in Ecclesia, videlicet priiHum, quod
nulli creaturae liceat iiKstituere cultus Dei, aut ab'-
quam legem contiariam Legi divinae condere.

Secundo etiamsi in hac vita, cum velif Deus
honestos congiessus publicos esse, opus est ordine
temporum et lectionum, et Ecclesije concessum
est, tempora et lectiones distnguere: Tauien lioc
fiat sine opinione cultus, et sine opinione Necessi-
tatis. Et sciant homines, extra casum scandali ta-
les ritus sine peccato omitti.

Haec regula brevissime tollit mulfas falsas
opiniones do humanis tradilionibus, quae et ob-
scurant Evangelium de gratia, et de veris cultibus,
et sunt periculosae carnificinae conscientianim, ut
alibi copiosius dicitur.

Testimonia autem regulae sint in conspectu.
Haec prohibent opinionem cultus: Matth. 15 Fiustra
me colunt mandatis hominum. Et Ezechiel 20. In

praeceptis meis ambulate, non in praeceptis patrum
vestrorum, etc.

His dictis expresse prohibetur opinio necessi-
tatis: Colossenses 2. Nemo vos iudicet in cibo,
])otu, vicibus dierum festorum, etc. Et Galat. 5.
In libertate, in qua Christus vos vocavit, state, et
non iterum iugo servitutis subiiciamisii. Nec con-
dendae nec inielligendae sunt tradiiones contra
hanc doctriuam in Evangelio traditam.

Contra.

Non minus debetur obedientia Ec-
clesiae, quam potestati politicae.

Violatio politicarum legum est pec-
catum. Romanos 13. Necesse
est obedire, non solum propter
iram, sed etiam propter conscien-
tiam.

Ergo et violatio Traditionum huma-
narum in Ecclesia, est peccatum.

Respondeo primum ad Maiorem: Ministerio
Evangelico debetur obedientia, quatenus est mini-
sferium Evangelii, non in aliis doctrinis aut legibus
extra Evangelium. Q; ia ministerium Evangelicum
non habet potesfatem condendi alias leges. Nec
habet prohibitionem. Sed pofestas polifica habet
duo mandata: Piimum proponendi Legem divinam
Moralem, et exequendi poenas; Alterum addendi
ius Positivum, id est, determiiiationes circumstan-
tiarum: Sed noii pugnantes cum legibus divinis,
quae ad nos pertinent.

Respondeiidum est etiam ad Minorem. Dissi-
mile est: Violafio legum pob*ticcirum est peccafum,
quia hoc ita divinifus sancilum est Vult eniin
Deus corporalem vifam regi legibus Magistratuum,
et habere eos potestatem condendi aliquas leges.

Contra vero expresse sancitum est in Evan-
gelio, ne exisfimetur esse peccatum, violalio rifuum,
qui suiit ordinati ab Fpiscopis seu Pastoribus.
Quia vult Deus Ecclesiam fantum suo vcrbo regi,
quo reddunfur iusfiiia et vita aeteriia. Non vult
addi humanas traditiones. Ac seniper in mundo
creverunt idola, tuin hac persuasione hominum
animi fascinati tuerunf, humanos ritus esse cultus,
et esse res necessarias.

85

II. EXAMEN ORDINANDOKUM.

86

DE MAGISTRATU POLITICO.

Quid est Magistratus Politicus?

Magistratus Politicus est persona a Deo ordi-
nata, ad coiiservatioiiem Legis in externa discipliiia,
et quidem utriusque tabulae Decalogi, et ad pacis
defensiononi. Et habet potestateni puniendi vi cor-
porali.

Quae sunt praecipua officia Magistratus

PoUtici ?

Respondeo: Quatuor sunt.

I. Primuni: Sonare vocem Decalogi in genere
humano. Intelligo autein appellatione Decalogi
universam Legem naturae. Ac vult Deus primas
normas esse omnium legum et universae guber-
nationis, has leges, quaruni summam in Decalogo
complexus est, quem recte vult intelligi. De hac
nornia inquit Sapientia divina, Proverb. 8. Per
nie Keges regnant, et Principes iusta decernunt.

II. Secundum est: Magistratus sit exequutor
Legum Decalogi, in punienda earum violatione, vi
corporali: Quia Deus voluit in poenis ostendere
iudicium sunin. Et cum vellt regi hominum vitam
per Magistratum, armat eos hac potestate, imo dat
mandatum, ut puniant violantes Detalogum, iuxta
dictum: Non parces ei, nec miseieberis, etc. Et
saepe repetitum est dicrum Aeschinis: cv3(v iailv
o(fiXog noXecog ^ rjiig fju^ vevQa inl lovg adixvvviag ijiff».

III. Tertinm est addere aliquas leges De-
calogo, id est, legibus naturae de civilibus negotiis.
Sed hae additiones non pugnent cum legibus na-
turae: verum sint dtterminationes certaruin circum-
stantiarum, additae communibus notitiis naturalibus.

TJt: Notitia naturalis est: Fur est puniendus:
Sed modum poenae determinat Lex addita a Ma-
gistratu : Talem habent potestatem condendi novas
leges Pclitici Magistratus, ac tantum de civilibus
negotiis.

Non condant dogmiata in Ecclesia, nec insti-
tuant cultus, ut fecit Nabuchodonosor. Et recens
in scripto, cui titulus est Sntenm, potestas politica j
extra metas egressa est. Sicut Imperatoii Con-
stantio dixit Epi.scopus Leontius: tieqa dUnnv raxOilg
iXiQoig int^eioeig.

Non sunt confundendae functiones, ut Pauius 1

dicit: Prvipria faclte. Et Petrus dicit: Non sitis
dlloiQioinCoxonoi. Et Aristoteles dixit, Beatam fore
vitam hominum, si artifices de artibus iudicarent.

' IIII. Quartum officium est, Magistratus sit exe-

' quutor etiam suarum legum in poenis, vi corporali.
Et habent poenae suos gradus.

Estne concessum homini christiano

Magistratus gerere, iudicia ex^rcere, ac-

cusare, et respondere in foro, militare, legi-

timas poenas exequi? etc.

Respondeo. Concessum est, sicut manifesta
exempla ostendunt. Cornelius et alter Centurio,
de quo dicit Dominus: Non inveni tantam Fidem
in Israel. Servius Proconsul, etc. Et omnibus
temporibus a principio generis humani fuerunt, sunt
et erunt aliqui Magistratus a Deo ad aeternani
salutem electi, et ad societateni verae Ecclesiae
vocati.

Abraham magno praelio vicit Chaldaeos. Abi-
melech Pex fuit auditor Abrahae. Deiiide loseph
et Daniel gubeinaverunt maxima regna inter Eth-
nicos. Et cum inquit Baptista: Confenti estote sti-
pendiis vestris, approbat Militiam. Et Rex losa-
phat inquit: ludicium Domini exercetis, etc. Et
Psalmus 148. Reges terrae, et omnes popull, Prin-
cipes, et omnes ludices terrae laudent nomen Do-
mini.

Contra.

Iniuriae non placent Deo.

In imperiis multae sunt iniuriae.

Ergo imperia non placent Deo.

Respondeo. Nego consequentiam, et ratio est,
quia plus est in Conclusione, quam in praemissis.
Quia debebat sic inferri: Ergo iniuriae, quae acce-
dunt ad imperia, non placent Deo. ,

Postea de minore respondendum est. In Imperiis
multae sunt iniui iae. Hic necesse est discerni Ipiperia,
id est, totum oidinem politicum, a vitiis et confusio-
nibus, quas addunt Diaboli et honii'ies, ut, Societas
generis humani, coniugium, generatio, educatio sobo-
lis, contractus, artificia, iudicia, imperia, defensio,
militia;, poenae homicidarum, blasphemorum, incasto-
rum, et aliorum sceleratorum. Haec omnia nomi-

87

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

88

nantur ordo poliiicus, et sunt res sapientia et iusti-
lia Dei in genere huniano ortiinatae.

Et quanquam Diaboli et impii homines, organa
Diabolorum, horribiliter turbant hunc pulcherrimum
crdinem: Tamen quantum ordinis manet, servatur
potenter a Deo. Et l)aec ipsa conservatio est testi-
nionium de Deo et providentia, et de praesentia
Dei in genere humano. Quia inanifeste videmus,
retrahi homicidas ad supplicia, iuvari Cyrum, Ale-
xandruni, Augustum, et similes. Item: Universaliter
praesidia humana infirnjora esse, quam ut possint
custodire politias, nisi Deus custodiret, quas vult
incolumes esse. Ideo Psalmus inquit: Nisi Domi-
nus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custo-
dit eam.

Longe igitur discernatur ordo politicus a vitiis,
quae Diaboli, et organa Diabolorum addunt, ut dis-
cerni oportet custodiam gregis a lupis, latrunculis,
et servis, qui ipsi furantur oves. Deus ut fidelis
Pastor servat politias, et dat aliqnos fideles custo-
des. Sed Diaboli, latrones, et Tyranni sunt velut
lupi. Kapaces Domini sunt velut fures. Hi turbant
politias, tanquam gregem: Et tamen interea Deus
servat magiiam parteni, et depellit lupos, Tyrannos,
latrones, houiines seditiosos et rapaces. Haec imago
utcunque monstrat disciinien ordinis politici et con-
fusionum, quae aliunde admiscentar.

Quod est discrimen Boni Principis et

Tvranni ?

.>

Bonus Princeps est, qui habet TTQonCqiatv recte
faciendi, et jjleruiiquc et in paecipuis partibus of-
ficii sui recte facit, etiamsi aliquando labitur.

Hac forma definiendi in hac vita utendum est
de omnibus (lubernatoiibus et minislris, in quo-

cunque genere officii. Et sumitur prima pars de-
finilionis ex dicto Pauli: Hoc requiritar, Fideles
ut simus. Secunda pars ex dicto Salomonis: Non
est iustus in terra, qiii bene faciens etiam non
peccet. Ac placet Deo geiens magistratum, seu
Dux, seu ludex, sea Miles, habens Fidem et bo»
nain conscientiam, iuxta Pauli regulam: Qui et in
officio bonam conscientiam retinet, videlicet ngoai-
QiGtv recte faciendi. Nec ruit contra conscientiaiw,
contra leges ofHcii, Nec indulget sibi affectata
ignorantia, et affectata omissione.

Cjontra vero Tyrannus est, et Deo displicet,
qui non habet nQoaiqiGiv recte facicndi, et plerum-
que scelerate facit, etiamsi interdum iusta facit, ac
negligit praecipuas officii partes, seu sciens seu
aflectata ignorantia, seu atfectata omissione, ut Saul,
Cambyses, Sardanapalus etc.

An iure potuit Naboth recusare, se Regi
petenti venditurum esse vineam, id est:
An distinctio dominiorum sit iuris divini
inter facultates Regum et Subditorum?

Respondeo. Praeceptum, Non furtum facies,
obligat omnes homines, et distinguit et nuinit
omnium hoininum dominia, Fegum et Subditorum.
lohannes dicit Regibus et Principibus: Contenti
estote Stipendiis vestiis: Neminem concutiatis, ne-
que caluinnianiini. Item: Non plus exigite, quam
constitutum est. Propria sunt igitur Kegum et
Piincipum Stipendia, id est, tributa et vectigalia
legitiina. Et ab his distinguantur facultates Sub-
ditomm, nec conturbentur dominia, nec praeter le-
gitima stipendia, et sine iusta causa suinaiit Keges
ex facultatibus subditorum, quantum ipsis libet,
Briarei manibus, ut Nazianzenus loquitur.

Hunc locum De mafjistratii politico in hac editione Examinis Ordinandorum, quam hic recudendam
ciiramus, sequitur locus Dc c niugio, qul iisdem verbis iam in Locorum theologicorum latinorum tertia aetate
legltur (vide Vol. XXI. Appendix I. p. 1051 — ^1076. conf. p. 1051. nota 1 .), quaprojiter h. I. eum omittimus, illico
transgredientes ad Rcsponsiouem de controoersiis Stancari ^ quao illum de coniugio locum in hac editione sub-
sequitur.

RESPONSIO PHILIPPI MELANTHONIS DE CONTROVERSnS STANCARL

Quod Filius Dei Dominus noster lesus Christus
crucifixus pro no!)is et resuscitatus oravit aeternum
Patrem in agone suo, ut faciat, ut unum simus in

ipso, ivlem haud duhie sempcr orat. Ad huius
summi Sacerdotis precationem nostra vota etiam
adiungamus, et petamus idein, ut mentes et corda

89

II. EXAMEN ORDINANDORUM.

90

omnium docentiiim in his Ecclesiis copulet, ut
unum simus in Deo. Sit in nobis quoque pium stu-
diiim concoidiae, non quaeramus iiicensi odiis, quod
calumniose in speciem exagitari possit, quaedam
etiam praetereamus, quae moveri non est utile.

Postquam igitur a me petitum est, ut de scri-
ptis Musculi et Stancari meum iudicium exponam,
tantum praecipuas eorum coiitroversias attiiigam,
non agitabo alia, quae obiter aspersa sunt. Saepe
ex parvis iniliis magna dissidia onuiitur, sicut liis
proxiinis annis nmlta exempla vidinius. Ideo si
possem, praesens certamen toUere mallem, qiiam
accendere maiores contentiones. Ac Filium Dei
oro, ut nos doceat et gubernet.

Sunt autem duae controversiae praecipuae,
quantum ego quidem intelligo , Altera de modo
loqiiendi in conmmnicatione Idiomatum, Altera de
Mediatore.

De priore controversia, haec mihi videtur esse
iusta et plana via concordiae, ut nos omnes reti-
neamus formas loquendi approbatas gravi autorilate
in Ecclesia, quia mutatio aut errores aut dissidia
parit.

Vidi Musculi propositiones, editas mense Maio
anni superioris, iii quibus recte loquitur de duabus
naturis in Christo nato ex virgine. Et utrunque,
Musculum et Stancarum scire non dubito, qui modi
recepli sint.

Ecclesia recte et vere dicit de Christo: Deus
est natus ex virgine, passus, mortuus, resuscitatus,
Nondicit: Natura diviiia est passa, mortua, resusci-
tata, qu»a in concreto persoiia intelligitur. In abs-
tracto tantum altera natura.

Etsi autem multi , qui fontes horum discrimi-
num ignorant, putant esse iiianem subtilitatem, hos
moilos loquendi disceinere: tamen erudiii sciunt
gravissimas esse causas.

Nestorius negabat has propositiones, Deus est
natus ex virgine, crucifixus et<'. Ideo dicebat: Noli |
gloriari ludaee: non enim Deum, sed hoiniiiem \
crucitixisti. Hinc aut ipsc, aut ulii hoc exstruebant, i
Christo affuisse naturam divinam per societatem I
«eu assistentiam, sicut alTuit Eliae, aut aliis Fro- .
phetis, nec fuisse unionem hypostaticam, seu non
luisse unam personam.

Patiente lohanne Baptista, quanquam adest ei
Deus, et metaphorice diciturDeus pati, tamen vul-
nus est personae, quae non est Deus. Relatio tan-
tum, id est, contemttis ad Deum pertinet, ut cum
Legatus violatur, relatio ad Uegeui pertiuet. Sed

Christo patiente, alio modo dicitur Deus pati, quia
haec persona patitur, quae est Deus.

Hanc formain sermonis disciiuus ex ipso Filio
sic loquente in Propheticis et Apostolicis scriptis,
ut loh. 8. Amen amen dico vobis, priusquam Abra-
ham natus est, ego sum.

lohan. 1. In mundo erat, et mundus per
ipsum factus est, et mundus eum non cognovit.

Zach. 12. Aspicient me, quem confoderunt.

In his et multis similibus dictis manifestum est,
de uno et eodein Chiisto dici, et tamen intelligi
discrimina naturarum oportet. Hic Christus fuit aiite
Abrahain, secundum naturam diviiiam, ac nunc
idem est subsistens seu eadein persona^ quanquam
natura humana assuinp*a est.

Ut igitur discernatur hic Filius ab aliis sanctis,
et aliquo modo conspi('iatur dis riuien inter hypo-
staticam unionem in Christo, et societatem seu
auxilium Dei in aliis san(;tis, recte tradita est do-
ctrina de comniunicalione Idioniatum, quae est forma
sermonis, in qua proprietas uni naturae congruens,
dicitur in concreto de persona, ut vuliierari, posse
mori. Dicinius igitur in concreto, Chiistus est
hoino, Xoycg est homo, Chiistus est vulneratus,
Christus est mortuus, Deus est moituus.

Propria vero divinae naturae sunt aeternitas,
omnipotentia, iinmortalitas. Ita dicitur, Christus
est Xcyog aeterni Patris, coaeternuS Patri, Christus
est oinnipotens^ immortalis.

Diserto autein dictum est, communicationem
fieri in concreto, non in abstracto. Ut eniin necesse
est retineri unitatein personae seu unionem hypo-
staticam: ita necesse est, agnosci duas naturas iu
Chiisto nato ex virgiiie. Nec facienda est naturarum
confusio. Nequaquam igitur dicimus: Natura di-
vina dormit, vuliieratur, moritur.

Et Athanasius in libro de Incarnatione vere in-
quif: Cum non esset possihile ipsum Verbum mori,
quippe iinmortalem Patris Filinm, corpus sibi, quod
mori posset, accepit, ut id corpus Verbi particeps
factum, et moieretur pro omnibus, et inhabitans
Verbuni incorruptibile maneret. Sic ille loculus est.

Ae certum est, Ecclesiam sic loqui: Natura
divina non moritur, Et tamen verae sunt proposi-
tiones in concreto, Ch.istus est mortuus, Deus est
mortuus. Addidit auteui Petrus declarationem, I.
Petri 4. Christus passus est carne. Ac Pauliis
usus esi particula distinctiva , secundum, Kom. 1.
et Roin. 9. Et in Actis cap. 2. dicitur: Ex fru';tu
lumborum eius secundum carnem. Sic postea Atha-

91

PHIL. MEL. bCRIPTA DOGMA TICA.

nasius et Cyrillus utuntur particula, secunclum,
tanquaui (listinctiva. Saepe sic loquitur Athanasius,
ut in lib. cui titulus est, De assumptione lionnnis,
inquit: Nonne haec omnia secunduni huuianom na-
turam sustinuit? etc. Sic et Hieronyu.us loquitur
in expositionc fiflei: Passus est secundum id, quod
pati poterat, videlicet non secundum naturam quae
assumpsit, sed secundum illam quae assumpta cst.
Ac mox addit: Mortuus est Dei Filius, iuxta scri-
pturas, secundani id, quod niori poterat.

Vigilius Martyr Episcopus Tridentinus lib. 4.
inquit: Ipse igitur unus idemque Dei Filius, Domi-
nus lesus Christus mortuus est secundum foi-mam
servi, et non est mortuus secundum formam Dei.
Denique passim obvia sunt talia dicta.

Nnsquam autem invenitur haec forma sermo-
nis, Cliristus secundum utramque naturam, divhiam
et luimanam est mortuus.

Discrimen naturarum sic illustri forma verborum
monstrat Irenaeus, pag. 185. Sicut enim homo erat,
ut tentaretur, sic et verbum erat, ut gloriHcoretur,
Requiescente qui^em verbo, ut posset tent::ri, cru-
ciiigi et mori. Usus est Irenaeus singulari consi-
lio ii{|c insigni descriptione, Quiescente verbo, id
est, Tunc non exerente suam pofentiam in repellenda
passione et morte, sicut ad Philippenses dicitur:
Exiiianivit sese, etc. Non ait, naturam divinam
mortuam esse, sed quievisse, ut natura assumpta
mori posset.

Audio autem eos, qui dixerunt Christum se-
cundum utramque naturam mortuum esse, nunc
addere interpretationem buic suae formae loquendi.
Sed consulo, ut phrasinPauli, quam et postea imitata
est Ecclesia, retineamus, nec in re tanta novae et
ambiguae formae loquendi spargantur. Ubi autem
praedicatum convenit utrique natarae in abstracto,
ibi reote sic loquimur, ut, Christus est vivus in
coelo secundum utramque naturam etc.

Tota haec doctrina de modis loquendi noia est
his, qui legerunt Synodi Ephesinae disputationes,
quarum habemus summas in Apologia Cyrilli.

Et extat adhuc in Bibliotheca Phorcensi Syno-
dus Ephesina integre scripta Graece, in qua singu-
lorum, qui sententias dixerunt, integrae orationes re-
citantur, quam ante annos ali(juot inspexi, ut melins
cognoscerem controversiam Nestorii, in qua nmlti
sunt labyiinthi.

Nec tantum rixae «!e modi» loquendi fuerunt,
sed certamen de rebus maximis fuit: An Xoyog -ddsxi
humanae naturae tantum per societatem seu as-
sistentiam, sicut Eliae aut Elisaeo alfuit, aut an alio
modo, An sint duo filii. loyog et natus ex virgine.

An sit sacerdos tantum secundum naturam huma-
nam. Expresse enim in Apologia Cyriili refutatur
haec obieciio Nestorianoium: Si Christus secundum
naturani divinam esset Sacerdos, sibi ipsi offerret,
Item, An una adoratione adorandus sit Filius, et
quornodo invocandus sit Filius.

Fons autem doctrinae de communicatione Idio-
matum, est doctrina de unione Hypostatica. Ideo
enim praedicata communicantur , quia est unum
vcpiGtafjitiov ^ ut dicimus, Hic homo numerat, quan-
quam tantum mente numerat. Consicleranduni igi-
tur est aliquo modo discrimen unionis hypostati-
cae in hac persona, et aliorum modorum praesen-
tiae Dei.

Primum igitur sciendum est, esse universalem
praesentiam Dei , qua tres nersonae adsunt oinni-
bus creaturis, quod ad conservationem substantiae,
tantisper donec conservantur.

Et hanc esse separabilem praesenfiam, mani-
festum est, quia Deus destruit Pharaonem efc allos,
cum vult.

Secundo, est alia praesentia, qua adest Deus
beatls Angelis et hoininibus, qua non solum sub-
stantias conservat,. sed etiani praebet eis lucem,
ita ut coram cernant Deum, et sit Deus omnia in
omnibus, accendens dilectlonem, iustitiam et laeti-
tiam. Quanquam autem a beatis non discedit, ta-
men beali sunt tantum hospitia et templa Dei, a
quibus discedere Deus posset, et excepto Christo,
quilibet beatus est vcpiGiafjitvov, non est Deus.

Tertio, e;^t praesentia alia, qua adest renatis
in hac vita, non tantum conservans substantias,
sed etiam per Filium e. Spii ifum sanctum inchoans
in eis novam lucem et iustitiam. Nec tamen cer-
j nitur Deu , ut in vita aeterna, sed per verbum fide
agnoscitur. Hanc praesentiam separabilem essft
affirmat scviptura, et ostendunt tristissima exempla.
Sicut dicitur Matth. 12. Fiunt novissima hominis
illius peiora prioribus.

Quartc, longe alia est praesentia, qua tantum
haec persona Xoyog assumit humanam naturam, non
solum insepaiabiliter, sed etiain tali unione, ut sit
unum wftGiafj fvovy et sustentetur assumpta natura,
et quasi gestetur in Uyoi. Etsi autem exemplum
huius unionis nullum in creaturis ostendi potest,
quod prorsus congiuat, famen et veteres, Athana-
sius, Cyrillus et lustinus, ut aliquo modo hanc
unionem declararent, hominem ostendeiunt. Sicut
anima hominis et corpus, sunt unum vcptGtdfjfvor
comi)letum, et corpus dissolvitur d-esertum ab
anima: Ita koyog et assumpta natura, sunt unum
v(pi<ndfjevcv, et redigeretur in niliilum humana na-
iura, si non sic gestaretui in koyffu

93

II EXAMEN ORDINANDOKUM.

94

Verba lustini liaec siint: Aliqui unionem, velut
animae ad corpus cogitantes, sic declaraverunt. Id
exemplum concinnum quidem est, quanquam non
prorsus congiuit, sed fanien secundum aliquid con-
gruit. Haec lustinus. Paulus hunc modum nomi-
nat GMfjbttzixwg in Christo habitaro Deitatem, id est,
uon eflective tantum, sed ut sif unum aw(i,a, id est,
iina persona, ut nos loquimur.

Multo lons:ius abe«t similitudo, et ut ita dicam
pictura, cum dicunt, humanam naturam insertam
csse divinae, ut surculi inseruntur alienae arbori.
Sed his qiialibuscunque picturis vetustas voluit ali-
quo modo beneficia huius copulationis ostendere.
ASassa assumpfa sustentatur a /«/';">), et accipit ab
eo, ut sit et subsistat. Deinde nos quasi penderi-
tcs de illo surculo gestanmr. Keverenter consi-
derandum est consilium Dei, et gratiae Deo agen-
dae sunt, quod misit Fihum, ct hac miranda as-
sumptione foedus nobiscum fecit, et ostendit ingen-
tem amorem eiga nos.

Ac pium est uti modis loquendi usitatis, et non
procul quaerere prophanas quaestiones, et modos
loquendi inusitatos.

Saepe auteni cogito hanc ipsam ob causam in
homine sic copulata esse animam et corpus, ut sit
unum xxjiiGidfjivijv, ut aliquo modo typus esset huius
arcanae copulationis, qua Aoywg assumpsit humanam
naturam et vivificans illam suam massam, restituit
\itam membris suis.

DE ALTERA CONTROVERSIA,

AN CIIRISTUS SIT MEDIATOR TANTUM SE-
CUNDUM HUMANAM NATURAM.

Discernendae sunt appellationes^ quae natura-
ram pronrietafes significant, ab officii appellationi-
bus. Deus omnipoteiis, immortalis, sunt appella-
tiones ad naturam divinam referendae: Homo, pas-
sus, vuhieratus, mortuus, sunt appellationes ad na-
fuiam humanam referendae. Sed noiuina officii
sunt, Mediator, Redemptor, Salvator, Rex, Sacer-
dos, Pastor e;c. Haec nomina officii competunt
personae, non tantum nafurae humanae. Ac dissi-
niilitudo es( iiiter has proposifiones, Filius Dei est
mortuus, Et: Filius Dei est Mediator, Rex, Sacer-
dos, Pastor. Hanc dissimili;udinem attente cogiiet
pius lector. Quanquam enim acfiones qupedam sunt
in natura humana propricie, ut doiores omnes et
agones in passione, tamen missio Filii Dei ab iiiitio
fit ad F^cclesiam, Et Filius perpetuo adest Eccle-
Piae, ct vult obedientiam, afl quam mitlitur, profert
Evangelium ex sinu aelcrni Patris, intercedit pro

Ecclesia, servat et vivificat eam, et patres agno-
scunt eum esse Mediatorem et Redemptorem, pro-
pter futuran» obedientiam personae posl assumptio*
nem humanae naturae. Nec missio et obedientia
tollunt aequalitatem potentiae, sicut expresse inquit
Cyrillus.

Nec intelligantur Mediator, Rex, Sacerdos,
tantum de natura patiente et moriente, sed de per-
sona jtlacan^e, victrice, exaudiente, exhibente pro-
missiones Novi Testamenti, siciit de se Pasfoie inquit
Dotninus: Ego pono animam meam pro ovibus.
Item: Ego vitam aeternam do eis.

Agnoscamus igitur Mediatorem, Redempforem,
Salvatorem, Regein, et Sacerdotem hunc Christum,
Deum et hominem, et gratias agamus Deo pro hoc
immenso beneficio, quod Hlium voluit assumere
humanam natuiam, et hunc Filium Deum et homi-
nem voluit esse t^edemptorem et Salvatorem et ca-
put Ecciesiae^ quod omnia perticit.

Huius nostrae Fidei testimonia sunt manifesta.
loh. .3. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium snum
uiiigenifum dederit, ut omnis qui credit in eum,
non pereat, sed habeat vitam aeternam. Non enim
misit Deus Filium suiim in mundum, ut iudicet mun-
dum, sed ut mundus salvetur per eum. Haec ne-
que de sola natura humana intelligi possunt, ne-
que sic accipi possunt, quasi Xoyog nihil agat apud
Patrem pro nobis, aut nihil agat nobiscum.

Item, veferes promissiones manifeste compre-
hendunt utramque naturam. Semen mulieiis con-
teret caput serpentis. Item, In semine tuo bene-
dicentur omnes genfes. Et lerem. 23. dicitur: Sus-
citabo germen Davidi, et regnabit Rex, Et hoc
est nomen, quo vocabunt eum, lehova iustitia
nostra.

Secundo, Sic et in Symbolo dicitur: Qui pro-
pter nos homines, et propter nostram salutem de-
scendit de coelis. lam^ si tantum natura huuiana
est Redemptrix^ quare dicitur Filius descendisse
de coelis propter nostram salutem?

' Tertio. Enistola ad Ebraeos promiscue ufitur
his vocabulis de Messia. Mediator novi Testamenti,
et sunnnus Sacerdos. Cumque discerni^ snmmum
Sacerdotem novi Testamenti, a summo Sacerdote
veferis Testamenti, inquit: Lex hoinines constituit
summos Sacerdotes, habentes iiifirmitafem, Sermo
autem luramenti post legem, Filiuin in aeternum
consummatum.

Ostendunt autem officia summi Sacerdotis et
Mediatoris novi Testamenti, non tanlum intelligi
naturam humanam, sed personam, quae est Deus
et homo, habentem actiones in utraque natura. Est

95

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGiMATICA.

96

enim summus Sacerdos novi Testamenti persona
immediate nnssa a Deo ad patefactionem Evangelii,
ad placandam irain Dei suo sacrificio, et ad pre-
candum pro nol)is, habens testimoiiium quod ex-
audiatur, per quam et exhibentur bona promissa in
novo Testamenio. Uuius descriptionis membra re-
citari et declarari in Epistola ad Ebraeos, agnoscit
pius lector. Et haec congruunt ad appellationem
Mediatoris.

Dicit autem Epistola ad Ebraeos, personam
missam ad sacerdotium esse hunc Filium, de quo
inquit aeternus Pater: Filius meus es tu, Ego ho-
die genui te. Ac missus est hic Filius statiin ini-
tio ad Ecclesiam, ad patefaciendam promissionem:
Semen miilieris conteret caput serpentis. Ideo scri-
ptum est: Filius qui est in sinu aeterni Patris, ipse
enarravit nobis. Et quidem dicitur loyog, quia per
eum Pater se nobis patefacit. Ac propter eum et
per eum immediate semper initio collecta est Ec-
clesia, semper affuit singulari modo patribus, sicnt
lacob inquit: Deus coram quo ambulaverunt patres
mei, Abraham et Isaac, Deus qui nutrivil me, qiiam-
diu fui usque in hunc diem, Angelus qui redemit
me ex cunclis malis, benedicat pueris isiis. Hic
non dubium est, Angelum infelligi Filium Dei, mis-
sum ad Kedemptionem et Benedictionem.

Et Paulus expresse inquit, Christum affuisse
patribus in deserto: Biberunt ex spirituali comi-
tante eos petra^ petra autem erat Christus.

losuae 5. Prope lericho videt losua Dominum
coram, et eum adorat, et alloquitur.

lob 19. dicitur: Scio quod redemptor nieus
vivit. Nominat Filium Dei rerlemptorem tunc viven-
tem, Et hunc ait resurrecturum esse, et fore in-
stauratorem vitae.

Hic Filius inde usque ab initio ad Ecclesiam
missus, quid agit? Docet, orat pro Ecclesia, vivi-
ficat dato Spiiitu sancto credentes, exaudit invocan-
tes, protegit et servat eos. Sicut de precatione
expresse scriptum est, Psalino 2. Postula a me, et
dabo tibi gentes haeredifatem. Ideo recipit nos
divinitas, quia hic Filius est deprecator inde usque
ab initio.

Et Psalmo 16. dicitur: Ad sancfos, qui sunt in
terra, omnis mea volunfas. Et de iinpiis dicitur:
Non assumam nonien eorum super laLia mea.
Omiii fenipore j^ro sanctis precatus est, et piecatur,
ct detestatus est blasphemos. Nominatur ergo Sa-
cerdos in aeternum.

Et capite 7. ad Ebraeos: dicifur, Semj er vi-
Tens, ut interpellet pro eis. Et Danielis 12. In

tempore illo stabit Princeps magnus Michael pro
filiis populi tui etc.

Zach. 1. Orat Angelus, qui loquitur in Za-
charia, videlicet, loyog: Usquequo non misereberia
lerusalem, etc.

Quarto, huius IMediatoris proprietas est, videre
corda invocantium, discernere veram invocationem,
et hypocrisin, exaudire invocantes, et ingredi in
consilium arcanum aeferni Patris, id est, videro
voluntatem aeterni Patris, et pro nobis deprecari.
Haec propria sunt naturae omnipotentis.

Nec dubium est Christum loqui de se, tanquam
de Mediatore cum ait: Quicquid pefieritis Patrem
in nomine nieo, dabit vobis. Hic vult nos acce-
dere fiducia Mediatoris. Et vult ipse in quantum
Mediator, agnosci, qui exaudit et perfert preces
nostras in arcanum consilium Patris. Sic et nos
ad sese accedere iubet, inquiens: Venite ad me
omnes qui laboratis et onerali estis, et ego reficiam
vos. Hic certe utramque naturain complectitur, quia
natura humana non recreat sine divina.

Cumque de Invocafione cogitamus, perspicue
intelligitur hanc quaestionem non esse rixas de
verbis, sed de re maxima asi* scilicet de honora
Filii Dei.

'6'»

Quaerir mens, quid alloquaris in Invocatione,
quis exaudiat, quis opem ferat, quo obiecto debeat
niti fides,

Cum dicis: Miserere mei Fili Dei, Domine lesu

Christe, ron tantum alloqiieris huinanam naturam,

sed hanc personam Deum et hominem, et petis, ut

intercedat pro te, et ipse opem ferat, id esf, ut per

ipsuin divinifas tibi opem feraf. Sicut inquit: Ve-

nite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis,

i et ego reficiam vos, merito et efficacia. Et fides

nititur hac persona, quae est Emmanuel, credis

cerni gemifus cordis tui, quia haec persona est

Deus, credis te recipi a Deo propfer meri.tum et

I depiecationem huius personae, credls hanc perso-

j nain efficacem esse. Ideo Synodus Ephesina recte

I decrevit, una latria adorandum esse Curistum Deum

et hominem.

Sic et Psalmi docent, Psalmo 2. Osculamini
Filiuin. Et Psal. 47. Et concupiscet Rex decorem
fuum, quia ipse est Deus tuus, et adora«is eum.
Et Psalnio 72. Et adorabunt eum omnes Reges
terrae. Et Esaiae 11. In die illa stabit Radix
lesse, ut sit signum populis, gentes ad euin con-
fugient, et requies eius erit gloria. leremiae 23.
nominatim fit mentio Invocationis: Suscifabo Davidi
germen iustuin, etc Et hoc est riomeji quo voca-
bunt eum, lehova iustitia nostra, id est, Haec per-

97

n. EXAMEN ORDINANDORUM.

98

6ona germen Daviilis et Deus sic invocabitur,
quod sit Deus, et iustificet invocantes, det remis-
sionem peccatorum et vivificet.

Quod aulem obiicitur: Nemo est mediator sui
ipsius. Item: Nenio est deprecator apud se ipsum:
Responsio perspicua est. Haec vera sunt eodem
respectu, et ubi unica persona est. Sed bic discerni
oportet inter mittentem Divinitatem et Filiam mis-
sum. Filius in quantum missus est, est Mediator et
Sacerdos.

Recitat Cyriilus prorsus similem obiectionem
Nestorii. Si Christus secundum naturam divinam
esset Sacerdos, sibi ipsi offerret.

Respondeo, officium est personae. Haec missa
persona est mediatrix apud mittentem divinitatem.
Et tamen verum est, Filium esse o^mmiov aeterno
Patri, et aequaiem potentia. Sed manet persona-
rum distinctio. Filius assumpsit humanam naturam,
non Pater, Filius perfecte novit et lionorat Patrem,
et liberrima voluntate vult obedientiam, et con-
gruunt voluntates divina et humana in deprecatione,
Sicut in lohanne dicitur in precatione ante agonem:
Sit in eis tua dilectio, qua me diligis.

Quinto, Mediator, Rex, Salvator, non tantum
intelliguntur de natura patiente et moriente, scd de
persona victrice. Sicut personam victricem com-
prehendit promissio: Semen mulieris conteret caput
serpentis. Conterit haec persona non lantum tne-
rito in passione, sed etiam quia vincit mortem in
suo corpore, et in nobis, et restituit vitam et iusti-
tiam aeternam.

Et Matth. i. Pariet filium, et vocabis nomen
eius lesum. Ipse enim salvabit populum suum a
peccatis suis, salvabit non tantum merito in pas-
sione, sed etiam efficacia.

De Rege manifestissimum est, comprehendi
utramque naturam, ut Psalmo 2. Ego constituo
Regem meum super Zion , Ego hodie genui te, Et
BOta simt testimonia, ac Regis proprietas est vin-
cere.

* Quod autem obiicitur, Opera Trinitatis ad ex-

tra sunt indivisa. Victoria igitur et salvatio est
Patris, Filii, et Spiritus sancti, ac tantum passio
est Cliristi propria. Respondeo simpliciter ad Re-
gulam: Opera Trinitatis ad extra sunt indivisa, ser-
vata cuiusque personae proprietate , Filius assum-
psit humanam naturara, non alia persona, Filius et
Spiritus sanctus mittuntur. Agit Filius non a se,
sed per se, ut inquit Augustinus. Salvat et vivificat
Pater, sed hoc ordine per Filium, ut Paulus inquit:
Deo gratia, danti nobls victoriam per Donn*num le-
sum Christum. Et Filius inquit: Pater non iudicat
quenquam, sed omne iudicium dedit Filio, Quod

MELAKTH. OPER. VOL. XXIIl.

manifestum est sic accipiendum esse, Patrem iudi-
care non solui?i, sed per FiUum iudicare, et pate-
facere iudlciuiu. Per Filium patefif Evangelium,
servatur Ministerium, datur Spiritus sanctus, Ephes.
4. Ac dicitur Ecclesia regnum Christi, quia
verbo coUigitur inde usque ab Adam per Filium.
Postea inquit Paulus: Tradet regnum Deo Patri,
id est, nunc per verbum cerninms Patrem, postea
divinitas coram conspicietur, et regnabit in ministe-
rio Evangelii, sed immediate.

Vetustas causas quaesivit, quare Salvator non
tantum sit homo, et causae recensentur, quia sola hu-
mana natura nec videre, nec sustinere magnitudi-
riem irae Dei potuerit, nec vincere mortem, nec red-
dere vitam et iustitiam aeternam. Item, congruebat,
ut pretium maius esset peccato. Nec humana na-
tura sola videret voluntatem Dei in intercessione
pro aliis. Hae causae nihil sunt apud illos, qui
dicunt, tantum naturam patientem et morientem
esse mediatricem, et salvationem eodem modo esse
Patris, Filii et Spiritus sancti, cum promissio ex-
presse dicat: Semen mulieris conterct caput ser-
pcntis.

Chrysostomus loquens de Mediatore, hanc cau-
sam poiiit, quare Mediatorem oporteat conmiuni-
care ambobus, quorum est Mediator, quia Media-
torem oporteat cum Deo colloqui. Verba eius
haec sunt: Nec homo tantum esse Mediator po-
tuisset, quia cum Deo Mediatorem colloqui oporte-
bat: avifqWnog ovx uv iysvsio fjbiGCrrjq^ iSii> yuQ xal T(p

Irenaeus loquitur hoc modo, lib. 3. Oporte-
bat Mediatorem Dei et honnnum per suani ad
utrosque cognationem in amicitiam et concordiam
utrosque reducere, et facere, ut Deus reciperet
homineni, et homo restitueretur Deo. Qua enim
ratione filii adoptionis esse possemus, nisi per Fi-
lium, et nisi Verbum caro factum esset, et nostrae
naturae sociatum esset? Dicit in Mediatore duas
esse naturas, quia nos non possemus esse filii
adoptionis, nisi is, qui natura Filius est, assump.sis-
set nostrae naturae massam.

Et Vigilius sic ait: Talis jiostia requirebatur,
quae ita media esset interDcum et homines, ut et
morti succumberet per iilud quod hoininis habebat,
et mortem vinceret, eo quod divinitatem in se te-
nebat. Item: Nisi talis Mediator existeret, qui de
coelestibus venie^K, couniretur terrenis. Unde etiam
medius erit, si utrumque non hal)uerit, quia nisi ta-
lem dederis interDeum et homines, qui ita sit me-
dius, ut ex utroque utrumque sit, id est, ut et Deus
sit propter divinitatis, et idem homo sit propter hu-
manitatis naturam, humana divinis queuiadmodum
reconcilientur, non ostendis.

7

99

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.)

100

Cyrilli longa est commemoratio in Thesauri
libro 12. Mediator Dei et hominuni lesus Christus
est, non solum quia reconciliavit homines Deo, sed
etiam, quia naturaliter et substantialiter et Deus et
homo est in una hypostasi. Item, Est autem Chri-
stus Mediator Dei et hominum, quia in eo uno
Deus et homo coniunguntur.

Ambrosius : Ut Mediator Dei et hominum esset,
homo Christus lesus, non sine divinitate, quia in
Deo homo erat, et Deus in homine, ut ex utroque
esset Mediator.

Sic Epiphanius et Hieronymus loquuntur. Nec
his antiquis testimoniis anteferatur mutilatum di-
ctum in Longobardo distinctione 19. libro tertio,
quod ex Augustino citatur, quod ait, Christum esse
Meliatorem secundum humanitatem, non securidum
divinitatem. Et tamen in eodem loco pugnantia
mox citantur, unde nata est otiosa distinctio de
Medio et Mediatore. Fatentur Christum secundum
utramque naturam medium esse, sed Medintorem
secundum humanam. Manifestum est autem, ideo
dictum iilud insufficiens esse, quia tantum de pas-
sione loquitur, non de victoria, non de intercessione
perpetua, quae fit coram Patre, non de perpetua
conservatione Ecclesiae.

Nec dictum in Epistola ad Timotheum excludit
divinam naturam, quia nominat personam: U«us
Mediator Dei et honiinum, Homo ChrlNius lesus.
Christus mitem est nomen personae, in qua sunt
duae naturae, quasi dicat: Hic hoino Christus est
Mediator, non alii homines, Abraham aut Moises,
de quo etiam scriptum est Deut. 5. Ego steti in-
ter Deum et vos etc. Sed hic unicus filius Dei
est Mediator, quia hic assumpta natura humana
est propitiator. Non igitur inde sequitur, solam
naturam humanam mediatricem esse.

Ideo et enarrationes veterum monent, non ex-
cludi divinam naturam. Ac miror, quas causas
esse cogitent, cur duae naturae unitae sint, qui so-
lam humanam naturam contendunt esse Mediatricem
et Redemptricem, certo non frustra facta est haec
copulatio. Nec frustra dictum est: Sic Deus di-
lexit mundum, ut FiJium unigenitum daret. Item,
Qui propter nos homines, et propter nostram salu-
tem descendit de coelis.

In Stancari scripto quaedam#etiam de iustifica-
tione inseruntur, ubi tamen non recitatur integra
doctrina de eo articulo. Nobis autem magnum
crimen, sed falso obiicit, Ait nostram doctrinam
ex Pelagiana extructara esse. Extant Confessiones
consentientes nmltarum Ecclesiarum nostrarum de
praecipuis Articulis, quas non dubito veras esse.

Ipse quid sentiat, et cuius Ecclesiae civis sit, non-
dum scimus. Si publicis scriptis oppugnabit doctri-
nam Ecclesiarum nostrarum, non deerunt qui veri-
tateni tueri studebunt, nec deterrebuntur eius male-
dicentia.

Haec scripsi meo nomine. Nam aliis attrahere
certamina cum homine maledico non volui. Causa
haec amplissima est, et muhas gravissimas dispu-
tationes continet, quanun explicatio ilhistrat doctri-
nam de Filio Dei, et utilis est ad |consolationem et ad
invocationem. Nunc autem fui brevior, et quaedam
praeterii, quia video quosdam undique arripere ca-
lumniandi occasionem: Nec vero defugio iudicia
Ecclesiarum, et maxime optarim de muUis rebus
coUoqui me posse cum pluribus viris doctis et piis,
qui sine acerbitate animorum sententias conferrent.

Subiicio igitur et me ipsum, et omnia mea scri-
pta, et hanc ipsam responsionem iudicio omnium
Ecclesiarum, quae Augustanam confessionem am-
plectuntur, et oro Filium Dei, Dominum nostrum
lesum Christum, Deum et hominem, qui dixit: Ve-
nite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis,
et ego reficiam vos, ut semper Ecclesiam sibi in
his regionibus coUigat et gubernet, et nos doceat
et regat, Amen.

Scripsit manu propria Philippus
Melanthon, in die Festo lo-
hannis Baptistae^ in arce Des-
saensi. M. D. LIII.

QUAESTIO.

An, sicut vera est propositio, Christus est
mortuus secundum naturam humanam, non secundum
divinam naturam: ita sit vera propositio, Christus
e^t Mediator tantum secandum naturam humanam,
non secundum utramque naturam. An vero diffe-
rentia sit inter propositiones quae loquuntur de
proprietatibus unius naturae, et alias propositiones,
quae loquuntur de officio, quod convenit personae,
ut Christus est Rex, secundum utramque naturam.

Alia Quaestio.

An Christus tantum sit Salvator, quia partitur,
et non eo quod simul sit efficax, an sit Salvator
merito et efficacia.

Deo Gratia.

101

111. CATECHESIS FUERILIS.

1U2

VERBA AMBROSII IN EPISTOLA PRIORE AD
TIMOTHEUM.

Uims enim Deus, uiius el Mediator Dei et ho-
minuni, honio Christus lesus. Dei et Christi unani
signiHcat esse voluntatem in salvandis hominibus,
Unde Deum Patrem, quia ab ipso est omnis auto-
ritas, unum esse fatetur, et unum Mediatorem Dei
et hominum, Christum lesum. Missus enim a Patre,
factus arbiter reconciliavit Deum et homines refor-

niando eos ad agnitionem eius, quia enim unus est
Pater et Fllius, non persona, sed indifferenti na-
tura, ut arbiter esset Dei et hominum, Filius Dei
assumpta carne, homo natus est, ut Mediator Dei
et hominum homo esset Christus lesus, id est, non
sine divinitate, quia in Deo homo erat^ et Deus in
homine, ut ex utroque esset Mediator, et utrumque
reconciliaret.

FINIS.

Hanc Responsionem cle controversiis Stancari in eadem ExaiTiinis Ordinanrtorum editione subsequuo-
tur Definitiones nm/tarum. appellationum, quarum in Ecclesia usus est, traditae a Philippo Melanthone lorgae
et Vuiteberyae. Anno 1552. et 1553. Has iam in Appendice II. tertiae aetatis Locorum theologicorum latino-
runi (Vol. XXI. p. 1075 — 1106. conl". p. 1075. nota 39.) edidiinus, quam ob causam hoc loco omittuntur.

IIL CATECHESIS PUERILIS

AUCTORE PHILIPPO MELANTHONE.

Hic liber Melanthonis, quod equidem scio, prodiit hisce Editionibus:
Catechesis Pverilis, id est, institutio puerorum in sacris.

Philippvs Melanchthon ad pueros.

Quae sint iussa Dei, qvae lex, quae stmma voluntas,

Chare puer, praesens ctincta libel/us habet.
Hunc lege, qui verae pietatis amore teneriS)

*• Coelestique cupis comp/acuisse Pafri.
Tradit enim so/idae sumtnam pietatis ad unguem;

Ulqrte Dei ]>ossis fi/ius esse, doeet.
Ta/ia qui recte teneris addiscit ab annis,

Crede mihi, ex omni parte beatus erit.

sine loci annique indicio. 2 y, pJ^^gg* 8. *)

Catechismvs Pverilis, Id. est, Institutio Puerorum in sacris.
Philippvs Melanchthon ad Pueros.
Si qua Dei tangit puram reverentia mentem etc.
(In fine:) Witteberyae per Georrjium Rhaw. M. D. XXXII. 5 plagg. 8.
Catechesis Pverilis recognita. Hagenoae 1532. 8. **)
Catechismvs Pverilis, id est, Institutio Puerorum in sacris.
Philippvs Melanchth. ad Pueros.
Quae sint iussa Dei, tpiae lex, qtiae summa vohmtas etc.
Vitebergae a. 1536. — (In fine:) Vitebergue, per Georgium Rhau, a. 1536. 5 plagg. 8.***)
Catechi.vmvs Pverilis. Basileae 1538, 8. f)

In his Editionibus ex Melanthonis epigrammate adscripto intclligitur, eundem libri auctorem esse,
in sequentibus vero Editt. ipse in titalo auctor nuncupatur.

Catech I esis Pveri \ lis. \ Avtore Philippo I Melanthone. \ Halae Sueuorum ex officina \ Petri
Brubacchij Anuo \ XL. — (In fine:^ Halae Scevorvm \ Ex officina Petri Brubacchij, j Anno
M.CCCCC. I XXXX. 8 '/4 plagg., quarum prima dimidia &, seqq. 7% plagg. litt. A— H (H 6 folia
cont.) signatae sunt, prinia 4 foll. non num., seqq. 62 foU. num., 8. min. (fol. & 2 ^ — 4 * loannis
Breutii editoris epistola ad lectorem; fol, & 4'' vacat; fol. 1* — 62" [Al^ — H6*] Catechesis,
cum 34 auiiotatt. marginal. , quarum maxima pars sunt voces textus repetitae; fol. 62 ^' Clausulam
contiuet). ff)

*) Haec Ed. et subsequens in Bibliotheca senat. Norimb. exstant. Harum prior recensetur a Panzero in Annalibus typngr.
Vol. IX. p. 185. nr. 248., altera ibid. p. 92. nr. 240. atque a Feuerlino in Bibliotheca symbol. ed. Riederer 1. p. 368. nr. 43.

*•) Haec Ed. in Biblioth. regia Uresdensi invenitur.

•**) Hanc Ed. Bibliotlieca senat. Norimb. asservat. Recensetur a von der Hardt in Autographis Lutheri aliorumque Tom. I.
p. 334., a Feuerlino 1. 1. I. p. 368. nr. 44., atque Panzero 1. 1. IX. p. 98, nr. 306.
f) Haec Ed. in Biblioth. acad, Gotting, est.

ff) Hanc Ed. ex Biblioth. regia Berolin. in nianibus habeo. Reperitor quoque in Bibliothecis arad. Vratislav. et Erlang., atque
in Biblioth. senat. Norinib. — Recensetur a Ce. Veesenmeyero in 1. Siterarifd}-'bibIio;irap^if*e SfJad^ridjten vcn eirigcn @iun-
gelifrf)en fntcd)etifd)tn ©djriften etc. (Ului 1830. 8.) p. 95 sqq.. ubi, Breniii praefatione recensila alque Melanlhonis prae-
falione ex Operi[)us Wileberg. ipsius verbis allata, p. 99. haec addit: „Won fiel)t (^ior^iii^ (scil. ex Mel. pra^ tatione) , ba^
5KelancJjtt)cn fclbft biefe (SateAeftg nid;t ganj iu ttefer '^cxm, irie fie 58rcnj {^eraugg.cijcben, gefdbri.bcn ^abe, tap er genninfdit,
' ^uuj nioc^te fiie vtor ber J&erauggabe noc^ auggefeilt, mib einige^ abgecinbert ^aben. SBit fam ober nun Jbrenj ju biefev wn-

105 III. CATECHESIS PUERILIS. 106

Cateche- i sis Pveri- \ lis, j Avtore Pliilippo \ Melan. j Cum Praefatione loannis Brentij. (Infi^
haec cst Insigne typngiaphi, corona cinctum : Angelus scufum tenens, in quo litterae .MB. con-
iunctae, cum tiibus punctis subsofiptis leguntur.) M. D. XL. — (In fine:) Lipsiae in officina ty^
po- I ffraphica Michaelis \ Blurn, Mense Maio. Anno ] M. D. XL. 8 '/o plagg. litt. A — I (\ '/^ plag.)
signatae, 132 pagg. num. , penult. fol. non num. , ult. fol. album, 8. min. (pag. 3—9. loannis
Breutii editoris epistola ad lectorem ; pag. 10 — 132. Catechesis, cum 36 aunott. margin. ; ante-
penultimi folii antica pag. continet Clausulam subiuncto Insigni, in quo duo angeli scutum tribus
floribus iusignitum teuent; postica pagina imaginem Christi crucitixi, Maria et lohanne adstanti-
bus ; ult. folium album est.) *)

Cate- I chesis Pveri- \ lis, Recoijnita \ a Philippo \ Mekinth. \ Vite bertjae \ 15 40. (sic) Hic titii-
lus figuris ligno incisis cinctus est, inter quas etiam est Christi crucifixi imago, inferiori tituli parti

interposita, quo loci nonien annorumque numeri in duas partes sic dirimuntur: -. r ,q —

(In fine:) Vitebergae excv- \ debat Nic. Schir. [\entz.'] \ Anno 1. 5. 43. 11 plagg. litt. A — L
sign., prima 2 foll. non num., seqq. 86 foU. num., ult. fol. non num., 8. min. (fol. A 2 Melantho-
nis praefatio; fol. A 3 ■ f fol. 1*] — L 8 " Catechesis, cum 31 annott. margin., Cuius fini Clausula
subiuncta est ; fol. L 8 ^* vacat.) **)

Cate I chesis \ Pverilis Recofj- \ ttita a Philippo \ Melanth. \ Vitebergae \ 1 543 (Hic titiilus fere iis-

dem figuris ligno incisis cinctus est, ac titulus Ed. praecedentis, ab illo autem eo differt, quod
" Christi crucifixi imago omissa est.) — (In fine:) Vitebergae excv- \ debat Nico. Schir. \ Anno \.b.A^.

11 plagg. litt. A — L sign., prima 2 foll. non num., seq-q. 86 foll. num. , ult. fol. non num. , 8.

min. (fol, A2 Melanthonis }uaefatio ; fol. A 3 » | fol. 1« | — L 8* Catechesis, cum 27 annott.

margin., in cuius fine Clausula addita est; fol. L 8 ^' vacat). ***)

Cate- I chesis Pve- \ rilis. \ Recognita a Phi- j lippu Meldnth. \ Vitebergae JEx- j cudebat Nico.
Schirl. I 1543 (Hic titulus figuris ligno incisis cinctus est, quae a figuris praecedentium Editt. di-
versae sunt) — (In fine:) Vitebergae excv- j debat Nico. Schir. \ Anno 1. 5. 44. l^y^ plagg. litt.
A — N (N^/o P^ag.) sign., 100 foll. non num., 8. min. (fol. A2 Melanthonis praefatio; fol. A 3 * —
N4» Catechesis, cuia 265 annott. margin., quarum maxima pars sunt voces e textu repetitae et
loci Scripturae S. ; in fine Clausula addi a est; fol. N 4 '^ vacat). f)

Cate- I chesis Pverilis, \ recognita a Philippo Melan- | thone. (Infra haec sunt tria foliola et idem
Insigne Blumii typographi, quod supra in Ed. Lipsiensi anni 1540. descripsi, punctis autem in eo
omissis. Lipsiae \ Michael Blvm \ excudebat. \ Anno M. D. XLV. 10 plagg. litt. A — K sign.,
2 foll. non num., 152 pagg. num., ult. 2 foll. alba, 8. min. (fol. A2 Melanthonis epistola ad
lectorem [praefatio]; fol. A3* — K 6 "^ [pag- 1 — 152.] Catechesis, cum 31 annott. margin.) f-j-)

— — (Idem Index?) Lipsiae 1547. ^\/^ plagg. 8. -j-tf)

Cate- I chesis Pverilis, \ recognita a Philippo \ Melanthone. ) Vitebergae. \ Anno M. D. XLIX.
(Hic titulus, cuius lineae 1, 2. 5. rubro colore expressae sunt, figuris ligno incisis cinctus est.) —
(In fine:) Vitebergae \ I^x officina literaria \ Georgii Rhav. \ M. D. XLIX. 10 plagg. Htt. A — K
sign., prinia 4 foll. non nuni., seqq. 75 foll. numeris 3 — 77 numerata, ult. fol. album , 8. min.
(fol. A3 Melanihonis ])raefatio; fol. A3^ — K 7 " Catechesis, cum 31 annott. marg., in fiue Clau-
sula subiuncta est; fol. K 7 "^ — 8'' vacant). f*)

soHfcmmentn 9lrbfit? 2Da^rfd)einIic& erl)ieU er ffe von jemanb, ber al^ Sul^drer Welanc^t^cng biefe SSorlefung , hselt^er et
ine()r bie erotenuUifc^e, ale afrcamatifdie J^orm ge^ebcn, naii}gefcbricbfn Ijatte, ^ur .gifrauggabf, bfrfn er fte njtrtlj l^iflt. 35iep
toar nid;t bcv cinjige, iinb nict^t btr crftc Rafl, ba§ auf bicfe S(rt Shiffa^e a)?clancl)t^ong in bag ^ublifum famen, Jrie ft^ Uidjt
iettieifen licge, n^tnn e^ nottjig trdvf. (Sinen figtntliilKn (Iatecl)ifmu6 fann man biefe Slrbeit ni^t nennen , aber, Juie bie Se«
nennung niit ^cbad}t getod(;lt ift, eiue Sated^cfts" u. f. tv.

*) Haec Ed. ex Biblioth. ducali Guelferbjt. iiiihi ad nianus est.
••) Hanc Ed. ex Biliiioih. acad. Vratislav. in manibus habeo.

♦••) Hanc Ed". ex Khlioth. ducali Gueiferbyt. in manibus teneo, etiam in Biblioth. senat. Norimb. exstat. Haec aut subsequens
Ed. quoque in Bibh'othecis regiis Beroiin et Dresdensi invenitur.
t) Haec Ed. in iiicis libris est. — Recensetur in Hirsrhii .Milienario 111. p. 75. nr. 767.
tt) Hanc Ed. ex Biblioth. regia Berolin. in manibuc hat)eo.
ftf) Hanc Ed., quae in Bibliolh. senat. Nor^mb. est, nondiim vidi.
t*) Haec Ed. ex Bibliolh. ducali Guelferbyt. ad meas manus est.

107 . PHIL. MEL. SCUIPTA DOGMATICA. 108

(Idem In('ex?) Lipsiae 1549. 9 plagg. 8.*)

Cate- I chesis Pve j rilis, \ Recocjmta a Phi- \ lippo Melanth. \ Vitebergae | Excudehat Johan- \ nes

Crato, I Aimo M. D. LI. (Hic titulus figuris ligno incisis cinctus est.) 10 plagg. litt. A K

sign., 79 foll. non nmn., ult. fol. album, 8. min. (fol. A 2 Melanthonis praefatio, fol. A3» — K7''
Catechesis, cum 30 annott. margin:; fol. K8 vacat). **)

_. _ (Idem lndex'0 Budissinae 1551. 8.***)

Catechesis j Pverilis, Recogni- | ta A Philippo Me- \ lanthone.

(Infra haec, Meianthonis imago figuris cincta, cui subscriptum est hoc epigramma:)

loan. Cregefivs

Quem deus innimeris virtutimi dotibus auxit,

Pictus ihi vera fronte Melunthon adest.
higeniosa manits pottiit depingere vultum.

Quae mentem pingat non ijtwqtie Apellis erit.

Lipsiae. \ In officina Georgii \ Hantzsch \ M. D. LV. 9 plagg. litt. A — I sign., 71 foll. non num.,
ult. fol. album, 8. min. (fol. A2 Melanthonis praefatio; fol. A 3 ** — 17'' Catechesis, cum 25 an-
nott. margin. ; fol. I 8 vacat). f) ♦

Cateche- \ sis PveriUs. \ Recognita \ A j Philippo Melanth. (Infra haec, Melanthonis imago circulis
cincta) Wittebergae \ Excvdebat lohannes \ Crato \ Anno M. D. LVII. 10 plagg. litt. A — K sign.,
79 foll. non num., ult. fol. album, 8. nun. (fol. A2 Melanthonis praefatio; fol. A 3 " — K 7 ** Ca-
techcsis, cum 21 annott. margin.) f f )

Cateche- \ sis Pveri- \ lis. \ Recognita \ A \ Philippo Melanth. (Infra haec, Melanthonis imago cir-
culis inclusa)/ Vitebergae \ Excvdebat lohannes \ Crato. \ Auno M. D. LVIII. 10 plagg. litt. A
— K sign., 79 foll. non num. ult. fol. album. 8. min. (fol. A2 Melanthonis praefatio; foI.A3* —
K 7 "^ Catechesis_, cum 20 annott. margin.). fff)

Cateche- \ sis Pverilis. | Recognita. | A \ Philippo Melanthone. (Infra haec, Melanthonis imago cir-
culis inclusa). Budissinae. \ Per lohannem \ Wolrab. \ Anno. M. D. LXI. 1 0 plagg. litt. A — K
sign., 79 foll. non num., ult. fol. album, 8. min. (fol. A2 Melanthonis praefatio; fol. A 3 " — K^*
Catechesis; fol. K 7 •> — 8 '' vacant). f*)

Ex his Editionibus illa, quam Brentius a. 1540 curavit, recusa est in Operwn Melanthonis, quae
Basileae apud loan. Hervagium 1541. in Fol. prodierunt, Tomo III. p. 211 — 258., loannis Brentii praefatione
praeCxa p. 211 sq.; p. 213 — 258. Catechesin cum 10 annotatt. margin. exhibent. Ipsius Melanthonis vero
Editio extrema Witebergensis a. 1558. repetita est in eius Operum Collectione , quam Wittebergae lo. Crato
a. 1562 — 1564. in Fol. excudit, Parte I. p. 1 — 27. cum Melanlhonis praefatione, quae in folii proxime praece-
dentis non num. B ij pagina aversalegitur. Catechesi in margine 122 annotationes appositae sunt. In horum
Operum altera Editione, quam Witebergae haeredes lo. Cratonis a. 1580. in Fol. excudebant, hic liber cum
iisdem annott. margin. in Parte I. p. 1 — 27., praefatio Melanthonis in fol. proxime praecedente non nimi. B ij •>
reperitur. — De hoc libro legatur Strobelii tract. 9>erDlenftc 33?fIand]t{)onS um bte ^atedjetif, in loh. Rud. Gottl. Beyeri
QtOgem. SKagajin fut *43retii<^er (^eipitg 1783 — 96. 12 ^t)e) Tom. IX. fasc. 6., cuius legendi occasio mihi non data est.

Quaedam huius libri Editiones latinae etiam in germanicam linguam translatae sunt. Ex prima Ed.
confecta interpretatio prodiit hisce Editionibus :

$^iUp^3S 5WeIand)tl;on3 Ǥanbt6uc^Ietn, njie man bte finber ju ber gcfc^rifft tmb lere l;a(ten fot. SCBittemfcerg
m. 2). ^ejetiii. 3 plagg. 8.f**)

*) Haec Ed. in Biblioth. regia Dresdensi et senat, Norimb. asservatur.
••) Haec Ed. in Biblioth. senat. Hamburg. et in meis libris est.

***") Haec Ed. olim, Catalogo teste, in Bibliotheca Orphanotrophei Halensis erat. — Fortasse vero annorum numerus 1551. ca-
lami errore scriptus est pro 1561., quo anno Editio infra recensenda prodiit.
t) Hanc Ed. ex Biblioth. acad. Heidelberg. in manibus habeo.
tt) Haec Ed. in Biblioth. regia Dresdensi et in meis libris est.
ttt) Hanc Ed. ex Biblioth. senat. Hamburg. in manibus habeo.
t*) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est.
t**) Haec Ed. recensetur a Feuerlino 1. 1. I. p. 359. nr. 9 et a Panzero in 1. Slnnalen ber dUecn beutf^en Sitt. T.II. p. 296. nr. 2386.

109 III- CATECHESIS PCERIUS. 110

(Iclem Index] 50lttem6erg 1527. 3 plagg. 8.*)

Ex eadem vel ex Ed. anni 1532. aut anni 1536. facta esse videtur haecce:

(Sin buMin fur tiie leijeu «ub finPer. $f)il. a)feIaucl)t^oug ^ani^tbiicljUn, twie man tie finber ju ber gefc^rijft
Sjnt» lere l^alten fol. (Strafburg bci} SKoIffg. Jt5^?pt;el. sine anni indicio. 5 plagg. 8.

Ex Ed. Witeberg. anni 1543. Casp. Bruschenius hanc interpretationem perfecit:

(Satef()ifmuS, ba§ ifi, ein ,KinbfrIeI)r ^i). a)fetant(;oniS, an^ bem Satein inS !Deutfcl? gebrac^t burd^ ®af|)or SSru»
fcl)eu. i?eipsig 1544. 20 plagg. 8.**)

6ated)i§mu6, taS ifi, ein .^inberle^r ^errn ^i). 3)?eIautl)oni8, an^ bem i?atein iuS !Deutfd) gebracijt Dur^ Gaspur
Briischeu Poeten. 0liirnberg ^aug ©iitteumunbt 1544. 8. 20 (?) plagg. ***)

(Idem Index) 9liirnberg, sine anni indicio. 20 plagg. 8. f)

(Idem Index) 9Rurnberg 15G7. 8. ff)

Nota. Ab illa Catechesis puerilis interpretatione german. „$^il. ^tt «^anbtbiicljtein JC." inscripta,
diversae est haecce: a)?anuat ober | .§aubtbiict}liu, 3)arin= | nen Die fiiruembfie «i^aubtarticfel ber | rcarf)afftigen (S^rifttic^en
^ere, in Srage | »uD Qtutreort geftetlet feinb, gemetirt, | iSonbertid) mit einer notigeu Srage »nb | ftarer CCnterric^tung bon
Dcn graben ber | «Si^fc^afft »uD <Sd)tvagerfcl)afft, ] rcelc&e im gres^en »erbo- | ten feinb. ) PliiUp. Melant. \ ©ebruit ^u
grancffurbt | am WaS^n, bel) $eter QBraubcd?, nad) ber ©eburt 6t)rifii | M. D. LV. 3ar. 14% plagg. 8. min. Hic enim
liber, quem ex Biblioth. senat. Hamburg. in nianibus habeo, non Catecheseos puerilis, sed Examinis Ordinando-
rum interpretationem continet^ vide Prolegomena in hoc Examen supra proposita.

Praeter has interpretationes germanieas h. 1. memoranda est haecce expositio huim libri ab Ale-
xandro Alesio scripta:

Epitome I Expositi- | onis Catechismi | D. Philippi Melanthouis \ Relata ad Interro- j gationes et
Re- I sponsiones, \ Vt vere sit id \ quod- dicitur Catechesis: cid addita est \ expositio symboli, et
orationis Domiuicae, \ ut nihil, quod ud iustam formam Ca- \ techismi pertinere uideatur , \ desi-
derari possit. \ Ab Alexandro Alesio, \ S. Theologiae D. \ Psal. CXIX. j Et ne auferas de ore
meo uerbum ueritatis. \ Francoforti \ ad Viadrvm in Officina j loannis Eichorn, \ Anno | M. D. L.
— (In tine:) E.xcvdebat \ lohan. Eichorn Francforti ad \ Viadrum, Anno | M. D. L. 7 plagg.
litt. A — G sign. , prima 4 foll. non num. , seqq. 52 foll. num., 8. min. (fol. A2* — 4^* Alesii
epistola nuncupat. ad Modestinum, Christophorum et Abrahamum Ludovici Fachsii filios ; fol. A 5 * —
G 8 '' Epitome expositionis Catechismi D. Phil. Melanthonis , relata ad interrogationes et respon-
siones, in cuius fiue Clausula addita est ; fol. G 8 "^ vacat). f f f )

Ab hac Melanthonis catechesi distinguendae sunt duae aliae, in quarum titulo item Melanthonis no-
men occurrit:

1. Othonis Brunfelsii Catechesis anno 1529. primum edita, cum hocce titulo:
Catechesis Puerorum, in fide, in literis, et in moribus. Ex Cicerone, Quintiliaiio , Plutarcho, An-
gelo Politiano, Rodolpho Agricola, Erasmo , Philippo Melanch. utque ali.is probatissimis qui-
busque autoribus, Tomis digesta quatuor, per Othoneni Bnmfelsium. Argentorati 1529. 8. Haec
Catechesis lac. Sturnuo, Nic. Kniebsio, et lac. Meyero , Senatoribus, urbis Argentinae Scholarum
praefectis dedicata est. ).-[■*)

(Idem fere Index). Coloniae Anno M. D. XXXII. 8. 10 plagg. (In hac altera Ed. dedica-

tio prioris anuo 1529. scripta repetita est). f**)

*) Haec Ed. et subsequens in Biblioth. senat. Norimb, asservantur. ., •

**) Haec Ed. in eadem Biblioth. senat. invenitur.

••*) Hanc Ed. recenset Riederer in FeuerHni Biblioth. symbol. ab ipso edita I. p. 370.; de plagularum numero addit: „nid^t gar
ein ^tivtiabet^."

t) S:c haec Ed. affertur in Catclogo librorum Melanthonis, qui in Biblioth. senat. Norimb. sunt. Nescio , utrum haec eadem
sit ac proxiiue praecedens, an illius repetitio.

tt) Haec Ed. affertur iu Mart. Lipenii Bibliotheca reali theologica. Tom. I. (Francof. ad M. 1685. Fol.) p. 250.
ttt) Haec Epitome in nieis libris est.

t*) Ilaec Catechesis affertur a von der Hardt 1. I. I. p. 262,
t**) Haec altera Ed. recensetur a Feuerliuo 1. 1. I. p. 386, nr. 42.

m PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. 115

Catechesis puerorum, tn fide, literis et moribus. Ex probatissimis qidbnsque authoribus. Per
Othonem. Bruufelsivm. Francof. apud Christi. Egenolphum. sine anni indicio. 8. 13 plagg. (cum
dedicatione priniae Editionis a. 1529.).*)

In hoc libro, teste Feuerlino, nonnisi Tonius III. et IV. sunt proprie catechetici argumentl.

2. Catechesis ex Corpore doctrinae Philippico a Professoribus Wittembergensibus Crypto-Calvinistis,
inprimis Christophoro Pezelio contexta, quae vulgo Catechismus Crypto-Calmniauus Wittembergensis nun-
cupatur. Haec primum a. 1571. prodiit sic inscripta:

Catechesis e.x Corpore doctrinue Christianae Ecclesiarum Sa.r. et Misn. quae sunt subiectae ditioni
Ducis El. Sax. edita in Acad. Witeberg. et accommodata ad. nsum Scholarum puerilium. Wite-
berfiae 1571. lOYo plagg- «4 <oll. non num., 8.**)

Cateche- j sis \ Continens E.rpli- | cationem simplicem, | et hreuem, Decalogi, Symboli Apostolici, \
Orationis Dominicae, Doctrinae de Poe- | nitentia , et de Sacramentis, con- | textam ex \ Cor-
pore Do- j ctrinae Christianae, \ Qvod amplectontvr ac | tuentur Ecclesiae regionum Saxonicarum
et j Misnicarum, quae sunt snbiectae ditio- | ni Ducis Electoris Saxo- \ niae etc. | Edita in Aca-
demia | Witebergensi. et accommodata ad j vsum Scholarum pu- | erilium. | Com tjratia et pri- '
uiIe(]io. I WJteberfjae. | Anno M. D. LXXI. — (In tine:) Witeberffae \ Excodebat lohan- | ne»
Srhwertel. | 1571. 9 '/^ plagg. litt. A — K (KVj plag.> s^ign. , prinja 8 foll. non num. , seqq. 136
pagg. num., 8. min. (fol. A 1 '' loco privilegii exhibet insignia Electoralia Saxon.: fol. A2* — 8"
Decani, Senioris et Doctorum Theologicae facultatis in Academia Witembergensi epistola ad omnes
pios et doctos viros, gubernantes stiuiia iuventutis in Scholis puerilibus, Witebergae Cal. laji.
1571. scripta; fol. B 1" — K 4 ^' [pag. 1 — 136.| Catechisnuis cum 8 figuris ligno incisis textui
interpositis, iu fine Clausula adiuncta est).***)

Catechesis \ Continens Ex- j plic.ationem. sim- j plicem et hrevem, Decalogi: \ Symboli Apostolici : \
Orationis Dominicae: j Doctrinae de j Poenitentia et de \ Sacramentis: \ Contextam ex scriptis
reuerendi. viri D. Phi- | lippi Melanthonis, et | Corpore Do- j ctrinae Christianae, \ Qvod ample-
ctmitvr ac j tuentur Ecclesiae reyionum Saxonicariun et Mis- \ riicarum, quae sunt subiectae ditioni
Ducis I Electoris Saxoniae etc. j Edita in Academia Wi- \ tebergensi: et accommodata ad usum.\
Scholarum puerilium. \ Et iam denvo recognita \ addita consignatione, in quibus partibus scripto-
rum I D. Philippi extent loca, hacienus ab aliqui- \ bus impugnata in hac Catechcsi. \ Com gra-
tia et privilegio. \ Witeberg'ae M. D. LXXII. — (In fine:) Witebergae j Excvdebat lohan- \ nes
Schwertel. \ 1571. (sic) 9^/^ plagg. litt. A — K(Kyo plag.) sign., prima 8 foll. non num., seqq. 136
pagg. num., 8. min. (fol. A 1 ^* eadem insignia Elector. ac Ed. proxime praecedens continet; fol. A2 *
— 8'' Praefatio eadem ac in illa legitur, scripta Wileb. Cal. lan. 1571.; fol. B 1 ' — K 4 ^* Cate-
chismus cum iisdem 8 figuris, quae in praecedente Ed. inveniuntur, et 19 annotationibus margi-
nalibus.).-j-)

(Idem Index) Witebergae M. D. LXXII. - (In fine:) Witebergae, excudebat lohann Schwer

tel. 1572. 9'4 plagg. 8. ff)

Germanice hic Crypto-Calvinianorum Catechismus bis prodiit sic inscriptus:

.<tur§c »nb tiotbiije Sracjen bnb ^lntroort, fo nekn bem 6ate*tfino be^ ^^rro. ^errn ®oct. ?Wart. ?ut^ert fur
ffeine JlinDer onC fd^lecbte einfclttgc ?eute tnoijen gebraudjt reerben, welcJje anbere langc ^ZluSlegungen nic^t
faffen noc^ be^alten fonnen. aBittenbcrg 1571. 8. ttt)

6&rtft. ^e^elti fur^e i^nD 91otrcent)ige Jragen , fo nefeen Dein (Satecfcigmo ?ut|)eri in ber ^trcfcen ya. Sittemficrg
gebraudjt rceroen, auctj gortu einer gemeinen ibancffagung onb (iJebet^, auS tien (5d)rifften Phil. Mel. aBittem*

*) Hanc Ed. Riederer alteri a Feuerlino recensitae I. 1. adscripsit.
**) Sic, uWsuspicor, niinus accurate haec Ed. recensetur a Feuerlino 1. 1. I. p. 182. nr. 1046, ubi haec adscripsit: „Haec editio
conslat loy. plagulis, et caret numeris pasinarum et foliorum, ut ferme prior videatur Iribus editionibus a D. Balthasare
recensitis in' ®reifs'.B. 2i}o^en--*8ldtfcrn 1743., p. 336 sqq. conf. D. Loescheri Hist. Mot. P. HI. p. 144, ubi etiam Pezelius e
consilio Lanp;ueti iiunc Catecbiamum scripsisse dicitur, consiiia tamen Peuceri addenda sunt e pag. 161."
•*■*) Haec Ed. altera anni 1.571. in Bibliotb. senat. Norimb. et in meis libris est. — Recensetur in loh. Vogtii Catalogo libror.
rar. Ed. 3. (Hamburgi 1747. 8.) p. 182.
t) Hanc Ed. ex Biblioth. acad. Vratislav. in manibus habeo; etiam in Biblioth. senat. Norimb. haec vel subsequens invenitar.
— Recensetur a Feuerliuo I. 1. I. p. 182.
tt) Hanc aUerani anni 1572. Editionem. quae a proxime praecedente eo tantum differre videtur, quod etiam in flne annorum
numerum 1,572. habet, Riederer ad illam a Feuerlino recensitam. 1. i. adscripsit, et Vogtius 1. 1. in recensione sua attulit.
ttt) Haec Ed. recensetur a Voigtio I. l. p. 182. Conf. Gregor. Langemack Historiae Cateihet. T. II. p. 331 sqq. et 373.

113 III. CATECHESIS PIJERILIS. 114

berg , burcf) ^aiig Sufft, 1573. 8. (Post Catechisiuum aute Formulas Precum haec leguntur verha :

(gnt>e ber ^raoftiicf, ben (Stnfettiijen ju gut geftellet a. 1571.).*)

Huius cntechisml crypto-calv. historiam et fata legas apud H utt eru m in Concordlaconcorde cap. II. p.l 38
sqq., Rethmey erum in Hi.stor. Ecc/e.uast. Brunsvic. P. III. p. 373., Leuckfeldium in Histor. HesJmsiana p. 94
sqq. loh. Melch. Krafftium in \nodromo Historiae ver.sionis fjerman. Bihlior. cap. 2 §. 3.p. 15 — 18. et in <§ifi,
tiom Exorcismo p. 402 et alios. — Ad hunc librum spectant haecce scripta: Qlu§fr()rctben t>er t£)eot. «^acuttat ju
^ffiittemkrg tregen be§ ausigegangenen (Satecf)ifmt.; SBittemBeri^ 1571. 2 plagg. 4. (in Biblioth. senat. Norimb.) —
93eric()t eine§ gottfeeU^en l*et)rer§ »on bem SSittemberger 6atect)ifino. 1571. 2 plagg. 4. (in eadem Bibl.) — Index Cin-
glianorum quoruiidam errorum in Catechcsi Witebergensi annotatus a Ministris ecclesiae Hallensis in Saxonia.
1571. 1 '/2 plagg. 4. (in eadem Bibl.) — (S-int^eOige 33efentnt§ tiieter l^odjijetarten t^eotogen unb fiirnemer \^irc&en in etlic^en
iyurftent^.'ber aUen Qtug§6. (Sonf. bon bem neiDen ffiittenb. (Jatectjifmo u. f. vo. 3t)ena Anno M.D.LXXll. 54 plagg. 4._
(in eadem Bibl.).

His memoratis , ad Melanthonis Catechesin redeamus , quam hic ex Editione Witehergensi anni
1558. recudendam curamus , quoniam haec ipsius Melanthonis extrema est. Priusquam vero ad librum ipsum
aggredinmr, Brentii et Melanthon. is praefationes exhibemus, quippe ex quibus et editoris et auctoris de
hoc libro iudicia optime cognoscantur.

1. Brentii praefatio in duabus Editionibus anni 1540. ab eo curatis Catechesi praefixa.

loaunes Brentius Lectori S. D.

Nihil opus esse arbitror, hunc libellum xaTt])^ijaf(iog longa concione commendare. Nam si autoris
tantum nomen indicavero, nihil reliqimm erit, quod apud verae pietatis studiosos commendationi desit. Scri-
psit enim hunc libellum Philippus Melanthon, quo uno verbo duas illas virtutes de hoc libello praedico,
quae ad docendam religionem maxime omnium requiruntur. Altera est, ut quod doces, perspicua methodo do-
ceas. Hac autem virtute Philippus ita valet, ut vix habeas quem ipsi conferas. Altera est, ut quod doces,
pie, et quemadmodum Paulus ait, xaxu t^v dvaloyCav Ttjg nCoiio^g doceas, quod certe hic libellus ita praestat, ut
ad docendam pietatem, nihil niagis pium ; nihil saluti utilius afferri queat. Etsi enim profiteatur titulo suo pue-
rilem tantum doctrinam, attamen ea talis est doctrina, ut ex ipsa fiant vere filii Dei, cives coelestes, et haere-
des regni Christi. Magnae sunt admirationi veterum Philosophorum libri, qui docent civiles virtutes, et polli-
centur ' kpoSiov ad senectutem, ac remedia adversus omnes animi perturbationes, sed quod illi prolixe quidem
pollicentur et conantur, perficere autem revera non possunt, id parvus hic libellus egregie absolvit. Continet
enim summam eius doctrinae, quae non tantum docet civilem hoaestatem, nec affert tantum i^odtov ad senectu-
tem, sed docet veram iustitiam coram Deo, et affert itpoStov per omnia adversa, per mortem ipsam, ad perpe-
tuam vitam et foelicitatem. Adolescentes omniuo non sunt a studio verae philosophiae^ quam Ethnici tradide-
runt, abducendi. Habet enim ea philosophia suam diguitatem, habet suam utilitatem. Sed ut recte et utiliter
philosophentur, primum omnium hac Christiana doctrina imbuendi sunt. Nisi enim haec pietatis fundamenta
probe iacta fuerint^ nullum, quod superstruxeris aedificium constabit. Nec fieri poiest, ut vera Evangelii doctrina,
quae hoc tempore, divino beneficio in ecclesia renovata est, conservetur, nisi pueritia et adolescentia in his
praecipuis religionis nostrae caj)itibus diligentissime erudiantur. Vetus dictum est, convicia cuncta dixeris, cura
ingratum hominem dixeris. Quare, si noluerimus erga Deum ingrati esse, necesse habemus magno studio con-
tendere , ut pueri haec pietatis rudimenta non discant tantum , sed etiam ediscant et semper in ore habeant.
Maiores nostri diligenter curarunt, ut pueri domi recitarent decalogum, symbolum, quod vocant, apostolorum, et
orationem dominicam. Ac non dubito, quin Deus in tam horrendis tenebris, qulbus doctrina religionis hactenus
obruta fuit, hoc domestico Catechismo ecclesiam conservarit. Quid enim, obsecro, in publicis templis doceba-
tur, praeter Missas, Indulgentias, commendationes humanorum meritorum, Invocationes sanctorum, et alias id ge-
nus nugas et impietates? Nec alia erat publica ecclesiae facies, quam quae quondam in Israel regnante cultu

*) Sic haec Ed. affertiir a Feuerlino 1. 1. p. 182. nr. t048. — Non prodiisse Catechismum hunc ^ermanicum, Loeschenis ar-
bitralur in Hist. Motuum P. III. p. 153.

MEI.ANTH. OPKR. VOL. XXIU.

115 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. " 116

Baalitico, Qiiare, qiii servati sunt, quo minus has impietates corde suo afloraverint , hi certe divina clementia,
per domesticum catechismum, qui pueris purus ac simplex initio tradebatur, servati sunt, ut hic catechismus, opti-
mo iure, a vita nostra religio dicendus sit. Et oiiine nunc studium nostrum in hoc solum collocatur, ut homi-
nes per renovatam Evangelii doctrinam revocentur ad eam religionem, quam maiores nostri ab apostolis accepe-
runt, et nobis domi tradlderunt, hoc est, ut, queraadmodum propheta ait, cor filiorum convertatur ad patres
ipsorum. Nec aliud conatur Satan j»er impios Pontifices et tyrannos, qui Evangelion persequuntur, quam ut rursus
hunc catechismum in ecclesia obscuret. Multa quidem alia sunt, quae impii praetexunt persecutioni, ut ingenio-
sus artifex est Satan, ad transfigurandum se in angehim hicis. Sed mihi crede, hoc agunt, ut catechismum, hoc
est, decalogiim, symbolum apostolorum, et orationem dominicam e medio tollant. In decalogo docemur agno-
scere peccatum, et corruptionem nostram. At qui docent merita humana expiare peccatum, et vires humanas im-
plere posse legem Dei , hi gravitatem peccati obscurant. Tollunt igitur decalogum , etiamsi verba ipsa inviolata
relinquant. In Sym.bolo apostolorum crodis in Christum pro te passum et mortuum, propter quem habeas Deum
patrem, placatum, et remittentem peccata. In oratione dominica invocas Deum, patrem, et petis per clementiam
patris in filio exhlbitam debitorum remissionem. At qui docent et urgent, quod persecutores Evangelii faclunt,
Deum remittere peccata, non piopter Christum filium suum, per tidem, sed propter merita nostrorum operum , hi
nec Deum patrem, nec filium eius vere agnoscere docent, ideoque, quantum in ipsis est, abolent, tam symbolum
apostolorum, quam orationem doniinicam. Quare cum defendis eam doctrinam Evangelii, quam DOMINUS hoc
tempore ecclesiae suae clenienter restituit, scito te ad retinendum decalogum, Symbolum apostolorum, et ora-
tionem dominicam, pro vera patiia religione, ac coelesti salute jnignare. Non pudeat autem nos omni, quo pos-
sumus, studio pueros hac catechesi erudire. Plato dicit tov rijg jiruSfiag inifiilrjxTJv esse maximum summorum
in civitate magistratum. Et addit: TtavTcg yaq S>j y)Viov ^ ■nqbnt] ^Xdairj xaXwg oQfifj&ftGa ^ Ttqog dQntjv xtjg av-
Tov (fvGfMg, xvQiojdiT] TiXog inidHvai ro nqogifOQov. Nostrae literae testantur angelos esse custodes puerorum.
Quod si angeli serviunt pueris, quanto magis nos debemus eis cum omni ofrtciorum genere, tum praecipue eru-
ditione pietotis servire. Hoium, inquit, est regnuin coelorum. Pertinet igitur ad ipsos coelestis doctrina, quam
cum hic libellus docte et pie exjdicet, dfKporeQutg jff^atv ab omnibus pietatis studiosis excipiendus , et ad ma-
num semper habendus est. Vale.

2. Melanthonis praefatio lihro suo in Editione Witebergensi a. 1540 — 1543. praefixa et in sequen-
tibus Editt. repetita.

Philippus Melanthon pio Lectori S. D.

Utinam Typographi in deligendis materiis, quas edunt, diligentiores essent, ac non tantum sui
compendii, sed etiam publicae utilitatis rationem haberent, praesertim in edendis scriptis de doctrina Christiana.
Extant aliorum libelli, qui haec elementa ]>ietatis continent, quae initio pueris proponuntur in Catechesi, ut
vuigo vocant. Cihu autem prosit, pueros ad unam, simplicem et similem doctrinae formani adsuefieri, optarem
ex illis libellis eum tantum versari in manibus iuventutis, qui ^st locupletior caeteris. Nunc subinde alii novi
nascuntur, non perinde foeliciter scripti. Hunc vero libellum, qui mei nominis titulo editus est, prorsus nollem
esse publicatum. EKsi enim inter Scholasticos quaedam de liis elementis pietatis fere in hanc sententiam dis-
serui, tamen nec scripsi ipse totum libellum, nec recognovi. Et nuaedam dicta sunt, quae congruunt ad iuven-
tutem, quae in piis Ecclesiis versatur, nou inter adversarios. Ideo optarim Brentium, qui et eruditione excel-
lit et egregia pietate praeditus est, si tamen vidit has pagellas ante editionem, limam adhibuisse, et quaedam
mutasse. Postquam autem editus est sine emendatione, cum abolere totum libellum non possim, duxi recuden-
dum esse, et pauca quaedam dicenda distinctius. Tenue scriptum est, quod si quis putabit utile esse pueritiae,
non prohibeo, quo minus utatur. Sed optarim in hoc geuere aliorum legi uberiores libellos. Bene vale pie
Lector.

CATECHESIS PUERILIS.

Ex Editione Witebergensi anni 1558.

Quid significat Catechesis?

Verbum graecum xaTTjx^M est erudio seu doceo.
Ollm autem erant iii Ecclesia non solum Episcopi
et Pastores, sed etiam xait^x^T^f^h quorum erat pro-
prium munus erudire novitios, priusquam baptisa-
bantur. Unde Catechesis adlmc dicitur^ quaedam
prima institutio, in qua compendio traditur summa
Evangelii. Talis autem docendi ratio erat. Non
solum proponebant xaxrjxriTal doctrinam, sed ab au-
ditoribus reposcebant dictata, quod in docendo uti-
lissimum est. Ita enim exploratis auditoribus ani-
madverti potest, quid quisque intelligat, et errantes
admoneri possunt. Et haec ratio docendi, in qua
dlctata reposcuntur, proprie est xaxTjxfTv, maxime-
que prodesset in Ecclesia manere hanc consuetu-
dinem, explorare rudiores, ut' iudicia de necessariis
rebus formarentur. Prodest et ilhid, unam quan-
dam simpliceni et certam formam doctrinae extare,
et tenere certos loquendi modos, qui nihil habent
ambiguitatis, et sunt cpnsentanei scripturae, sicut
et Pauhis praecipit Timotheo , ut conservet vtvotv-
7tb-)Civ sanae doctrinae, id est, certam formam. Nam
dissimiles et ambigui modi loquendi pariunt multas
(cum ahus aliud intelligit ) dissensiones. Saepe etiam
pariunt errores.

DECALOGUS.

Quid praecipit primmn Praeceptum?

Apte orditur Lex ab agnitione Dei. Nam pri-
mum praeceptum docet esse Deum, et requirere

obedientiam, benefacere obedientibus et punire in-
obedientes. Ac sinml tradit modum, quo Deus vult
apprehendi, et cuhum, quo coli. Docet enim Deum
esse verbo et aliquo ipsius testimonio apprehen-
dendum. Ideo sio ait: Ego sum Deus tuus, qui
eduxi te de terra Aegypti. Quasi dicat: Ecce,
hunc Deum agnosces et coles, qui tibi hoc verbum
proponit, et qui tibi proposuit testimonium de se,
scilicet hoc ipsum opus, quod eduxi populum ex
Aegypto. Ita et nos debemus apprehendere Deum
verbo, quod nobis ^atuin est, et testimonio, scili-
cet, quia exhibitus est nobis Cliristus. Hunc Deum,
qui est Pater Doniini nostri lesu Christi, agnoscere
et colere debeauis. Cultus vero sunt timor et fi-
des, et perfecta dilecfio. Est enim emphasis in
particula^ Deus tuus, id est, curans te. Zelotes,
id est, qui non patitur alteri tribui gloriam Dei,
non patitur alios Deos confingi aut invocari. Visi-
tans iniquitatem etc. hic requirit timorem. Rursus
requirit fidem et dilectionem, cum ait: Faciam mi-
sericordiam. diligentibus nne. Sicut et alibi decla-
ratur lioc praeceptum: Diliges Dominum Deum tu-
um ex toto corde. Item, Dominum Deum tuum ti-
mebis, et illi soli servies. Ita prinmm praeceptum
tradit et modum agnoscendi Dei, et veros cultus.
Suntque veii et primi cultus interiores, timor, fides
et dilectio. Et quia magis intelhgi possunt hi mo-
tus timor et fides, ideo cum quaeritur, quid prae-
cipiat priuium praeceptum, commodissimum est re-
spondere, timorem Dei et fidem. Quomodo autem
fides pariat dilectionem, allas dicetur.

Satisfaciuntne homines huic Praecepto?

Lex Dei requirit perfectam obedientiam, per-
fectum timorem, perfectam fiduciam Dei, perfefctam

8*

119

PHIL. MEL. SCRIPTA D0G3IATICA.

120

dilectionem Dei, iuxta illucl: Ililiges Dominum
Deum tuum ex toto corde. Sed quia natura lio-
minis corrupta est vitio originis, ideo liaeret in
nobis dubitatio, carnalis securitas, concupiscentia,
quae magis amat carnalia, quam Deum. Ideo haec
infirma natura nunquain potest satisfacere Imic le-
gi, et semper accusat nos haec lex. . Nunquam enim
tantum timemus aut diliginuis Deum, quantum opor-
tuit. Imo ne inchoari quidem potest obedientia hu-
ius praecepti, nisi prius audiamus Evangelium de
Christo, et de remissione peccatorur.i.

Quomodo inchoatur haec obedientia?

Ad inchoandam hanc obedientiam, necesse est
addere Evangelium de Christo, et de remissione
peccatorum. Non enim possunt humana corda Deo
credere, non sentiunt se exaudiri, non diligunt
Deum , nisi prius inlelligant Deum esse placatum.
Cum igitur perterrefacti agnitione peccatorum no-
strorum, audiinus nobis donari remissionem pecca-
torum, propter Filium Dei, lesum Cluistum, qui
pro nobis factus est victima. Hac consolatione
eriguntur mentes, et incipinnt credere et confidere
Deo, quod sit nobis propitius. Agnoscunt igitur
ipsius misericordiam , et statuunt nos recipJ, nos
exaudiri. Ideo incipiunt eum dihgere. Ita in his,
qui agunt poeniteiUiam, sunt terrores, timor, lides,
dilectio. Et haec obedientia tantum inchoata est,
placet autem Deo, quia fide propter Christum su-
mus facti filii. Ita legis finis est Christus. Non
enim potest fieri lex, nisi agnito Christo placeat,
quia credimus Christo. In hanc sententiam inquit
Paulus: Lex stabilitur per fidem. Sed de hac in-
choata obedientia infra itemin dicendum erit, nunc
attigi tantum, ut consideretur, quatenus obediant
pii huic legi. Oportet enim pios habere inchoatam
obedientiam in cordibus, nec satis est Imic prae-
cepto nosse, et profiteri ea quae docet Symbolum,
et observare externam disci])Iinam, in cultu huius
Dei, quem praedicat Evangelium. Haec obedientia
est civilis disciplina, qualis esse etiam potest iu
Hypocritis, Sed oportet in corde verum timorem,
veros pavores, et rursus veram fidem et consola-
tionem ejiistere. Et qui sic agnoscunt Deum, ut
apprehendant eum per hoc signum, quod nobis
propositum est, id est, per CHKlSTUiM, etperhoc
verbum nobis datum, hi vere agnoscunt Deum,
quemadmodum monemur in hoc praecepto.

Quae sunt peccata contra primum Prae-

ceptum?

Gradus multi sunt, sed onmes pugnant cum
tiniore aut fide.

j Primus gradus est Epicureorum, videlicet esse

d&iovg, negare quod sit Deus, aut quod sint ei cu-
rae res humanae.

Secundus est Idololatrarum, tribuere creatu-
ris honorem Dei, vidclicet omnipotentiam, invoca-
tionem etc. Sicut Gentes fingebant esse multos
Deos, et nunc Sancti invocantur.

Tertius est ludaeorum, Mahometistarum et
omnium haeretioorum, qui non apprehendunt Deum
iuxta verbumDei propositum, sed fingunt sibi suos
Deos, conlra verbum Dei. Item, confidunt certis
ordinationibus contra ordinationem et mandatum
Dei.

Quartus est Magicorum, qui faciunt pacta cum
Diabolo, credunt Diabolo contra mandatum Dei.
Item confidunt ceitis ordinalionibus contra ordina-
tionein et mandatum Dei.

Quintus est eorum, qui alligant Deum ad cer-
tas statuas humana autoritate positas, aut etiam vim
ipsis statuis tribuunt. Nam Esaias docet, creden-
dum esse, quod in omni loco pariter exaudiat De-
us agentes poenitendam. Item impietas est, alli-
gare Deum humana autoritate ad certas statuas,
aut certa opera, humana autoritate excogitata.

Sextus est Hypocritarum, qui quamvis non sunt
palam uOsot, tamen vivunt in carnali securitate, et
contemnunt iudicium Dei, nec habent verum timo-
rem Dei. Item, magis diligunt opes aut volupta-
tes, aut gloriam, quam Deum. Item, non agno-
scunt, quod Deo debeatur gratitudo et obedientia,
quia sit Creator, et quod fruimur eius beneficiis.

Septimus est desperatio et odium Dei, quem-
admodum Saul desperat, et cum vidit se abiectum,
irascitur Deo, et odit Deum.

Octavus est impia fiducia propriae iustitiae co-
ram Deo, ut Pharisaei illius Luc. 18. Nam Hypo-
critae dupliciter peccant. Non intelligunt iudicium
Dei adversus peccatum. Itaque non vere timent
Deum. Rursus etiam transferunt gloriam, quam
debebant Christo, in propria opera et propriam di-
gnitatem.

Nonus, dubitatio perpetua in animis, an exau-
diamur, an Deus respiciat nos, an Deus velit no-
bis ignoscere. Huic dubitationi repugnant sancti,
et fide se erigunt. Sed in impiis manet dubitatio et
diffidentia, quae et ipsa gignit contemptum et odium
Dei, quia imaginatur Deum aut otiosum esse, aut
iniquum, crudelem, qui tot modis affligat hanc na-
turam infirmam, nec velit eam liberare.

121

III. CATECHESIS PUERILIS.

122

Decinms est inipatieutia. Nam Deus subiecit
Immanam naturam afllictiouibus. Quare Patientia
est obedieutia erga voluntatem Dei.

Econtra, Impatientia est, repugnare voluntati
Dei, et irasci Deo, et crudelitatem aut iuiustitiam
Deo tribuere. Ac diligenter meminerinuis impatien-
tiam esse peccatum contra prinmm praeceptum,
iuxta illud: Irascimini et nolite peccare. Nam haec
admonitio in magnis doloribus prodest, ut disca-
mus dolori et iracundiae repuguare. Etsi autem
erumpunt etiam sanctis interdum hi afFectus, tamen
hi repugnant eis, et subiiciunt se voluntati Dei.

Undecinms, nes^ligere et contemnere verbum
Dei, deficere a vera doctrina, seu metu, ut Petrus \
deficiebat, seu propter scandala, hominum gratiam, j
seu quascunque alias causas.

ra primi praecepti. Et virtutes proj^rie pertinentes
ad primum praeceptum, sunt fides, timor, spes, di-
lectio, gratitudo erga Deum, id est, tota obedien-
tia erga Deum. Et haec opera atque virtutes, sunt
cultus Dei interiores, qui sunt vere splrituales
cultus.

Duodeciuuis, fiducia propriae potentiae et sa-
pientiae, ut Sennabcrib conlidebat sua potentia se
eversurum esse regnum ludaicum, nec curabat au-
xilhuu Dei, nec petebat. Denique generahter pec-
cata sunt contra primum mandatum omnis conteni-
ptus Dei, videlicet deficere a Deo, et eontra nuin-
data Dei facere atque ita praeierre creaturas Deo. i
Quare in onuu peccato sinml iuest violatio primi |
praecepti. Nam omnis inobedientia est contemptus
Dei, seu deficere a Deo.

E regione colligautur bona opera primi prae-
cepti. Credere omnes articulos fidei, nec assentiri
Epicureis, Idololatris, Mahometistis, Haereticis, non
tribuere sanctis honorem Dei, non invocare san-
ctos, non alligare Deum ad certas statuas. Non
facere pacta cum Diabolo, non confidere observa-
tionibus contra ordinationem divinam. Habere ve-
rum timorem Dei^ et veram fiduciam erga Deum,
propter Domimmi nostrum lesum Christum, Dili- j
gere Deum, hoc est, agnoscere, quod Deo debea- j
tur gratitudo et obedientia, quia sit Creator, quia
fruamur beneficiis eius , quia per FiUum suum nos
redemerit etc. Ac propterea non esse faciendum
contra mandatum Dei, propter voluptates, opes,
gloriam aut ulhmi creaturam. Non habere fiduciam
propriae iustitiae^ sed petere misericordiam, et cer-
to credere, quod per misericordiam propter Chri-
stum, Pater sit nobis propitius. Repugnare impa-
tientiae, et agnoscere, quod obedientia in cruce sit
praestanda Deo. Non confidere potentia aut sa-
pientia, sed auxilium Dei in omnibus uegotiis pe-
tere. Nou deficere a verbo Dei propter metum aut
scandala, aut alias ullas causas. Haec sunt opera
primi praecepti. Et in omnibus bonis operibus de-
bet addi hic finis, ut fiant propter Deum, hoc est,
quia cupiamus Deo grati esse et obedire. Ita
omnia bona opera aliorum praeceptorum fiunt ope-

Quae est poena violati primi
praecepti?

Toti Decalogo additae sunt promissiones et
commiuatioues, etsi non repetuutur nominatim in
singuiis praeceptis.

Prinumi igitur sciendum est, aeterna morte pu-
niri violationem Decalogi, sicut Christus iiiquit
Matth. 5. Nisi iustitia vestra abundaverit etc.
Item, Si vis in vitam ingredi^ sei-va mandata.

Secundo accedunt et poenae temporales. Est-
que primo praecepto peculiaris comminatio addita,
punieus in tertiam et quartam generationem etc.
Quod enim dicit vagari poenas per multos^ intelli-
gatur de temporalibus. Itaque magnitudo poena-
rum conmionefaciat nos, ut fugiamus Idololatriam
et impios cuhus, et conemur obedire huic praece-
pto. Et exstant exempla, ubi Deus propter pec-
cata maiorum delevit et ipsos et posteros. Ut
Saul cum tota posteritate deletus est. Propter ido-
lolatriam Salomonis regnum Israel distractum est,
et secuta perpetua discordia duorum reguorum, et
impii cultus in Israel instituti sunt. Ita unum pec-
catum peperit et infinitas calamitates et infinita
peccata. Haec exempla recitantur, ut magnitudi-
nem irae Dei adversus peccata consideremus , et
Deum timeamus. Horrendum est enim poenas va-
gari per nmltos propter unius peccatum. Ita unus
fit reus exitii muhorum.

Sed obiiciet aliquis: Filius non portabit iniqui-
tatem patris, haec couuuinatio minatur filiis pro-
pter maiorum dehcta, ergo est iniusta? Respondeo
ad Maiorem. Maior debet inteUigi de iudicio ma-
gistratus. Is tantum autorem delicti debet punire,
non alios. Sed hac regula nou tenetur Deus. Et
sicut humanus captus nou videt, quantum mali sit
in coutemptu Dei, imo hoc peccatum ducit esse
lionestissinmm. ItaDeus sancit poeuam supra Im-
manum captum, «t ipsius decretum eo est iustum,
quia ipse decrevit. Deinde et hoc addendum est,
poena aeterna non infligitur, nisi propter proprium

123

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

124

peccatum. Sed poenae temporales vagantur per
plures. Sic Ezechiel docet de Evangelio , quod
tradit exceptionem huius sententiae legis. Ezeehiel
enim accommodat sententiam illam ad iudicium spi-
rituale, Filius non portabit iniquitatem patris, vide-
licet si intelligatur de aeteriiis poenis. Haec enim
est propria Evangelii doctrina, quod Deus remittat
peccata agentibus poenitentiam. Item, quod nemo
aeterna poena puniatur, nisi propter pjoprium pec-
catum. Ilem, quod etiam temporales poenas mitiget
Deus propter poenitentiam. Itaque has duas in-
terpretationes hic observemus, videiicet alteram de
poenis temporalibus , alteram de exceptione Evan-
gelica, videlicet comminatio est vera, et manet in
mundo, sed excepti sunt illi, quos eximit Evange-
liuni, scilicet, qui agmit poenitentiain. Impiis vero
hi^ec comminatio non est abolita, Lex Dei est ae-
terna. Quare et haec sententia adversus impios
manet et durat omnibus temporibus. Ideo punit
Deus mundum, erroribus, belHs, dissipationibus re-
rum publicarum, et aliis ingentibus calamitatibus,
praecipue propter peccata contra primam tabidani.

Quae ebt promissio addita primo Prae-

cepto ?

Promissio est in his verbis: Faciens miseri-
cordiam in millia diligentibus me. Ut enim idolo-
latris minatur poenas, ita econtra pro veris culti-
bus promittit ingentia beneficia, sicut pacem, victo-
rias, defensionetn, fertilitatem, foelicitatem in con-
siliis et rebus gerendis. Sed de promissionibus
legalibus liaec quatuor moneri oportet. Primum
quomodo contingat praemia, cum promissiones sint
condltionaics, et legi non satisfiat. Secundum addi
debet doctrina Evangelii de cruce et spiritualibus
praemils. Tertium quo ordine petenda sint prae-
mia corporalia. Quartum quod expectatione prae-
mioruni sit exercenda fides.

DE PRIMO.

Promissiones legis sunt conditionales, dantur
enim praenna pro nostra obedientia. Quanquam
autem re ipsa nemo legi satisfacit, tamen quia
Deus approbat inchoatam obedientiam propter Chri-
stum, ideo etiam praemia dat pro illa obedientia,
sicut clare inquit Christus; Merces vestra copiosa
est in coelis.

DE SECUNDO.

Evangelium interpretatur legem, docet enim de
cruce, videlicet in hac vita pios afiligi, et tamen
post hanc vitam habituros esse praemia. Praeter-
ea in hac vita docet contingere piis praemia spiri-
tuaha, et quaedam corporalia, quia Deus vult etiam
in hac vita conservare Ecclesiam.

Ex lege hoc argumentum sumitur: lustum est,
ut piis dentur praemia, impiis poenae, Pii sunt sub-
iecti cruci , Ergo iniuste aftliguntur. Hic respon-
dendum est ad Slaiorem: Maior est sententia legis,
quam postea Evangelium interpretatur, quod docet
ordinationem Dei esse, ut differantur praecipua
praemia et praecipuae poenae. Praeterea docet ideo
pios in hac vita subiectos esse cruci, quia adhuc
habent reliquias peccaii, quas oportet per morteni
aboleii, tametsi sunt imputatione iusti. Quanquam
igitur sancti in hac vita subiecti sunt cruci, tamen
afficientur praemiis post hanc vitam, Praeterea
nmlta etiam redduntur in liac vita. Et quanquam
lex non satis clare concionatur de spiritualibus
praemiis, tamen ex Evangelio discamus proposita
esse pro bonis operibus praemia spiritualia, quae
etiam in hac vita contingunt, videlicet incrementa
plurimarum virtutum et donorum, sicut Augustinus
inquit: Dilectio meretur augeri dilectionem. Et do-
cet idem parabola de negotiantibus in Evangelio.
Promittit Christus et corporalia praemia, cum in-
quit: Primum quaerite regnum Dei, et caetera adii-
cientur vobis. Item, Accipietis centuplum, sed
cum persecutione. Et Paulus: Pietas habet pro-
missionem praesentis vitae et futurae. Quia enim
Deus in hac vita etiam vult conservare Ecclesiam,
addit etiam corporalia praemia. Huc pertinet hi-
storia Davidis, Ezechiae, et siuiilium Regum, qui
gloriosis victoriis ornati sunt adversus idololatras,
sicut promittit Deus: Glorificantes me glorificabo.

DE TERTIO.

Deus iussit peti et expectari etiam corporalia
praemia. Sed modum, quo daturus est Deu.s, nos
praescribere illi non debemus. Item gradus ser-
vandi sunt, ut gloriam Dei pluris faciamus quam
nostram utilitatem. Quare non debemus a Deo de-
ficere, etiamsi differt, aut non videtur dare prae-
mia. Non enim in totum removenda est mentio
praemiorum, sed grcdus servandi sunt, quia con-
stat maiulatum Dei esse, ut praemia ab ipso peta-
nms.

125

III. CATECHESIS PUERILIS.

126

DE QUARTO.

Etiam corporalia piaeuiia ideo proponiintur, ut
earuni expectatione lides exerceatur. Quare recte
discamus uti his promissionibus. Nam hacc expe-
ctatio praemiorum corporalium lit cultus Dei, cum
fide et suo loco petuutur et expectantur, sicut
Psahnus ait: Invoca me in die tribulationis, et eri-
piam te, et glorificabis me. Ut autem intelligi pos-
sit, quomodo exerceatur fides, prlnmm luunanae
mentis coecitas consideranda est. Adeo enim non
cernit mens humana praesentiam Dei, ut somniet
casu evenire bona et mahi, nec sentiat Deum poe-
nas infligere, aut bona dare. Hac cahgine et his
tenebris oppressae sunt humanae mentes. Ideo
Deus, ut huilc errorem evellat ex animis nostris,
proponit promissiones et comminationes. Et saepe
inquit se dare bona, ut agnoscannis ipsius benefi-
cia esse. Cum andis hanc promissionem: Date et
dabifur vobis, interroga tumn animum, an vere ex-
pectet bona a Deo. Obstrepit enim huniana infirmitas,
et clamitat se nescire, an consiiio Dei certa bona
nobis contingant, sed casu potius sine delectu obiici
videntur bona et mala, piis et impiis. Prinunn igi-
tur fides est cultus Dei, et opus primi praece})ti,
statuere, quod bona et mala contingant consilio
Dei, quod Deus puniat, quod iuvet. Hic primus
fidei gradus est, quem in his promissionibus exer-
cere debemus. Deinde accedant et alii gradus.
Etsi enim dictum est: Date et dabitur vobis, tamen
mens tua reclamat, et di.sputat, Deum non tanti fa-
cere hoc tuum opus , ut propterea aliquid det,
praesertim cum alioqui etiam indignus sis et pec-
cator. Et hae sunt causae, cur tales promissiones
minus moveant phu-imos homines, quia alii cogi- •
tant simpliciter casu evenire bona et mala, alii co- '
gitant Deu u non tanti facere nostra opera, ut red*
dat praemia, ita duplex est impietas. Econtra igi-
tur erudiendus est animus, cum audit hanc pro-
missionem : Date et dabitur vobis, prinmm ut vere
statuat, bona nobis a Deo dari et non contingere
casu. Secundus gradus fidei est proprie Evangeli-
cus. Statuendum est enim, quod haec nostra ob-
edientia non placeat propter propriam dignitatem,
sed placeat in his, qui fide reconciliati sunt pro- '
pter Christum. Quare Deus certo promissionem
suam servaturus est. Haec fides, quae sentit divi-
nitus dari bona, item quae sentit Deo placere no-
strum opus propter Christum, invitat certe, ut de-
mus libentius , et expectat vicissim a Deo bona,
Ita opus nostrum fit quoddam sacramentum, quod
admonet nos divinae promissionis. Quare et tales
promissiones dihgenter inculcandae sunt animis, et
ipsorum operum utilitas intelligenda est^ et in
ipsis operibus fides se exuscitat ac lucet. Quare
etsi petuntur corporalia bona, tamen quia fide De-

us agnoscitur, et haec .suo Joco petuntur, talia
opera surit spirituales «;ultus Dei, sicut docet sen-
tentia Psalmi, supra citata.

Quidam indocti cum non docent petere corpo-
ralia, tollunt magnam partem cultuum Dei, scilicet
invocationem et exercitia fidei in conununl vita.
Imo sciendum est, totam vitam corporalem et
omnia negotia et pericula, debere e.sse occasiones
invocationis et exercendae fidei. Et quanquam vita
corporalibus subiecta est afflictionibus , tamen
ipsam quoque curat et gubernat Deus, ut conservet
Ecclesiam. Ideoque plenae sunt tah*um exemplo-
rum liistoriae Genesis et Regum, quae ob hanc
ipsam causam nobis propositae sunt, ut intelliga-
mus similia pericula guLernari a Deo, et sinuliter
a nobis requiri invocationem, iuxta illud: Commenda
Deo viam tuam, et ipse faclet. Haec in genere de
comminationibus et promissionibus in toto Deca-
logo scire prodest.

DE SECUNDO PRAECEPTO.

Aptissimus ordo est praeceptorum , Primura
enim docet de interiore cullu mentis. Secundum
de significatlone externa, quae fit invocatione et
docendo. Nam hi sunt primi cultus exteriores.
Est autem propter brevitatem negative positum et
prohibet abusus divini nominis. Ergo e regione
quaerendum est, quos bonos usus praecipiat.

Quos bonos usus divini nominis prae-

cipit?

Sex, videlicet, invocationem, gratiarum actio-
nem, glorificationem, confessionem, doctrinam, fidem
Surisiurandi. Invocatio oritur ex fide, quia enim
credimus, quod sit Deus, quod exaudiat, quod ve-
lit salvare, ideo invocandus est.

Discamus igitur hoc loco praeceptum Dei esse,
ut invocemus et exoremus ipsum. Et hunc cultum
inter su^mos esse^ quem soli pii praestant.

Quomodo fit hoc praeceptum?

Non potest fieri sine agnitione Christi, quia in
invocatione obstrepit nobis indignitas nostra, et

127

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

128

conscientia agnoscens peccata sua, non audet spe-
rare et petere bona a Deo. Ideo necesse est sci-
re, quod propter Christuni Pater sit propitius et
ignoscat nobis, quod propter ipsum certo exaudia-
mur, et quod ipse sit pontifex, qui interpellat pro
nobis, et nostras preces oiTert Patri. Haec fides
in Christum in oratione addenda est, ita et hic vi-
demus, legeni non fieri sine Christo.

Gratiarum actio est externa professio, quae
etiam oritur ex primo praecepto. Nam supra prae-
cipitur, ut mens agnoscat Deum esse Creatorem,
Salvatorem, et autorem omnium bonorum, Ac-j)ro-
pterea deberi ei gralitudhiem et obedientiam. Hic
igitur praecipitur externa praedicatio beneficiorum
Dei, ut alios invitenms, ut et ipsi sentiant Deum
esse Creatorem, Salvatorenij, autorem beneficiorum,
et incipiant eum thnere, et illi credere.

Glorificatio est, vitare blaspliemias et scandala,
et referre omnes actiones eo, ut exempla nostra prae-
luceant aliis, invitent eos ad pietatem, ornent glo-
riam Dei, reddant gratiorem et connnendatiorem
doctrinam, sicut praecipit Clnistus : Luceat lux ve-
stra coram liomiuibus.

PECCATA CONTRA SECUNDUM PRAECE-

PTUM.

I. Omittere invocationem Dei, et gratiarum
actionem.

II. Invocare idola et sanctos.

III. Falsam doctrinam spargere aut defendere,
et veram depravare, calumniari, obscurare.

IIII. Impios cultus instituere aut retinere.

V. Non confiteri veram doctrhiam, cuminter-
rogamur.

VI. Non docere Evangelium, ubi postulat vo-
catio.

VII. Non consulere ambigenti Ecclesiae, nec
diiudicare ambiguas controversias , si postulet vo-
catio. Nam lioc est praecipuum Episcoporum offi-
cium, curare, ut diiudicentur ambiguae controver-
siae. Nam dubitatio est liorribilis carnificina con-
scientiarum, et parit desperationem et impietatem.

VIII. Pugnant cum hoc praecepto et blasphe-
miae, maledicta adversus Deum, quae sunt varia,
ut sermones Epicurei, quibus impii et securi su-
perbe derident Deum, et iudicant Evangelium esse
fabulosum. Item maledicta Hypocritarum adversus
verum Deum, et veros cultus Dei, ut impiae voces
Pharaonis et Rabsacis, et Pharisaeorum adversus
Christum et Apostolos. Item maledicta desperan-
tium. Denique omnes serniones, quibus- concutitur
fides in infirmis, et deformatur gloria Dei, sicut
hoc tempore liomines caliidi saepe alienant ani-
mos honjinum ab Evangelio calumnhs artificiose
excogitatis.

IX. Violant secundum praeceptum et periuria,
primum quia utuntur nomine Dei, cum peccent,
praetextu nominis divini conantur tegere peccata.
Secundo, cum Deus ibi tanquam testis invocetur,
periurus laedit gloriam Dei, quia quantum in ipso
est, Deum facit falsum testem. Tertio periurus
clare piofitetur se contenmere iudicium Dei, quia
iurans im])recatur sibi iram Dei, si fallat. Cum
igitur fefellit sciens ac volens, palam contempsit
iudicium Dei. Hunc manifestum contemptum et
Deus punit, et debent leges magistratuum punire.
Cum igitur tam nuilta peccata sint in periurio, con-
suetudo saepe iurandi sine magna causa et gravi
deliberatione valde periculosa est.

X. Violant hoc praeceptum et execrationes,
quia in his invocatur Deus contra suum mandatum,
ut noceat aliis. Hic abusus quam sit fiagitiosus,
clarius perspici potest, si consideretur quam multa
peccata sint in execratione. Prinmm est irreveren-
tia. Nam luuicupare Deum, est invocare Deum.
Est autem Deus serio et magna reverentia invo-
candus. Ita et nomen appellandum est serio et re-
verenter. Plerumque effundit execrationes vanitas
quaedam aut iracundia sine reverentia. Secundo,
Deus non est invocandus, ut noceat illis, quos
praecepit a nobis amari. lam in illis vulgaribus
execrationibus invocatur Deus contra mandatum
suum, ut noceat illis, quibus debenms bona pre-
cari. Prophetae interdum execrantur ac maledi-
cunt, sed tantum blasphemis et obstinatis, qui non
desiimnt persequi veram doctrinam et veros cultus.
In re tanta fit serio imprecatio seu execratio. Et
magnitudo huius exempli admoneat nos, ne trans-
feramus execrationes ad vulgaria negotia, quia in
usu temerario recidunt in caput eius, qui abutitur
nomine Dei.

XI. Violant secundum praeceptum et mores
mali omnium, quorum exempla nocent alns. Item
deformant Evangelium.

129

ni. CATECHESIS PUERILIS.

130

An liceat iurare Christianis?

Respoiideo; Concessuin est Christianis iiisluran-
dum. 1(1 [M-iinum e\en»|»la ostendunt, quia Paulus
aliquoties iurat, ut 2, Corinth. 1. Ego testem l)e-
um invoco adversus aniinam meam etc. Et Hebr.
6. Omnis controversiae finis est iusiurandum. Et
Lex inquit: In noinine Dei tui iurabis. Cuin igitur
Lex docet iurare et extant exempla, constat, quod
liceat dare iusiurandum. Sed hic obiicitur dictuin
Christi JMatth. 5. Ego autem dico vobis, non iu-
rate omnino etc. Respondeo simplicis.siine: Ne-
cesse est to qrjTiv m JNIatthaeo non ita acerbe in-
telligi, ut tollat et dissipet iudicia et Respublicas,
quia Evangelitim manifeste approbat in aliis locis
politias et iudicia, Quare tota illa concio Christi
loquitur de privata cuiasque mundicie, non loqui-
tur de politiis et negotiis vocationum. Improbat
igitur iuramenta, quae sine vocatione dantur, et
sine mandato magistratus. Interim non prohibet
iuramento uti, quod defert magistratus, aut quo uti
cogit vocatio, ut Paulus iurabat propter vocatio-
nem. Imo ex aliis scripturae locis et exemplis di-
scauius iuramentum inaxiov^ aut quod tit vocante
vocatione, licitum esse. Evangelium enim non abo-
let polltias et iudicia Est autem iuramentum vin-
culum iudiciorum et politiarum. Sicut ad Hebraeos
clare dicitur: Omnis controversiae finis est iusiu-
randum. Ergo Evangelium etiam talia iuramenta
concedit. Quare iuramenta delata a iudicc, vel fa-
cta propter vocationem, sunt concessa, et sunt
cultus Dei^ iuxta illa verba legis: In nomine Dei
iurabis. Econtra, sine causa iurare, est abusio
nominis Dei, quia nomen Dei invocatur sine reve-
rentia. Hunc abusum Christus vult tollere, ideo
addit, quod amplias est, a malo est, id est, ab ir- |
reverentia, videlicet, cum iuratur sine causa, sine \
vocatione, sine mandato. AHi respondent, Chri- |
stimi non prohibere simpliciter iuramenta, sed iu-
ramenta facta non per nomon Dei, quia honos Dei
non est transferendus ad creaturas. Nani in iura-
mento tribuilur Deo, qu<Kl sit iudex et inspector
cordium. Tribuitur etiain potentia puniendi. Haec
non sunt tribuenda creaturis.

Quae CvSt comminatio addita huic prae-

cepto?

Expressa comminatio est, scilicet, Qm vaije
usurpaverit nomen Dei, hunc non habebit Deus in-

llEL\JITH.OPKK VOL. XXiri.

sontem, propter hoc dictum: Deus conservat in hoc
mundo poenain periurii. Estqiie haec vox testimo-
nium, quod Deus periuros puniat multis inagnis ca-
lamitatil)us, etiain cuin magistratus non puniunt eos.
Ideo oinnes historiae pleiiae sunt exeinph)rum, quae
testantur tristes exitus fuisse illorum, (pii iusiuran-
dum aut foedera violaverunt. Et sunt iiiHnitae sen-
tentiae scriptorum de poena periurii, ut apud Ti-
bullum:

Ak miser et si f/itis priino perinria caelat,
Sera tameit tacitis poena venit pedibus.

Huiusmodi sententiae sunt acceptaa a patribus
et comprobatae experientia. Denique sunt vox De-
calogi. Cum igitur huic secundo praecepto annexa
sit comminatio, sciamus semper in iurainento con-
tineri duas res. Altera est, quod Deus citatur te-
stis. Altera est, quod iurans imprecatur sibi poe-
nam. Ideoque invocat Deum, ut puniat fdllentem.
Haec eniin est sententia ciiiuslibet iurisiurandi: In-
voco Deum ac peto, ut, si fallo, vere me puniat.
Et hac ipsa forma olim concipiebantur inaoai in
foederibus. Est igitur duplex peccatum in periurio,
scilicet quod Dei gloria laeditur, cum citatur tan-
{piaiii falsas testi.s, et quod periarus contemiiit De-
um, nec putat fore ultoiem. Hanc horrendam Ini-
pietatem sciamus non fore impuiutam, et iuraturi
toto pectore metuamus illam imprecationem, et
sciamus haud dubio ratam fore, propter hoc testi-
monium secundi praeceptl Quare niagna religione
serventur iuramenta. Praeterea scienduiti est De-
um hic minari poenas, non solum periuris, sed etiam
blasphemis, sicut exempla testantur publicas blas-
phemias, ut Rabsacis et similium, manifestis poe-
nis statim punitas esse. Sic et Cherinthum bal-
neae oppresserunt, cuin ibi contumeliosos sermones
diceret in Christum. Ut autem comminatio propo-
sita est blasphemis et periuris, ita econtra intelli-
gatur promissio proposita iis, qui ornant gloriam
Dei, sicut In libro Regum dicitur: Gloiificantes me
glorificabo. Quare liaud dubio iuvai pios, qui blas-
phemias prohibent, qui pios cultus defendunt, et
tollunt impios cultus. Item, qui periuria puniunt,
Item, qui reverentor servant lusirirandum. Quare
et Hesiodus dixit: dvSQog 6' ivo^xov yavfi^ (j.n6ni,(}dev
dfit£va)v.

Debentne Magistratus punire periuiia?

Pertinet ad officium magistratuum punire per-
iuria. Et ratio in proinptu est. IMagistratus debet
tueri omnia vincula societatis et iudiciorum, lura-

131

PHIL. ]VIEL. SCRIPTA DOGMATICA.

132

mentum est praecipiuim vinculum politici status,
Ergo eius autoritas maxime defendi debet per Ma-
gistratus. Quare omnium gentium leges constitue-
runt supplicia in periuros. Et Lex XII. Tabula-
rum laude dignissima est, quae falsum testem de
saxo Tai-peio deiici iubebat. Porro haec ratio de
Magistratu sumitur tantum a corporali necessitate,
ideo alia ratio, quae sumitur a gloria Dei, addenda
est. Nam Magistratus non tantum est defensor
corporis, sed etiam gloriae Dei, quod ad externam
disciplinam attinet. Tenendum est igitur hoc Argu-
mentum: Magistratus est custos totius legis, quod
ad externam disciplinam attinet, sicut Paulus in-
quit: Lex est posita iniustis, prophanis etc. Ergo
debet punire delicta externa adversus omnia prae-
cepta. Puniat igitur et periuria et alias contume-
lias externas nominis divini, videlicet, Epicureos ser-
mones, atroces execrationes, et tollat idololatrias
et cultus, quos intelligit esse impios. Item puniat
haereticos serentes falsa et impia dogmata, post-
quam res a piis et doctis rite iudicata est. Hae
poenae omnes sunt officia huius praecepti, et ha-
bent exemplum in lege, Levit. 24. Qui blasphema-
veiit nomen Domini. morte morietur.

Aii illicita iuramenta sint servanda?

IUicita iuramenta intelligi debentj in quibus
promittitnr aliquid, quod est peccatum, aut sine pec-
cato praestari non potest. Ut si quis promitteret
sciens se facturum iniustam caedem. Talia iura-
menta non sunt servanda. Prinmm autem peccat
iurans de re illicita, quia Deus non vult autoritate
sui nominis fieri quod prohibuit. Deinde maius
peccatum est ])raestare talla iuramenta, sicut Hero-
dps simulavit se coactum iureiurando, interficere lo-
hannem. Hinc facile est iudicium de votis Mona-
chonim. Irrita sunt vota, in quibus haerent impiae
opiniones, quae laedunt gloriam Christi, et transfe-
runt beneficium Christi in opera ab hominibus ex-
cogitata, videlicet, cum fingunt Monasticas ceremo-
nias esse cultus Dei, qui mereantur remissionem
peccatorum etc.

DE TERTIO PRAECEPTO.

Quid praecipit tertium praeceptum?

Observatlonem Sabbati, hoc est, conservatio-
uem ceremonianiuj , quae sunt divinitus traditae.

Sabbatum enim institutum fuit causa docendi. Ideo
Lex diserte inquit: Sanctificabis diem Sabbati, id
est, in res sanctas collocabis, videlicet, ad cele-
brandas publicas ceremonias, et audiendum verbum
Dei. Haec sunt veia opera Sabbati. Item, iam
diligenter considera ordinem praeceptorum primae
Tabulae. Primum praeceptum concionatur de cul-
tibus interioribus, de timore, fide et dilectione Dei.
Secundum de externa testatione, scilicet, invocatio-
ne. Tertium de ceremoniis et usu ceremoniarum,
scilicet, quod conservandae sint propter ministe-
rium verbi. Oportet enim existere aliquas ceiemo-
nias, quae sunt notae et testimonium verbi Dei.
Non poterat magis concinnus ordo excogitari.

Estne abrogatum praeceptum de
Sabbato ?

Respondeo : Genus quod in hoc praecepto con-
tinetur, non est abrogatum, quae quidem est principa-
lis sententia huius praecepti, et continet causam
finalem uistitutae speciei, Species vero est abroga-
ta, hoc est, seniper Deus requirit conservationem
ceremoniarum , sicut eas praecipit. Prodest autera
aliquos esse certos dies desthiatos ceremoniis, et
ministerio verbi.

Hoc genus est immutabile, et est principaiis
sententia huius praecepti. Sed species, videHcet,
ut septimus dies obsei^vetur, abrogata est, quia
Christiani sunt liberi a ceremonlis Mosaicis. Inte-
rim tanien genus, quod in hoc praeceptore quiritur,
est morale. Ac propterea quod ad hoc genus at-
tinet, Christiani tenentur hoc praecepto, quiaDeus
praecepit onmibus hominibus, ut suum officium sin-
guli conferant ad conservationem publici ministerii.
Ita quidam erudite dicunt: Tertium praeceptum,
quod ad genus attinet, est morale et perpetuum,
sed quod ad speciem attinet, id est, septimi diei
observationem, est ceremoniale. Et de hac cere-
monia iudicandum est, sicut de caeteris cerenioniis
ludaicis. Ergo peccant, qui contumaciter negligunt
politicum ministerium et ceremonias divinitus insti-
tutas. Primum, quia nolunt uti beneficioDei, quia
Deus ibi nos erudiri et exerceri vult. Deiude,
quia officium suum non conferunt ad conservatio-
nem publici ministerii. Postremo, quia exemplo
suo alios abducunt a ceremoniis, et minuunt earum
reverentiam. Haec peccata non sunt extenuenda,
Ideo docendi sunt homines de observatione huius
praecepti. Sed quoniam Kvangelium non alligat
nos ad diem certum, piae conscientiae erudiendae

133

111. CATECHESIS PUEKILIS.

134

sunt, ut sciant non esse peccatum sine contemptu
et extra casum scandali aliquando noji interesse
publicis ceremoniis. ludaei enim habuerunt prae-
eeptum divinum de die et de opere. Nos habemus
praeceptum divinum de opere, sed non ha*
bemus praeceptum de die certo. Contemptus est
autem, si quis nunquam aut raro intersit. Nam is
aut contemptu doctrinae aut allquo doctrinae odio
abest. Scandali casus varii sunt, sed praecipuus
est, si quis suo exemplo noceat aliis.

PECCATA CONTRA HOC PRAECEPTUM.

I. Conteuiuere ministerium EvangeUi. Nun-
quam aut raro audire EvangeUum.

' 11. Non uti Sacramentis.

III. Contumelia afficere Sacramenta, eaque
vel oniuino ex Ecclesia tollere, vel conferre ad im-
pios abusus, ad quaestum aut impietatem. Sicut
Missae ad quaestum turpem et impietatem coUatae
fuerunt.

IIII. Abolere ministerium verbi, aut in docen-
do neghgentem esse, etc.

V. Instituere impias ceremonias, quae obscu-
rant veram doctrinam, et officiunt vero ministerio.

VI. Dies festos conferre in convivia etludos,
non ad piam meditationem. Sicut enim publicas
ceremonias, et Evangelium festo die publice audire
debenms, ita praestandum est, ut sobrii et apti si-
mus ad piam meditationem.

VII. Abducere alios exemplo a publicis cere-
moniis, et praebere occasionem, ut levius de eis
sentiant.

VIII. Opei-as, quae impediunt ministerium ver-
bi, et ceremoniarum , die festo contumaciter exer-
cere.

IX. Abolere ministerium verbi, vel quia mi-
nistri indigne tractentur, vel quia eripiatur victus
ministris.

X. Abolere studia utilia ad conservationem
ministerii.

Opera huius Praecepti.

1. Ministerium verbi Dei, et Sacramenta, tan-
quani summa dona Dei magnifacere, conferre stur

dium ad ea intelligenda, ornanda et conservanda.
Invitare exemplo alios, ut rectius et lionorificentius
de ministerio publico sentiant.

II. luxta vocationem praestare diligentiam in
docendo etc. et conservare doctrinae puritatem.

III. Publicas conciones frequenter audire, pie
uti Sacramentis.

IIII. Retinere veros usus ceremoniarum . nec
contaminare eas impiis opinionibus, aut conferre ad
quaestum.

V. Dies festos conferre ad publici ministerii cele-
brationem. Item in piam meditationem, et exempla,
quae invitent alios ad pietatem. Itaque Christus
non violavit sabbatum curandis aegrotis, quia illa
opera non impediebant ministerium. Imo erant te-
stimonia, quibus ornabatur et confirmabatur Evan-
gelium. Fuerunt itaque propria et vera Sabbati
opera.

VI. Tueri ministros Evangelii, Item studia
quae prosunt ad conservationem ministerii.

Haec sunt vera opera huius piaecepti, quorum
magnitudinem pios intelligere convenit.

Violaruntne Maccabaei Sabbatuin pu-

gnando?

Cum Christus inquit: Magis volo misericor-
diam, quam sacrificium, docet officia dilectionis su-
periora esse ceremoniis. Ergo in casu, ubi non
simul poterant servari otium Sabbati, et necessaria
defensio populi, magistratus recte fecit, quod pu-
gnavit, praesertim cum defenderet non solum cor-
pora civium, sed ipsum ministerium. Est autem
defensio ministerii opus Sabbati. Proinde neces-
saria officia dilectionis anteferenda snnt ceremo-
niis, sed ita, ne cereinonia penitus aboleatur, Et
officium illud dispensationem, non abrogationem
legis habeat, et ceremonia alio tempore conserve-
tur. Ita homines occupati rebus administrandis ne-
cessaria officia dilectionis anteferant ceremoniis.
Magistratus cum propter ceremonias in aliquo ne-
cessario casu negligit officium, peccat. Et tamen
ipse quoque alio tempore ceremoniam conservet.
Haec diiudicatio iam facilior est nobis, postquam
ex Evangelio scimus aliquam concedi libertatem de
die. Excusat Christps discipulos, cum vellerent
spicas, quia faciebant opus dllectionis, et tamen
tale, quo non impediebatur ministerium verbi. Ta-
lia officia, quae non sunt maii exempli diebus fe-

135

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

136

stis, non snnt reprehendenda, modo ut ministerio
publico suuni honorem tribuamus.

ALIA QUAESTIO.

Quid sentlendum est de ordinationibus
Ecclesiastieis ?

Begula tenenda est, quae extat apud Esai-
am, et a Christo repc(ita est : Nullum opus es-
se cuhum Dei, quod Deus non praecipit suo
verbo. Nam ne eiremus de \ohintate Dei, et
d^ veris cuhibuSj Deus tantum illos cuhus ap-
piobat, quos ipse suo verbo instituit. Sicut Chri-
stus inquit: Frustra cohmt me mandatis hominum.
Ac statim horrenda cahgo oflunditur hominum ani-
mis, cum obstrepit opinio ex consihrs humanis
posse iudicari de voluntate Dei, et institui cuUus.
Hoc initium fuit in mundo idolorum. llic error
depelht mentes a vera consolatione, t|uia abducit
eas a verbo Dei, et a vera doctrina fidei. Intelli-
gunt autem inipii cuhum Dei opus, quod meretur
coiHhMiationem peccatorum, et aha praemia divini-
tus, Sed vera definilio est, cultum Dei esse opus !
mandatum a Deo ct Deo placens, cuius finis est
proximus, ut Deus per id opus honore adficiatur.

Teneatur ergo regula, Ceremonias institutas
ab hominibus non esse cultus Dei, nec mereri con-
donationem peccatorum, nec aha praemia.

Porro ut constat fugienda esse idola, ita tales
traditiones abiiciendae sunt, quae proponuntur cum
hac superstitione, quod sint necessariae, aut quod
ritus ilh sint cuhus, aut placent Deum, aut mere-
antur praemia, ut messis ubertatem, victoriam, de-
pulsionem nsorborum, aut similia. Constat enim ita
crevisse idola, dum animi ignari doctrinae de fide,
confugienfes ad ceremonias, quaesiverunt auxiruim
in variis peri(!uhs. Ideo ahus testatus se petere
bonas tempestates, invocavit lovem tonantem. Ah-
us testatus se petere victoriam, invocavit Martem
belhitorem. Deinde positae sunt statuae, additi cer-
ti rituSj per quos putabant Deum placari. Sic ini-
tio crevit idolomania, quam postea imhatus est or-
his in invocalione sanctonnu, et ahis superstitiosis
traditionibus, Monaslica, ieiuniis, missarum ap])h-
catione. De liis superstitionibus omnibus servanda
est reguhi ; Fugite idoh)latriam. Caeteium sunt
ahqui uliles ritus, quorum finis est pohticus, vide-
licet, quia efficjunt ordinem seu iviatiui' in hac
conumuii vita. Est enim intellectus ordinis homini

proprius, et actiones humanae in hac varietate ae-
tatum et negotiorum, postulant discrimina quaedani
temporum, locorum, et exercitiorum, ut in scliohs
distinctae sunt classes, sunt gradus lectionum. Ita
ut sciat populus, quando conveniendum sit ad au-
diendas conciones, et ad usum Sacramentorum, ah-
qui dies nominatim his rebus destinati sunt. Hic
ordo potest sine superstitione servari. Et quia
servit ministerio Evangehi, non est violandus. Et
qui violant, ita ut vel propter odium Evangehi ab-
sint a concionibus, vel ahos abducant suo exemplo,
graviter peccant. Nec iuventuti concedenda est li-
centia negligendi pubhcas ceremonias. Nam con-
suetudo illa adfert prophanitatem Ethnicam. Ideo
disciphnae causa sunt cogendi, ut intersint pubhcis
ceremoniis, et audiant conciones, ut his primis
exercitiis adsuefiant ad reverentiaui verae religionis,
et ad discendum Evangehum.

De Obligatione.

Vulgares libelli recitant tria opera Sabbati,
Interesse ceremoniis pubhcis, precationem et obla-
tionem. Cum enim conveniebat Ecclesia, singuii
oiferebant ahquod numus. Ex hac collatione pri-
mum ahqua pars ministris dabatur. Eehqua distri-
buebatur pauperibus. Ilunc morem fuisse et histo-
riae et veteres Canones et muha vestigia testantur.
Inde enim et appellationes quaedam factae viden-
tur, ut Missa, quod Hebraeis significat tributum
seu collationem. Et dyanr/ significat eleemosynas
et hoc nomine inteidum pro ipsa Synaxi abusi sunt,
quia ibi eleemosynae distribuebantur. Manavit au-
tem exemphun a pupulo Israel. Nam sacrificaturi
afferebant victimam, et partem dabant sacerdotibus.
Ideoquescriptum est: Non apparebis vacuus corani
me. Kecte igitur numeratur oblatio inter opera
Sabbati, sed collationis finis immediatus et pro-
prius sit prinumi, ut ministros iuvemus, deiude, ut
pauperibus opitulenmr. Talis obhitio hoc fine facta
phjcet Deo. llic autem complecti debenuis omnia
officia erga ministrcs. Exigua quaedam significatio
est reveientiae erga ministerium vulgaris consue-
tudo oflerendi, sed tamen haec quoque laudanda
est ob eam causam, quia exemplum admonet, quod
ministris debeamus gratiam et mercedem. Sciamus
autem deberi eis omni tempore afia maioia officia.
Caeterum superstitiosa o|»inio in obktionibus im-
probanda est, quahs fuit Etlinicorum et muhorum
nostris temporibus, qua ingentia donaria attnlerunt
in templa non hoc fine, ut ministros iuvarent aut
paupeies, sed quia sentiebant Deo placere hoc
ipsum opus, tanquam cuhnm et Itonorem pecuha-
rem, et mereri se graliam hoc opere, sicut hac

137

III. CATECHESIS PUERILIS

138

iinpia opinione etiam ludaei cumiilabant sacrificia.
Quaie repreliendit Psal. 49. Iias superslitiosas obla-
tiones.

DE AELEGORIA SABBATI.

Propria et siniplex sententia praecepti est, quam
recitavinms de conservando ministerio et ceremo-
niis. Sed alia quaedam allegoria Sabbati traditur.
Quia enim IMosaiciritus abrogati sunt, quidam quae-
runt signiticationem, et aiunt Sabbatum esse voca-
tionem, cum videlicet pafinuir Deum agentem in
nobis, ideo Sabbatum intelligunt de patientia. Non
improbo hanc allegoriam, sed longius accersita est,
et non debet obscurare alteram sententiam de con-
servatione ministerii, quae quidem longe praestan-
tius opus est, quam patientia. Deinde lex non tan-
tum iubet quiescere, sed iubet vacuum diem san-
ctificare, hoc est, praecipit opera certa necessaria
ad iHustrandam et propagandam gloriam Dei. Cae-
terum illud verum est, quod sanctum signiticat al-
legorice statum Wlnm iiistauratae naturae post re-
surrectionem, in quo non solum cessabunt labores
corporis, sed etiam calann'tates et peccata, non eri-
mus occupati civilibus officiis, corpora non edent
aut bibent, erimus liberi a peccatis, et a morte,
talis quies ei'it illa nova vita. Sed non tantum
erit quies, sed accedet sanctificatio, quao est prae-
cipua pars Sabbafi, quia in illa quiete fruemur no-
titia Dei, et glorificabimus Deum. Haec est alle-
goria vera Sabbati, sicut docet Epistola ad Hebrae-
os.^ Et Esaias inquit: Erit sabbatum perpetuum.
Quia vero sabbatum illud inchoatur per Evange-
lium, ideo etiam allegoria sabbati transfertur ad
tempus revelati Evangelii, in his etiam inchoatum
est sabbatum, in quibus inchoata est illa nova et
aeterna vita. Nec inutilis est collatio considerare,
quofl Sabbati opus adumbret vitam aeternam. Mo-
riet enim in vita aeterna non solum quiefem futu-
ram esse, sed talem quietem, in qua homines no-
titia Dei fruentur, et Deum glorificabunt. Sed ut
AUegoria ad futuram viJam pertinet, ita memineri-
mus in hac vita, opus esse hoc externo sabbato,
videlicet miuisteiio verbi Dei et ceremoniarum. Id
nunc iiUelligendum est et praestandum omni cura,
ut obediamus, et illa summa beneficia Dei scilicet
nnnisterium vei bi et ceremonias inteiligamus, vene-
remur et conservemus.

DE QUARTO PRAECEPTO.

Quid praecipit quartum Praeceptum?
Praecipit ut propter Deum obediamus parenti-

bus, magistratibus, doctoribus et caeteris, qaibus
parentes suam vicem connniserunt. Prinmm autern
ordinem considera. Prior tabula tradidit opera,
quibus cum Deo proprie agimus et quae sunt in-
stituta_^ ad spargendam et propagandam notitiam
Dei. Secunda tabula continet officia, quae serviunt
proximo, et huic societati hominum necessaria sunt,
in qua oportet existere gubernatores. Ideo primum
sancitur lex de obedientia. Oportet et vitam, con-
iugia, res defendi, esse contractus et iudicia. Ideo
addunlur caetera praecepta: N»n occides, Non
moechaberis, etc.

Suntne opera secundae tabulae cultus

Dei?

Duplex obedientia est omnium sequentium le-
gum, impia et pia. Impia est, cum homines sine
timore Dei, sine agnitione Christi et vera fide prae-
stant externa officia, quae leges imperiorum ho-
nestae flagitant, ut obtemperent legibus civitatum
suarum. Plato, Aristoteles, JMarcellus, Cicero aut
j similes. Haec obedientia, etsi disciplinae necessa-
ria est, tamen nondum est inchoatio praecepti di-
vinij nec est cultus Dei.

Alia est pia obedientia politica, seu exterior
seu interior, cum videlicet intelligunt pii, se divina
voce subiectos esse parentibus etlegitimis magistra-
tibus ac doctoribus. Itaque addunt timorem Dei,
obtemperant propter Deum, et agnoscunt Filium
Dei Salvatorem, et fide statuunt propter Filium
Dei placere inchoatam obedientiam. Dictum est
auteni supra, onniia praecepla ad primum esse re-
ferenda. Sfc fiunt opera politica cultus Dei, cum
accedunt timor Dei, et agnitio Filii Dei Salvatoris
nostri, et fides, Cunique referuntur politica officia
ad gloriam Dei, hoc est, ut Deo obediamus, et his
officiis eius gloriam orneuius, ac notitiam propage-
nius aut conservemus.

Haec regula fit illustrior propositis exemplis.
Scipio et David gerunt res similes, uterque defen-
dit suam Rempublicam ingenti virtute, et clarissi-
mis victoriis. Porro Scipio nort habet liunc finem
propositum, ut doctrina de Deo propagetur aut con-
servetur, non refert suas victorias ad illustraiulam
gloriam Dei. Sed David ideo suscipit certamina
et labores, ut defensa patria conservetur vera do-
ctrina de Dco, ac propagetur. Ita singulorum offi-
cia in tota vitae societate intueantur Deum. Quia
hanc ipsam ob causam ad societatem conditi su-
mus, ut alii alios de Deo, et de rebus boin's doce-
ant. Ideoque Deus tam variis vinculis et officiis

139

PHIL. JMEL. SCRIPTA DOGMATHJA.

140

Ijomiiies iviter se copulavit, ut illa ipsa officia sint
exercitia confessioiiis, et monstrent, quid de Deo
sentianms. Huc pertinet dictum Christi: Luceat
lux vestra coram Iiominibus, ut gloriticetur Pater
coelestis. Proponit finem, ad quem referri omnes
actiones debent, videlicet, ut innotescat ac cele-
bretur Deus. Et cum inquit: Luceat lux vestra,
vult in ipsis faetis conspici confessionem et sen-
tentiam nostram de Deo. Ideo dimicat iMachabaeus,
ut testetur se approbare doctrinam de Deo tradi-
tam populo Israel. Ideo Paulus perfert aerumnas
et supplicium, ut testetur se approbare Evangelium
de Filio Dei. Sic omnino nostra officia in socie-
tate civili sint directa ad confessionem. Ostendant,
quid sentiant Principes in imperando , Senator in
dando consilio, Populus in obtemperando , singuli
in contrfihendo. Voluit Deus muUiplices esse actio-
nes vitae, ut esscnt occasiones exercejuli timoris
Dei, fidei et confessionis. Haec est causa vera
varietatis a(ttionum humanarum, quae quidem fiunt
cultus Dei, si sunt divinituf» praeceptae, ac regun-
tur verbo Dei, et accedunt timor Dei, et agnitio
Filii Dei ac fides, et referuntur ad gloriam Dei, ut
dictum est. Monachi vituperant officia politica,
eisque detraxerunt honestissimum titulum ac veram
laudem, videlicet cultus Dei. Et hoc praeconium
transtulerunt ad cerenionias, aut monasticas super-
stitiones. Hunc errorem saepe reprehendunt Pro-
phetae, ut Oseas : Misericordiam volo, non sacrifi-
cium. Item Esaias: ludicate viduae etc. Sed con-
tenti simus Christi testinionio, qui honontice ornat
secundam tabulam, inquicns Matth. 22. Secundum
autem SIMILE HUIC, Dilige proxinmm sicut te
ipsum. Consideranda est enim Emphasis in verbo
Simile. Haud dubie taxabat opinionem Hypocrita-
rum, qui se efferebant propter ceremonias, et levius
sentiebant de civilibus officiis, qualis arrogantia
nunc quoque in Monachis est, et caeteris, qui magno
pretio Missas vendunt. At Christus monstrat veros
cultus. Omnes fatebantur primum praeceptum con-
cionari de cultibus Dei, Hic addit Christus, simile
esse praeceptum tle dilectione proximi. Ergo Deus
non minus vult coli officiis secundae tabulae quam
primae. Haec vox Christi exuscitet nos, ut maiore
studio haec civilia officia praestemus, quia inquit.
Hoc mandatum simile est alteri, docet flagitari
haec officia, et placere Deo non minus, quam ea,
quae docet prima tabula. Sed intueii debent , ac
referri ad eius gloriam, ut dictum est.

Quae sunt parentum, magistratuum et
aliorum gubernatorum officia?

Mirum videri potest, cur nominatim expresse-

rit officium subditorum, cum videatur prius fuisse
dicendum de officio gubernatoris. Sed causa haec
est, quia officium gubernatoris expressum est in
ipsis praeceptis reliquis prioribus et sequentibus,
parentes et magistratus vuh esse custodes harum
legum, et iuxta has leges regere eos, quibus prae-
suntj curent eos doceri de Deo, et assuefieri ad
veram invocationejn Dei et ceremonias divinitus
traditas, ali et coherceri, ne polluantur caedibus,
libidinibus, furiis, mendaciis. Hanc esse summam
officii parentum et magistratuum facile potest intel-
iigi. Itaque cum lex ipsa esset vox gubernatoris,
non fuit opus addere, quid sit faciendum magistra-
tui. Ac semper tenenda est haec eruditissima de-
finitio, quae extat apud Aristotelem: Magistratus
est custos legis. Ita dicimus parentes esse custo-
des legis in oeconomica disciplina, magistratus
publici sunt custodes legis in publica civitatis gu-
bernatione, quam tueri oportet suppliciis corporum.
Etsi autem Decalogus breves habet sententias, ta-
men sciendinn est, ingentem molem negotiorum et
operum comprehendi. Paulus etiam breviter officia
parentum complexus est, inquiens: Educate filios
in doctrina et castigatione Domini. Tria beneficia
coniungit, ut alant, ut erudiant, ut castigent, iuxta
doctrinam coelestem.

De cura alendi etiam praecipiunt humanae le-
ges , et puniunt crudelitatem parentum , qui velut
corvi deserunt parvos natos, eosque non alunt.
Sed quia homines nascunlur, ut notitia de Deo pro-
pagetur et celebretur, ideo non satis est natorum
corpora fovere, sed etiam addenda est doctrina,
praecipue tradita a Deo, sicut hic inquit Paulus.
Et alibi ait scriptura: Narrate ea filiis vestris. Cu-
rent parentes tradi liberis praecipue doctrinam coe-
lestem de Deo, de lege Dei, de Evangelio ac be-
neficiis donatis generi humano propter Filium Dei,
lesum Christum, Servatorem nostrum, de venturo
iudicio, de vita aeterna. Deinde etiam tradantali-
quam artem vitae utilem. literas aut aliam.

Sicut in alio loco hortatur Paulus, ut pii di-
scant artes honestas, ut possit eorum esse ususin
gubernatione Reipublicae et aliis honestis negotiis
huius comnmnis vitae adTitum ultimo: Mav&avnco-
Gav 6i xal oi ^fiiTiQov xaXcov tQycov TiQoiGiaG^ai elg rdg
dvayxaiug /Qiiag^ Iva firj watv axaQnot,. Discant nostri
honestis officiis praeesse ad necessarios usus, ne
sint inutiles, id est, discant literas, religionis do-
ctrinam, iura, medicinam, aut alias artes laude
dignas, exerceant se jn militia, ut servire Eccle-
siae et Reipublicae possint. Non vult Paulus
Cliristianos se abdere in specus, et esse inutilia
terrae onera, ut Monachi olim suo otio consule-
bant et suae tranquillitati, sed vult nos suscipere

141

III. CATECHESIS PUERILIS.

142

labores et pericula ad cummunem societatem homi-
num iuvandam, quam Deus instituit. In his occu-
pationibus luceant fides, confessio, obedientia erga
Deum, et vera benevolentia erga caetei*os homines.
Quomodo potuisset innotescere ac propagari coe-
lestis doctrina, nisi Prophetae, Apostoli et caetera
lumina Ecclesiae, gessissent magistratus, adiuvis-
.sent cives, devhixi sent sibi honestos homines piis
ofBciisV Ideo iubet disci artes, quaruin usus vitae
fommuni necessarius est. Ex his satis intelHgi pot-
est, quarum artium doctrinam parentes iiberis tra-
dere debeant.

Pertinet eadem cura et ad magistratus. Intuean-
lurhi quoqueDecalogum, curent proponi civibus ve-
ram doctrinam de religione. Recte constituant Ec-
clesias et scholas. Puniant Epicuraeos, idolorum
cultores, defensores impiorum dogmatum, periuros,
deditos magicis praestigiis. Pacem, pudicitiam, fa-
cultates defendant, iudicia exerceant, ut caetera
praecepta docent: Non occides, Non moechaberis,
Non furtum facies, Non dices falsum testimonium.
Et finis sit pacis, non ut perfrui voluptatibus ho-
mines possint, sed ut doceri Eoclesiae, Dei notitia
in terris conservari, disciplina retineri et regi mo-
res possint. Hic est finis, propter quem pax ex-
petenda est, non ut in otio voluptates quaeramus.

Quare et Paulus ad Timotheum de hoc fine con-
cionatur, cum iubet precari pro Magistratibus , ut
tranquillam et quietam vitam agaraus, in omni pie-
tate et honestate. Curent igitur Magistratus de-
pelli latrocinia, retineant pacem, Ad quos tines?
ut conservetur pietas et honestas, id est, ut doceri
Ecclesiae, institui iuventus, et mores regi possint.

Nam haec domestica gubernatio cum satis per
se sit negotiosa, habet opus pace. Tu^mltus et
trepidationes publicae impediunt discentes, non pos-
sunt convenire homines certis temporibus. Non
possunt magistratus leges de disciplina condere, iu-
dicia exercere, quaerere idoneos gubernatores,
dare stipendia, inspicere operas, publicos reditus et
uedificia tueri, nisi sit tranquillitas. Ideo Deus re-
stituit aliquando pacem imperiis, ut interea rursus
instaurari Ecclesiae, scholae, disciplina, studia, le-
ges possint. Haec qui putat sine magnis et variis
laboribus mediocriter posse pertici, v^^lde errat.
Ideo opus est domestica pace, qua tamen quia ho-
mines plerumque abutuntur, ut est natura hominum
prona ad voluptates, et facile abiicit timorem Dei,
praesertim cum poenae non sunt in conspectu, ideo
Deus punit im})ietateni hominum frequentioribus et
atrocioribus beili;* ac seditionibus. Haec breviter de
officiis magistratuum admonuisse satis sit^ quorum
summam ita facillime compreliendemus animo, si
Decalogum intuebimur, et cogitabinms magistratum
huius divinae tabulae custodeni esse.

Cui' textiis inqnit: Honora patrem et
matreni?

Honos duo complectitur, Interiorem reveren-
tiam, et externam obedientiam.

Sunt autem obiecta duplicia, personae, ut pa-
rentes, magistratus, doctoies. Alterum obiectum
est, ipse ordo politlcus divinilus institutus, qui
conservante Deo legem suam, retinet socleta-
tem civilem. Est eniin ordo ille, ipsa legis di-
vinae in externa disciplina conservatio. Ac se-
cundum obiectum prius aspiciatur. Non dubium
est, ordinationi ac legi Dei honorem deberi. Ut
autem hae gratissimae vices temporum, diei et no-
ctis, aestatis ac hyemis, et leges motuam coelestium
vere simt ordinatae a Deo, sic vere Deus est autor
totius societatis humanae, devinxit homines inter
se, coniugio, procreatione et educatione liberorum,
mutuis contractibus et officiis, hnperii>, addidit le-
gis notitiam, tanquam munimentum huius societatis.
Nec tamen aut constitui, aut durare imperia pos-
sent, nec exequi legem Dei liomines sine divina
ope possent. Ideo Deus excitat et adiuvat guber-
natores, et suam legem ipse exequitur, gubernat et
I armat manus magistratuum in puniendis iniustis cae-
I dibus, flagitiosis libidinibus, furtis, ut conservari
j societas possit. Cumque hanc ipsi magistratus dis-
sipant, videlicet, cum tyranni monstrosis tibidinibus
se poUuunt, rapiunt alionim coniiiges au^ liberos,
exercent iniustam crudetitatem, defendunt mani-
festam idololatriam , mutat Deus ipse imperia, ac
excitat vicinos reges aut populos, qui tyrannos pu-
niant, et lege- ad honestam disciplinam restituant.
Ita excussis imperio Chaldaeis et Assyriis, summa
potentia ad Cyrum translata est, qui puniVit tyran-
nos, defendit Ecclesiam restituit leges, iudicia, di-
sciptinam. Deleto Antonio Deus tradidit habenas
imperii Augusto. Deus evexit Constaiitinum op-
pressis tyrannis Diocletiano, Maximiano, Maxentio.
In hanc sententiam ait Daniel: Deus constituit et
transfert regna.

Cumque has ordinationes sine personis consi-
deramus, videticet hominum consociationem, con-
iugium, civiles coetus, imperia, iudicia, leges, di-
sciptinam, magis apparent et ordinis pulchritudo et
utititas. Ac videmus in hoc ipso ordine lucere sa-
pientiam Dei, et mirificam bonitatem seu beneficen-
tiam erga nos. Delectant oculos vulgi spectacula.
Quod potest autem cogitari pulchrius spectaculum
, hoc ordine, si animo secernamus vitia, quae diabo-
lus ac hominum improbitas et infirmitas admi-
scent? Quam est honesta societas mariti_, uxoris,
tiberorum, cum inter se amant, iuvant, certant of-
ficiis, invocant una voce Deum, curant propagari

143

PHIL. iMEL. SCRIPTA DOGMATICA.

144

et conservari Dei notitiam et veros cultiis? Qiiid
est civitatis fornia iucundius, in qua rccte consti-
tutae siint Ecclesiae, magistratus tuentur discipli-
nani, cives obtemperant, sunt concordes, habent
suos coetus verae religionis et iudiciomm causa,
habent congressus honestissimos in templis, in cu-
ria, in scholis, colunt studia literarum, quaerunt
victum honestis artibus, quibus vita opus habet, j
cultura agrorum, mercatura, opificiis, aediticant, I
muniunt urbes adversus latrocinia. Et civium
omniuin vohmtates spectant ad huiic tinem, ut in
hac societate recte colatur Deus, et Deo obedia-
tur, propter hanc causam defendunt patriam conununi
animo et consilio. Quod spectaculum iucundius
hoc ordine cogitari potestV

Sed incurrunt in oculos vitia et confusiones
oeconomiarum et politiarum, contumacia iiberorum
adversus parentes, coniugum discordiae. Et in im-
periis tjraniiides superiorum, negoliatorum fraudes,
libidines jtrincipunj et vulgi, doctorum dissensio-
nes, magistratuum negligentia, et alia muha incom-
moda. Qualia monstra interdum regnantj ut Nero,
Sardanapalus et similes.

Hac tetra specie delbrmatur ordinatio Dei, ne
vere conspiciaiur, nec putetur haec societas civiUs, \
Dei nmiuis esse. Sed existimentur Iiomines sine 1
Dei consilio concurrisse, ut se defenderent contra
bestias aut latrocinia, ut muhi prophani arbitran- |
tur, imperia casu oriri, ruere, transferri ab aliis
gcntibus ad alias.

Hic docenda est iuvcntus, .ut discernat ordi-
nem, leges, contractus, iudicia, a vitiis deformanti-
bus societatem, Nam vitia a Diabolo et humana
infirmitate oriuntur, ut haec dictamonent: Diabolus
est mendax et homicida. Item , Deus non est autor
dxuiuaiaGiag, id est, dissipationis imperiomm Item,
Qui facit peccatum, ex Diabolo est.

Primus igitur honos est, de quo liic praecipi-
tur, agnoscere res ipsas, videlicet, coniugium, oe-
conomias ac politias a Dea institutas esse, et eius
auxilio conservari, ac lucere in his ordinationibus
Dei praesentiam, sapientiam, bonitatem et amorem
erga nos. Et agnoscentes haec beneficia gratias
agere Deo autori debemus, eumque orare, ut con-
servet, et depellat Diabolum, qui dissipare hanc
harmoniam conatur. Ad hunc gradum honoris per-
tinet et praedicatio seu celebratio harum rerum,
ut iuventus discat eas a Deo ortas esse, et assue-
fiat, ut piis precibus a Deo petat horum nnnie-
ruin conservationem. Est et grati animi, libenter
obedire propter Deum, cavere mala exempla et
scandala, quibus bonae ordinationes dissipantur, et
leges obruuntur, denique officiis res tam utiles

tueri. Hactenus breviter dictum est de priore ob-
iecto.

Alterum obiectum honoris, personae sunt, pa-
rentes, doctores, et qui imjicria tenent. Horum est
dissimilitudo ingens. Sed regulain hanc sequi
omnes debebant: Parentes et caeteri gubernatores
sint viva lex, id est, custodes ,Legis divinae. Quis
autem non intelligit eas personas amandas aut ho-
nore afficiendas esse, per quas Deus impertit tanta
beneficia, religionem veram, leges, iudicia, pacem,
generi humano?

Tales fuerunt gubernatores, Moises, losue, Sa-
muel, David, Salomon, losaphat, Ezechias, losias,
CyruSj Constantinus, Theodosius. Est igitur alter
honos, qui personas intuetur, agnoscere hoc quo-
que Dei nmnus esse, babere parentes, qui officium
suum faciunt, bonos doctores, salutares principes.
Nairi ordinatio ipsa seu leges sine custode seu exe-
cutore, sunt infirmae, ut dicit graecus versus: 7fr;^u-
Qov 6 yofxag ^ ^r uQ/^ovja t/r]. Valida res lex est,
cuin principem habet. Ad hunc gradum honoris
pertinent haec officia, gratiarum actio pro talibus
personis, precatio pro eis, obedientia, reverentia
personae debita, veritas, seu candor et aequitas in
legibus et actionibus earum iudicandis, condonatio
aliquarum imbecillitatum.

II. De gratiarum actione et precatione man-
datum extat 1. Tim. 2. Certum est enim, sapientes,
iustos et foelices gubernatores singularia Dei dona
esse, ut Salomon gravissime dicit, Ut oculus vi-
deat, et auris audiat, Deus facit utrumque. Oculus
significat gubernatorem , auris po^)ulum audientem,
ut ergo haec sint in officio, id est, ut magistratus
sit vigilan» et inteiitus, et ut prospiciat communi
utilitati, etut adsit autoritas, quae moveat caeleros,
ut adsentiantur bene monenti, et obtemperent vo-
lentes, haeo haud dubie Dei opera sunt. Quare si
qua regio civitas aut Ecclesia habet medio(;res gu-
bernatores, agat Deo gratins, pro tanto munere, et
sedulo oret, ut Deus regat ac adiuvet eos, quia
profecto vera est sententia lohannis: Non potest
sibi liomo quicquam sumere, nisi datum ei. sit €le
coelo. NuUa gubernatio foelix est, nisi Deo iu-
vante, Quare David inquit: Benedictus Deus: qui
docet manus meas ad praelium. Item: Qui dat sa-
lutem liegibus. Et Salomon inquit: Qui potest re-
gere tantam multitudinem populi? Da ergo mihi
cor saplens.

III. De obedientia praeceptum extat Rom. 13,
Neccsse est obedire uKigistratibus, non solum pro-
pter iram, id est, non solum propter leguin poe-
nas, sed etiam propter conscientiara. Hanc sen-

145

m. CATECHESIS PUEKILIS.

146

tenliam ineminisse necesse est, quia liic est verus
nervusj qui politias continet et coagmentat. Ideo
enim magna pars hominum, id est, omnes sani
obtemperant iiistis legibus, et mediocribus guber-
natoribuf^, quia intelligunt se Deo hanc obedientiam
debere, et ex hac Pauli voce discunt pollui con-
scientiam contumacia, hoc est, fieri menlem ream
Deo, excuti ex gratia Dei, mereri iram Dei et ae-
ternas poenas. Tenenda est igiiur regula certis-
sima tradita hoc loco voce Apostoli. Peccatum
mortale est, id est, quod meretur iram Dei et ae-
ternas poenas, contumaciter rei^ugnare iustis legi-
bus politicis, et mediocribus gubernatoribus. Sed
de iniustis postea dicetur.

IIII. De reverentia personae debita. Dixi
primum in bona gubernatione Dei praesentiam et
munera agnoscenda esse, et constituendam obedlen-
tiam, hac conslituta, si persona etiam divinitus gu-
bernatur, hanc ipsam quoque amemus, nobis ante-
feramus, et nos ei subiiciamus et praedicenms
d(ma Dei, quibus ornata est, sicut venerantur He-
tei Abraham, ac inquiunt: Audi nos Domii»e, prin-
ceps Dei es apud nos. Et muher Thecuitis dicit
ad David: Tu autem Domine mi rex sapiens es,
sfcut habet sapientiam angelus Dei. Discant au-
tem hic pii veram reverentiam in animo sitam di-
scernere a fucosis ofHciis adulatorum, gradus etiam
observent, ut tribuamus debita munera, non aliena
et Dei propria, sicut Ethnici suos reges Deos nun-
cuparuut, et in tempHs eorum statuas horribili fu-
rore coluerunt et invocarunt: Amet miles Davidem,
et vera animi reverentia illum sibi anteferat, sed
sciat hominem esse Deo subiectum, ministrum di-
vini muneris, ornatum a Deo, daturum etiam poe-
nas, si suo munere abutatur, et hac soUicitudine
eius infirmitatem deploret, ac petat, ut a Deo adiu-
vetur. Ac tot millibus annorum vix unus et alter
fuerunt. Davidis similes, ut Moises, Samuel. Cae-
teri onmes etiam laudati principes quantum habue-
runt et habent infirmitatum^ quarum consideratio in
bonis civibus non impedit reverentiam, sed accen-
dit sollicitudinem, ut pater pius et amans libero-
rum, si quem videt in filio morbum, non ideo mi-
nus amat, sed miseralio auget benevolentiam, et
excitat sollicitudinem de eius salute. Sinml autem
admonet patrem humanae infirmitatis, et docet ai-
scernendam esse hanc miseram et fragilem naturam
ab aeterna, et petendum esse auxiliuut ab aeterna,
videlicet a Deo, qui ideo voluntatem suam nobis
patefecit, quia vult agnosci, invocari, servare in-
vocantes etc.

V. De veritate seu candore et aequitate in
iudicandis magistratuum actionibus generale manda-
tum divinum teneatur: Non dica^ ,;^)^lsuiij. testjiaio-

MELANTH. OPEE. VOL. XXIII.

nium. Item Levit. 19. Non sis calumniator in po-
pulo. Et Proverb. 12. Abominatio coram Deo la-
bia mendacia. Etsi autem in universum mendaeia
et calumnias Deus prohibet, tamen quia calumniae,
quibus deformantur magistratus etleges, magisornari
solent praetextu aliquo, prodest in doctrina de hono-
re debito impeiiis, nonn'natim de his calumniis mo-
nere adolescentiam, eamque diligenter ac serio hor-
tari, ut se assuefaciat, ne cito, ne inexploratis fon-
tibus negotiorun» iudicet de factis magistratuum,
aut de legibus. Senieias calumniatur Davidem, ac
vocat eum virum sanguinum, quasi ipse suo con-
silio regnum Sauli eripuerit, aut insidiatus sit vi-
tae Saulis et eius posterorum. Haec convioia apud
impio^ cum quadam specie plausibiliter dicebantur,
cum tamen reipsa falsissima essent. Talia saepe
accidunt bonis gubernatoribus. Saepe audimus
querelas de iudiciis, de foro, imo et de ipsis foren-
sibus legibus, etsi autem in tanta hominnm infirmi-
tate aliquid accidit vitii, tamen videndum est, ne
res bonas iniustus damnemus propter abusus ali-
quos, qui accidunt: Amenms veritatem et cando-
rem in iudicandis rebus, nec pronuntiemus inexplo-
ratis causis et fontibus negotiorum.

VI. De condonatione aliquarum imbecilHtatum
admonet nos exemplum filiorum Noe, Cham male-
dicitur, quod irridet patrem, qui casu nudatus fue-
rat. Et multa sunt praecepta de hac virtute, quae
non quidem probat ulla vitia, sed quosdam medio-
cres morbos in superioribus, et in caeteris quaedam
honesta animi moderatione tradat. Ingens enim est
humanorum animorum imbecillitas. Si maritus con-
iugem, si pater liberos, si amicus amicum mox ab-
iecturus esset, cum levis aliqua ofiensio incidit,
quantum mali accideret ? Vult igitur Deus gradus
teneri, quae oftensiones dissimulandae sint, et quae
condonandae conmmni tranquillitati et saluti, quae
econtra non sunt negligendae. Si princeps non
est tyrannus, id est, si studet recte facere, et ple-
rumque recte facit, eliarr.si intordum errore aliquo
peccat, ut hallucinabatur David, cum Sibae men-
tienti attribueret Domini possessiones, aut habet
aliquos leves morbos, haec dissimulanda et aequi-
tate quadam tolleranda sunt. De hoc genere prae-
cipit Petius, inquiens: Obedite Dominis, non so-
lum bonis et aequis, sed etiam morosis et duriori-
bus. Dixi de honore, qui tribuendus e^t bonis et
mediocribus gubernatoribus. Sed quid sentiendum
est de tyrannis? Respondeo: Haec tria discerni
debent^ res, persona, et vitia a diabolo rei admixta.
Res est politicus ordo, qui est opus Dei, ut saepe
dictum est. Hunc amabat Paulus, etiamsi Nero-
nem vere, et ex animo oderat et execrabatur, quem
norat horribiliter agitari a Diabolo, detestabatur
etiam rei vltia, id .^st, aliquas iniustas leges, et ii^-

10

147

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

148

iniustas expilationes. Deinde et haec regula te-
nenda est: Cum tyranni praecipiiint, ut cives fa-
ciant contra aliquod mandatuni Dei, anteferendum
est mandatum Dei, et non obteniperandum impio
edicto tyranni, ut in Actis Apostoli docent: Opor-
tet Deo magis obedire quam hominibus. Ita Da-
niel, et eins socii in Babylone, etsi in politicis of-
ficiis excellenti studio obediebant regi, tamen cum
edictum proponeret de adoranda statua, magno ani-
mo palam testati sunt, se non obtemperatui os
esse.

Ita nunc, cum mandant PontiHces, Reges aut
Principes, ne populus audiat puram Evangelii do-
etrinam, ne pius sacerdos ducat uxorem, et ne
omittantur iujpia spectacula Missarum, et invocatio
mortuorum etc. His edictis nequaquam obtempe-
randum est, sed pii sciant idola fugienda esse, sci-
ani et confessione vera et gravi testimonium fidei
edendum esse. Et quia singuli ac privati non de-
fenduntur adversus tyrannos per superiores ordi-
nes, qui partcm tenent gubernationis, consolatur
nos Deus, et ostendit saevitiam illam ferendam
esse piis, singulis et privatis, et testatur se vicis-
sim sanctos ornaturum esse gloria, et puniturum
esse Tyraanos. Ideo scriptum est: Pretiosa mors
sanctorum. Et Psalm. 71. Prefiosus sanguis eo-
rum coram eo. Et Matth. 5. Beati qui persecu-
tionem patiuntur propter iustitiam etc. Non igitur
moverunt seditiones Baptista, Christus, Apostoli,
sed inlurias tulerunt et vindictam Deo commise-
runt.

Nec tamen ideo summi ordines concedere Ca-
ligulae, Neroni et similibus tyrannis licentiam
omnium scelerum debebant. Sed quia pars sunt
consilii publici et gubernationis, ad ofticium eorum
pertinet, removere tales furias a gubernatione, et
in onmi officio pios defendere, sicut lonathas Da-
videm texit, et nnlites honestiores, in cohorte Sau-
lis nolebant interficere Sacerdotes, et Abdias exce-
pit hospitio et pavit Prophetas, quibus lesabel ne-
cem minata erat. Et recte Traianus luiperator di-
xit, cum designaret praefectum praetorio, eique de
more ensem pul^lice traderet: Hoc ense, si iuste
imperabo, pio me utaris, Sed si iniusfe impeiabo,
contra me utaris. (rradus sunt in imperiis Dei con-
silio constituti, ut plures conferant consilia et ope-
ras, non ad contutnelias Dei stabiliendas, uon ad
polUiendam rerum naturam iniustis caedibus, et fla-
gitiosis libidinibus, sed ad ornandam gloriam Dei,
et ad disciplinam tuendam, et ut gradu aliquo ab-
errante, caeteri gradus tainen excubent pro com-
muni salute, et frenum iniiciant iinmaniter grassanti.
Micheae septimo Deus testatur se irasci conspira-
tioni malorum gubeinatorum, et ininatur eis com-
mnne exitium. Princeps postulat, et iudex in red-

I dendo est, id est, principes et iudices inter se col-
I ludunt, et mutuas operas tradunt. Haec ne fiant,
grassantem Tyrannum iudices, id est, socii guber-
nationis coliercere debent. Debent honorem et
ipsi Magistratus pohtico ordini, ne existiment se
ad illud fastigium evectos esse, tantum ut habeant
licentiam omnium cupiditatum, sed ut ipsi suo loco
serviant polirico ordiui, tanquam divino operi seu
divinae legi, et hunc ordinem veris officiis tueantur.
Nam et ab ipsis Deus reposcet rationem administrati
muneris, ut apud Ezechielem capite 34. dicitur:
Ecce ego ipse super pastores, et requiram gregem
meum de manu eoium, et cessare eos faciam, ut
ultra non pascant gregem meum, nec pascant am-
phus pastores semet ipsos. Et Esai. iO. Vae con-
dentibus leges iniquas, et iniusta scribentibus, id
est^ iniustas sententias ferentibus, aut iniusta man-
dantibus, ut opprimant in iudicio pauperes etc.
Quid facietis in die visitationis et venturae calami-
tatis ?

Quid complectitur obedientia debita Ma-

gistratui ?

Obedientia complectitur benevolentiam animi,
omnia officia legitima, operas militiae, et similes
necessarias connnuni defensioni societatis humanae,
et tributa seu collalionem pro modo facultatum.
Oritur autem vera benevolenfia ex illis ipsis fonti-
bus, qui honorem seu reverentiam pariunt, quia
scis politicum ordinem esse Dei opus, ac lucere in
eo Dei sapientiam et bonitatem erga genus huma-
num, vides et magnitudinem utilitalis. Quid est
eniin dulcius et pulchrius societate civili, et prae-
sertim l)onestis et moderatis imperiis, quae oinant
religionem, iuvant studia virtutis, sunt praesidio iu-
stis, reprinmnt et puniunt petulanliam, libidines, in-
iurias? Deinde qui.i personam boni aut mediocris
magistratus vides esse custodem tanti muneris, vi-
des et sapientia et virtute praeditum esse, existunt
in omnium sanoruin hominum mentibus vera reve-
rentia et verus ainor erga rem, id est, ordinem po-
liticum, et personam custodem tanti muneris. Ut
igitur in liberis erga parentes sit GioQyrj et vera ar-
dens dilectio, sic in populo sit vera benevolentia
erga imperia et magistratus.

Legitima officia sunt omnia honesta opera le-
gibus mandata, ut cum prohibet magistratus caedes,
iniurias, libellos famosos, provocationes, monoma-
chias, gestationem armorum, vagas libidines, ob-
scoenas saltationes, helluationes etc. Offendunt
Deum contumaces in his rebus dupliciter^ et quia

149

III. CATECHESIS PIJERILIS.

150

Dei mandata violant, et quia turbant politicum ordi-
nem. Operae militiae inteliigantur hae, quas in causis
honestis cives suscipiunt, delecti a suis dominis ad
conmiunem defensionem in acie, in obsidionibus, in
excubiis, et omnibus laboribus huius generis, voco et
militiam, forensem administrationem, imo et has no-
strasscholasticas operas, quae omnessuntdirectae ad
conservationein honestae societatis, discipllnae et
religionis. Et quidem lohannes Apostolus gravis-
sime nos monet, singula membra Christi caeteris
niembris defensionem debere, etiamsi vita nostra
in discrimen adducenda sit, 1. lohan. 3. In hoc
agnoscimus dilectionem, quod ille pro nobis ani-
mam suam posuit, et nos debenms pro fratribus
animas ponere. Quare Christiani defensionem Chri-
stianis contra Turcas et Tyrannos debent, quate-
nus possunt, et accedunt duces et mediocres exer-
citus, fiiag yccQ /fiQiig dadevi^g fiaxv ■> inquit Euripi-
des.

Tributa voco ordinarias pensiones, et extra
ordinarias ordinationes, si tamen probabilis ratio
sit cur petantur. Nam cum cives vitam impendere
Reipublicae cum opus est, debeant, iustum est eos
etiam ad communem defensionem pecunias conferre.
Sed ut peccant principes, cum in bellis iniustis ob-
iiciunt cives trucidandos hostibus, itapeccant, cum
sine probabilibus causis supra usitatas et ordinarias
pensiones cives novis et immoderatis collationibus
onerant. Sciant gubernatores se quoque subiectos
esse legi divinae, Non furtum facias. Distinctae
sunt res principum et civium. Et munita est pro-
prietas divina lege, quare singuli a rebus aliorum
abstinere debent, ut infra dicetur. Ideo et Baptista
dixit: Non plus quam constitutum est vobis, exi-
gite. Item: Contenti estote stipendiis vestris. Sit
igitur modus aliquis horum onerum. Ita pingitur
princeps in Daniele, ut Arbor, sub qua multi fru-
ctus legunt et pascuntur. Praebeant umbram civi-
bus, id est, sint praesidio iustis, et pabulum con-
cedant, defendant et corpora et res eorum. O ma-
gnam duritiem eorum, qui non afticiuntur his po-
puli miseriis, cum vident propter iumioderatas ex-
pilationes tenuiores cives cum parvis liberis fame
conlabescere, cum vident alios mediocres ita coro-
pilari, ut nec studia, nec Ecclesias fovere possint.
His rebus adfici pias mentes summorum et infirmo-
rum iustum est, quare summi sciant non iniustis et
iumioderatis expilationibus onerandos esse cives,
sciant facultates pauperum non profusioni aut ra-
pacitati potentum servire, sed publicae necessitati.
Rursus et cives in causa probabili sint officiosi er-
ga dominos, sed modo facultatum, sicut iubet Chri-
stus date eleemosynas, ix twv ivovzeov ^ id est, pro
facultatibus, ex eo quod habemus ac dare possu-
mus.

DE PROMISSIONE ADDITA QUARTO
PRAECEPTO.

Universae legi additae sunt promissiones prae-
miorum, quae reddentur obedientibus, et commina-
tiones poenarum, quibus adficientur contumaces.
Quid enim esset lex sine praemils et poenis? Pas-
sim autem hae promissiones et comminationes re-
petitae sunt, sed ut sint in conspectu, aliquae con-
iungantur, ut hic primo et secundo praecepto, et
quarto expresse additae sunt, tum promissiones, tum
comminationes, quas sciamus non esse inanes vo-
ces , sed vera Dei oracula, quibus respondent
eventus. Nam etsi Ecclesia est subiecta cruci, et
causae magnae sunt huius mirardi consilii Dei, ta-
men in gubernatione politica Deus est custos di-
sciplinae, ac atrocia scelera sine ulla dubitatione
corporalibus poenis punit, ut videmus homicidas,
etiam cum latuerunt, ac evasisse iudicia putantur,
tamen mirabiliter ad supplicium retrahi. Haec ma-
nifesta experientia fateri coegit Ethnicos saniores,
Deo curae esse hominum facta, displicere Deo in-
iustam crudelitatem, et puniri eam divinitus. Idem
iudicatum est de periurio, et de incestis libidinibus,
et de his, qui parentes contumeliis adfecerunt, ac
hodie usitato proverbio dicitur, Tragico genere
mortis moriturum esse, qui parentes contumelia ad-
ficit. Ipsi etiam meminerimus multa exempia,

Ut igitur supra monui, promissiones et com-
minationes additas esse, ut ad fidem et timorem Dei
exuscitemur, ita et in officiis huius praecepti, De-
um intueamur mandantem, et approbantem haec of-
ficia, et vindicem contumaciae. Multos ignaros
Dei, ipsa tamen naturae bonitas invitat, ut foveant
liberos, sint officiosi erga parentes et cognatos, iu-
vent communem societatem civium. Ac nisi hanc
virtutem et GioQyrjv Deus in natura hominum fove-
ret, nuUa esset poHtia. Sed nos, qui doctrinam
coelestem audinms, sclamus, non solum hac natu-
rali inclinatione haec officia praestanda esse, sed
accedere oportere timorem Dei, qui impellat, ut
perpetuo et ardenter ea praestemus, hoc consillo, ut
Deo nostram obedientiam declaremus. Collieramus
ergo sententias et exenipla, quae ostendunt poenas
huius vitae, ut Cham maledicitur a patre. Absolon
et Siba, qui sediliones moverunt contra Davidem,
interficiuntur. Maxentius, qui bonum principem,
filium Constantini, Constantem perfidiose et crude-
liter interfecit, sibi ipsi postea mortem conscivit.
Gratianum modestum principem interfecit Maximus,
qui postea a Theodosio captus, suppHcio adfectus
est. Denique longissima series esset, si omnium
seditiosorum exitus recensere vellemus. Sed tamen
utile est, haec exempla in historiis considerare, ut
iudicium Dei metuere discamus, congruunt enim

10»

isi

PHIL.

SCRIPTA DOGMATICA.

152

exempla ad hanc vocem Christi: Qui gladium ac-
cepcrit, gladio peribit. Accipit enim gladium is,
qui non datum a legibus privata ambitione aut
iracundia stringit. Et Rom. 13. dicitur, Qui re-
sistunt potestati, poenam sibi acquii ent. Et Proverb.
24. Time Deum, tili nii, et regem, et seditiosis nec
te adiungas, quia subito peribunt.

Nec tamen satis est de poenis corporalibus
concionari, sed addenda est doctrina de aeternis
poenis. Jdeo Paulus utrasque complectitur, cum
ait: Necesse esfe obedire, non solum propter iram,
id est, poenas, sed etiam propter conscientiam. Te-
statur poUui conscientiauj contumacia, id est, ex-
culi gratiam, Spiritum sanotum, et fidem, et amit-
tere haereditatem aeternae salutis, ac fieri reum
irae Dei, ac ruere in aeternas poenas, nisi lapsus
iterum ad Deum conversus fueiit. Polluta consci-
entia est a Deo avulsa, non invocat, sed fugit De-
um. Quid potult igitur a Paulo tristius lioc loco
dici? Quae est maior miseria, quam esse avulsum
a Deo, non invocare Deum, non regi, non iuvari
a Deo, ac denique ruere in aeternum exitium? Ha-
rum poenarum metus in animis iuvenum et impe-
ritorum excitandus est, ut hoc quasi freno regan-
tur, et temcrarios impetus coherceant, assuefaciant
se ad amandam tuendumque disciphnam, sint mori-
geri parentibus, obtemperent politico ordini. Nec
dubiient divinitus puniri petulantiam et disciplinae
coutemptum.

Dixi primum de poenis, quia magis moventur
animi menlione poenarum, et quaedam incurrunt in
oculos. Conferatur et doctrina de praeniiis. Haec
obscurior est, et non intelligitur, nisi a piis et exer-
centibus fidem in his coiporaiibus proinissionibus,
quae quidem ideo Deus addidit piaeceptis, ut in
quotidiana voce sit occasio exercendae fidei et in-
vocationis, ut quia dictum est: Date, et dabJtur vo-
bis, iuvat paterfamilias pauperem vicinum, et peti-
lurus vicissim victum et suarum facultatum defensio-
nem, priinum in invocatione quaerit fide reinissio-
nem peccatorum, postea stalult vere et hanc cor-
poralein vita , hanc suam sedem, domum, poliiiam,
suos agellos, prata, vineas, Deo curae esse, Ter-
tio petit victum, et harum reruin conservationem. j
Ita promissiones corporales de multis rebus pios j
admonent, quod cum in lioc praecepto dicitur, trans- |
feratur ad opinia. Duo fratres sunt in eadem fami-
lia, Esau et lacob. Excruciat Esau parentis ductis
uxoribus iinpiis, quae contumeliose socerum et so- !
cruin tractabant, Imperat et ipse superbius in pa- i
terna domo, expulso fratre, cui insidiabatur. Nec |
metuit poenas, nec praemia divina curat. Econtra
vero lacob et parentes veneratur, et fratrem amat, '
metuit enim iudicium Dei et poenas, deinde intelli- |

git etiam praemia esse proposita, facit hoc officiuniV
ut bona conscientia Deum invocare possit, deinde
agnoscit haec corporis bona etiam Deo curae esse,
et petit se defendi ac iuvari. Ita fidem et invoca-
tionem exercet, dum studet omni officio lenire moe-
stitiam parentum, et cedit fratii. Ornatur ergo in-
gentibus praeniiis a Dpo, eruditur mirandis testi-
moniis, defenditur inter hostes, locupletatu;-, sef-
vatur, ut seuex videat florentem filium loseph. '

'i)(

lonathas magno cum dolore vidit patris sui"
Saulis iniustum furorem^ et saepe gravissime re-
prehendit. Sed discernit ordinem divinum et vi-
tium, quod diabolus admiscuerat. Non adiuvatpa-
trem molien'.ein exitium Davidi, sed servit naturae
ordini, diligit eum, et ingenti dolore afficitur pro-
pter scelus patris, deinde servit regno, id est, tue-
tur politicum ordinem, et sustinet totain molem ve-
rae gubernationis. Nam hic iuvenis verius rex fuit,
quain pater. Cur igitur una cum patre interficitur,
cum hic pioniittatur longaevitas illis, qui colunt
parenies? Respondeo: Ingenti gloria fuit antea a
Deo ornatus, accepit igitur pro virtule etiam in
hac virtute praemia. Et quanquam ipse singulari
Dei consilio tolUlur e inedio, ne de regno certami-
na incidant inter Davidem et ipsum, tainen eius
posteritas inansit ac floruit gloiia tanta, ut fortis-
simi viri a lonatha orti recenseantur usque ad tem-
pora exjlii Babylonici, cuin quidem reliqua tota po-
steritas Saul statim post ipsum deleta sit. Haec
series posteritatis lonathae annotata est I. Paralip.
8. Accessit igitur praemiis lonathae et haec con-
servatio diutiirna, et ut sic dicam, longaeva poste-
ritas, annorupi fere quingentorum. Haec et simi-
lia exempla iuvenfus consideret, et discat vere
Deo curae esse etiam corporis bona, et dari ea
pro officiis disciplinae erga parcntes, magistratus,
praeceptores, consideret quanli sint labores, quan-
tae curae educationis , quis verus amor parentum
erga liberos, quanta beneficia sint institutionis. Pro
his tantis rebus agnoscat se debere gratiam. Deus
intellectum gratiludinis indidit humano generi, et
homines inter se obhgat ad referendam gratiam,
quam ob causam? ufc discainus in his cummunibus
exemplis etiam ipsi summo conditori, qui et corporis
bonis, et aeterna gloria nos ornat, gratiam deberi.

Ut igitur excitentur mentes ad gratitudinem
Deo praestandam, assuefaciendae sunt ad hanc vir-
tutem, tanquam his primis rudimentis. Quomodo
mens aget gratias Deo aeterno, quod naturam con-
didit, quod foecundat quotannis ferram, ut nos alat,
quod condidit genus humanum ad vitam aeternam,
et Filium misit, ut restitueret vitam aeternam, quod
tradidit certam doctrinam Legis et Evangelii, quod

153

III. CATECHESIS PUERILIS.

154

Ecclesias et politias constituit, si tanta est durities
xal daioQYCa, ut nec matiis pericula et dolores, quos
in partu sustinuit, nec assiduos labores educatio-
nis, quos ambo parentes susfinuerunt, magni aesti-
met, nec propter haec officia parentibus se subii-
ciat? Sunt tales naturae multae, quarum feritas
detestanda est, et commonefacieiidi sunt pueri, ut
hanc ipsam ob causam discant intelligere et colere
gratitudinem debitam hominibus, ut exicentur ad
gratitudinem Deo pi'aestandam. Deinde, quia aetas
tenera ac rudis nondum videt, quanti sint labores
gubernationis, horum etlam magnitudo aliquo modo
eis declaretur, ut discant se gratiam et maglstrati-
bus debere. Ac omnino quoties tit mentio grati-
tudinis, de quarto praecepto Decalogi cogitent,
sciant eam contineri in hoc praecepto, et flagitari
divinitus, ac Deo placere, sciant puniri divinitus
ingratos, ut Salomon in Proverbiis iuquit : Non re-
cedet malum a domo ingrati. Semper autem acce-
dat et haec cogitatio: Ideo hominibus iiiditus est
intellectus gratitudiiiis, ideo haec communia ofticia
nobis praecipiuntur, ut discamus Deo deberi grati-
tudinem. Est autem gratitudo virtus seu iustitia
quaedam, qua voluntas se obligat illi, a quo bene-
ficiuin accepit, ad nmtua officia debita proportione, ad
diligendum eum, a quo beneficium proliciscitur ad or-
nandum eum auttuendum, ut narraturMarci cuiusdam,
qui praeturam gesserat, etBruti partes secutus fuerat,
insignis gratitudo. Hic Marcus cum post pugnam
factam in campis Philippicis captus esset, ac inter
servos venditus, emptus est a quodam Barbula, qui
fuit amicus Antonii, Etsi autem Marcus erat igno-
tus Barbulae, tamen ingenii vis, prudentia, mode-
ratio morum digna viro nobili elucebat. Quare
eum Barbula in comitatu secum duxit, non tam ut
servum, quam ut amicuin. Forte igitur, cum tan-
dem Romam eum secum duxisset, ibi agnoscitur
Marcus. Agnitum Barbula propter virtutem ser-
vare cupit. Quare ei per Agr^ppam ab Augusto
veniam impetrat, qua impetrata, non sokim liberta-
tem ei reddit, sed ipsum quoque restituit Reipubli-
cae et honoribus, venit enim Marcus in Augusti
notitiam et familiaritatem. Audisti beneficium Bar-
bulae. Nunc gratitudinem Marci cognosce. Post
Actiacam pugnam superato Antonio mirabili casu
Barbula inter victos venditus, emitur a Marci pro-
curatore. Cum autem aliquanto post ad Marcum
adductus esset, mox agnoscitur. Memor igitur
Marcus accepti beneficii, exponit Augusto quod ac-
ciderit, ac ostendit se necessario deprecari pro
Barbula, a quo antea servatus sit. Laudat Augu-
stus Marci officium, et*propter virtutis adrniratio-
nem dat veniam Barbulae. lam Marcus vicissim
libertatem reddit Barbulae, enmque Reipubru;ae et
honoribus restituit. Rara sunt haec exempla, et
multo plures sunt ingrati. Nee raro accidit hic,

quod in Tragoedia quispiain quaeritur: Men', ser-
vasse, ut essent qui me perderent? Sed quia rara
virtus est gratitudo, ideo mediocri diligentia rudis
aetas assuefacienda est, ut eam intelligere et co-
lere discat. "'"'^' ■*' -^9«'

Hactenus de poenis contumaciae inferiorum et
praemiis obedientiae dixi. Sciant autem et guberna-
tores ad se quoque minas et promissionem pertinere.
Parentum negligentiam graviter punire testatur ex-
emplum sacerdotis Eii. Imo magna pars calamita-^
tum humanarum oritur a parentum et gubernato-
rum negligentia, ac ne sim prolixior, unam hanc
sententiam adscribam, quae seinper in conspectu
esse parentibus et praeceptoribus adolescentiae de-
bet. Non est voluntas Patris, ut peieat unus de
parvulis istis. Si quis laeserit unum de parvulis
istis in me credentibus, melius ei esset mergi eum
in mare etc. Magnuin et atrox scelus est vel ne-
gligentia frenos disciplinae iuventufi laxare, vel
prava institutione, aut maU.s exemplis eam corrum-
pere. Haec quam sit usitata in vita, ninn's mani-
festum est. Cum parentes aut praecejitores sunt
Epicurei, non assuefaciunt suos ad agnitionem et
timorem Dei, interdum alunt et confirmant malas
opiniones. Haec scelera puniri divinius non du-
bium est, sicut Deus inquit: Contemnentes me, red-,
dam conteinptos. '

Econtra vero pios ac viglantes parentes, prae-'
ceptores, et magistratus multa docet promissio de
exercenda fide, eosque magnopere confirmat. Ma-
gnum, difficile, aerunmosuin et periculosum onus
sustinent magistratus onmes , in quo gerendo, ex-
perientia docuit magnos et mediocres reges ac du-
ces, gubernationem rem esse supra hominum sa-
pientiam et vires positam, ac Dei auxilio indigere^
qua de re extant innumerae sententiae, etiam in
Ethnicis scriptoi ibus, sed nos ciedamus gravissimo
testimonio Baptistae: Non potest sibi homo sumere
quicquam, nisi ei sit datum desuper. -

Exercent igitur pii Magistratus fidem, cum pe-
tunt et expectant a Deo consilium et auxilium in
tota gubei natione. Ac norunt pii hoc exercitium,
et sciunt hanc invocatioiiem non esse irritam, Sicut
pulcherriinum exemplum extat 2. Paral. 20. Cum
ignoramus, quid agendum sit, hoc unum restat, ut
oculos nostros ad te dirigamus. Saepe autens ac-
cidit, ut negotia incidant, quae consiliis huinanis
inexfricabilia sunt. In his cum facere officium
suum magistratus student, et fide auxilium petunt,
senfiunt se iuvari a Deo, etiamsi eventus non pror-
sus nosfris cogifationibus respondent, ut supra de
lonatha dictum est. Haec cst vera politica sapien-

155

PKIL. MEL. SCFIPTA DOGMATICA.

156

tia, supra Aristotelicam, et supra consilia sapien-
tum, qui Deum non vere invocant, sed decurrunt
ad varia et inconcessa praesidia. Haec etianisi non
intelligit rudis aetas, tamen monenda est, ut discant
haec duo, faciendum esse officium, nec admiscenda
esse mala consilia, et petendam, ac forti, magno
et constanti animo expectandam esse defensionem
a Deo, sicut Psalmus 36. ait: Commenda Deo viam
tuam, et ipse faciet. Item, Subditus esto Deo, et
ora eum. Item, Expecta Deum, et cuslodi viam
eius. () salutarem sapicntiam, quae et eventus pa-
rit foelices, et in periculis magnant consolationem
et constantiam consiliorum adfert.

DE REVERENTIA ET OBEDIENTIA DEBITA
MINISTRIS EVANGELII.

Etsi in tertio praecepto dictum est de ministe-
rio Evangelii conservando, tamen niaxime proban-
dum est, quod in hoc quarto praecepto docent de
obedientia et reverentia praestanda pastoribus Ec-
clesiarum recte docentibus. Sed semper tenenda
est aeteina et immutabilis regula: Fugite idolola-
triam. Item: Si quis aliud Evangelium docebit, ana-
thema sit. Quare necesse est vitare idola, necesse
est discedere ab iis, qui idola et impias opiniones
defendunt, etiamsi vocantur ordinaria potestas, ut
auditores Baptistae et Christi oportuit dissentire a
Pharisaeis damnantibus Baptistae et Christi doctri-
nam. Etsi autem dolendum est, fieri magnas di-
stractiones ac discordias, quae pariunt alia nmUa
mala, caedes, bella, mutationes iujperiorum, tamen
mandatum Dei, Fugite idololatriam, est immutabile.
Recte igitur faciunt, qui seiungunt se a defensori-
bus idolorum et impiarum opinionum, nec sunt
suffragatores in defensione idolorum, libidinum et
panicidiorum. Hoc saepe dictum est, et hic dici
locus postulat. Deinde de Pastoribus recte docen-
tibus^Evangelium, et non defendentibus aliquos im-
pios errores, lianc doctrinam necesse est infixam
esse omnium am*mis, deberi obedientiam insi mini-
sterio Evangelii, sicut dicit aeternus Pater deFilio:
Hunc audite. Et Filius ait de ministerio : Qui vos
audit, me audit. Quare execrandus est furor maxi-
mae multitudinis hominum, quae contemnit Evan-
gelium et ministerium Evangelii. Debetur et ipsis
pastoribus recte docentibus obedientia in his, quae
ad ministerium pertinent, id est, in Evangelio, et
vera iurisdictione tradita in Evangelio. Item di-
lectio, reverentia, victus, defensio. Haec aliquo-
ties praecipit Paulus, ut 1. Thess. ultimo: Eos qui
praesunt in verbo, diligite excellenter propter mi-
nisterium eorum, et pacem erga eos tuemini. Et
ad Hebraeos ultimo: Obedite doctoribus vestris et

obtemperantes eis, ut cum gaudio et non gementes
suo nmnere fungi possint. Singularis doctrina hoc
praecepto continetur, cum ait, ut fungi possint suo
munere non gementes. Nam cum per sese onmis
gubernatio, maxime vero Ecclesiastica difficilHma
sit, et plena aerumnarum, valdecumulanturaerumnae,
cum ad externa impedimenlaaccedit domestica contu-
macia. Econtra vero cum domi concordia est, facilius
sustineri certamina cum externis hostibns possunt.
Ideo iubet auditores , ut suo obsequio leniant gu-
bernatoribus caeteras difficultates, et induant eos-
dem afFectus, ostendant se publicam tianquillitatem
privatis negotiis anteferre, quod nisi fiat, cumulan-
tur impedimenta.

Reverentia autem, quam nominavi, est agno-
scere eos divino ministerio fungi, ac nos ipsos subii-
cere huic ministerio, nec maledicere verae doctri-
nae, nec calunmiose depravare recte dicta et recte
facta piorum pastorum. Postremo et moribus eo-
rum infirmitatem aliquam condonare, quae tamen
non coniuncta est cum impietate, nec manifestam
turpitudinem continet. Id significat Christus, cum
lavat pedes Apostolorum, et exemplum eos imitari
iubet. Tunc lavas pedes sacerdotum, cum sordes
eorum placide detergis, et tua diligentia offensiones
sanas, non exulceras. Contrarium faciunt homines
prophani, nec solum acerbe exagitant levia vitia
aut errata, sed eliam virulentis calumniis recte
dicta et recte facta depravant, et insidiose, aucu-
pantur et captant aliqua, quae in speciem repre-
hendi et traduci possunt. Haec sycophantia non
est leve peccatum, quare se quisque adsuefa-
ciat , ut recte docentes ex animo veneretur, et si
quam habent imbecillitatem, sine impietate, et sine
manifesta turpitudine, cogitent sese etiam vitia ha-
bere, quorum veniam ita sint impetraturi, si et
aliis ipM ignoscant, ut ait Christus: Remittite, et
remittetur vobis. Nota est vetus fabula de duabus
manticis. Sua vitia homines gestant in mantica,
quae pendet in tergo, aliena gestant in contraria.
Cur tui pastoris morbos vides, tuos negligis ? Haec
iudiciorum perversitas gignit postea alias pestes,
livorem et odia, quae invocationem impediunt. Et
interdum perniciosa dissidia sequuntur in Ecclesiis,
quae recte constitutae fuerant. His mahs cum oc-
casionem praebet iudicii tui perversilas de recte
docentibus, scias ad te pertinere tristissimam con-
cionem Christi: Vae homini, per quem exoritur
scandalum. Caeterum longior est doctrina de riti-
bus, quos Episcopi seu pa.stores instituunt, seu ut
vulgo dicimus, de traditionibus humanis. In Eccle-
siis recte institutis, ubi ritus serviunt ministerio
Evangelii, quod cum Deus publicum esse velit, or-
dine quodam administrandum est, teneatur regula,

157

III. CATECHESIS PUERILIS.

158

quotl propter conservationem ministerii et boniim
exeniplum servandi sint illi ritus, quia non pugnant
cum Evangelio. Sed quod extra casum scandali,
violatio non sit peccatum. Sed ritus inipii fugiendi
sunt, invocatio uiortuorum, oblatio pro vivis et
mortuis in Missa, et aliae superstitiones. Et irrita
ac nulla est autoritas legum, quae pugnant cum
mandafis divinis, ut legis de coelibatu, Sed haec
alias coplosius dicuntur.

DE QUINTO PRAECEPTO.

Postquam obedientia constituta est in quarto
praecepto, reliqua deinde praecepia tradunt ordine
vera offlcia debita proximo, scilicet ne corpori, con-
iugi, fortunis alterius noceamus. Item, ut simus
veraces, servantes pacta etc.

Quae sunt peccata pugnantia cum hoc

praecepto?

Duplicia sunt, exteriora et interiora. Exteriora
sunt^ iniuste corpus alterius laedere externo aliquo
facto. Item iuvare aut approbare tales iniurias.
Item non defendere eos, quos tueri debuimus. Hic
gradus habet poenam corporalem. Deus enim se-
verissiuje mandat, ut liomicidia puniantur. Nec
mandat sohnn, sed ipse est custos huius legis, nec
relinquit impunitos homicidas, sicut testantur haec
verba: Vox sanguinis fratris tui clamitat etc. Et
Christus inquit: Qui gladiinn acceperit, scilicet non
datum a niagistratu et legibus, gladio peribit. Quare
etiamsi quis effugerit magistiatuum manus aliquam-
diu, tamen sciat se l)ei manum effugere non posse,
qui mirabihter retrahit sontes, etiam ad corporales
poenas. Ita Deus »ua ope hanc legem conservat,
ut retineat pacem in societate humana et ostendat,
se hoc exemplo puniturum esse peccata. Haec
prodest inflgi intimis sensibus pectoris, et ut timor
Dei coherceat homines, et agnoscamus praesentiam
et iudicium Dei. Ac exempla privata et publica
testantur Deum esse vindicern, ut neces tyranno-
rum, poenae moventium iniusta bella, item crudeli-
ter imperantium. Sed interiora peccata sunt cupi-
ditas nocendi in animo, odium, malevolentia, daioqyia^
neghgentia in defensione, quia lex Dei requiiit per-
fectam obedicntiam, ideo non soknn praecipit, ne
manu noceamus, sed etiam ne cor nocere cupiat.

Sic interpretatur legem Christus JMatth. 5. et re-
quirit perfectam obedientiam.

Quae sunt bona opera huius praecepti?

Duplicia sunt, poh*tica et spiritualia. Politicum
est, abstinere ab externa caede, non iuvare, non
approbare iniurias corporum, defendei e eos , quos
tueri debemus. Haec est politica iustitia, quae
existere potest etiam in impiis, et requirit eani Deus,
ac retiiiet pacis publicae causa, et oinat corpora-
libus praemiis, ut iusta bella gerentes defendit, ut
Roinanis dedit Imperium. Interiora opera sunt in
timoie Dei, et fide et agnitione Christi, vel obe-
dire Deo in hoc praecepto vacare odio, malevo-
lentia, cupiditate nocendi, dolere vicem eorum, qui
iniuriis afficiuntur, habere voluntatem defendendi
et iuvandi alios, esse placabilem, non esse tenacem
sinuiltatum aut offensionum, non esse cupidum vin-
dictae.

Estne hcita vindicta?

Vindicta mandata Magistratibus, est opus, quod
fit autoritate et mandato Dei iuxta Itges. Ideo
proprie et vere pertinet ad hanc senteiitiam: Mihi
vindicta, et ego retrihuain, id est, Dei est vin-
dicta, quam Magistratus legitime exercet. Multae
autem partes sunt vindictae legitimae, iudicia, bella,
defensio legitiina adversus latrones, poena legitima
latronuin et tyrannorum. Haec concessa sunt etiam
Christianis, quia Magistratus est res bona, et or-
dinatio divina, qua licet uti Christianis, Roin. 13.
Sic fuerunt in imperiis loseph, David, Centurio, et
multi sancti principes et Reges. Sed privata vin-
dlcta prohibita est, sicut Paulus inquit: Non ul-
ciscentes vosmet ipsos Est autem privata vindicta,
quae fit sine autoritate Magistratus. Itaque etiam
Magistratus privatam vindictam exercet, cum sine
legum autoritate, privata cupiditate innocentes lae-
dit.

Quae virtutes pertinent ad hoc prae-

ceptum?

Dilectio proximi, iustitia in non laedendo , be-
neficentia in defendendo, mansuetudo imperans irae,
placabilitas, clementia et inuCxna in mitiganda acer-

159

PHIL. MEL. SCRIPTA DOCiMATICA.

160

bitate imperioruni, misericorclia, (piloGJoQyCa^ quae
est affici alienis bonis et malis. Vitia opposita
sunt, odium, malevolentia, iniustitia, cupiditas no-
cendi, cupiditas vindictae, desertio eorum, quos de-
fendi oportuit, crudelitas, quae pugnat cum inuixiia^
implacabilitas, daioQyia^ uon esse misericordiam.
Gaudere in alienis malis. Non affici alienis bonis
aut malis.

Peccatne David, cum ait: Perfecto odio
oderam eos?

piditatem vindictae nos invitent. Christus inquit:
Beati mites, quia possidebunt terram. Item, Kemit-
tite et remittetur vobis. Et Ecclesiastici 28. Ad-
versus ulciscentem Deus exercebit vindictam, et
peccata illius servabit. Item, Remilte proximo,
qui tibi nocuit, et tunc deprecanti tibi remittentur
peccata. Inprimis autem in Republica necessaria
virtus est cohibere cupiditatem vindictae , quia ibi
nisi interdum dissimulemus iniurias, existunt ingen-
tes motus. Hic condonandae sunt iniuriae com-
muni tranquillitati, sicut docet praeceptum, Dilectio
est vinculum integritatis, id est, ne dissolvatur Ec-
clesia. Valde laudatur Graecum illud praeceptum,
fiij fjbvtjGixaxelv.

Non peccat. Nam irasci propter gloriam Dei,
et amorem iustitiae, est virtus, et quidem peculia-
ris et excellens motus inest sanctis viris, inflam-
matis studio defendendae gloriae Dei, aut defen-
dendae iustitiae, aut ira advcrsus impietatem et tur-
pitudinem. Hic inipetus placet Deo, sicut Phines
proj)ter zehnn promittitur sacerdotiuni. Et 4. Reg.
laudatur lehu, qui inquit: Vide zelum meum pro
Domino. Et alibi dicitur: Zelus domus tuae co-
medit me, id est, exarsi magno impetu defendendae i
domus Dei. Hoc atfectu Helias, Helisaeus occide-
runt impios, et Prophetae maledicunt impiis, ut in
Psalmis apparet. In heroicis viris est similis qui-
dam impetus defendendae iustitiae, puniendae tur-
pituilinis, tuendae Reipublicae etc. Hunc affectum
Philosophi vocaverunt Nemesin. Et quanquam ta-
lis ira cst heroica, nec sinuilari potest, sed est pe-
culiare donum Dei, tamen jNlagistratus, quantum
fieri potest, talem zelum et talem iram imilaii de-
bet. Sed tunc peccatum est irasci, cum privata
cu|)iditate incitati irascimur, videlicet, non princi-
paliter propter gloriam Dei, aut amorem iustitiae,
aut odium tuipitudinis, sed quia nobis commoda
nostra eripiuntur, et interturbantur voluptates. In
talibus privatis causis irasci, odisse alios, et in-
cendi cupiditate vindictae, sunt peccata contra
praeceptum: Diliges proximum sicut te ipsum. Et
Christus Matth. 5. refert ad hoc ])raeceptum, Non
occides. Item iubet inimicos diligi, et prohibet pri-
vatam vindictam.

Atque hic cavendum est, ne privatis affectibus
atque odiis praetexatur species zeli, ut hypocritae
et tyrunni saepe faciunt. Postremo in hoc prae-
cepto considerentur comminationes et pronu*ssiones.
Connninationes aliquas supra recensui. Homicidia
haud dulie punit Deus etiam corporalibus poenis,
sicut ait Christus: Qui gladium acceperit, gladio
peribit. Et de Abel dicitur: Vox sanguinis fralris
tui clamat ad me. Econtra proponamus nobis etiam
promissiones, ut ad clementiam et cohibendam cu- i

Quomodo fit hoc praeceptum, et quomodo
placet Deo, et fit cultus Dei?

Omnia praecepta referenda sunt ad primum.
Nam hoc fine omnia fieri debent, ut in iis officiis
Deo obediamus. Ita igitur fit hoc praeceptum, cum
prius fide statuimus, nos propter Christum placere
Deo, et postea incipimus obecHre Deo in his prae-
ceptis. Timemus Deum, nec volumus eum offen-
dere. Ideo abstinenius ab iniusta violentia, repu-
gnamus iracundiae, repriminms odium. Et haec
exercitia non sunt facilia. Ideo pii in hoc certa-
mine adiuvantur a Spiritu sancto. Haec in-
choata obedientia, etsi procul abest a perfectione,
tamen propterea, quia sunms in Christo, placet Deo,
sicut et Psalnms concionatur piis: Irascimini, et no-
litepeccare, id est, resistite irae. Fit autem cultus
Dei propter fineni, quia hoc fine praestatur, ut Deo
obediamus in his officiis. Item propter ipsum re-
tineamus Ecclesiae tranquillitatem.

SEXTUM PRAECEPTUM.

Non moechaberis.
Quid praecipit sextum praeceptum?

Approbat coniugia, coniugalem consuetudinem.
Deinde prohibet onmes vagos concubitus, et pro-
hibet non tantum externa facta, sed etiain aflectus
impuros et incendia animorum, sicut Christus inter-
pretatur: Qui viderit mulierem ad concupiscendain
eam, iam moechatus est.

161

III. CATECHESIS PUEKILIS.

lf>2

Recica comminationes additas huic prae-

cepto.

Non solum est iinbeoillifas magna in aniniis
honiiiuini, qna fit, ut facile iiillamnietur coMCupiscen-
tia, sed etiam lioriibilis caecilas est, quae facit, ut
extenuent liomiiu;* lioc peccatum, nec videant iiam
Dei a(h'ersus lioc pcccatum, nec moveantur minis ae-
ternarum ])oenarum aut corporalium poenarum. Nam
inaximae calamitates humctnae jilerumque sunt poe-
nae idololat.iae, tyranuidis et libidimim. lia in
causis diluvii recensentur libidines. Sodoma confla-
grarunt propter nefarian; impurltatem. Cives Si-
cheni inferfecti sunt ])ro|)ter sfu|)ratam fiiiam lacob-
Deinde in deserto ])roj}{er libidines una die viginti
Iria niinia hominum j)eiierunt: Postea feie tota
tribus Beniamin deleta est proj^ter stupratam
Le^itae uxorem. Filii Heli j^rojjter adulteria peiie-
runf. Davidis adullerium magiias ipsi et regno ca-
lamitates attulif. Ostendunt poenas huiusmodi fla-
giiiorum etiam aliarum gentium liistoriae, ut Trv^ia
])ro}»fer raptam Helenam eversa est. Komae tota
Kespublica mufafa est propler Lucreliam \i com
pressam. Deinde propter Appii scelus, qui Virgi-
nii filiani rapere conatus est, iterum mutafa est
Kespublica. Plutarchus narrat duas j)uell^s a La-
conicis iuvenibus per vim sfupratas deinde interfe-
ctas esse. Narrat et alia quaedam facinora, sed in
})ugna Leuctrica Lacedemouii vicli sunt ad sepul-
chra illarum, j)uellarum, ut aj)j)areiet Deuni ulcisci
illa stupra. Pausanias Sjiartanus propter raptam
et interfectam puellam , postea fame necatus est.
ISIiletus, Sybaris, Athenae, ef aliae (jraeciae civi-
tates, denique Koma j)ropter libidines eversae sunt.
Consfantinojjolim aiunt etiaui ante captivitatem hor-
libilibus sceleribus pollutam fuisse.

Has Historias attigi breviter, ut simllia exem-
pla observenfur veicia et recentia, eaque sciamus
non casu accidere, sed poenas esse divinitus irro-
gatas pro talilus tlagifiis, Ac ceitissimum sigimm
est impendentis exitii impeiiis ct ci\ita.ibus, quan-
do ad ipsa vitia accedif impunifas et contemptus
peccati. SicutEsai. 3. dicifur: Pecca'um suum sic-
ut Sodorna praedicaverunt. Cum talis est licenfia,
pcianius non })rocuI esse j>oenas. 1. Corinth. (i.
Fornicatores, adulteri, etc. non erunt haeredes re-
gni Dei. Et sequitur deinde longa concio, Ephes.
5. Omnis fornfcatio et imjiudicifia non nominetur
inter vos. Galat. 5. Opera carnis sunt adulterium
etc. qui talia agunt, regnum Dei non possidebunf.
Coloss. 3. Fornicafio et impudicifia etc. propfer
quae venit ira Dei super inobedientes. 1. Thess.
4. Haec est voluntas Dei sanctificatio vestra, ut

MELAKTH. OPEB. VOL. XXIIl.

abstineatis a fornicatione. Hebr. 13. Fornicatores
et adulleros iudicabit Deus. Hebr. 12. Sequiuiini
sanctificafionein, sine qua nemo videbit Dominum.
1. Pefr. 2. anfefert caeteris jieccatis lil.idines, et
significat praecijuie propfer libidines })uniri homines
jirivatim et publice. Iniustos ad dieiii iudicii re-
servat, maxime vero ambulantes iii concuj;iscenfia
immunda iuxfa carneni. Itaque exempla testantur
jiublicis calamitafibus saepe })unitas esse libidines.
Ephes. 4. docet caecitateui et secuiitatem comitarl
libicnnes, cum aif: Qui cum dedohierunt, se tradunt
immundltiae. Ef Oseas monet caecifatem ])oeiiam
esse libidinum. Ebrietas et fornicatlo auferunt cor.
Sunt autem gradus libidinum, qui et })oenarum gra-
dus Iiabent exein])Iis sacrarum liferarum et legibus.
Nam imperia debent })ubIiL'is poeiiis h.aec Ih'gitia
punire, sicut testafur haec senfenfia: Lex jtosifa
est iniustis. Hic aufem infelligamus etiam vicina
vitia j)robiberi, fj*;iae aluiit lihidiues, qualia sunt, in-
tem})erantia, otiuiii, luxus, sicut aif Ezechiel capife
16. Haec fuit iniquitas So:!omae, superlda, satuil-
tas panis et abuudantia, et otiam, et manum egenti
non ])orrigebant. Ideo fecerunt abominationes, pro-
j)ter quas delevi eos. Ut autem Propheta coniungit
vicina j)eccata , ita hic })rohibeiitiir omnia vitia,
quae alunt libidines, ut intemperantia, otium, ebrie-
tas.

Quomodo fit hoc praeceptnm?

Ita fit, cnm agnoscimus immunditiem nostram,"
et fide statuimus nobis Deum j)ro[)irium esse pro-
pter Christum, et incipimus Deo obedire in lioc
praecepfo sic, ut in tiinore Dci et jiropter Deum
repngnenius affectibus, qui ad libidines incitant, et
abstineamus a scortafione, adulferiis ef iitcestis li-
bidiiiibus, sed coniugio jiie ufanfur illi, quibus est
opus, iuxta illud Pauli: Propter fornicationem
unusquisque* habeat uxorem su im. Nam coniuga-
lem consuetudinem aj)probat Dens, sicut Cliristus
clare docet iMatth. 19. Et Paulus l.Corinth. 7. et
1. Timotli. 2. Haec inchoafa obedientia j)Iacet
Deo, jiropterea, quia snmus filii, et halet ingeiitia
praemia, sicut testatur exemplum loseph. Et quan-
qaam haerent in nobis vitiosi affecUis, tamen con-
donantur iis, qui repugnant et credunt in Chri-
stum.

11

163

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGiMATICA.

164

DIC SEPTIMUM PRAECEPTUM. ^

Non furtum facias.
Quid praecipit?

Vitae opus est rerum usu, possessione, et con-
tractibus. Ideo iam clocet etiam iii his rebus Deo
servlre, et primum, quia vetat furta, sequitur, quod
liceat suum cuique tenere. Q are reruui distiactio-
nem et domiiiia approbat. Estque doctiina utilis
conscientiae, infelligere. quod Deo placeat haec ex-
terna et politica ordinatio distinctionis dominio-
rum. Econtra prohibet onmia vitia, pugnantia cum
hac ordinatione, furta, lapinas, iniustos contiactus,
et quascunque expilationes privatas et publicas,
mendicitatem non necessariam, negligentiam in cu-
randis facultatibus nobis connnissis, prodigalitatem
et promsiones et sumptus iwutiles, corruptelas, qul-
bus emuntur patrocinia in malis causis, mercedes
iniustas, imposturas in mercibus etc. Nec tantum
exteriora facta prohibentur, sed etiam interiora vi-
tia, avaritia, et omnis cupiditas iniusti kicri et /rP.fo-
vfxirjfiuxbw, tenacitas in dandis necessariis eleemosy-
nis, in iuvanda Ecclesia et Republica postren»o et
naturalis concupiscentia repugnans liuic praecepto.
Haeret enim in animis hominum diffidentia, qua fit,
ut non expectent liomines victum et caetera com-
moda vitae a Deo. Inde oritur solhcitudo de victu
et fortunis, quae in»pel!it homines, ut appetant alie-
na, ut insi«hentur alicno quoquo modo queant, Ita-
que accusat et hoc praeceptum onuies lionnnes, et
erunipit concupiscentia adeo, ut mundus plenus sit
furtorum, id est, iniustorum aucupioruu), iniusto-
rum contractuum, rapacitaiis et similium vitiorum.

Quomodo fit hoc praeceptum?

Cum agnoscimus nostram innrmitatem, et fide
credimus nobis propter Clnistum remitti peccata,
fit hoc praeceptum, cum inchoatur obedientia, ^ide-
licct, cum petimus et expectavimus ex Deo victum
et fortunas, et simul iuxta mandatum Dei labora-
mus, et iuste parto utimur, et propter timorem Dei
cavemus illicitos modos quaerendi res. Item da-
mus de nostro necessarias eleeniiosynas propter
mandatum Dei, iuvannis quantum possunms de no-
stro Ecclesiam, videlicet ministros Evangelii, et
studia. Item, Hempublicam. Hic magna consola-
tio est piis, intelligere, quod haec obedientia Deo
placeat, et quod haec ipsa oeconomica officia, id

est, diligentia parandi facultates, et legitimus usus
earum, sunt cultus Dei.

Licetne Christianis tenere proprium et
esse divites?

Licet tenere proprium, et habere divitias, sic-
ut multae sententiae testantur. Paulus ad Timo-
theum ait: Praecipe divitibus, ne superbiant etc.
Non igitur prohibet esse divites. Et in genere te-
nenda estregula, quodEvangelinm non aboleatpoliti-
cas ordinationes. Pertinet r.utem et distinctio dominio-
rum ad pollticas ordinationes. Item Evangeliurii vocat
ad ChristumKeges et Principes, manentes in imperiis.
Licet igitur esse divites. Sed regula Salomonis te-
nenda est, qui ait: Fontes tui deriventur foras, et
tu douiinus eorum «sto. Hac figura pingit et pro-
prietatem rerum et eleemosynas. Ut enim aliis
concedimus, ut ex fonte nostro hauriant aquas, aut
deducant rivulos, ita tamen, ut nos fontis donnni-
um retineanms, sic ex fructihus nostri patiimonii
congerendae sunt eleemosynae, ita tan)en ut fun-
dus nobis sit salvus, seu ut sit incolume patrimo-
nium. Nam et Reipublicae causa opus est esse mul-
tos divites. Igitur utraque virtus necessaria est,
parsimonia in conservandis patrimoniis et liberali-
tas in largiendis eleemosynis, sed necessariis.

Quae sunt eleemosynae necessariae?

Tria genera sunt praecipue necessaria. Pri-
mum, conferre aliqiiid ad ministerii Ecclesiastici
conservationem. Hoc officium saepe praecipitur in
scripturis. Christus ait: Dignus est njercede is,
qui laborat. Et Panlus ad Corinthios, Sic et Do-
minus ordinavit, ut ii, qui aimuntiant Evangelium,
vivant ex Evangelio. Et addit niagnas promissio-
nes Christu.t, in Evangelio: Qui dederit minmo in
nonn*ne discipuli, non peidet mercedem suam. Et
extant passim in Proithetis prcmissiones amplissi-
mae, ut Haggaei primo, et ISIalachiae primo. Sci-
ant ergo pii hoc genus eleemosynarum ita neces-
sarium esse, ut qui non praestant pro sua vocatio-
ne et facullatibus, et pro sno loco, graviter oflen-
dunt Deum. Principes et Respublicae debent tueri
pios ministros, et curare eis victum. Debent et
studia excitare suo smnptu. Sic et privati debent
liberaiiter conferre ad alendos ministros Ecclesia-
sticos et studiosos. Debent et aliis officiis eos iuvare.

Secundum genus est, largiri egenis cognatis,

165

III. CATECHESIS PUERILIS.

166

ut parentibns, fratribus, liberis, aut aliis propinquis,
quia in dandis eleenio«ynis priniuni est liabenda ra-
tio propinquorum, sicut Fanlus inquit ad Tiniotbe-
um: Discant prirnum exercere pietatem erga propriam
familiam, et vicem redjlere parenlibus. I(a si quis
suos, et maxime d«mesticos, non curat, deterior
est intideli, quia cognalis dupliciter obligati sunius,
et naturali (pdotnoQyia^ et propter illud connnune
praeceplum de iuvandis egentibus. Saepe autem
existit naturalis yiloaioqyia, etiam in ignaris Evan-
gelii.

Tertium genus est iuvare alienos, quos tamen
praesens occasio nobis connneiidct, scilicet, quia
nobiscum vivunt, et impediti valetudine aut aliis
veris difficultatibus, non possunt sine alieno auxi-
lio vivere. Hos petentes non iuvare pro modo fa-
cultatum est peccatun), sirut 1. loban. 3. scribitur:
Qui habet facultates, et videt fratreni suum egere,
et claudit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei
manet in 3o? Ita et lex Moisi, cum praecijit, ut
singulae civitates suos cgenos susten^ent, significat
piaesenlibus talia beneficia deberi. Nam in Deute-
ronomio cap. 15. nominatim fit mentio illorum, qui
nobiscum habitant. Sic enim inquit textus: Si unns
de fratribus tuls qui moratur intra portas civitatis
tuae, in terra, qurni Dominus Deus tuus tibi datu-
rus est, ad paupertatem redactus fuerit, non obdu-
rabis cor tuum etc. Et deinde: Non deerunt pau-
peres in terra habitationis tuae. Idcirco ego prae-
cipio tibi, ut aperias manum fratri egenti et pau-
peri, qui tecum habitat in terra. Constituit et Pau-
lus niodum eleemosynis, 2. Corinth. 8. ut ita lar-
giamtir, ne nobis sit tribulatio, aliis reniissio, sed
ut ex aequalitatG pro praesenti oceasione, ex eo quod
nobis superest, consulatur illorum inopiae. Hic cum
nominatim dicat, ex eo quod superest, vul<', ut lar-
giamur de fiucfibus patrimonii, nec tollit discrinn'-
na divitum et pauperunu Non enim tollit distinctio-
nem doniiniorum, et politicas ordinationes. Nam et
paulo ante praefatus est, se de voluntaria collatio-
ne loqui, non imperare "iit discedant a facultaiibus.
r>go aequalitas intelligenda est non Arithmetica,
sed Geometrica, id est, ut ratione fiant aequales
divites et inopes, videlif.et, ut quo qnisque ditior
est, eo sit liberalior. Item, ut diviles benigne lar-
giantur, inopes vcro non abutanlur aliena liberali-
tate, nec utantur alieno nisi in necessitate, non ex-
hauriant aliorum patrimonia etc. Nam mendicitas
qiiae non habet probabilem causam, est peccatum,
et furti species^ sicut I. Thess. 4, dicitur: Adhor-
tamur vos fratres. ut studeatis esse tranquilli, et
suum quisque officium faciat, et laboret suis mani-
bus. Et 2. Thess. 3. Si qiiis non vult laborare,
non come.lat Item, Ut cum tranqnillitate laboran-
teSj proprium panem comedant. Talibus ignavis

mendicis non est opus largiri. Ac videndum est
in eleemosynis, ne sint profusiones ad ostentatio-
nem comparatae, sed necessitati aliorum consulant
propter mandatum Dei. Hoec vera officia severis-
sime praecepta sunt, et habent gravissiinas commi-
nationes et promissiones, sicut ait Christus: Esuri-
vi, et non dedistis mihi cibum. Proverb. 21. Qui
obturat aures ad clamorem pauperis, vicissim cla-
mabit et i|)se, et non exaudietur. Item Esai. 58. Fran-
ge esurienti panein tuum etc. tunc invocabis, et
Dominus exaudiet.

Licetne Christianis uti contractibus ?

Licet, iuxta usitatam regulam: Evangelium non
abolet ordinationes politicas aut oeconomicas, et
quidem iiira naturae non abolet. Sunt autem con-
tractiis iuris naturae, quia vita humana habet opus
mutua connniinicatione, quae fit per contractus.
Qnare sciat Christianus contractus esse ordinatio-
nem Dei, sicut alias politicas ordinationes, quem-
admodum et Salomon dixit: Libra et pondus iudi-
cia Domini sunt, id est, res a Deo iuste ordiiiatae.
Sed in primis consideret Christian:is finein illarum
ordinationiim principalein. Deus enim hacc dona
ordinavit ad hunc finem, ut per ea mutuam chari-
tateni exerceamus.

Quare Christianus in fide utetur contractil/us,
tanquam dono Dei , efc sciet his officiis exercendam
esse charitatem erga proximuin. Quare non de-
fraudabit proximuni per praetextum contractuum,
nec struet per contractus insidias proximo. Qua-
tenus autem utendum sit rontractibus, et quatenus
lucra concessa sint iii contraclibns, leges polificae
consulendae >unf, quia Christianus potest uti Jegi-
bus 'livilibus, et vitlendum est, in quibus contiacti-
bus leges concedant lucra, et approbent, in quibus
non approbent, ut in venditione et locationc rerum
vel operarum mediocria lucra concedunfur. Aut
eniin officia, aut res seu operae comr.mnicantur.
Ut autcm possit esse perpetua comnuniicatio, ne-
cesse est effici aequalem compensationem. Si enim
una pars tantnm daret, altera tantum actiperet,
non esse perpetua communicafio. Ideo leges non
volunt officia rebus compensari, sed ofiiciis, quia
res alterius partis exhaunrentur, et iure naturali
quaedam officia homines debent hominibus, videli-
cet quae nobis non nocent^ et aliis necessarii sunt.
Sunt igitur gratuiti conlractus mutuatio et deposi-
tum. Rursus ubi res vel operae conmiunicantur, ne-

j cesse est rebus vel opeiis fieri compensationem.

i Ideo in emptione vel locatione lucra conceduntur.

11*

167

PHIL. iMEL. SCRIPTA D0G31ATICA.

168

Ita lex naturae docet aequalitalem in contractibus.
Nani haec seiitentia est lex naturae, ne quis locu-
pletari velit cuni detrimento alleiius. Hic quaeri-
tur <le reditibus, Item de contractu cum pacto redem-
ptionis. Item de eo quod interest. Item de usuris.

DE KEDITIBUS.

Reditus sunt duplices, alii constituti sunt a le-
gitima potestate in bonis subditarum. Hi cum sunt
njoderati, sicut vectigalia esse convenit, sunt licili.
Nam mr.gistratibus debetur stij)endium, ut Roman.
13. scriptinn est. Ita et Deus constituit sacerdoti-
bus decimas. Caeteium potestates videiint, ne im-
niodice onerent bona subditorum, quia peccant con-
tra hoc mandatum Dei: Non furabeiis, cum sine
iusta et necessaria causa ad l»*ein|)ublicain perti-
nente onerant popuhim Movis aut innnodicis tribu-
tis, qui;i populus habet [jrOj)iiefatem in suis rebus,
sicut liistoria de Naboth testatur 3. Reg. 21.

Alii redilus sunt privato arbitrio constitutl, ut
cum aliquis <-onstiluIt in fundo certo sei'vitutem pro
prelio, iit alius inde quotannis habcat cei tain pecu-
niam, aut certos fructus. Hi contiactus etiain sunt
licili, sciiicet, si sint verae venditiones, hoc est, si
fundus j^osset sustinere hoc omis, et in contractu
vere insit fundiis, unde reditus sit solvendus. Ta-
les reditus, vendere, einere, et possidere licitum
est. Ut enim licet totum fundum vendei e, ita fundi
partem. Aut, ut licet in fiinch) ifer, aut acfMin con-
stituere, ita licet hanc servitulem constiluere, ut
alius accijjiat ahqiiam parfem fructuum, si tamen
fundus id onus sustinere possit, et servetur in em-
ptione mediocris aequalitas. Ac tales eniptiones
non fiunt vitiosae p;icto redemj^tionis. Cuin igifur
maneat natura enij)tionis, etiamsi t;:le j)acfuin acce-
dit, licet emere, vendere et j)os.sidere iundos aut
reditus cum pacto de revendendo.

DE USURIS.

Licetne usuras accipere?

Non licet, Quia Christus inquit: Mutuum date,
et n-.hil inde speranfes. Et Lex j<ohibet Deuteio-
nom. 23. Fratii tuo absque usura mutuabis id
quod indiget. Et Psalmo 14. Qui pecunias suas
ad usuram non «ledif. Et Ezecli. 18. Sunt autem
usurae, quando in mvtuafione paciscimur uf aliquid
supra sortem nobis propter ipsam mutuationem de-

tur. Ideo autem sunt iniusfae usurae, q,uia exigifur
non debitum. Solvens eniin mutuum, nihil amplius
debef, et tamen amjdius exigitur pro nulia re. Ergo
non servatur aequalitas. Et haec causa est, ^ur
usurae exhauriant civitates, qtiia foeneratores aufe-
runt plurimum, pro quo nihil recipit solvens. Non
potest igi.ur talis communlcatio esse perpetua, cum
non sit nmtua compensatio.

Estne usura, Reditus habere emptos in
aliquo certo fundo fructificante , ut supra

dictum est ?

Resj^ondeo: Non est usura, quia ille contractu.s
non est mutuafio, sed vera empfio. Concurrunt
eniin ibi subsfantialia emj)tionis, merx, jiretiiim et
consensus. iMer.x est iu.>« seu seivitus in illo fun-
do fructifioanfe. Afque hinc facile j)Ofest iudicari,
quando sit vera em[)tio, scilicet, cum subest merci
aliquod corpus, quo corj^oie j^creante, redifus j)er-
iret. Item in muluitione is qii dedit mutuo, retlnet
ius re{)etcndae sorfis. Sed is qui emit reditum in
alienis bonis, non habet lus repetendae pecuniae.
Ergo ille confractus non est mutuatio.

De eo quod interest.
Estne usura, solvere id quod interest?

Respondeo: Id quod inferest, oinnino diffcrt
ab usuris. N im id quo<l interesf, debetur etiam si-
ne jjacto, et func habet locum, cum aliquis alteii dedit
efhcaccm causam d*imni, ut si quis promisisset se
solufurum esse ad Calendas iNiaii, et illo non sol-
vente ego damno aliquo aflectus essem, ob hanc
ipsam causain, quia illa pecunia caruissem, ille,
quia dedit etlicacem causam damni, debet solvere
id quod inferest. lusia est iglfur rafio, et consen-
tanea nafurae, cur solvcndum sit id qnod interest,
quia nemo debet velle locupletari cum damno alfe-
rius. Hoc exemplum aliquo modo indicaf, quid vo-
'^etur inferesse, et ubi locuin habeat. Non enini
debet praefexi rapacitali foeneratorum , qui mutua-
fionem fanfum in quaesfum conferunf, nec petunt
id quod inferest, quia mutuo accipiens dederit efti-
cacem causam damni, sed sinqdicifer pefunt lucrum.
Cum autem magna sit varietas contractuum, pru-
denfia adhibenda est in iudicando, nec temere pro-
nuntiandum est, et cum contractus sint res politi-

169

III. CATECHESIS PUERILIS.

170

cae, valet iucliciiim magistratus ac legum, id est,
sapieiitis et aequi lurisconsulti de co:itiactibus, sic-
ut et de aliis refjus politicis. Hic sapiens iuriscon-
sultus (lisrernet usuras, et id quod iiiterest Con-
feret etiain mandata divlna cuin iure liumano, ne
approbet aperte pugnantia cum mandatis Dei.

DE RESTITUTIONE.

Estne vera regula: Peccatum non dlmit-
titur, nisi ablatum restituatur?

Respondeo: Haec regula vera est in genere de
omnibus, qui scientes et volentes alienuni detineiit,
el liabent unde reddant seu possuiit redderej sicut
Paulus iiiquit: (^ui {'uratiis est, deinceps iion fure-
tur. Atqui ille, qui fiiratus est, tanti>per est fur,
duiii alieiium sciens ac volens (ietiiiet, sicut is, qiii
rapuit alienam coniugem, tantisper est raptor seu
moeclius, duin eam retlnet. Ergo cuin Paulus ve-
tat deinceps furari, vult alienum reddi, ut ille, qui
invasit alienum, desinat esse fur. Haec generalis
regula tenenda est. Sed impossibilitas liabet excu-
sationem, et sunt varii casus, in quihus adhihcnda
est iutiixna, ut in aliquibus arcanis negotiis caven-
da sunt scandala, et (^avenda est infainia, quia fa-
niae iactura maior est quam rerum iactura.

Contra:
Satisfactio est inutilis,
Restitutio est satisfactio,
Ergo restitutio est inutilis.

Respondeo: Nego minorem, quia restitutio ve-
re et proprie est pais contritionis, non est illa ca-
nonica satisfactio, quam dcfiniunt es^e opera non
mandata etc. Exemplum, ut: Peccatum non remit-
titur retinenti alienain coniiigem, id ad contritionem
pertinet. Ifa rem alienam redder(i ad contritionem
pertiuet, quia contritio est pavor et dolor de pecca-
to, et deinceps non committere facta contra con-
scienliam et mandatum Dei.

An quae tenentur praescriptione, iuste

tenentur?

Respondeo: luste teneri res praescriptione,
qiiia autoritate legis tenentur, quae est verius do-
niina rerum, quam privati, sed absit dolus in prae-

scriptione, et concurrant reliquae circumstantiac,
de quibus leges praecipiunt, ut scilicet bono titulo
rem nactus sis.

An rapta in bellis sint retinenda?

Respondeo: lusta bella gerentes fiunt vere do-
mini coiporum et rerum quas capiunt, ideo et cor-
pora et les ci|>tas iuste ti^ieiit. Sunt autciu iusta
et legitima bella, quae suscipiuntur a iegitimis po-
testatibus ad piopuI>andam iniustam vim seii latro-
cinium. E>t et alia spt'cles iusta, cum bellum a
su[)eriore jiotestate susci[)itur ad |)UJiiendum mani-
festuni scelus alicuius populi subditi , ut Israelitae
moveruiit belluin ad punif^ndam tribuin Ijeni.)min,
pro[)ter stupratam Levitae coniugein. Nam Deus
constituit magistratus, ut de[)eUu;it latrocinia, et
puniant manlfesta delicta, Roin. 13. Cum autem
bellum sit una ex acerbissiinis [>oeii!s, quibus Deus
|)unit munduin, plpraque accidunt in bellis atrociora,
quam exacta norma iustitiae postulat. Nec mediunt
in his actionibus accurate constitni potest, sed si
[^riiuripalis causa iusta est, bellator sciat miliiiam
illain esse licitam, et res occupatas iiiste possideii.
Caeterum bellator si est [)ius, non suscipiet nisi
^iecessaiia bella, moderabitur non necessariain cru-
delitatem. Denique in multis lebus non sumet sibi
licentiam usitatam impiis mililibus.

DE REDITIBUS ECCLESIASTICIS.

Ei-clesia habet opus aut collationibus, aut re-
ditibus, [)ropter tres causas. Primum, ad alcndos
ministros Evangelii. Secundo, ad scholas conser-
vandas, ubi suiiiptus sujtpeditandi sunt doctoribus,
et aliquibus [>aii[)eribus scholasticis. Tertio etiain
alii vere pau[)eres ex publico iuvandi sunt. Pro-
pter Ims tres causas opus est Ec(;lesiae faculrati-
bus, sieut et Paulus iubet niinistros ab Ecclesia
ali. Item snppeditari paujieribus. Et quoniain po-
|>ulus teiiuiter confert, piincipum ofHciuin est, con-
stituere Ecclesiis reditas aut pensiones, sicut etiam
significat Esaias cap. 49. cum ait: Reges erunt nu-
tricii tui, et reginae nutrices. Et ex Augustino et
historiis a[)|)aiet, has initio causas fuisse donatio-
iium Ecclesiasticarum. At dominium harum rerum
|)ertinet Jion ad Pontifices aut Principes, aut po[)u-
lum,sed ad Ecclesiam, hoc est, nec Episco[)is,
nec Pi inci|)ibus, nec populo licet hos reditus trans-
ferre ad alios usus, quam ad conservationem mini-
sterii et studiorum.

/

171

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

172

Hinc facile iudicari potest, multiplicia esse furta
in lioc gcnere, quia omnes, qui fruuntur liis bonis,
neglecto ministerio Evangelii, et neglectis studiis,
peccant. Hic est ingens numerus Episcoporum,
Canonicorum et Monachorum, qui non sunt usui
Ecclesiae, qui devorant facultates Ecclesiasticas,
cum interea esuiiant pastores, aut nulli habeantur,
et negligantur studia.

Huius rei imago in histona passionis Christi
proposita est. Sicut enim milites dividunt vestes
Christi, et de eis sortiuntur, ita principes et poten-
tes partiunfur infer se episcopatus et sacerdotia,
neglecto niinisterio et neglectis studiis. Donatista-
lum Ecclesiis publici magistiatus auferebanf facuUa-
tes, et transfeiebant ad pias Ecclesias, qiia de re
etsi conquerebantur Donatistae, et dispntal^ant, pro-
pter dissensionem dogniatum nemini eri|>iendas esse
iacultates, tainen Augustinus respondit, hancpecuni-
am esse Ecclesiae, ideoque recte per superiores Ma-
gistratus eiipi his, qui non pertinent ad Ecclesiam,
et transferri ad veros nsus Ecclesiae. Discernen-
dae eiiam sunt in hoc casu piivatae ftuaihates et
alienae Peccant igitiir gravissiime et alii, (|ui ita
dii ipiunt facultates Ecclesiasficas, ne quid inde de-
cidatur ad usus Ecclesiae. Peccant et Hcspublicae
quae niliil confeiunt ad conservationem ministeiii
et studiornm. Haec furta non sunt levia pec(;ata,
sicut testantur gravissimae conciones in Prophetis,
ubi Deus severissime minafur iilis, qui non iuvant
minisfros tcinjth', ubi debent invare, aut conferre
ad eos iuvandos. Haggaei prinio: Aedificate do-
mum meam, et placebitis miiii. Item, Domus mea
deserta est, et festin t unusquisqne ut suam do-
mum ex^ruat. Ideo prohibui, ne coelun» det rorem,
€t ne terra sit foecunda. Et jlMahichiae terfio: In-
ferte omnem decimam in horreuin meum, et ape-
riam vobis cataractas coeli, et ciTundam benedictio-
nem, id est, incrementa, aifgmenfa, abunde. Et
Pioverbiorum tertio: Honora Deum de fua sub-
sfaniia, et de primiiiis oninium fi ugi.m fuarum, et
iinplebuntMr horrea tua saturifate, et Nino torcula-
ria redundabunt In his opeiibus vnlt Deus exer-
ceri fidem, quae si adessef, lil.eraliores essemus
in hoc genere ofliciornm. Si enim vere expectare-
mus a Deo facultatum conservalionem, profecto li-
bentius largiremur.

DE OCTAVO PRAECEPTO.

Quid praecipit octavum praeceptum?

lubet, ut propter Deum praestetur veritas in
omni \ita, dictis et factis, ac nominafim in iudiciis,
in confractibus et pactis, requirit veritatem. Vide

' autem, quam late pateat hoc praeceptum, regit iu-

dicia, pacta, cantractus, et complectitur partein iu-

stitiae particularis, scihcet, quae vetat, ne fraude

et per calumniam ahi laedantur. Sunt enini dupli-

ces iniuriae. Ahae fiunt vi, aliae sine vi manifesta,

sed dolo et fraude fiunt. Violentia prohibetur in

quinto et septimo praecepto. Hic prohibentur ryen-

dacia, imposturae, calumniae. Ita sparsa est iiisti-

tia parficularis in haec praecepta. Nam iusfitia

particularis prohibet iniurias utiiusque generis.

Porro liaec virtus, quae vetat mendacia et calu-

mnias, vocatur Veritas. Ut autem supeiiora prae-

cepta alias partes Keipubhcae munierunt, ita hoc

praeceptum munit iudicia, pacta et contractus. Ea-

cile autem possunt agnos(n peccata crassiora pu-

gnantia cum hoc praecepfo. Ut enim hic confir-

mantur iudicia, et omnia forensia officia, si rite et

bona conscienfia fiant, sicut et iuramenfum de ca-

lumnia luaecipit, ita econtra damnanfur omnes fal-

sae et calumniosae accnsationes et defen-iones et

sententiae in iudiciis. Denique tofa sophistica fo-

rensis, item falsa testimonia et consilia, itein de-

pra\afio artiurn etc rectae doctrinae, ifein violatio

pactorum et promissorum in contractibus. Denique

insidiosa simulatio aut occultatio in moribus et vita,

quia verifas non modo in pactis, promissis aut iu-

diciis requirifur, sed etiam in tota vita, videlicet

candor, simplicitas, id esf, rectitudo seu ingenuitas,

quae facit, ne temere de aliis suspicemur, ut dextre

inferpretemur aliorum dicta auf facta, nesinistrainter-

pretatione depravemus probabiliter (licta aut facta, ne

insidiosa occulfatione captemus aliquod TiXfovixxrjjjba,

ne sit in amicitia simulatio, sed luceat in dictis et fa-

ctis, et omiii consuefudine rectitudo quaedam, et

appareat nos serio et bono stud o agere onniia,

quae osfendimus, et prae nobis ferimus. Talis in-

genuitas attribuifur Achilli apud Homerum, qui ait,

se odisse, ut mo.tem, eos, qui aliud dicunt, aliud

senfiunt. Efsi aufein maxime decet heroicos viros

haec ingeniiitas, tamen requiritnr in omnibus, ac

maxime in explicatione docfrinarum, Sed praece-

ptun» Dei non modo virfutem ipsam requirit, sed

ctiam apostulat, ut referatur ad gloriam Dei, hoc

est, ut amt-mus e( praesfenms veiitatem, ut Deo

obediamus. Est et vulgare vitium maledicentia, vi-

delicet illorum, qui libenter serunt de aliis sermo-

nes, quUms eorum fama laeditur, aut qui delectan-

tur aces bitate aut sciirrilifate conviciorum, aut qui

obtrectant alienae existimafioni. Haec onmia vulgo

deira(;tionem vocant. Et alias haec consuefudo ex

naturae vanitate orifur Quosdam enim hi sermo-

nes sine ulla causa delectant, tantuin propternatu-

' rae vanit'»tem. Alias ex amltitione et invidia, In-

' terdiim .species est a iulationis maledtrere aliis in

i aliquornm gratiam. Sunt enim quaedam distortae

; naturae adeo virulentae et plenae livorum, et su-

173

III. CATECHESIS PUERILIS.

174

spicaces, ut sola naturae malevolentia sine aliis
causis impellat eos ad nialedicendani. Quo in ge-
neie peccant non tantum qiii serunt fabellas, aut
criniina de aliis, sed etiam auditores, qui libenter
vcl avide audiunt, sicut Pindarus inqu;t \oipov dk
xairjyoQiai, Totg (pi^ovsQoTg]. Invidis obsonium es>»e ma-
ledicta. Cum autem hoc vitium sit communissiir.um,
discamus frenare linguam, et corrigamus morbos
animi, qui aut paiiunt aut confirmant linguae petu-
lantiam, et meminerimus eani pugnare cum hoc
praecepto: Non dices falsum testinionium. Et Chri-
stus ait: Nolite iudicare, ne iudicemini.

Sed hic quaeritur, an non licet manifesta et
publica vitia reprehendere? Respondeo: Sententia
Christi: Nolite iudicare, non prohibet ofiicium iudi-
cis, aut concionatoris, sed prohibet privatam male-
dicentiam, et in rebus dubiis calumnias. Estauteni
privata maledicentia^ quandocunque extra iudicium,
aut concionem, aut delibeiationem, aut piam casti-
gationem, dicuntur in alios convicia, eiiamsi vera
et manifesta sunt, ubi videlicet non dicuntur, ut
vel ille emendeturj qui accusatur vel consulatur
aliis, sed erumpunt aut ex naturae vanitate, aut
ex morbo animi. Porro hoc tempore esl usitatum
maledicere summis atque infimis, et praesertim
principibus et doctoribus, inio ipsis etiain artibus,
et saepc in rebus dubiis calumniose reprehendun-
tur, ubi ca, quac sunt ambigua, non erant in de-
teiioreni partem iiiterpretanda. JNlulto plus peccant,
qui recte facta aut dicta calumniose depravant,
sicut saepissime accidit. Porro quam turpis res
sit, et Deo displicens, calumnia^ hoc potest ani-
madverti, quod ab hoc vitio autor peccatj, diabo-
lus, nomen habet. Et hoc loco sciendum est, eos,
qui falsas labulas de aliis serunt, debere illis re-
stitutionem famae, sicut in furto debent restitutio-
nem rerum, quia inter bona externa praecipuuin
est bona existimatio. Rccte cniin dicitur: Bona
conscientia nobis opus est, bona fama autem de
nobis opus est proximis. Nam honesla opinio in-
vitat alios ad virtutein, ideo in Proverbiis scriptum
est: Melius est nomen bonum, quam divitiae mul-
tae. Et Ecclesiastici 41. Curam habeto de bono
nomine, hoc enim praestantius cst mille thesauris.
Et extat versiculus, Honestus rumor alterum patri-
monium est. Et gravissime inquit Gerson: Non-
nunquam facilius satisfit pro homicidio corporali et
furto, quam pro calumnia. Et de his, qui dicunt
convicia de gubernatoiibus Ecclesiarum, ait Ana-
cletus: Deteiiores sunt, qui doctorum vitam mo-
resque calumniantur, quam qui diripiunt aliorum
praedia.

An omne mendacium est raortale pec-

catum?

Mendacia et in hoc praeccpto prohibentur et
alibi. Nam Levit. 19. scripturn est : Non mentie-
mini, nec decipiet unusquisque proximum suum, non
eris calumniatoi, ncc susurro in populo. Est au-
tem meiuiri, aliud loqui quam sentias, seu dissimu-
lata veritate falsum dicere, id universaliter est mor-
tale peccatum, cum fit iniusta voluntate nocendi.
Sed in dictis et factis sanctorum sunt etiam quae-
dam figurae, ut, Abraham dissimulat Saram esse
coniugem et vocat sororem. Aegyptiae obstetrices
mendacio excusant se, cur non interficiant infantes
Hebraeorum. Rahab meiidacio defendit explorato-
res, et scriptura testatur, Deuin praemia rethlidisse
pro his officiis. David simulat se habere morbum,
cum ad regem inimicum venisset. luditli faliit Ho-
lofernem, et medici saepe fallunt aegrotos, ut eos
iuvent. Propter huiusmodi dicta et facta pleraque
in scripturis et communi vita discernuntur men-
dacia.

Distinguuntur autem tres species. Primum
sunt perniciosa mendacia, quae fiunt cum iniiista
voluntate nocendi, ut cum falso alii accusantur.
Haec oinnia sine dubio sunt peccata mortalia. Por-
ro, mendacium sua nati'ra est peccatuni mortale,
etiam sine voluntate nocendi, si videlicet ex vani-
tate ingenii dicatur, nec habeat probabilem et ho-
nestam causain, quah'a sunt adulatorum mendacia,
quae contra conscientiam dicunt, aut qualia dicun-
tur a iactabundis, et alia multa. Alia species est
figura seu ironia, cuin videlicet propter honestam
et iustam caiisam aliquid occultatur. aut etiam figu-
rate aliud dicitur aut ostendilur, Ut cum Abram
dissimulat Sarain esse uxorem, Ipsa vero occulta-
tio per sese in talibus causis non est mendacium.
Nam mentiri non est tantum occulfare, sed occul-
tata veritate falsum diceie. Chiistus colloquens
cum duobus discipulis, etiamsi non ita se ostendit,
ut mox agnoscatur, tamen non negat se esse eum,
qui erat. Tales occultationes, quae adhibentur in
iis rebus, quas dicere non necesse est, nec men-
dacia sunt, nec peccata, et plerumque adhibentur
propter aliquam utilitatem.

Secundo, ubi vero manifestatio spontanea pec-
catum esset, ibi concessae sunt figurae, quae te-
guntnegotia, Ut Rahab peccasset, si ultro prodi-
disset exploratores. Et mulier 2. Reg. 17. peccas-
set, si ultro prodidisset nuntios Davidis. In tali-
bus casibus licet uti ironiis. Tunc enim figurae
illae non sunt proprie mendacia. Nam mendacium
proprie est depravatio eius, quod dici debet. In

175

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGiMATICA.

176

hoc casn Raliab interrop;ata est de eiusmofli nego-
tJo, quod iiou debebat dicere. Hinc faclle possunt
discerni niendacia, quae nuUaui habent excusatio-
neni, ab iron is, quae habent e:icusafionem, si sd-
licet considerefur, an id quod debet dicl, occulfe-
tur, vel depravefur. Sic adversus hosteni llcet uti
occuhafione nostiorum consiliorum et figura ali-
qua, sed eatenus, nc violenfur pacfa. Nam pa<;to-
rum et iurisiurandi religio iure divino servanda
est. Ideo efiam fides h(»sfi data servari debef. Sed
praeter pacta et iusiurandum uti occulfafione coii-
sihorum, vel ahqua figura concessum est. Sic oc-
ciiharc hcet innocinfem, qiieni tyrannus aliquis in-
quiiif, ut eum afticiat supplicio, quia iii tali casu
nianifesialio '^ponfanea [)eccafum est. Coiistifuta
ergo defmifione, quid sif mentiri, facirs erit diuidi-
catio, ubi siiit exciisr.liiles figurae Est enim meii-
tiri non solum occuhatio, sed depravafio contra
conscienfiam de ea le, quam dici o[!ortuit.

Addunt ferfiam spec'eiii iorosam, ut j)beinata,
apoh «jos, false (Mcfa. Sed iiaec ne(juaquam sunf meii-
dacia, sed j)Ofiiis j)icfuiae eiusquodseiitimus. Quodut
sii ilhistiius, projioniiiius in e\enij)lis quibusdam i)ro-
pler siinilifudinem nafui arum adhibitis, uf lujius est
iiiiago tyranni, vulpecula imago hominis circumspe-
cti et astufi. Ad lioc geuus perfinent oinnis gene-
r:s false dicfa in quofidiana vita, quibus uiiiinir ad
admonendos homines, quale ilhul est Pliili|)pi de
iudice, qui faciem jiiiiNerat fucis, hunc iussif abdi-
care ofticium, inquiens. Fucafuni non vere i.udicaie.

DE RELIQUIS DUOBUS PKAECEPTIS.

Reliqua duo praece|)ta addita sunt, ut inter-
pretenfur leger.i, et dis^teinant legem Dei ab hu-
nianis legihus et a pliiloso|)hia. Nam leges hu-
nianj.e prohibent exferna facta. Sed haec praece-
pta fesfanfur legein Dei, noii sclum de exfciioii-
bus facfis loqni, sed etiam de infer*oiil>is affecti-
bus, et iiiclinatione ac immundicia natiirae. Cum
igifur ait lex, Non concuj/isces uxorein aut rem
proximi, Duo comjilectitur, et affectus nicilos, et
causam malorum eflectuum, scilicet i(»SMni morl um
naturae , qui vocatur peccatum oi igiiis. Ilunc
niorbum humanae leges et philosophia uoii iudicaiit
esse pecftatum. Ideo lex Dei accusat euin, ut di-
scamus, quam horribilifer haec humana natura im-
niersa sit jieccato, cf agiioscamus nos iion posse
legi satisfacere, sed habere opas alia iustitia. Ita-
que haec duo posfreina praecepta non perfinentad
discij)liii(im, sed ad supeiiorem usum legis, scili-
cet ad accusandum pcccafum in tota natuia huma-
ua, ut agnoscamus viiium originis.

DE FINE.

In singulis praecejitis diligenter addendus est
flnis, ut fiant piopter Deum, hoc er,t, in tiinore
Dei, et referantur ad Deum, ut, Magistratui obe-
dias, quia timeas Deuiii, et velis Deo parere. Ita
noii defraudes aruiin in confractu, quia tiineas De-
um, et velis Deo praestare obedienfiam. Sic in
singulis mandafis et operibus oportet aj;pre!iendi
Deuui, et rej)eti piimum mandatum, ut omiiia ope-
ra fiant culfus Dei, et in omiiibus operibus Deum
intueamur, et ei serviamus.

Repetenda est eliam in singulis doctrina de
fide, quae docet, quod propferChrisfum reputemur
iusti grafis. Deinde vero placeat propter ijisum in-
choata obedientia. Tenebis aufem has jiraecipuas
quaestiones de quolibet mandato. Prinin, quid
juaecijiiat. Sfcunda, qtio fine. Tertia, an satisfiat.
Quarta, quomodo fiat, et placeat obedientia.

DE USU LEGIS.

Postquam utcunque Decalogum enarravimus,
admonendus est Lecior etiam de usu. Est autem
trijilex usus. Primuin tradenilus est Decalogus seu
Lex Dei moralis, ut disciplina rudes erudiat et co-
herceat. Et hic usus periiiiet ad iniustos et iustos.
Deus enim coherceri vult iniustos externa discijili-
na, et iustis rudibus opus est insti.ulione, docfrina
et diligenfia cohercendae carnis, sicut pueris ado-
lescenfibus, vulgo etc.

Secundus usus est projirius contrifioni, arguere
peccafum, et j^eiterrefaceie conscientiam, de quo
Paulus saejie loquitur: Per Legem cognifio j)eccati:
Item, Lex irani efficit. Si enim nulla esset lex seu
nulla obligafio, quomodo id quod ht contra volun-
tatem Dei, esser j^eccatum? Terrentur ergo lege
oinnes, qui nondum consecuti sunt reKiissionera
peccatorum.

Tertius usus est in his, qui sunt iustificati. Et-
si cnim sunt literasi a lege ne damnet, tamen iis
opus est doctrina legis trij)lici(er. Piimo quod ad
doctiinam attinet. Secundo, quod aftinet ad vetu-
sta'eni carnis. Tertio, quod ad obedienfiam attinet.
Prir.io de doctrina consfat etiam lusiis opus esse ver-
bo, ut scfaiit qui cultus, qualia opera placeant Deo,
ne excogifent novos cultus sine verbo, ut est Mo-
nachafus. Ideo Paulus ad Tiinofheum inquif:
Omnis sjiiptuia utilis est. Secundo de vetustate
carnis. Necesse est vetusfatem coherceii et argui,
quia lex semper arguit praesens peccatum. Sed

177

III. CATECHESIS PUEUILIS.

irs

ita sunuis liberi, non quod lex non arguat, sed
si vincanms fide legeni arguenteni, idque te-
statur Oratio donunica. Non essent debita, nisi lex
obligaret et argueret. Quanquam ita liberabimur,
cum credinms etc.

Tertia de obedlentia. Etsi sumiis liberi a lege
ne damnet, tamen manet ordinatio et voluntas Dei,
ut creatura obediat. Quare obedientia necessaria
est, et quomodo placeat, docet Evangelium. Ideo
inquit Christus: Non veni solvere legcm, sed im-
plere. Item Christus inqiiit: Hoc est mandatum
meum, ut diligalis invicem. Et 2. lohan. 3. Hoc
est mandatum eius, ut credamus in nomine Filii
eius lesu Christi, et dlligamus invicem. Hae sen-
tentiae loquuntur de vohmtaria obedientia. et tamen
nominant mandatum. Qiiia manet ordinatio Dei, ut
creafura obediat, etiam cum volens obtemperat. Et
tamen Evangelium interea docet, qnatenus liberi si-
mus, scilicet ne damnet lex, non ut non fiat.

DE EVANGELIO.

Quid difFert Lex ab Evangelio?

Maxime refert initio pios admoneri de discrimi-
ne harum appellationum Nam confusio offundit
magnam caliginem Evangelio. Est igitur Lex do-
ctrina quae docet, qnales esse oporteat, et quae
opera a nobis requirat Deus, et requirit perfectam
obedientiam, et damnat eos, qui non obediunt. Sed
Evangelii principalis et proprius locus est promis-
sio, in qua gratis nobis propter Christum donatur
remissio peccatorum, imputatio iustitiae, Spiritus
sanctus, et vita aeterna. Et hanc promissionem
oportet fide accipi. Sunt autem duplices promis-
siones in scripturis, Ut promissiones legales: Qui
fecerit ea, vivet in eis. Item: Si vis ingredi in vi-
tam, serva mandata. Tales sunt conditionales, hoc
est, habent conditionem impletae legis. Sed pro-
missio propria Evangelii est gratuita, hoc est, non
habet conditionem legis, tanquarn causam beneficii,
seu conditionem nostrae dignitatis, Tametsi habet
conditionem fidei. Memineris igitur particulam gra-
tis propter Christum, discrimen facere inter promis-
siones, idque necesse est tenere. Nam in vero
agone conscientla non disputat, utrum Deus sit
misericors, an remittat peccata, sed illud quaerit,
an nobis et indignis velit remittere. Hic est unus
portus conscientiae, tenere, quod certum sit gratis
remitti, quod Evangelii promissio propria sit gra-
tuita, nec habeat conditionem nostrae dignitatis. Est
autem Christus aptissime complexus summam Evan-

MELANTU. OPER. YOL. XXUI.

gelii, cum ait Lucae ultimo: Praedicate poeniten-
tiam et remissionem peccatorum in nomine meo.
Hinc definitionem constituamus: Evangelium est
praedicatio poenitentiae, et pronnssio, in qua pro-
pter Christum gratis offeruntur nobis remissio pec-
catorum, imputatio iustiliae, donatio Spiritus sancti
et vitae aeternae, modo ut credamus haec nobis
certo et vere propter Christum contingere, et non
propter dignitatem nostram , aut nostra merita.
Haec brevis Evangelii definitio tenenda est, ut pro-
pria Evangelii beneiicia sint nobis in conspectu.

DE niSTIFICATIONE.

Evangelium arguit peccata, et offert promissio-
nem Christi, Ideo perterrefacti agnitione irae Dei
adversus peccata, dehent credere promissioni, quod
propter Christum GRATIS donentur eis remissio
peccatorum et imputatio iustitiae. Hac fide certo
consequuntur remissionem peccatorum et iustifica-
tionem seu gratiam, sicut Paulus perspicue docet
Rom. 3. lustificamur gratis ipsius gratia per
redemptionem in Christo lesu, quem proposuit Deus
propitiatorium per fidem in sanguine eius etc.

Huiusmodi aliquot perspicua testimonia tenenda
sunt, quae et erudiant conscientias, et exuscitent
fidem in omni invocatione. Nunc adiiciam vocabu-
lorum interpretationem. lustificari significat forensi
more iustum reputari seu pronuntiari. lustus in
his Pauli disputationibus significat idem quod acce-
ptus seu placens Deo. Et lUSTIFICATIO est re-
missio peccatorum, et acceptatio coram Deo, cum
qua coniuncta est donatio Spiritns sancti. Voca-
hulum GRATIAE idem significat, sed continet em-
phasim particulae exclusivae gratis. Est enim Gra-
tia gratuita remissio peccatorum, et acceptatio pro-
pter Christum, cum qua coniuncta est donatio Spi-
ritus sancti. Vocabulum FIDES significat hic non
tantum historiae notitiam, sed etiam fiduciam mise-
ricordiae promissae propter Christum, seu fiducianj,
quae accipit promissionem, et applicat eam ad nos,
sicut Paulus manifeste testatur Rom. 4. se loqui de
ea fide, quae accipit promissionem, ut inquit : Ideo
ex fide, ut sit firma promissio. Quare sum dicitur:
Fide iusti sumus, haec oratio correlative intelligi
debet, hoc modo, per misericordiam propter Chri-
stum iusti, id est, accepti sumus, non propter no-
stras virtutes, sed tamen hanc misericordiam opor-
tet fide accipi et apprehendi. Haec est simplex et
propria Pauli sententia. ExpUcatis vocabulis rur-
sus monendus est Lector de exclusiva gratis. Ex-
cludit enim conditionem meriti, seu nostrae digni-

13

179

PHIL. MEL. SCKIPTA D0(tMATI(3A.

180

tatis, idque prppter duas causas praecipue. Pri-
mum, ut in Christum Mediatorem traiisferafur cau-
sa beiieficii, hoc ost, ut intelligamus iiobis ignosci
non propter nostraui dignitatem, sed propter Chri-
stum. Secundo, ut beneficium sit certum. Si enim
penderet ex conditione dignitatis nostrae, fieret in-
certum. Si conscientia iudicaret, ita nobis ignosci,
postquam satis magnam contritionen;, aut alia me-
rita habeafuus, prorsus adigeretur ad desperatio-
nem , et fieret incertuu» beneficlum promissum in
Evangelio. De his duabiis causis maxime admonet
nos particdla (JRATIS. Cum hoc modo intelli^itur
exclusiva, fit dulcior cons<;ientiis, et apparet non
tolli contritionem. Oportet enim aliqu.am contritio-
nein, id est, pavores et terrores, existere in nobis,
cum agnoscimus iram Dei adversus peccatum, sic-
ut inqnit EsaiaH: Ubi habitabil Dominus? In spiri-
tu contrito etc. Et cum fides sit vivificatio quae-
dam, necesse est existere terrores, in quibus su-
stentanms et consolanmr ncs Evangelio. Et
quan(juam contritio sine fide damnat^ ost, tamen
postquam accessif fides, fit bonum opus et sacriti-
cium, ut postea dicetur de bonis operibus.

Seuundo, sicut de parficula Gratis in promis-
sione Evangfelii necesse est admoneri auditores, ita
et illnd inculcandum est, quod sicut praedicatio
poenitentiae est universalis, ita quoque promissio
sit uni\ersalis, ut singuli nos in promissionem il-
lam includamus, nec excufi nobis fidem sinamus in-
tempestive accersitis disputationibus de praedesti-
natione, sed ordiamur a verbo, et meminerimtis
promissionem esse universalem, et statuanms vere
illa contingere nobis, quae in verbo proposita et
promissa sunt, quia Deus per verbum suum est ef-
ficax, et in verbo vult apprehendi, iiixta illud: Evan-
geiium est pofentia Dei, ad salutem omni credenti.

Tertio necesse est et hoc teneri, quod cum iusti-
Hcanmr , donanmr Spiiilu sancto, quem ita conci-
piuiit coida, cum audiunt Evangelium, et ei adsen-
tiuntur, ac fide se sustentant in pavoribus. Sic do-
cet Paulus at Galata.s: Ut promissionem Sijiriius
;ccipiamus per fidem. Haec acceptio Spintus san-
cti vocatur regeneratio seu renovatio , et est in-
choatio vifae aeternae in nobis, sicut Christus in-
quit: Haec est vita aeteina, ut cognoscant te Deum
verum, et quem misisti lesuni Christum.

Hactenus de lustificatione et Fide diximus, quae
in quotidiana experienlia fiunt illustriora. Nam
haec doctrina semper in conspectu esse debet, ut
teneamus firmam consolationem, et ut possimus in-
vocare Deum. Nam sine hac fide nulla est vera
invocafio, sine hac fide non apprehenditur Pontifex
et Mediator Christus.

DE BONIS OPERIBUS.

Hactenus de lustificatione et Fide dictum est.
Inchoatur autem in iustificatis nova obedientia.
Ideo tradenda est doctrina de Bonis operibus. Tria
autem quaeruntur de bonis operibus. Primum, quae
opera postulentur. Secundum, quomodo illa impcr-
fecta obedientia placeat Deo. Tertio, quomodo
amittatur gratia.

Quae requiruntur?

Kequiruntur opera lege Dei praecepta, non tan-
tum externa, sed etiam interiores motus. Necesse
est enim Legem in nobis inchoari, sicut Christus
ait: Nisi abundaverit iustitia vestra efc. Item, Si
vis ingredi in vifain, serva mandata. Ergo requiri-
tur obedientia, quae sic inchoatur in nobis: Cum
fides ad contritionem accessit, iam peccatum dispii-
cet, cuia cupimus Deo, quem agnovinms, obedire.
Ita primum concipifur bonum propositum, ut vocant.
Inclioantur ergo iam in corde motus consentienfes
Legi Dei, timor, fiducia^, dilecfio Dei, invocatio, pa-
tienlia, veritas, castitas, dilectio proximi, cura Kei-
publicae. Hae virtutes fiunt Spirifu sancto impel-
lente corda, et crescunt, cum eas exercemus, sicut
scriptum est: Habenti dabitur etc. (^uanquam au-
tem in renafis bona opera sunt motus Spiritus san-
cti, tamen Spiritus sanctus movet per verbum, et
oportet nos habere testimonium, quae opera pla-
ceant Deo, ne decepfi alia opera suscipianms. Ideo
cum ofiorteat nos regi verbo, diclum est nominatim
illa opera postulari, quae in Decalogo praecepta
sunt. Etsi enim non est posifa Lex iusto, quod ad
accusandum attinet, famen est ei posita, quatenus
docet eum , et rcquirit obedientiam iuxfa illud :
Omnis scripfura divinitus inspirata, utilis estaddo-
cendum, arguendum etc.

Quomodo placet imperfecta obeclieiitia?

Necessaria est obedientia, et tamen sciendum
est, eam procil abesse a perfecfione, nec satisfa-
cere iegi Dei, et adhuc haerere in nobis reliquias
peccati. (^iiare persona non est iusta, id est, ac-
cepta coraiM Deo propter propriam inundiciem, iux-
ta iilud: Non iustificabitur in conspectu tuo omnis
vivens. Placet autem persona fide per misericor-
diam propter Chiistum, ut supra dictuin est. De-

181

III. CATECHESIS PUEUILIS.

182

inde placet et inchoata obedientia, quia sumus fa-
cti filii, et credimus propter Christum condonari
nobis indignitatem nostram. Utrumque igitur sciri
necesse est, ut fiducia propriae iustitiae, et despe-
ratio animis eximantur. Nam agnitio infirmitatis
nostrae humiliat nos, incutit terrores, et exuscitat
poenitentiam. Rursus autem ingens consolatio est,
quod pii in tanta infirmitate tamen norunt certo
statuendum esse, quod placeant Deo propter Chri-
stum. Deindc quod Deo eliam haec inquinata et
imperfecta obedientia placeat, quia sumus inserti
Christo, sicut PauUis inquit: Nulla nunc damnatio
est his, qui in Christo lesu ambulant. Tanta ma-
gnitudo misericordiae maxime accendere nos debet
ad bene operanctum, et ad sustinendas aerumnas
omnis generis, quia discimus ex Evangelio, quo-
modo placeat in tanta intirmitate obedientia nostra.

CAUSAE HORTANTES AD BENE
OPERANDUM.

Necessitas, qnae triplex est. Prima, quia man-
datum est, ut Deo obediamus. Secunda, quia iion
potest existere fides in iis, qui non agunt poeniten-
tiam, sed laxant frenum cupiditatibus. Tertia, quia
fides extinguitur, si non e>:erceatur in invocatione,
aftlic(*;onibus, et bonis operibus. Seujper enim ope-
ribus debet praeire fides, ut cogitet mens se velle
obedire Deo, et hoc opus placere Deo propter
Christum, et roget ut regatur a Deo. Sic David
in sua vocatione constituit se velle obedire Deo, et
sentit illa opera vocationis Deo placere, propter
promissam misericoi diam, et rogat, ut Deus voca-
tionem eius gubernet, Hoc modo exercenda est
fide? in onmibus operibus. Quorta. invitant ad be-
ne operandum et promissiones additae operibus ac
pracnia. Habent enim bona opera piorum prae-
mia corporalia et spiritualia, ut docet quartum
praeceptum: Honora patrem et matrem, ut sis lon-
gaevus super terram. Date et dabitur vobis etc.
Est autem et in his promissionibus exercenda fides,
cum damus eleemosynam , credamus Deum vamen
conservaturum esse facultates nostras, credamus
et petamus augeri dona spiritualia, sicut Augusti-
nus inquit: Dilectio meretur augeri dilectioneai.
Exemplum egregium prcpositum in historia Sare-
ptanac mulieris, quae iussa ab Helia, primum ipsi
dat cibos, quos solos habebat reliquos, et expecta-
bat auxilium a Deo, ita Deus auxit illos cibos,
postea ornavit eam et aliis donis. Ita et nos ex-
erccamus fidem in invocatione et omnibus pericu-
lis, negotiis, et actionibus, et obediamus Deo, pe-
tentes et expectantes ab ipso auxilium.

Quomodo amittitur gratia?

Dictum est, in sanctis manere peccata, sed
taine n discrimen tenendum er4. Quaedam sunt
eiusmodi, ut simul existere fides et gratia pos-
sit. Alia excutiunt fidem et gratiam. Hoc discri-
men tradit Paulus Kom. 8. Si secundum car-
nem vivetis, moriemini, Si autem spiritu actiones
carnis mortificabicis, viveiis. Manet enim in san-
ctis naturalis infirmitas, concupiscentia, et multi
vitiosi affectus. Sed quia his non oblemperant
s&ncti, verum repugnant et agnoscunt sibi condo-
nari lianc iniirmitatem propter Christum, haec pec-
I cata dicuntur venialia, hoc est, taha, quae sa4)ctis
i condonantur, et propter quae non amittunt fidenn
et Spiritum sanctum. Est igitur peccatum veniale
vitiosus aftectus, cui non obtemperant pii, sed re-
' pugnant, el credunt sibi eam infirr.iitatem propter
Christum condonari.

Sed quando non repugnant, verum obtempe-
rant vitiosis affectibus contra conscientiam, liunt
peccata mortaha, id est, proptcr quae illi, qui fue-
rant iusti^ anntturt fidem et Spiritum sanctum, et
propter quae fiunt rei mortis aeternae, sicut Pau-
lus inquit: Fornicatores , adaheri, homicidae, non
possidebunt regnum Dei. Teneamus igitur hoc dis-
crimen, ne simus ignavi, nec laxemus frenum cu-
piditatibus, ne amittamus dcna Dei, sed mennneri-
mus assidue, tanquam in acie standum esse, ac ca-
vendas insidias Diaboli, et reprimendos vitiosos
motus, ad oxcitandam invocationem , et fidem in
tantis vitae peiiculis, quae et maiora et phira sunt,
quam ut inteliigi aut prospici a nobis possint. Ideo
promissus est Spiritus sanctus , ut nos adiuvet et
gubernet. Gubcinat autem non vitiosos, et igna-
vos, sed repugnantes peccato, sicut Paulus horta-
tur, ut curemus, ne frustra acceperiums gratiam.
Et^^i autem, ut ante dicfum est, concupiscentia et
vitio^i motus, quibus repugnant pii, fiunt venialia
peccara, tamen et horum magnitudo agnosci debet.
Non enim sunt leves morbi, dubitatio de ira et mi-
sericordia Dei, securitas, diffidentia, non ardere di-
lectione Dei, non ardenter invocare Deum, fremere
adversus Deum in afflictionibus. Haec vitia non
intelligit ratio humana^ ideo contemnit peccata ve-
nialia, sed pli sciant non esse extenuanda. Nam
concupiscentia cum suis fiuctibus est re ipsa inor-
tale peccatum, in non renatis, et longe tnaius ma-
lum est, quam ut eiijs magnitudo a ratione |>erspi-
ci possit. Ideo pii hos morbos agnoscant, et vere
perliorrescantj cum cernent, quoniodo repugnat na-
tura hominis voluntati Dei, sicut Paulus inquit: In-
foelix ego homo. Rursus autem erigant se fide,
et sibi ignosci credant , et serio repugnent il-

12»

183

PIIIL. MEL. SCRJPTA DOGi\L\TICA.

184

lis morbis. Hoc certamen est vera poenitentia pio-
rum, in qua crescit novitas spiritualis, et concipi-
tintur novi et ardentiores motus spirituales , sicut
inquit Paulusr Exterior noster homo currun.pitur,
sed interior renovatur. Et ad Colossenses: Induite
novum hominem, qui renovatur agnitione Dei et ad
imaginem eius^ qui condidit eum. Et ad Corinthi-
os : In eandem imaginem transformamur a gloria in
gloriam.

DE SACRAMENTIS.

Quid est Sacramentum?

Proprie est ceremonia in Evangelio instituta,
•ui est addita promissio Evangelii.

Quot sunt?

Tria recte numerantur, Baptismus, Absolutio,
Coena Domini. Baptisnms est immersio in aquam,
quae fit cum hac admiranda benedictione : Ego ba-
ptiso te in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.
Et ad quid fiat baptismus, haec ipsa verba siguifi-
cant. Est enim sententla : Ego minister mandato
divino hac ceremonia testor, quod iam ille Deus re-
cipiat te in gratiam, qui est Pater, Filius et Spiri-
tus sanctus, et sic vult agnosci et invocari, quod
propter Filium te recipiat, et Spiritu sancto
te sanctificet, et sit tibi opitulaturus, et inchoaturus
in te novam et aeternam vitam: Ita in his verbis
comprehensa est promissio, et summa Evangelii, et
veri cultus descriptio, quae discernit nos a Genti-
bus et ludaeis, qui non invocant Deum per filium
Mediatorem, neque agnoscunt Spiritum sanctum.
Quare haec verba semper sint nobis in conspectu,
semper personet nobis in auribus haec vox Dei pa-
ciscentis nobiscum, quod vere velit nobis esse De-
us, vere velit Filii beneficium et Spiritum sanctum
nobis impertiri, vere curet et exaudiat nos. Ideo
Petrus dicit, Baptismum esse pactum bonae con-
scientiae erga Deum, id est, sic sentientis de Deo,
quod vere nos receperit propter Filium, vere nos
iam curet et exaudiat.

Quis est efFectus Baptismi?

Prorsus extinguit usum Baptismi perniciosa
et fanatica opinio, plurimorum , quae imaginatur

Baptismum tantum esse notam professionis erga
homines. Quare pii debent esse vigilantes, ne
haec opiiiio animos eorum occupet. Statuant
autem econtra, Baptismum esse testimonium vo-
luntatis Dei erga nos, et sic discant uti Baptismo
erga Deum. Quoties invocas, cogita Deum testa-
tum esse in Baptismo, quod vere te receperit in
gratiam, quod vere velit tibi ignoscere propter Fi-
liura, vere velit te exaudire, vere velit te sanctifi-
care Spiritu sancto. Id testatus est hoc signo, in
quo paciscitur nobiscum, se nobis futurum esse
Deum, Salvatorem et opitulatorem. Atque ita Pau-
lus de Baptismo loquitur, cum vocat lavacrum re-
generationis. Quo dicto clare testatur, Baptismum
non tantum esse notam professionis coram homini-
bus. Sunt igitur eftectus baptismi remissio pecca-
torum, et donatio Spiritus sancti, sicut testatur Pau-
lus Ephes. 5. Mundans eam lavacro aquae in verbo
vitae, ut exhiberet eam gloriosam etc. Porro ad-
ulti discant exercendam esse fidem recordatione ba-
ptismi, quia necesse est ad sacramenta fidem addi.
Semper igitur baptismus debet nobis testimonium
esse voluntatis Dei erga nos, quo admoniti creda-
mus nos vere a Deo receptos esse, vere donatam
esse salutem propter Christum, vere sanctificari ac
iuvari a Spiritu sancto.

Suntne infantes baptisandi?

Respondeo, Infantibus baptismum necessarium
esse, quia Mandatum Christi est universale, lohan.
3. Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non
potest ingredi in regnum Dei, Ergo etiam infanti-
bus opus est baptismo, ut salventur. Haec ratio
ducta ex universali sententia satisfacit pils, et te-
nenda est adversus fanaticos homines, qui impro-
bant baptismum infantium. Sunt et plura argu-
menta utilia conscientiis.

Nemo salvatur extra Ecclesiam,

Infantes aliqui sunt salvandi,

Ergo necesse est eos insertos esse Eccle-
siae, et applicari eis primum Sacramen-
tum.

Maior est manifesta, quia ubi non est verbum
Dei, aut Sacramentnm, ibi non datur Spiritus san-
ctus, quia datur per verbum et Sacramenta.

Minor etiam manifesta est, quia Christus clare
pronuntiat de infantibus in populo Dei: Non est
voluntas Patris, ut pereat unus de parvuli.* istis.
Cum igitur testetur, infantes illos salvos fieri, qui

185

III. CATECHESIS PUERILIS.

186

•unt in populo Dei, non alios extra Ecclesiam, se-
quitur necessario inserendos esse Ecclesiae. Con-
firmat eandeni Minorem et alia sententia Christi,
videlicet: Sinite parvulos venire ad me, talium enim
est regnnm coelorum. Et loquitur de infantibus in
populo Dei Ergo testatur aliquos infantes salvos
ficri, et quidem illos, qui sunt inserti Ecclesiae.

Tertium, Non est remissio peccatorum sine mi-
nisterio verbi et Sacramentorum.

Infantes habent opus remissione peccatorum,

Ergo infantibus applicandum est ministerium
Sacramentorum.

Maiorem confirmat haec sententia loh. 20.
Quorum remiseritis peccata, remittentur eis etc
Minorem confirmat Paulus Rom. 5. Ephes. 2. ubi
testatur infantes secum afferre peccatum originis,
hoo est, leatum et corruptionem naturae.

Quartum argumentum: Promissio Evangelii
pertinet ad infantes,

Ergo et Sacramentum, quod est testimonium
promissionis, et signum, quod significat ap-
plicari promissionem.

Cbnsequentia valet, quia, ad quem pertinet
promissio, quae est principale, ad eundem pertinet
signum, quod est nota promissionis. Antecedens
manifestum est, quia infantes non nisi propter Chri-
6tum salvantur. Et ipse inquit: Sinite parvulos
▼enire ad me.

Quintum: Circumcisio in veteri Testamento
erat necessaria infantibus, ut signi-
ficaret ad eos pertinere promissio-
nem gratiae, videlicet: Ero Deus
eorum, et utinsererenturpopulo Dei.

Ergo Baptismus in novo Testamento
est necessarius infantibus.

Valet consequentia , quia significatio convenit,
quod attinet ad promissionem gratiae. Et Deus
vult esse efficax per Verbum et Sacramentum.

Quid significat Baptisraus?

Sacramenta principaliter sunt signa promissio-
num divinarum. Quare praecipue significat Baptis-

mus, promissionem Evangelii, quod propter Chri-
stum donetur nobis remissio peccatorum, et Spiri-
tus sanctus. Itaque mersio significat ablui pecca-
ta, et mergi in mortem Christi, quia peccatum de-
letum est, et promissa nova et aeteina vita. Post-
ea accedunt aliae significationes, quae ad mores
nostros pertinent. Mersio significat mergi nos in
mortem et afflictiones ut abolita carne immunda,
prorsus deleatur peccatum. Sic ergo Baptisraum
intueamur in onmi vita, ut nos primum admoneat
de voluntate Dei erga nos, quod vere nos recepe-
rit, et velit delere peccatum. Haec fides exuscitat
invocationem. Deinde admoneat nos mersio de
obedientia, quod ad afflictiones vocati simus.

DE POENITENTIA.

Vocabulum Poenitentiae in Ecclesia usurpatur
pro conversione adDeum, et nos usitatum verbum
retinemus, ut facilius agnosci locus doctrinae pos-
sit. Sunt autem partes poenitentiae duae, Contri-
tio et Fides. Contritio significat terrores conscien-
tiae, agnoscentis peccatum et iram Dei, ac dolen-
tis propter peccata. Fiunt autem hi terrores, cum
Evangelium arguit peccata, quam ad rem utitur mi-
nisterio Legis. Ac necesse est existere terrores,
sicut dicit loel: Scindite corda vestra. Et Esai.
Ubi habitabit Dominus? In spiritu contrito etc. Et
Esai. 1. Desinite perverse agere. Et Ezech. 18.
Cum averterit se impius ab impietate sua etc. Nec
tamen meretur Centritio remissionem peccatorum,
Imo nisi fides accederet, contritio et terrores ad-
ferrent desperationem et aeternam mortem. Ne-
cesse est igitur et de altera parte Ecclesias doceri,
ut accedat consolatio. Quare proponendum est
Evangelium, in quo promittitur remissio peccatorum
propter Christum, quae vere ita donatur, cum fide
statuimus nobis non propter dignitatem nostram,
aut opera, aut virtutes, sed propter Christum, qui
pro nobis factus est victima, gratis reraitti peccata.
Suntque docendae Ecclcsiae, ne aliud quaerant,
praeter hanc fidera , ut raereantur remissionera pec-
catorura. Conscientia enim solet alias consolatio-
nes, praeter fidem quaerere. Quare non sine cer-
tamine raagiio revocatur ad fidera. Discamus igi-
tur huius fidei exercitia, sciamus eam esse praeci-
puum cultum Dei, et ii» omni invocatione exercen-
dam. Qaotics incipimus invocare, haec fides prae-
luceat, crcdamus nobis ignosci, nos reputari iustos,
nos exaudiri piopter Pontificem Christum. Ita in
omni invocatione haec fides, qua credimus nobis

187

PHIL. ?«1EL. SCRJPTA DOGMATICA.

188

remitti peccata, exercenda est, ct haec estproprius
-ciiltus pioruir.

Habeamus autem in conspectu quaedam firnia
et illustria testimonia de hac tide et de remissione
peccatorum, ut magis confirmari mentos, et excitari
ad fidem et invocationem possint. Actonun decimo:
Huic omnes Prophetae testimonium perliibent, re-
missioneni peccatorum accipere per nomen eius
omnes qui credunt in eum.

Sciendum est et ilhid, cum hac fide n^s sus-
tentamiis, dari Spiritum sanctum per verbum, iuxta
illudPauli adGalafas: Ut proiMissior.em Spiiitu ac-
cipiamus per fidem. Nam Splritus sanciu.s est effi-
cpx in eonsolatione per verbum Evangehi. Quare
cum nosEvangehi et absohitioijjis cogitatione erigi-
nius, datur Spiritus sanclus. Postea sequi etiam
debet nova obcdientia, sicut scriptum est: Debito-
res sumus, ne secundum carnem vivamus. Si eniai
secundum carnem vixeritis, moriemini. Et ad Co-
rintliios: Aduheri, homicidae, non possidebunt re-
gnum Dei. Cum fide agnovinuis misericordiam
Dei et beneficium Cliristi, tum corda impelJente
Spirltu sancto subiiciunt se Deo. et concipiunt bo-
num propositum, ut vulgo dicitur, id est, incipiunt
obedire Deo iuxta eius verbum, et repugnare malis
cupiditatibus, ne contra conseientiam faciant. Hoc
bonuin propositum est inchoatio novae obedientiae,
complectens bonos motus omnium virtutuin, timo-
rein, dilectionem, patientiam, invocationeui, oflicia
dilectionis, castitatem, veritatem. Nec sinc fide fit
bonum propositum. Nam contriiio sine fide est ter-
ror, qui parit indignationem adversus Deum, et de-
sperationenj, non parit dilectionem Dei ei ii'voca-
tionem. Sed postquam accedit fides, deinde con-
tritio fit timor filialis, et bonum opus ac saciiHci-
¥ini, sicut inquit Psahnus : Sacrificiuri Deo spiritus
contribuhitus, cor contritum et humihaium Deus
non despicies. Hinc intelfigi potest, semper veram
poenitentiam parere bona opera, ut aher latro cru-
cifixus cum Chrisio, habet contritionem , agnoscit
enim suum peccatum, habet et fidem^ cun\ agnoscit
Christum esse Salvatorem, Nec enim erat obscura
Chrisli cognitio, quae tah tcmpoie praedicat eum
esse Salvatorem, ac necesse est in animo eius ac-
censum faisse excelleus luinen. Audit etiam Abso-
lutionem et Evangehum, ut fides eius co;ifirmetur.
Haec ipsa conversio est inchoaiio novae obedien-
tiae, dilectionis et boni propositi, quae sunt bona
opera. Accedunt et externa opera maxime gloriosa,
invocatio et confessio de Christo, quae contra blas-
phemias dcfendit, gioriam eius. Item confessio
pe'5cati.

DE ABSOLUTIONE.

Privata absohitio est illustre testimonium,
ostendens in Evangeho institutum esse ministerium
annuntiandi rcmissionem peccatorum mnhis aut sin-
guUs, iuxta illud: Quorum remiseritis peccata etc.
Applicat igiiur privata absolutio singulis Evange-
lium, et testatur promissionem ad singulos pertinere,
sicut caetera Sacrainenta sunt appiicationes, quae
testantur ad singulos pertinere Evangelii promis-
sionem. Quare privata absolutione utendum est.
Semper autem memineriinus addendam esse fidem,
quae vere credat voci Evangelii, quae nobis apph-
catur, et annuntiat remissionem peccatorum propter
Chiistum, et cum obstrepunt cogitationes illae, hu-
manam remissionem irritam aut incertam esse, cum
solius Dei sit remittere peccata, revocanda est
mens ab his cogitalionibns ad Evangehuin. Non
enim remittit homo, sed Deus, qui suani vohmta-
tem in Evangelio proposnit, et instituit ministerium,
nt promissio ipsius nobis annuntietur etc. Et man-
davit promissioiii credi. Sic per ministerium in ba-
ptismo reniittunfur peccata.

DE CONFESSIONE.

Confessio quac fit Deo, est ipsa contritio, cum
fide petenfe remissionem peccatorum. De hac con-
fessione loquitur Psahnus: Dixi confitebor adver-
sum me iniustitiam meam Domino, et tu remittis
impietatem peccati mei, id est, cum perterrefactus
agnosco me esse reum, nec confido mea iustitia,
sed confugio ad promissam misericordi&m, vere
impetro remissionem. Et hic versicuhis Psaiuii pro-
ponit ilhistre exemplum conversionis et verae con-
fessionis.

Sed alia confessio est enumeratio d 'lictorum,
quae fit Sacerdoti. Haec enumeratio non est ne-
cessaria, quia nec praecipitur a Christo, nec est
possibilis, iuxta ilJud: Dehcta quis intelligit? . Et,
tamen cum absolutio petenda sit, ministri adeundi
sunt, et ostendendum nos agnoscere iram Dei adver-
sus nostra peccata, et petere, ut vocem Evangelii
nobis impertiant, et testari nos deinceps bonos fru-
ctus poenitentiae facturos esse. Sic de confessione
scriptum est Matthaei 3. Confitentes peccata sua.
Et Lucae 17. describitur, quid testari debeamus,
cum ait: Si conversus fuerit at te dicens: Poenitet
me, dimitte illum. Nam contemnentibus iram Dei,
qiii perseveran- in flagitiis contra conscientiam,
non est impertienda absolutio.

189

III. CATECHESIS i;>UERILIS.

190

DE SATISFACTIONE.

Consuetudo satisfactionum iniprobanda est, et
reiicienda doctrina de satisfactionibus. Cavendum
est enim omni studio, ne obruatur doctrina de gra-
tuita acceptatione et de fide. Luceat haec senten-
tia in Ecclesils, quod gratis proj ter Christum do-
jietur remissio cuipae et poenae aeternae, quod
Christus sit satisfactio et victima pro peccatis no
stris, quod nuUa nostra opera sint satisfactiones
pro peccatis nostris.

Hanc doctrinam valde obscuravit doctrina de
sat'sfactionibus in Ecclesia. Ideo necesse est eam
aboleri, et reiici doctrinam de satisfactionibus. Sed
hic moncndi sunt rudes, non reiici civiles salis-
iactiones, ut furti restitutionem, quae vere perti-
nent ad contrilionem. Sed reiiciuntur satisfactio-
nes, quas ipsi vocant opera indebita. Item, quod
operibus tribuunt compensationem pro aeteina
morte, et obruunt doctrinam de beneticio Christi.
Quales autem fuerint ritus satisfactionis publicae
quondam, et quales postea ritus et opiniones secu-
tae sint, non possum in brevi Catechesi recitare.
Caeterum illud sciant pii, Deum saepe punire pec-
cata ingentibus poenis temporalibus, et has rursus
mitigare, aut prorsus tollere propter totam poeni-
tentiam. Sicut David propter adulterium e regno
expulsus est, sed Deus agenli poenitentiam miti-
gavit poenam, eumque restituit. Discernenda est
igitur remissio aeternae poenae, a remissione prae-
sentium et corporalium poenarum. Semper in re-
missiune culpae simul fit remissio poenae aeternae
propter Christum , sed quia Deus in hac vita nos
subiecit afflictionibus non semper tolluntur poenae
coiporales. Inio interdum etiam post poenitentiam
irroganlur, exenspli causa, et ut pii exerceantur,
sicut inquit Petrus: ludicium a domo Dei incipit. Ut
David pbst poenitentiam regno expulsus est, sed
lamen propter conversioueni mitigatur poena. Saepe
punit Deus sontes aote poeniteniiam, ut revocet
eos, ut Manasses in carcere resipuit. 2. Paral. 22.
Tales afllictiones non sunt compensationes, aut sa-
tisfactiones, scd poenae, quibus Deus aut revocat,
aut exercet homines. Caeterum pron)isi.i Deus mi-
tigationem poenarum corporalium agentibus poeni-
'entiam, ut Esai. 1. Si fuerint peccata vestra ut
coccinum, quasi nix dealbabuntur. Si volueritis et
audieritis nie, bona terrae comedetis. Et Esai. 33.
Panis ei datus est, Regen. in decore videbunt. Et
Zach. 1. Convertimini ad me, et ego convertar
ad vos.

DE COENA DOMINI.

Diligenter admonenili sunt pii, ut dlscant Sa-
cramenta a Christo instituta, non esse tantum no-
tas proCessionis erga homines, sicut Toga discer-
nebat Romanos a Oraecis, aut forma vestis discer-
nit Monachos, nec esse tantum symbola morum,
ut nunc multi leciis gentium historiis, quia vident
in foederibus faciendis fuisse morem, tcstificandae
benevolentiae mutuae causa, simul convivari, cogi-
tant hanc Coenam Christi etiam tale convivium
esse constitutum ad significandam mutuam bene-
volentiam. Sed hic nequaquam principalis finis
est. Nam Sacramenta in Evangelio instituta, sunt
signa gratiae, id est, sunt principaliter testimonia
voluntatis divinae erga nos. Sicut Circumcisio erat
testimonium posleris Abrahae, vere eos esse popu-
lum Dei, et admonili hoc signo debebant credere,
se vere propter prouiissionem habere Deum pro-
pitium. liic fuit principalis usus circumsionis, ut
docet Paulus, Rom. 4. cum ait, Circumcisionem
esse sigillum ijstitiae fidei, id est, testimonium,
quo fides magis confirmatur, nan» accepto signo
sfatuimus ad nos j)ertinere promissionem. Sic et de
Coena Doiuini sentiamus, eam esse Sacramentum,
id est, testimonium additum Evangelio , ut nos ad-
moneat vere ad nos pertinere promissionem Evan-
gelii et beneficia Christi.

Sciant igitur pii, utendum esse integro Sacra-
mento, sicut Cliristus instituit, et cum sumunt cor-
pus el sanguinem Domini, Christum adesse et effi-
cacera csse. Cum autem quaeiitur, ad quid prosit
mandu''are, recte respondetur, prodesse ad confir-
mandam fidem, quia est testimonium, quo adnjoniti
statuere debemus^ vere ad nos pertinere beneficia
Cbri^iti Exhibet tibl Christus corpus suum, ut
donet tibi sua beneficia, ut testetur te esse mem-
brum pro quo passus est, quod veilt servare, ia
quo velit esse efficax contra Diabolum. Exhiliet
sanguiiicm, ut scias te sanguine ipsius ablutum
esse. Prodest igitur mandu^are agentibus poeni-
tentiam, et fide intuenfibus in mortem et resurre-
cfionem Cliristi, et credentibus propter hunc Me-
diatorern Deum vere propitium esje, vere nobis
igno-icere, nos exaudire, et invocantibus hac fide
Deum Qi Dominum nostrum lesum Christum, et pro
tanto beneficio gratias agentibus. Haec concurrere
in usu nccesse est. Nec prodest ceremonia sine
poenitentia et sine fide.

191

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

192

Quid de Missa sentiendum est?

Sacramenta extra iisum a Christo institutum,
non sunt Sacramenta, ut si quis aquam baptismi
circumferret, etiamsi verba adderet, theatrico more,
nequaquam esset baptisnms, et is cuhus esset im-
pius, ita cum ex Coena Domini fit oblatio, Item
cum applicatur pro vivis et mortuis, nequaquam
est Sacramentum a Christo institutum. Cuni autem
sacrificuli in Missa oiferani; panem et vinum sine
ullo mandato Dei, et apphcent pro vivis et mor-
tuis, fugiendae sunt tales Missae, tanquam idolo-

latricae. Nec opus ipsum potest ahis mereri remis-
sionem peccatorum, quia oportet singulos accaipere
remissionem peccatorum, Gratis propria fide, quae
nititur Christo, nonnullius humani operis merito.
Pugnat igitur adphcatio pro aliis cum doctrina de
fide. Denique non magis est sacramentum in Missa
papistica, quam Turcica aut ludaica circumcisio
est sacramentum. Dixit autem coelestis vox: Fu-
gite idololatriam.

FINIS.

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI

COMPLECTENS ORDINE DOCTRINAM ECCLESIAE DEI FIDELITER

RECITATAM.

Edita Wittebergae anno M. D. L.

Caspar Cruciger, an. 1527. in Acadeiniam Witebergensem vocatus, ut scripturam sacram inter-
pretaretur et in teniplo arcis concionaret, an. 1 5 45 *) ibi de consilio et senlentia MeJanthonis inchoavit enar-
rationem Symboli Niceni, quippe cuius auctoritas, post scripta prophetica et apostolica et Symbolum Apostolorum,
praecipua fuit in Ecclesia. Hulur enarrationis initium edidit a. 1548. sic inscriptum:

Caspuris Crueigen de iudiciis piarum Synodoritm sentzntia, initio enarrationis Synboli Niceni ex-
posita. Witebergne 1548. 3 plagg. 8. **)

quod eodem anno in linguam germanicam translatum est cum hocce titulo :

33on beu Stjm6oIiS onO (Sonciiii§ : 93nterrict)t, turc^ 2). Safpar G^reuctger. ©efcfcricben in ber QtuStegung ttber
baS Si^mOoIum Diiceuum. 33ub au6 bem l*atein ijorbeubfdjt. SBittembera, @e. ^iijaiu 1548. 6 plagg. 4.***)

Ad illum libelluin spectant epistolae a Molanthone ad H. Baumgtvrterum d. 8. Maii 1548. scriprae
verba extrema: Mitto iibi pagellas, ac spero initia enarrationis Symboli Niceni tibi placitura esse." (vide huius
Corp. Vol. VI. p. 901.). y) Postea cum inchoatam explicationem immatura mors Crucigeri Ki.Nov. 1548. abri-
puisset, partem eius niagnam pertexuit Melanthon , quam opposuit cahmmiis et mendaciis illorum, a quibus posi
mutationem, quam Germaniae funestam bellun. anni 1546. attulit, iniustissime praegravatas et acerbissime tra-
ductus est. De hac enarratione ab ipso magna ex parte pertexta et a. 1550. edita Melanthon in praefatione,
quam ei praeflxit, haecce refert :

*) Hunc annum coniicere licet ex hocce principio praefationis, quaui loh. Sturio Explicationi Melanthonianaa Symboli Niceni ab
ipso a. 1501. ecJilae infra recensendae praetixit : Anni sunt sedccim, cum in Academia Witebergeasi enarrationem Symboli
Niceni inchoavit reverendus vir Caspar Cruci^er sacrae Theologiae Doctor" etc.

**) Hic libcllus in Biblioth. senat. Norimb. asservatur.

***) Haec etiam interpretatio, quae a Hirscbio in Milleiiario H. , p. 32. nr. 932. et a Strohelio in 1. Oleue SeVtr. j. 2ttt. T. I.
fasc. 1. p. 154 sq. recensetur. in Biblioth. senat. Norimb. exstat.

t) His verbis Bretschneiderus in inferiore margine hanc adscripsit: „Ex epistolarum serie intelligitur, enarrationem Symb. Nic.
non a. 1550., ut Mylio visu:n est, sed anno 1548. prima vice prodiisse." Ex hac annotatione elucet, Bretschneidero cerle
tunc illum libellum ignolum fuisse, quap.-opter opinatur, haec verba a.: intcgrain Symboli Nic. enarrationem spectare, quara
demum h. 1550. prodiisse Mylius recte affirmat, in Chronologia sciiplorum Ph. Melanchlhonis fol. F 4^^ ad h. a. Praefalioni
vero huius enarrationis a. 1550. editae ille ip-.e recte adnotavit. partem eius iaai prodiisse a. 1548. (vide huius Corp.
Vol. VII. p. 578.).

MKIiAM'H.OI'KK. VOIi. XXIII. 13

195 PHIL. MEL. SCKIPTA DOGMATIOA. 196

#

,,Slnt igitiir et dogmata Ecclesia nota, et extent proprietate verborum quasi septa et munita. Eam-
que ob causam initio Symbola condiia sunt, ut summa doctrinae in conspectu esset recitata propriis verbis, ut
iisdem syllabis hae res praecipuae ubique in Ecclesiis proponerentur.

Ac nunc quoque in diiudicatione controversiarum quarundum simili diligentia opus esset Cum au-
tem hae tantae res non sint curae summis gubernatoribus, nos in scholis decet curare, ut extet doctrinae summa,
quantiim fieri poiest, sine ambiguilfite recitata; quia nos in scholis subinde praecipua doctrinae capita repetere,
ut fit in puerili ^faziy/^fffft, necesse est.

Haec igitur enarratio Symboli Niceni a Casparo Cmcigero instituta est pio consilio, ut quasi evo-
luta Symboli doctrina proponeretur, et ordo magis conspici posset, distributis partibus Symboli in membra : vo-
luit etiam testari, nos reverenter amplecti et tueri haec Symbola, gravissima auctoritate tradita, et quidem reti-
nere nativam eorum sententiam. ,

Id consilium cum alii probarent, et quidam docti, pii et graves viri eam partem, quae edita est, *)
prodesse piorum studiis iudicassent, rursus eani edidimus, additis aliquot capitibus, addituri etiam cetera, si
hic labor vobis probabitur."

Haec Enarratlo Symboli Niceni, et Crucigeri initium a. 1548. editum, nempe priorem De iudicns
Synodorum ^dixiem, et Melanthonis continuationem cum eiusdem praelatione continens , prodiit a. 1550. sic in-
scripta :

Enarratio Symboli jViceni , complectens ordine doctrinam Ecclesiae Dei ftdeliter recitatam, cum
praefativne Pliil. Melunthonis ad Doctores Ecclesiae Dei in Saxonia. Accesserunt priori edi-
tioni plures Symboli jMirtes. Viteberyae. Ex officina loh. Lu/ft. 1550, 20 plagg. 8.**)

Haec Ed. repetita est primum Basilcae cum hocce titulo :

Symboli Niceni \ Enarratio, compfe \ ctens ordine doctrinam Ec- | clesiae Dei^ fideliter \ recita-
tam. I Ctim praefatione Philippi Melan- \ thonis , ad Dortores Eccle- j sioe Dei in Saxonia. \
Accesserunt priori editioni phires \ Symboli partes. | Basileae. sine anni indicio. IS'/, plagg. litt.
A — Q (Q '/, plag.) sign., 245 pagg. num.^ ult. 3 pagg. albae, 8. min. (pag. 3 — 9. Phil. Melan-
thonis ])raefatio ad Reverendos viros, doctores Ecclesiae Dei in Saxonia, et in vicinis regionibus
1550. die S. Marci Evangelistao (i. e. 25. April. | scripta; p. 10— 245 [ fol. Q 3 ^ | Enarratio Sym-
boli Niceni, comjdectens ordine doctrinam Ecclesiae Dei, fideliter recitatam, cum 10 annotatt.
pag. 12—23. in margiue adscriptis; fol. Q 3 '^ — 4'' vacant). ***)

Deinde Casp. Peucerus a. 1562. hanc Enarrationem in suae Collectionis Witebergensis Operum
Melanthonis Partem I. (Witeberyae excudebat loh. Crato. Anno M. D. LXII Fol.) recepit, in qua loco
extremo fol. 388^ — 442'' legilur (cvmi 378 annotationibus marginalibus^ sic inscripta:

Enarratio Symboli Niceni complectens ordine doctrinam Ecclesiae Dei fideliter recitatam. Edita
anno M. D. L. Cum praefatione Philippi Melanthonis, nd Doctores Ecclesiae Dei in Saxonia.

t

Ex hac Parte hic liber h. 1. recuditur, omissa tamen praefatione, quippe quae iam in huius Corpo-
ris .Vol. VII. p. 575—579. exhibita est.

*) Haec spectant ad illud enarrafionis Vrucigeri initium (de iudir'is Synodornm) a. 1548. editura.

••) Haec Ed. ab Hirschio :n Millen. III. p. 95. nr. 979. et a Strobelio 1. l. p. 155. recensita invenitur in BibliotL. senat. Norinib.
•*•) Haec Ed. in Bibliolh. senat. Norinib. et in meis libris est.

ENARRATIO SYMBOLI NICENI,

COMPLP]CTENS ORDINE DOCTRmAM ECCLESIAE DEI FIDELITER

RECITATAM.

Ideo Synibola^KOiidita sunt in Ecclesia Dei, ut
doctrinae sunima bieviter compreliensa , semper in
conspectu sit, et docti et indocti non niutilam do-
ctrinam, sed quasi corpus integrae doctrinae se-
cum in niente circumferant, et hac confessione se
erudiant et contirment, et eam in onuii luvocationc
intueantur. Sed tamen semjier ad haec brevia Sym-
bola jftliiiixit Ecclesia losigiorem explicationem, et
collegit testimonia a Deo tradita, ut sciamus, unde
sumta sit doctrina in Symholis proposita, et fides
nitatur, non humanis sententils, sed perspicuo ver-
bo Dei.

Hanc Ecclesiae diligentiam cum imitari nos
quoque deceat, explicabinms ordine singulos arti-
culos, Deo iuvs.nte, et testimonia sinnta ex verbo
Dei, non male detorta, sed recte accommodata, il-
lustria et tirma addemus, et veteiem ac verum con-
sensum Catholicae Ecclesiae Dei fideliler recitabi-
mus, et sequemur. Cum enim Deus ita condiderit
Ecclesiam, ut simul et patefecerit sese, et certam
vocem ediderit de sua essentia et vohmtate, iuxta
quam vocem agnosci, invocari, et coli sepraecipit,
et hac voce discernat se ab omnibus commenticiis
numinii)u , nequaquam licet hominibus ulHs novas
opiiiiones de Deo gignere, ut Ethnici et Haeretici
horribiliter luserunt fingendis opiniotiibus, Sed
unam, puram et incorruptam vocem a Deo traditam
in Ecclesia omnes sonare debemus.

Cum autem Diabolus ardens odio Dei, ut eum
contuuieha afficiat, semper impulerit, et impellat le-
via ingenia ad spargendas falsas opiniones, et in

hac ultima senecta riumdi maiores confusiones opi-
nionum fore metuoudum sit, utroque modo pugnan-
dum est, videlicet precatione et doctrina. Ut igi-
tur filius Dei in aditu sui agonis, tanquam Summus
Sacerdos Ecclesiae, precatur, ut doctrinae puritas
servetur, inquiens: Pater sanctifica eos in veritate,
Sermo tuus est veritas, Ita nos ad huius nostr! sa-
cerdotis precationem adlungpmus nostros gemitus
ac vota, et quotidie petanms, ne lux verae doctri-

iiae extmguatur

Te aeterne Pater Doniini nostri lesu Christi,
qui condidlsti genus humanum, ut inde tibi aeter-
n;.m EccJesiam colligas, cui sapiejUiam et bonita-
tem tuam commiinices. oro, ut proptes' Filium tuum
regas mentes docentium et discentium, ut uiia, vera,
et perpetua sententia Evangelii et verae Ecclesiae
CatlioHcae Dei servetr.r omnibiis temporibus, et sis
efticax voce Evangeli tui, ut muhi ad te conver-
tantur, et te vera invocatione celebrent, et fiant
haeiedes aeternae salutis.

Priusquam autem enarrationem incipio, meam
confessionem recitabo. Adfirmo coram Deo et Ec-
clesia, me Symboh Apo.' tolici et huius SymboU Ni-
ceni Articulos omnes fideliter aniplecti, et ab omni-
bus opinionibus pugnantibus cum hoc consensu
Ecclesiae toto pectore abhorrere, et in hac fide
Deum invocare. Sic cum et ego et ahi in Eccle-
sia nostra sentiant, manifestum est, nobis falsissi-
me obiici , quod ab Ecclesi.'^ Cathohca seiuncti si-
mus.

13»

199

PHIL. MEL. SCRiPTA DOGMATICA.

200

Ut autem sciant sturliosi, quicl sint Synibola,
et quid agant Synotli condentes SyniboJa, de hac
re pauca piaefabiniur. SYMBOLA vocaiunt bre-
vem articuloruni seu omniuni, seu piaecipuorum
doctrinae Evangelii coUectionem. Et Apostolicum
vetustius esse Niceno non dubmm est. Nicenum
autem in Synodo Nicena, quae a Constantino Impe-
ratore convocata fuit, conditum est, in qua trecenti
et octodecim fuerunt, qui sententias dixerunt, in
quibus multi senes fuerunt, qui sub Diocletiano in
suppliciis constantiam suam ostenderant, et ornatl
erant a Deo testimoniis miraculorum, fuitque Syn-
odi summus gabernator Eustathius Andochenus
Episcopus, Nam doctrina de Filio Dei etiam antea
Antiochiae gravissiniis testimoniis illustrata fuerat,
in refutatione Pauli Samosateni.

Sciendum est autem, Synodos nec condcre,
nec posse condere ullos novos articulos fidei, quia
doctrina de essentia et voluntate Dei supra et ex-
tra conspectum liumanae rationis posita, non po-
tuit, nec potest ab ullis AngeJis aut hominibus acie
mentis creatae depreliendi, Sed a Deo ipso mon-
strata est Angeh*s , et patefacta edito certo verbo
et illustribus te.stimoniis generi humano, quod ver-
bum Ecclesire Deus commendavit, et in ea propa-
gari iussit, et eius veibi fide vult agnosci et in-
vocari.

Ideo (h'ctum est lohan. 1. Deum nemo vidit
unquam, unigenitus Filius, qui est in sinu Patris,
ipse enarravit. Et 2. Pet. 1. dicitur: Non humana
voluntate allata est unquam Prophetia, sed a Spi-
ri(u sancto motl, locuti sunt sancti viri. Et 1. Co-
rinth. 3. Fundimenlum aliud poni non potest, prae-
ter id, quod positum est, quod est Christus lesus.
Et Ephe.s. 2. Extructi super fundamentum Piojihe-
tarum et Apost()h)rum, exisiente hipide angiilari
lesu Christo. Et Esa. 51. Posui verba mea in ore
tuo. Et capite 59. Veroa mea, quae posui in ore
tuo.

Haec et similia dicta plurima in Prophetasum
et Apostolorum concionibus clari.ssime testantur,
non recipiendam esse ullam doctrinam de essentia
e> vokintate Dei, nisi hanc unani, quae per Pro-
phctas et Apostolos tradita est. His enim com-
niendavit verbum suum, quo se patefecit, et addit
illustria testimonia, ut certo sciremus, quis sit
Deus, ubi quaerendus, quomodo agnoscendus et
invocandus sit, ne a vero Deo humanae cogitatio-
nes aberrarent, sicut Ethnici varie et horribiliter
aberrarunt, et subinde nova numina audacissiine
finxerunt.

Cum igitur arriculi fidei non alii sint, nisi quos
cerfuin est a Deo pdtefaciente per Prophetas et

Apostolos traditos esse, quaeri potest, quid agant
Synodi? Respondeo. Synodi non gignunt nova
dogmafa, sed tantum profifentur sententias prius
in scriptis Propheticis et Apostolicis traditas, et
ostendunt, quomodo intelligant haec dicta Prophe-
tica et Apostohca, et testantur hunc intellectum ab
Apostolis ad posteros transmissum esse.

Sunt igitur Synodi testes seu testificationes de
ahquo veteri doginate, quod testantur se amplecti,
quia non sit coinmenlicium seu novuni, sed vera
autoritate in ipsis scriptis Propheticis et Apostoli-
c^s tradilum, quorum collatione convinci se osten-
dunt, eam sententiam, quam profitentur, veram
esse. Adiuvari tanien Synodus et aliis certis te-
stiinoniis potest, quae per Apostohjs tradita esse
ex veiis monumentis constat. Sic dicit Cliristus
ad Apostolos Lucae uhimo: Vos eritis testes ho-
rum. Non vuk eos nova dogmata gignere, sed
testes esse de doctiina divinitus tradita.

Ut autem magis coiispiciatur, qualis sit Syno-
dorum diiudicatio, exempla intueamur. Cum Sanio^
satenus in narratione lohanni*: In principio erat
Verbum, negaret Xoyoi' intelligi oportere de perso-
na, et comminisceretur corruptehis, quae prophanis
iudiciis concinnae videbantur, probatissimi senes
conveneiunt ex multis provinciis, ut errorem da-
! mnarent.

Hic nec Dionysio Alexandrino, nec Gregorio
' Neocaesariensi, nec ulli homiiii aut Angelo quantum-
vis magna sapienlia et virtute praedito, haec po-
testas tribuenda fuit, ut de re tanta statueret suo
iudicio, sii.e Dei voce, videlicet, mente Dei ab ae-
terno natum esse Filium, et hunc dici loyov^ et ali-
am esse Patris, aliam Fihi personam, et hunc Fi-
huin cum Patre condidisse creafuras. Hanc tantam
! rem nuUa creatura sine illustribus testimaniis ad-
I severare poluit, nec adseverantibus angelis aut ho-
minil)us propria autorilate, de re tanta creden-
dum esf.

Tantum igitur hoc agit Synodus, profitetur
quid didlcerit ex scriptis Propheticis et Apostolicis,
et ex ipsorum Apostoiorum recenti sermone. Ad-
firinat igitur se credere, loyov hic significare perso-
nain, et collalis aliis nuiltis dictis, ostendit hanc
perpetuam esse sententiani in scriptis Propheticis
et Apostolicis, Testatur etiam se ab Apostolis
! hanc ipsam sententiam accepisse, et liuius testimo-

I niis memcriam tradit posteris.

I

Feiicit igitur impiam Saniosateni coiTuptelam,
quia scit eani pugnare cum vera sententia, quam
Deus de Filio patefecit, et voluit extare in monu-

' mentis Propheticis et Apostolicis. et statuit execra-

201

IV. ENARRATK) SYMBOLI NICENI.

202

hilem aiulaciam esse, et Diabolicum furorem, aliter
de Dei essentia docere, quam sicnt se Deus ipse
patefecit.

Ex hoc exemplo adpaiet, quid a^at Synodus,
non gignit novum Articuluni, aut novam interpre-
tationem, sed testis est verae et incorruptae sen-
teiitiae traditae in scriptis, et voce Apostoloruni.

Sicut enim singulos privatim, tum pastores,
tum alios, si quando contraria dogmata proferun-
tur, necesse est sua confessione testimonium suae
fidei ostendere, qui non gignunt nova dogmata liac
testificatione, Ita in Synodis multi snas confessio-
nes recitant. Vult enim Deus esse iudicia doctri-
nae in Ecclesia, propter lias quatuor gvavissimas
causas, quarum prima est, quia vult retineri veram
doctrinam, et refutari falsam.

Secnnda, vult collatione dictorum Prophetico-
rum et Apostolicorum crudiri et confirmari imbe-
cilliores, et errantes in viam revocari, quae etiani
facienda sunt in Syuodo.

Tertia, vult semper in Ecclesia coetum aliquem
esse, confessione communi tesHficantem de doctri-
na, et ut sciri possit, quae et ubi sit Ecclesia, sicut
scriptum est: Ex ore infantium et lactentium perfe-
cisti tibi laudem. Et ut imbecilliora membra Ec-
clesiae passim sparsa confirmentur, et cognita do-
ctiorum confessione, audiant, discant, rectius invo-
cent Deum, et se ad illum coetum, qui vere est
Ecclesia, sua confessione adiungant. Idque prae-
ceptum est omnibus: Et tu conversus, confirma
fratres tuos. Item: Credidi, propter quod locutus
sum. Item 1. Pet. 2. Vos estis genus electum,
popuhis peculiaris, ut virtutes enarretis eis, qui vo-
cavit vos ex tenebris in lucem admirandam.

Ita confessio Synodi Nicenae edita est, ut alii
imbecilliores eiigerentur, qui consideratis fontibus,
et adiuti horum testimoniis, deinde ad hanc se con-
fessionem adiungebant, et sciebant iam, quae et
ubi esset vera Dei Ecclesia. Et nunc confessio
docentium in nostris Ecclesiis consentiens, est ve-
lut vox Synodi, in qua testimoniis perspicuis et evi-
dentibus refutamus errores, et ad veram invocatio-
nem, et ad veros Dei cultus Ecclesiam revocamus.

Qua'ta, quia vult Deus propter posteritatem
edi subinde aliquorum consentientem confessionem,
ut etiam posteritas erudiatur et confirmetur. j

Propter has causas sunt in Ecclesia iudicia de i
doctriaa, quae Synodi vocantur, et sunt verae Syn- j
odi, cum recte iudicant, id est, cum veram con-
fessionem sen veram testificationem edunt, quocun-

que modo conveniant, sive regum autoritate, sive
privatis studiis, ut convenerunt Maria, Elisabeth,
Zacharias, item Apostoh, item vicini Episcopi iii
causa Samosateni, et multa sunt talia exempla.

Sed illi, qui aniplificant potentiam Pontificuni
et Synodorum, coMtra dlsputant, Clamant nos pu-
gnantia dicere, fateri esse oportere iudicia in Ec-
clesia, et tamen dicere, Synodis non licere gignere
novas iiiterpretationes, et posse contradici Synodo
gignenti novam interpretationem. Haec oratio, in-
quiunt, auctoritatem iudiciorum lahefacit. Imo ut
in civilibus controversiis valet principis aut prao-
toris interpretatio, propter gradum et munus per-
sonae, ita valeat in Synodis rerum iudicatarum au-
toritas, nec privatorum reprehensione ea, quae se-
mel publico consilio decreta sunt, delxjantur. In
hanc sententiam muha plausibihter a viris politicis
dici solent.

Ad haec respondendum est, iudicia et execu-
tionem in Ecclesia aliquo moda discrepare a civi-
libus iudiciis. Deus vult in dubiis disputationibus
civiliuin controversiarum valere regiam et praeto-
riam auforitatem, ut si ahquis finis civilium discor-
diarum, et mediocris sit tranquillitas, etiamsi quid
erroris est in interpretatione regia aut praetoria.
Et in talibus negotiis minus erratur, quia subieeta
sunt humanae rationi, ut nuniei*orum intellectus etc.
Deinde vuh gladio coerceri eos, qui rerum iudica-
taruni autorilateni labefaciunt. Alioqui nanquam
finis esset discordiaruui.

Sed in iudiciis doctrinae in Ecclesia, non ha-
bent Synodi Episcoporum aut similium doctorum
autoritatem regiam aut praetoriam, id est, interpre-
tatio eoruin non valet nropter giadum aut locum,
Nec iam de Prophetis et Apostolis loquor, quorum
valet interpretatio propter manifcsta Dei testimfuiia,
sed de hac comnuini vocatione Episcopoium et
Doctorum loquor. Ilorum sententiae sunt, confes-
sio seu testificatio, q id intelligant. Nec necesse
est eis propter locum adsentiri, Sed auditor ab eis
adiutus, quaerit in dictis Propheticis et Apostoli-
cis causas interpretationis. Et cum ccnstat eos er-
rare, necesse est contradici, quia, si quis Angelus
de coelo aliud Evangehum docuerit, anathema sit,
Ita nunc necesse est errores Synodi Tiidentinae
taxari.

Nec id obstat quod oblicitur, non fore finem
dissensionum, quia in mundo talia dissidia semper
fuerunt, sunt, et erunt, donec ea Deus diiudicat.
Nunquam maior pars principum et populi ludaeo-
rum adprobatura erat doctrinam Apostolorum. Sed
Deus tandem deleta eorum republica eos refutavit,
et hac, ut ita dicam, executione suae sententiae,

203

PHIL. MEL. SCKIPTA DOGMATICA.

204

finem eius dissensionis fecit. Interea vero Aposto-
li a principibus ludaeorum interticiebantur. Ita nos
expectemus Dei iudicium, et interea saevitiam lio-
stiuni doctrinae sustinendam esse sciamus.

Cum igitur Deus semper aliquem coetum con-
titentem .servet, et inter tantas dissensiones on;ni-
bus tejnpovibus sint aliqui recte sentientes, qui iu-
dicant, tenenda est res;ula, audisndam esse Eccle-
siam, quae Evangelium sonat, ab ea doceii nos si-
namus, siciit dixit Samson: Ni^i mea vitula arasse-
tis, non invenissetis, id est, non audivisscnt vocem
Evangeiii (Jentes, nisi Ecclesiam populi Israel do-
centem audivisseiit.

Sio omni tempore sciamus Ecclesiam audien-
dam quidem esse, sed credendmn verbo Dei, ut
audiebant pii Synodum Nicemm, sed fides non ni-
tebatur humana auloritate, non amplectebantur ar-
ticulum de re tanta propter hunc coetum, sed pro-
pter certa et illustria testimonia tradita in scriptis
Propheticis et Apostolicis.

Hoc discrimen tenendum est, et suus honos
Ecclesiae tribuendus, nec contemnenda est verae
Ecclesiae confcssio, nec omnes Synodi sine discri-
mine contenuiendae sunt, sed serveinr Pauli regu-
la: Explorate spiritus. an ex Deo sint. Considere-
tur, quae dicta Proplietica et Apostollca, et quae i
testimoRla puiioris Ecclesiae, Synodus secuta sit. j
Si dissidet a scriptis Proplieticis et Apostolicis
Synodi sententia, necesse est eam leiici, utPaulus
praecipit: Si Angelus de coelo aliud Evangelium
dccebit, anathema sit. Ut Synodi ccactae Arimini^
et in oppido Pannoniae Syrmio Constantii temporc
corruperunt puram doctrinam de Fdio Dei. Sed
cum agnoscimus decretum alicuius Synodi, cum te-
stimoniis Propheticae et Apostolicae doctrinae sine
sophistica intellectis congruere, et esse veterem et
incorruptam Ecclesiae doclrinam, veritati obtempe-
randum est, et pias mentes confessio recte sentien-
tium confirmat.

Sunt et hoc monendi lecto.es, quod nunc di-
sputatur. Ante cognitionem non sunt cogendae
Ecclesiae, ut promittant se Synodi decretis obtem-
perat'iras esst, ut si nunc postuletur, ut onmes
promittant se obtemperaturos esse decretis Synodi
Tridentinae. Id ante cognitionem non est postu-
landun», quia Synodi sunt iudieia ordinaria, quae
redduntur in invitos, ut dici solet, Estque manda-
tum Ecclesiis, ut legitimam cognitionem instituant,
qua instituta, si recte pronuntiatum fuerit, obtem-
perandum est. Et si quis non obtemperat, iuste j
punitur. j

I
Sin autem non recte pronimtiatum fuerit, pios '

adversari decreto Synodi necesse est. Et si de-
fensores Synodi volent eius autoritatem tueri, pii
ferant iniuriam, et se Deo iudici commendent, sic-
ut Apostoli condemnati a Synagoga iniuriam fe-
rebant.

Haec vera sunt. Scd nunc iiostes verae do-
ctrinae, et sunnnam potentiam tenentes pugnaut, ut
sine contradictione recipiantur decreta suarum Sy-
nudorum qualiacunque, ut contirment opinionem,
Synodos habere regiam autoritatem, ac oportere
inierpretationem Synodorum de doctrina recipi, sic-
ut in legum civilium iudiciis necesse est regum
interpretationem recipi. Haec etiam recensui, ut
illustrior sit differentia Synodorum, et civilium iu-
diciorum.

Quaerunt et hoc aliqui: Cum duo sint coetus
in Ecclesia, inter sese dissentientes, unde sciendum
est, uter recte sentiat, cum uterque pro se citet
scripturam, et saepe pars quae errat, successionem
ordinariam teneat, ante-ellat autoritate, et multitu-
dine, habeat pro sua opinione Patrum exenipla et
scripta, habeat et longae consuetudinis tesiimonium,
quae nuiltum apud homines valet. [Jnde igitur aut
ipsi iudices sument certam senfentiam, autpopulus
sciet, utri recte sentiant? et cur necesse sit adsen-
tiri Nicenae Synodo, et non Ariminensi ?

Hic decurrunt viri politici ad slmilitudinem ci-
vilium iudiciorum. In his si qua est ambiguitas
leguui, sequenda est intespretatio praetoris aut prin-
cipis, et propter hunc gradum valet interpretatio.
Ita dicunt viri politici eius Synodi interpretalionem
valere, quae legitimo modo ab ordinaria potestate
collecta sit. Deinde dicunt, non ex solis scriptis
Propheticis et Apostolicis, et Symbolis pronun-
tiandum esse, sed etiam ex consensu, vjui in prae-
cipuis Scriptoribus Ecclesiasticis extat, ut, cum
plerique ouAues nominant Coenam Domini ;iacrifi-
cium, aut plerique omnes nominant satisfactiones,
aut menticnem faciunt invocationis mortuorum, hunc
consensum aiunt sequendum esse sine contradictio-
ne. FA hunc consensum dicunt Groperus, Vuice-
lius, etmulti alii, normam immotam esse in Eccle-
sia, Singulos homines errare posse ac potuisse,
sed conununem vocem Catholicae Ecclesiae non
posse errare. Haec imaginr.tio plausibilis est, et
quia congruit cum politicis opinionibus, et quia vi-
detur normam monstrasse commodiorem, cum ad-
probet id, quod propter consuetudinem gratius est.

Sed opponenda est huic imaginationi haec im-
mota sententia: Si quis aliud Evangelium docet,
anathema sit. Ubi manifesta sunt dicta Prophetica
et Apostolica, et manifestum est, dissentire con-
suetudinem aut scriptores, quorum plurimi imitan-

205

IV. ENARRATIO SYJMBOLI NICENI.

206

tur suae aetatis ritus, ibi facilis est (liiudicatio.
Ne-^esse cst enim anteferri vocein Dei dictis lionu-
nuni. Ut in populo Israel manifesttnn niandatum
erat, ne plura tenipla conderentur. Etsi ioitur con-
suetudo erat, plura condere, tamen Proplietae ea
damnabant. Et habebant exprossum mandatuni
vcue Moisi traditum. Inde populo facile erat iu-
dicare, «tri recte sentirent. Erat alia multo ob-
scurior quaestio de Messia; an habiturus esset im-
perium politicum, an vero sine imperio in hac vita
futurus, et futurus victima esset. De hac quae-
stione maxima pars poj uli et doctorum onmi tem-
pore sensit, eum imperium n»undi occupaturum esse.
Reclamabant pauci, sed habebant expressa testimo-
nia Prophetarum, quae sine ambiguitate adfirma-
bant JMessiam forc victimam. Haec Prophetarum
dicta anteferenda erant contrariis opinionibus mul-
titudinis.

Ac de talibus, ubi convinci homines testimoniis
manifestis possunt, facilis est diiudicatio, ut nunc
de nudtis articulis de coniugio, de discrinnne cibo-
rum, imo de Missa, adplicationem ex opexC opera-
to non mereri aliis remissionen..

Sed unde erunt certi homines in locis obscu-
rioribus, in quibus videtur ambigultas esse ? Re-
spondeo: Quando Patribus^ aut Prophetis, autApo-
stolis data est vox promissionum seu Evangelii, et
quando ipsi primum docuerunt, Deus addidit ma-
nifesta testimonia, scilicet miracula, quae ostende-
rent, eam doctrinam divinitus traditam esse. Sed
nunc post promulgationem et confirmationem do-
ctrinae non petantur nova miracula, etsi semper in
Ecclesia sunt miracula, sed tamen non omnia con-
vincunt impios.

Sit igitur postea certitudo ex ipsis dictis Pro-
pheticis et Apostolicis, quorum nativam sententiam
in collatione agnoscimus. Nec illud verum est,
quod dicitur^ Literam ambiguam esse. Et quan-
quam inimici veritatis proprie dicta v riis caviila-
tionibus eludere possunt, tanien sicut Deus semper
servat aliquem coetum, qui est vera Ecclesia, ne
desint uUo tempore testes de vera doctrina, seu
multi, seu pauci: ita illa vera Ecclesia inter cae-
tera dona Spiritus sancti et hoc habet, quod re
ipsa est fides, qua mentes cedunt verbo DEI, nec
anteferunt humanam sapientiam, Sed ut Paulus
praecipit, redigunt se in hanc piam captivitatem,
ut Cbediant Christo, sicut 2. Corinth. 10. scriptum
est. Et haec ipsa fides seu adsensio amplectens
dicta Apostolica in ea sententia, quan» eollatio
ostendit esse nativam, re ipsa est donum interpre-
tationis, quod est lux fidei, crescens in ipsis exer-
citiis poenitentiae, in pavoribus., in persecutione et

consolationibus, ut scrii.tum est : Eloquia Domini
casta, argentum purgatum septuplum.

Nec tamen desunt huic verae Ecclesiae testi-
monia priorum tempoium quia Deus subinde exci-
tavit testes veros , et aliquorum monumenta pro-
pfer posteros servat^ sicut et nostram confessionem
praelucere vult posteris. Et haec vera Ecclesia
discernit scriptores sinceros ab insinceris. Certi
sunt igitur et pii iudices, et pii aaditores ex ipsis
fontibus Propheticis et Apostolicis, et ex aliis sin-
ceris testimoniis Symbolorum, et congruentibus
probatiorum scriptorum asseverationibus. Et haec
satisfaciunt piis, quia in eis fides lucet, quae cura
reverenter amplectatur verbum Dei, et Dei sapien-
tiae se subiiciat, nec anteferat humanam, re ipsa
donum est inlerpretationis. Acquiescit !gitur hoc
modo vera Ecclesia, contenta mandato isto: Hic
est Filius meus dilectus, Hunc audite.

Quod autem reclamant impii, nondum sibi hoc
modo satisfactum esse, quia non satis evidenter
ostensum sit, cur retineat Athanasius proprievatem
in hoc dicto: Et verbum erat Deus, et nolit reti-
nere in altero : Pater maior me est. Talium clamo-
rum finis non erit in hac confusione reneris hu-
mani, Semper erunt aliqna Diaboli organa, quae
veritati adversentur. Habet causam Athanasius,
quare proprietatem hic retineat, Et verbum erat
Deus, quia postea mox additur de onmipotentia,
per hunc Filium omnia condita esse, et accedunt
plura illustria testimonia. Haec etsi non satisfa-
ciunt Arianis, tannen sufficiunt piis cedentibus verbo
Dei. Nec diiudicatio alia per nomines evidenticr
fieri potest. Sed Deus tandem diiudicat tales con-
troversias, deJeta una parte.

Magnum hoc tem])ore certamen est de hac
propositione: Propter Filium Dei gratis donantur
remissio peccatorum, et imputatio iustitiae, et haec
fide accipi oportet. In hac sententia tenemus ro
qrjxov apud Paulum, alii corrumpunt adCngentes
alia, dicut non GRATIS dari remissionem, sed pro-
pter certa opera, excludi autem tantum Moisi ce-
remonias. Item dicunt non accipi fide, nec opus
esse hac fidCj, qua credas tibi remitti. Cum autem
haec interpretatio manifeste pugnet cum textu, ma-
gna causa est, cur suspecta esse debeat. Deinde
nostra sententia non solum retinet proprietatem
congruentem cum tota scriptura, sed etiam confir-
matur exercitiis verae poenitentiae. Ibi conspicitur,
non acquiescere nientes, nisi agnoscant gratuitam
esse remissionem. In his exercitiis accenditur lux,
quae est donum interpretationis. Tertio congruunt
et meliorum Scriptorum testimonia.

Erasmus in Diatriba de libero arbitrio: deri-

207

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

208

f!ens eos, qui detralmnt autoritatem gradibus gu-
bernatorum et erudltioni, opponit contiaria etiam
nihil ad rem facientia. Nibil facit ad rem locus
Episcopi aut Philosophiae cognitio, Audio, inquit,
Sed etiam nihil facit ad rem gradus infimus hoiiii-
nis privati, aut inscitia literarum.

Utrumque vere dicitur, quia hic fit mentio re-
rum, quae non solum non principaliter requiruntur
in iudice, sed etiam non requiruntur ut instrumenta,
seu ut causae adiuvantes niinus piincipales, ut
Deus toties piaecipit, ut doctor seu iudex in Ec-
clesia sit eruditus, hoc est, recte didicerit doctri-
, nam coelestem, ut Malachiae 2. Legem requiram
ex ore Sacerdoiis. Et Matth. 13. Sic erit omnis
Scriba doctus. Et ad Timotheum : Episcopus sit
idoneus ad docendum. Obtemperemus igitur man-
datis Dei, el quaeramus ac eligamus doctos iudi-
ces potius, quam indoctos. Nam et horum aliquos
habere Spiritum sanctum, non dubium est, Ac lo-
quor de doctis in Ecclesia, hoc est, de iis, qui re-
cte didicerunt rloctrinam coelestem, et amant veri-
tatem, et bono studio inquirunt eam, et longo usu,
et exercitiis fidei, aluerunt eruditionem, et quos
vita ostendlt iioa esse prophanos, aut fascinatos su-
perstitione. Etsi enim pii et docti non admoniti
errare possunt, tamen rette potest Erasmo respon-
deri: Ahquid facit ad rem cognitio doctrinae coe-
lestis in hominibus piis. Inde igitur iudices deli-
gantur.

Cur igitur multi sunt errores et horum, ut
Bernhardi, Bonaventurae, aut similium? Quia non
sunt admoniti. Si uunc viverent Bernhardus et
Bonaventura, existimarem eos tuto eligi posse ad
iudicandas controversias, ubi nostram explicationem
audivissent. Certe de fundamentis in Ecclesia in-
ter saniores consensnm esse necesse est, etiamsi
alii magis, alii minus proprie locuti sunt, lioc est,
de articulis fidei, et praecipuis locis doctrinae Evan-
gelii. Et si quis pnulenter considerat onniium tem-
porum scripta, animadverte subinde fuisse ali-
quos, qui purius docuerunt. Basilius, Ambrosius,
Bernhardus, de prae^ipuis niateriis consentiunt, sed
adhibeantur in eorum lectione dexteiitas iudicii et
candor, et considerentur, quae cuiusque perpetua
sit sententia, non excerpantur dicta improj)ria, qua-
lia multa excidunt omnibus, etiam diligenter loquen-
tibus. Et tamen multis scriptoribus defuisse et ra-
tionem explicandi, et diligentiam, maniiestum est.

Nec propterea Augustlnum aut Bernhardum
abiicio, quia aiiquid habent errorum, quos, si ad-
moniti fuissent, correcturi erant. Saepe enim fit,
ut sancti supra fundamentum, quemadmodum inquit
Paulus, extruant stipulas. Ita etsi Bernhardus recte

de articulis fidei, et recte de remissione peccato-
rum docuit, tamen miscuit stipulas, invocationem
mortuoruin, et superstitiosam observationem voto-
rum. Multum enim singulis temporibus valet publi-
ca eius aetatis persuaslo, quae plerumque aliquid
erroris miscet doctrinae. Sed tales errores depre-
hendi et emendari possunt, cum reditur ad fontes,
id est, ad scripta Prophetica et Apostolica, et ad
Sjmbola.

Haec recitavi, ut de certitudine dogmatum co-
gitantes, quaerainus unde sit certitudo, et quorum
testimoniis adiuvelur. Est enim certitudo ex ipsis
dictis a Deo traditis, quibus addit testimonia illu-
stribus miraculis, ut resuscitatione mortuorum, et
aliis, quoruui dictorum nativa sentenfia ex proprie-
tate verborum, et ex collatione Propheticarum et
Apostolicarum concionum sumi potest. Et cum liis
dictisaliqua certa etperspicuatestimoniaSymbolorum
ac probatorum Scriptorum, qui Apostolos aut eorum
discipulos audiverunt, congruunt. Quare aliqui pii fir-
ma adsensione amplectuntur dicta divina, qui moven-
tur et natlva significatione sermonisdivini, etadiuvan-
tur veteribus tesfimoniis, et quia non anteferunt
suam sapientiam voci divinae, sed in obsequium
Chrisfi, ut Paulus inquit, sine contumacia recipiunt
sermonem divinum, confirmantur a Spiritu sancto,
ut loliannes inquit: Unctio docet vos, scilicet, per
sermonem divinum.

Sic acquiescunt pii in dicfis divinis. Et quan-
quam iuvantur tesfinioniis aliquibus Ecclesiae, ta-
men credunt propter dicta divina: Fides in invoca-
tione filli Dei, nititur sermone divino, non decreto
Synodi, sed tamen audimus Ecclesiam docentem,
testificantem, et auditores contirmantem , sicut ad
Petrum dicfum est: Et tu convcisus, confirma fra-
tres tuos. Interea magna est mulfitudo inipiorum,
qui suam sapientiam anteferunt sermoni divino et
satisfieri sibi noUmt, nec videri volunt perspicue
convicti, qui in hac confumacia magis excoecantur,
ut Rom. II. dicitur : Obscurentur oculi eorum, ne
videant. Manent igitur certamina propter impiorum
pertinaciam, sed propter hanc non exisfiniefnr ser-
mo divinus incertus esse, et similis foliis Sibyllae,
Sed sunt aliqui pii, qui firma adsensit^ne eum am-
plectuntur, uf dixi, et tandem Deus relutat pertina-
ciam impiorum insigni exemplo, deleta tota facfione,
sicut delevit Pharaonem, lerosolyinam post praedi-
cafionem Apostoiorum, Manichaeos, Arianos, et
aiios. Talia sunt Ecclesiae certamina, nec dirimi
possunt per homines, autoritate regia aut praeto-
ria, sicut controversiae forenses de civilibus nego-
tiis dirimuntur.

Hanc totam commemorationem de Synodis ve-
ram esse certum est, ct profuturam esse piis spe-

209

IV ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

210

ro, quia hinc discunt fidein niti sennone divino, Sed
tanien pios doceri et confirniari posse testificatione
piarum Synodorum-

SY3mOLim NWENUM.

Credo in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem
coeli et terrae, msibilium omnium et invisibilium.

Et in unum Dominum lesum Christum, Filium Dei
unigehitum, et ex Patre natum ante omnia se-
cula, Deum de Deo, Lumen de Lumine, Deum
verum de Deo mro, genitum, non factum, con-
substantialem Patri, per quem omnia facta sunt.

Qui propter nos homines et propter nostram salutem
descendit de coelis.

Et incarnatus est de Spiritu sancto., jx Maria virgi-
ne, et homo factus est.

Crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato, passus
et sepultus est.

Et resurrexit tertia die secundum Scripturas, et
ascendit in coelum, sedet ad dexteram Patris.

Et iterum venturus est cum gloria iudicare vivos et
mortuos, cuius regni non erit finis.

Et in Spiritum sanctum Dominum et vivificantem, qui
ex Patre Filioque procedit.

Qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorifi-
catur, qui locutus est per Prophetas.

Et unam, sanctam, Catholicam et Apostolicam Eccle-
siam.

Confitpor unum Baptisma in remissionem peccato-
rum.

Et expecto resurrectionem mortuorum, et vitam ven-
turi seculi.

Arnen.

PRIMUS ARTICULUS SYMBOLI
NICENL

IlKnevio tig eVa ^fov TrayroxqaioQa.

Symbolum breviter complectitur doctrinam in
Proplieticis et Apostolicis scriptis traditam de essen-
tia Dei, de Personis, de creatione et redemtione
generis liumani, de beneficiis filii Dei, de Ecclesia,
de faturo iudicio, et praemiis ac poenis aeteruis.

MELAJSTH. OPER. TOL. XXHI.

Ut autem primum praeceptum Decalogi ordi-
tur ab agnitione Dei, ita primus et praecipuus ar-
ticulus in Syinbolo concionatur de veva agnitione
Dei, qualem se in Ecclesia inde usque a principio
generis huniani patefecit.

Necesse est enim firmissime teiiere hanc do-
ctrinam primi Praecepti, Adfirmativam et Exclu-
sivam. Hic revera est Deus conditor coeli et ter-
rae, et generis humani, qui se patefecit in Eccle-
sia dato verbo suo per Prophetas, Filium et Apo-
stolos, Et hic verus Deus invocandus est, et diri-
genda mens in invocatione ad hunc Deuni', qui se
patefecit. Ideoque in primo praecepto initio pro-
ponitur adfirmativa. Ego sum Dominus Deus tuus.
Et ut agnosci, ac ab aliis omnibus commenticiis nu-
minibus discerni possit, addita est descriptio, Qui
eduxi te de terra Aegypti. Et Deut. 4. inquit Deus,
se omnia miracula in eductione ex Aegypto fecisse,
ut i;ciamus hiinc Deum huius populi, qui et pecu-
liari nomine lehova discerni voluit ab aliarum gen-
tium cultibus, vere esse Deum, et alios qui sine
hoc verbo invocantur, non esse deos.

Deindeet Exrclusiva additur, Non habebis alios '^
Deos, ubi manifeste prohibetur invocatio omnium *
aliorum qui finguntur esse dii, praeter hunc ve'um
Deum in Ecclesia patefactum.

Haec initio moneri de agnitione et invocatione
Dei necesse est, ne misceamus religiones, et ut
sciamus voluntatem Dei esse, ut sic invocetur, sic-
ut se patefecit, et discernatur ab aliis commenticiis
numinibus, ac ut mentes in invocatione hunc verum
Deum intueantur, ut mox planius dicam.

Duo sunt autem praecipua discrimina verae et
falsae invocationis, de quibus hic in principio Sym-
boii coumionefieri auditores maxime convenit, quia
ideo traduntur Symbola, ut verus Deus agnoscatur,
et discernatur a commenticiis numinibus, et recte
invocetur. Suntque haec discrimina quotidie in
omnj invocatione et gratiarum actione cogitanda.

Prius discrimen est de essentia Dei, altenim
de voluntate. Nam de essentia Dei errant omnes
Ethnici, ludaei, Mahometistae, quia nolunt hunc es-
se Deum conditorem, qui est Pater Domini nostri
lesu Christi crucifixi pro nobis, et resuscitati. Ne-
gant aliquem esse filium Dei genitum ex Patris
essentia. Negant Spiritum sanctum a Patre et Fi-
lio procedere. Imo execrantur hunc conditorem,
quem vera Ecclesia praedicat.

Etsi igitur nomen Dei retinent, et alii aliud
fingunt esse Deum, tamen a vero Deo aberrant,
sicut manifeste adfirmat Filius, inquiens: Qui Fili-
um non adficit houore, nec Patrem honore adficit.

211

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

212

lam hic considerantes qualia portenta tinxerint
Ethnici et alii, discedentes a patefactione divina,
expavescamus et deplorenuis humanam coecitatem
et audaciam, quae honibiliter h«.sit excos;itatis te-
tris opinionibus de Deo et monstrosis cuhibus. Ma-
gna pars, ut Epicarei et ahi pahim dixerunt nihil
esse Deum. Alii, quia natura huniana in metu
quaerit ahquod numeii a quo iuvetur, finxerunt in-
numerabilem turbam Deorum. Nani ut quisque an-
gebatur, ita numen conveniens suo timori sculpe-
bat, agricolae lovem rectorem tentpestatum, belia-
tores Martem. Simonsdes deum colujt Diem post-
erum, a quo peteret^ ne postero die ahquid mali
sibi acclderet, quia secundae res nequaquam sunt
diuturr.ae. MuUi etiam amantes et aliis adfectibus
insaniente , has ipsas cupiditates tanquam numina
coluerunt, ui Cupidinem, et uviiQMia. Hos furores
imitati sunt homines in hac postrema senecta mundi,
in haeresibus, et i)i invocatione mortuorum, ut Chri-
stophori, Georgii, et alioruni.

Alii sapientioves, ut Philosophi, qnanquam di-
cebant Deum, unam quandam mentem esse, ta-
men diversissimas opiniones habuerunt, ut Stoici
alligaiunt Deum causis secuiulis, ac dixerunt eum,
non aliter agere posse, quam sicut cient causae se-
cundae. Imo et voluntati humanae hbertatem ad-
emerunt, ac senserunt eam necessario sequi impul-
siones obiectorum, et Deum una ciere iHas impal-
siones ad scelera. Haec turpis opinio de Deo, non
miiuis impia et execranda est quam Epicurea. Ahi
eruditi alia tinxerunt. Euripides dubitat an Deus
sit coeluni ipsuni, an vero ahud quiddam.

Haec ideo recensui, ut tam horribili errorum
varietate considerata, expavescamus, et quaeramus
in Ecclesia patefactionem divinam. et Deo reveren-
ter gralias aganms, qui se patefecit, et verum De-
um qui prodiens ex arcana sede sua, cerlis se te-
stiinonlis revelavit, et dedit promissiones suas, su-
pra et extra conspectum creaturarum positas, agno-
scamus, eumque in omni invocatione intuentes, di-
sceinamus ab omnibus aliis de Deo imaginationi-
bus, et pectora nostra constanter munianms contra
illa spectra prophanarum imaginationum, et Deum
oremus, ut sua luce nos regat, ne a veritate aber-
remus.

Alterum discrimen est verae et falsae invoca-
tionis de voluiitale Dei. Errant Etlmici, ludaei, et
Mahometistae, et alii hostes Evangelii de volunta-
te Dei, quia nec possunt statuere, nec statuunt se
exaudiii, cuin proiiiissiones ignorent et aspernentur,
et accedere ad Deum sine Mediatore volunt. At
filius Dei expiesse dicit: Nemo potest venira ad
Patrem, nisi per Filium. Cuin igitur mens sine
promissione, et sine aguitione Mediatoris non pos-

sit ad Deum accedere, manifestum est invocationem
aliarum gentium, quae promissiones et Mediatorem
contenniunt, damnatam esse.

Hanc admonitionem de discrimine verae invo-
cationis et f;ilsae, necessariam esse non dubium est,
quam ut familiarem nobis faciamus, quoties incipi-
mus precationem et gratiarum actionem, mente in-
tueamur Baptismum Cinisti, et cogitemus tunc De-
um clarissime se jiatefecisse, nec frustra aut sohus
lohannis causa*eam patefactionem factani esse exi-
stimemus, sed propter universam Ecclesiam.

Nec est otiosum spectaculum illa admiranda
revehitio, cuius nulla similis legitur, sed est testi-
monium, quo manifeste ostendit Deus, vere sibi
curae esse Ecclesiam, se adesse in Ecclesia, et
veile nobis opem fcrre. Mens igitur sciat hunc es-
se aeternum Patrem Domini nostri lesu (^hristi,
qui ibi de Fiiio edit iianc vocem: Hlc est Fiiius
nieus dilectus. Deinde Fiiium esse scias , imnc
staiitem in flumine, Spiiituin sanctum vero specie
columbae insidentem Filio.

Hanc patefactionem intuens, hunc Deum qui
se iliustri testiinanio ibi ostendit, aiioquaris, et tu-
am invocationem ab aiiarum g-entium invocatione
seiungas, et ut te ad cogitationem iuiius disciiminis
magis exuscites, locum et tempus patefactioiiis il-
lius cogites, et veiut mente ingrediaris in iiium hor-
tuni in ripa lordanis, ubi inter Angeios et nmltos
sanctos, qui una adfuerunt in Baptismo Christi,
spectatorem et audltorem tantae revelationis te es-
se cogites, sicut vere sumus, cum fide nostram in-
vocationem dirigimus ad Deum, qui ibi se Eccle-
siae ostendit. Nec putenms solum Baptistam, spe-
ctaforem vel auditorem fuisse. SeJ non dubium
est, ibi magnos angeiorum Dco placcntium exerci-
tus fiiisse, et consentaneum est, adfuisse matrem
Mariani, et muitos Baptistae auditores.

Ad iianc patefactionem adiungito omnes alias
in eductione ex Aegypto factas, quarum cogitatio-
ne fidem confirmes, et dliigas invocationein ad il-
lum verum Deum, qui se ab initio in Ecciesla pa-
tefecit, et verbum et promissiones eius intuearis,
et scias te non aiiud nuinen invocare, nisi Imne
verum Deum seinj)er in Ecclesia patefactum, sa-
pientem, veracem, iustum, castum, misericordem,
sicut Propiietae et Apostoii nos ad has patefactio-
nes dedu(;untj ut Act. 3. inquit Petrus, Deus Abra-
iiain, et Deus Isaac, et Deus lacob giorificavit Fi-
liuui suum lesum, quem vos tradidistis.

Sicut autem in invocatione cogitari Iioc discri-
men veri Dei a connnenticiis numinibus necesse

213

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

214

est, ita in Symboio, eiim dicitur, Credo in uniim
Deuni lules intueatur illas patefactioues, ut sciat
quem Deum alloquanuu', et cogitet testimonia
onmium temporum ac promissiones, ut statuatvere
nos recipi et exaudiri.

Primum autem scicndum est, nonien Dei usi-
tate esseiitiam divinam significare. Piinunn igitur
definilio Dei constituenda est, et de unitate essen-
tiae dicendum.

Cum autem humanae rationi in creatione indi-
ta sit notitia Dei tirma, quae cum post depravatio-
nem natuiae non prorsus extincta sit, manet reli-
qua vscintilla eius nofitiae in toto genere huniano,
quia vult Deus in nobis maneie legem, quae mon-
stret ipsum, et deinde nostram inobedientiam Iior-
ribilem arguat, accuset, et damnet. Ideo passim
leguntur descriptiones Dei etiain extra Ecciesiam
sciiptae, apud alios aliae, quae prudenter diiudi-
caiulae susit. Nam Stoica longius recedit a verita-
te, quae etiamsi dicit, Deum esse mentem aeternam
tamen infundi eam in mundi corpora, eamque cau-
sis secundis sic alligatam esse, ut nec possit aliter
movere, quam cient causae sccundae.

Platonica, etsi est insufficiens, tamen eas pro-
prietates continet, quae utcunque luce naturali de
Deo sine patefactione divina cerni possunt. Est
autem haec desciiptio: Deus est mens aeterna, cau-
sa boni iii natura. Tantum ratio naturalis utcun-
que videt, Deum esse substantiam, sine niole cor-
porea, intelligentem, sapientem, veritatis amantem,
iustam, benelicam, castam, vindicem atrocium sce-
lerum, causam ordinis et bonarum rerum omnium
in hac universitate nmndi. Haec multi legentes in
Philosoplu's, cogitant nuHum discrimen esse isiicr
Pliilos(»phiain et doctrinam Ecclesiae. Admonendi
sunt igitur iinperitiores, Platonicam descriptionem
nuitilam esse. Integram vero de Deo doctrinam,
non in Philosophia, sed in Ecdesia Dei quaeren-
dam esse, ubi se certis et illustribus testinioniis
patefeci*., ac suam doctrinam per scripta Proj)heta-
rum et Apostolorum servari et propagari voluit.

Sit igitur haec definitio Dei integia, sicut a
Deo monstiata et per Pioplietas, Christum et Apo-
stolos propjigata est. Deus est essentia spiritualis,
intelligens, aeterna, verax, bona, iusta, misericors,
casta, libenima, immensaf? potentiae et sapientiae,
Pater aeteinus, qui Eilium imaginem suam ab ae-
terno genuit, et Eilius, imago Patiis corteterna, et
Spiiitus sanctus procedens a Patre et ?'ilio, sicut
patefacta est divinitas certo verbo, quod Pater ae-
ternas, cum FJio et Spiiitu sancto condiderit et
servet coelum et terram, et onnies creaturas, et in i

genere humano condito ad imaginem suam et ad
certam obedientiam, elegerit sibi Ecclesiam, ut ab
ea haec una et vera divinitas patefacta certis testi-
moniis, et per verbum traditum Prophetis et Aposto-
lis, agnoscatur, invocetur, et colatur, iuxta ver-
bum illud divinitus traditum, et damnentur omnes
cultus, qui fingunt alios Deos, et haec vera
divinitas in tota aeternitate celebretur. Hanc defi-
nitionem scianuis non esse natam in ratione huma-
na, ut Platonica definitio, sed doctrinam esse in
Ecclesia revelatam inde usque ab initio.

Quod enim Deus sit essentia spiritualis, adfir-
mat Chiistus, inquiens, lohan. 4. Deus est spiri-
tus, id est, non est elementis, cut coeli natura con-
flatus. Sed alia quaedam essentia, quam in hac
niisera caligine mortalis vitae nomlum intelllgere
possumus. Sed cernemus in illa aeterna consuetu-
dine coram, ad quam nunc Ecclesia vocatur et col-
ligitur.

Deinde quod sit Essentia intelligens, testantur
haec verba in creatione, Dixit Deus. Dicere autem
est substantiae intelligentis, non brutae.

Quod sit onuiipotens, r-onfirmatur ex eadem
narratione in (ienesi, In principio creavit Deus
coelum et terram. Cum enini omnia condid.erit, et
quidem sine priore materia, sed dicendo, declaravit
ipsa creatione snam onmipotentiam. Et Esai. 44.
Ego sum Dominus conditcr omnium, extendens
coelos solus, stabiliens terram, et nemo alius est,
qui mecum id faciat.

Et voluntatem Dei liberrimam esse, et libere
condidisse onmes creaturas, nec alligatam esse cau-
sis secundis, testatur dictuni Psalmi, Omnia quae-
cunque voluit, fecit.

Deinde esse bonum et beneficum, veracem, iu-
stum, niisericordem, castum, probatur ex ipsalege,
quam non solum illustribus testiuioniis in monte
Sina terribili voce proposuit, sed inde usque ab
initio generis huinani saepe repetivit, et omnibus
temporibus testatus est et testabitur exemplis hor-
ribilibus, displicese sibi facta contraria legi. Et in
Psalmo dicitur, Non Deus volens iniquitatem tu es.

vSic et narratio de creatione hominis docet,
quaiis sit Deus. Faciamus hominem ad imaginem
et siniilitudiiiem nostram. Cum igitur mentibus hu-
manis insitae sint leges praecipientcs veritatem, iu-
stitiam, beneficentiain, castltateni;, necesse cst in
Deo tale iudiciun: et tales viitutes esse. Etsi au-
tem hae notitiae in depravatione humanae naturae
oliscuriores sunt, et adsensio languitlior est, tamen
haec lux non est prorsus extincta, ut doceat nos,
et esse Deum, et qualis sit, et sit testimonium de
iudicio Dei.

14*

215

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

216

Sequiturin definitionerecitatiopersonaium. Haec
vero est arcana et miranda sapientia longe extra
et supra conspectum oninium creaturarum posita.
Quare necesse est meminisse testimonia, in quibus
se Deus ita patefecit, ut sciamus vere tres esse
personas, quae sint tamen ofioovaia^.

Ut autem haec recitatio intelligatur, necesse
est primum enarrari haec vocabula ovciav etperso-
nam. ovaCa est essentia quae vere est, non ut ac-
cidens in alio liaerens. Persona vero est substan-
tia, individua, intelligens, incommunicabilis. Initio
autem Graeca Ecciesia nominavit vnoaiaaiv, quod
Latini personam dixerunt, postea etiam, ne a La-
tinis dissentire viderentur , adpellarunt nQoacojiov^
etiamsi hoc nomen Graecis aliud in veteri lingi.a
significat.

Nanc igitur ad Symboli doctrinam redeo, et
hunc primum articulum recito. Una est Essentia
divina, aeteina, Pater iiCternus, Filius Xoyog qui est
imago aeterni Patris, et Spiritus sanctus. Ac diii-
genter considerandae sunt haeregulae: Quoties dl-
vinitas intra sese describitur, dis^ernui.tur personae.
Sed cum opponitur creaturis, mentio fit unius ae-
ternae Essentiae. Altera regula est, Cieatio et i
alia opera divina extra divinitatem, sunt communia (
opera trium personarum. i

Cum autem de omnibus articulis aliqua perspi-
cua testiinonia seinper meminisse necesse sit, ad-
dam liic unum atque alteruin testimonium, de hoc
primo articulo, videlicet, de unitate Essentiae di-
vinae.

Deut. 6. Audi Israel, Dominus Deus noster,
Dominus unus est. Hoc dictum de essentia loqui-
tur, et excludit a divinitate omnes creaturas, et
omnia quae non sunt hic Deus, patefactus in hoc
populo Israel. Non enim otiose posita est particu-
la, lehova, sed discernit hunc Deum in Israel pa-
tefactum, ab aliarum gentium commenticiis nuniini-
bus, quasi dicat, Hic lehova patefactus in hoc po-
pulo Israel, et non alii, quos fingunt Aegyptii, Ciial-
daei, et alii. Ita monet, ut quaeramus Deum, qui
se patefecit in vera Ecclesia.

Deut. 32. Videte, quod ego sim solus, et non
cst alius Deus praeter me.

Extant passim in Prophetis multa similia testi-
monia, quae prodest meminisse et saepe cogitare
ut bene confirmentur mentes contra Ethnicos furo-
res, et contra Valentinianos et Manichaeos, qui
horribiliter lacerai-unt veram doctrinam de unitate
divinae Essentiae.

DE TRIBUS PERSONIS DIVINITATIS.

Sequitur altera pars Articuii de divinitate, quod
videlicet tres sint personae o^oovaiai,, aeternus Pater,
Filius Xoyog, qui est dxwv aeterni Patris, et Spiritus
sanctus. Hic priinum tenenda est definitio perso-
nae supra recitata, nec concedendum petulantibus
ingeniis, ut praestiguis caviiiationum coivumpant
doctrinam, quain Deus ipse de sese patefecit.

Quaerat autem aliquis, quare tres personas di-
vinitatis, et non piures aut pauciores esse adseve-
ramus? Hic respondendum est, quia Deus sic se
patefecit, cui necesse est adsentiri.

Describamus igitur personas, et testimonia
certa coliigamus, ut in invocatione Deum recte al-
loquamur. Pater aeiernus, est persona divina, ae-
terna, non nata aiiunde, sed cogitatione sui gignens
ab aeterno Fiiium coaeternum, imaginem suam. Ac
manifeste discernit se Pater a Fiiio in hac voce,
cum dixit: Hic est Fiiius meus dilectus, quo dele-
ctor. Haec verba peispicue Patrem et Fiiium di-
Qcernunt, quae quidein saepe cogitanda sunt, et ut
nos confirment de iioc articulo, et ut nos commo-
nefaciant de ingenti aniore aeterni Patris erga su-
um Fiiium. Magna enim vis est liorum verboruin.
Deiector hoc Filio. Diligi a se hunc Filium adfir-
mat, et se eo laetari, et in eo acquiescere. Hoc
autem ideo piaeiiicat, ut cum docuerit, Ecclesiam
propter hunc Filium recipl, fides fiat ardentior, co-
gitans vero et ingenti amore nos quoque diiigi a
Deo, quia Fiiii haereditas sumus, et propter eum
recipiinur, et eum audimus et celebramus.

Sunt autem eadem verba de Fiiio, quae edidit
Pater in Baptismo Fiiii, apud Esaiam cap. 4'J. Ec-
ce servus meus, sustentabo eum, electus meus,'
quo deiectatur anima mea.

Difficiie est homini statuere de providentia,
curae esse Deo liomines, sed iioc multo difficiiius
est, statuere, nos vere diiigi, sicut pius pater vero
amore erga liberos suos adficitur. Id autem sta-
tuere discamus , hac duicissima voce confirmatl,
cum inquit Pater: Hic est Fiiius meus diiectus, quo
delector. Ideo enim impressit Deus aioQyag paren-
tibus, ut .sint commonefactiones de amore Dei, pri-
nium erga Fiiium, deinde erga genus humanum,
quod condidit propter Fiiiuin. Cum igitur manife-
ste adfirmet vere a se diligi Filium, et non dubi-
tanduin sit amorem hunc verum, ardentem, et non
frigidam cogitationem esse, ut Stoici imaginantur,
statuamus nos quoque vere et ardenter diligi, cum
Filium agnoscimus et celebramus. Haec verissima

217

IV. ENARRATIO SYMBOH NICENI.

218

sunt, etiamsi humanae mentis caligo et tristis dubi-
tatio taiitaru maf;nitudinem amoris non satis aguo-
scit. Sed quoties de nostra <sioQyrj erga liberos
cogitamus, veniat in mentem hunc nostrum adfe-
ctum, vestigium Dei esse nobis impressum, ut
nos de amore aeterni Patris erga Filium, et erga
nos commonefaciat.

Nunc recito Filii descriptionem. Filius est Per-
sona divina, genita a Patre cogitante ac intuente se
ipsum, iinago coaeterni Patris et ofjioovGiog, non ex
nihilo condita, ut Ariani dijierunt, sed genita ex
Patris substanlia, qui Filius postea fuit intercessor,
inter Deum et Adam ac Hevam lapsos, et coPiStitu-
tus Mediator, adsamsit humanam naturam, ut pro
nobis victima fieret, et crucifixus ac resuscitatus
colligit aeternam Ecclesiam, et cum Patre in ae-
ternum regnat.

TESTIMONIA.

Eisi passim sparsa sunt testimonia in scriptu-
ris Propheticis et Apostolicis de Filii divinitate, ta-
men in primo capite loliannis, narratio niaxime il-
lustris Ecclesiae proposita est ad hunc articulum
confirmandum , ubi etiam nomen Filio tribuitur,
Xoiyog.

Vocatur autem loyog, quia cogitatione nascitur,
et est imago Patris. IN'am Pater sese intuens et
cogitans, gignit imaginem sui, communicata ipsi
essentia.

Quanquam autem in creaturis, nihil huius ge-
nerationis prorsus simile est, tamen cum Deus uta-
tur adpellationibus humanis, aliquo modo umbras
tantae rei in nobis vult considerari. Mens humana
cogitans aliquid, pingit rei cogitatae imaginem, ut
quoties cogitamus homines notos absentes, mente
quasi deliniamus corporum figuras. Talis imago in
nobis dicitur loyog, verbum mentis, ut usitate in
scholis dici solet. Sed nos non transfundimus sub-
stantiam in imagines illas in mente formatas, quae
re ipsa sunt in nobis subitae et evanescentes actio-
nes. At Pater aeternus gignit imagihem communi-
cata ipsi essentia. Ex hac quaiicunque collatione
humanae mentis et cogitationis nostrae discamus
adpellationes aliquo modo enarrare.

Est et alia usitata adpellatio, videlicet, imago
aeterni Patris. Sic Paulus nominat Filium in Epi-
stola ad Colossenses. Ut autem in nobis cogitatio
format iinagines, ita cum Fiiius cogitando gignatur,
sitque Xo/o^, simul intelligi potest, esse eum Patris

imaginem, quia et in Iiumana mente loyog est ima-
go rei cogitatae.

Cum hac adpeiiuione congruunt duae, quae
recensentur in Epistola ad Ebraeos, x^qaxTr^q sub-
stantiae Patris, et dnavyuapa gloriae. Haec voca-
buia prorsus idem significant, quod imago. Et
qualis sit imago, oste..dit descriptiO;, quae additur.
Iinago substantiae, id est, substantialis, non eva-
nescens, sed persona. Idein d7iavyuGf/,a gloriae, id
est, fulgor ciaritatis, lioc est, substantiae paternae.
Ac simiiitudine ilia fulgoris transrnissi, signiiicatur
Fiiiuin esse ex substantia Patris, non ex niliiio, seu
ix /W7 oVtcov, ut Ariani diccbant. Swl, ut dicit Ni-
cenum Symbouim, <p(iog ix (fwiog. Postijuam adpel
lationes utcunque declaratae sunt, nunc testimonia
recitentur, quae ostendunt in Ciiristo duas naturas
esse, et divinam, videlicet Xoyov, personam distin-
ctam a Patre, et tameri ofjboovGiov naTql^ et natura
Deum esse.

Etsi autem passim sparsa sunt testimonia in
Propiieticis et Apostoiicis scriptis, tamen lohannes
ideo suam narrationem ab lioo articuio exorsus
est, ut in iiiustii ioco extaret testimonium, ac omni-
bus in conspectu esset. Et quia in ipso exordio
ponitur, magis adparet, non obiter aut casu ei
haec verba excidisse, sed consulto institutam esse
hanc nairationem, ut Ecciesia certa esset de Filii
substantia. Estque consentaneum eo tempore op-
positam esse hanc confessionem Hebioni et Cerin-
tho, qui negabant in Messia naturam divinam esse.
Semper igitur in omni invocatione sit in conspectu
haec narratio.

In principio erat loyog, videlicet, haec persona,
quae est Fiiius Dei, et nominatur Xoyog. Curn au-
tem dicitur fuisse in principio, inteliigitur fuisse
ante creationem rerum, quasi dicat, In iilo princi-
pio, de quo ioquitur Moises, inquiens, In piincipio
creavit Deus coeium et teriam. Tunc inquam erat
7.6ycj, Non igitur creatus est. Deinde addit, Et
Xoyog era-t apud Deum. Hic personae discernuntur,
quia dicit loyov faisse apud Patrem, testatur ©rgo
duas esse personas.

Et Deus erat loyog, Pcsito disciime persona-
rum, hic expresse iam adseverat, Filium esse na-
tura Deum. Et ut iiuius propositionis menibra re-
cte ordinentur, necesse est consuetudinem Graeci
sermonis nosse. Articuius additur subiecto. Ideo
scicndum est, hic Xoyov revera subiectum proposi-
tionis esse, et i^tov piaedicatum , sicut convenit in
docendo et in definiendo vocabuium cornmunius po-
nere ioco praedicati, ut dicimus, Maiva est herba,
ita liic sciamus praecipuam vocem dennitionis po-
sitam esse in praedicato, monstrantem, quae sit

219

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

220

Filii substantia. Xoyog est Deus, quasi dicat, non
est iniago evanescens, ut liumana cogitatio, nec
est iniago creata, sed revera et substantialiler est
Deus. Caeteruni nonien Deus, ut continuniiis_, con-
venit etiam Patri et Splritui sancto. Haec quae
de membris propositionis hoc modo ordinandis
dixi, adferunt lucem narrationi, et necessario sic
ordinari membra cogit Articulus.

Nec locus est hic caviihitioni de vocabulo
Dei: Nomen Dei interdum significare non natura
Deinn, sed gubernatorem ornalum divinis douis.
Ad hanc cavillatio-jem respondendum est, non fa-
ciendam esse ambiguitatem vocabuli in ea narra-
tione, ubi Dei esseiitia describitur, et non dicitur
de hominiim gradibus. Ac textus ipse hanc refutat
hanc calamniam, cum declarat, quid nomiiiet Deum,
scilicet creatorem. Haec est proprietas soJi divinae
essentiae conveniens. Dicit autem de Filio, Onniia
per ipsum facta sunt. Ergo Filiiis cum sit creator
cum Patre, est ofxoovaiog naiQi^ et natura Deus, non
metapliorice, non nuncapatione tantum.

Hoc testimonium, quod in exordio narrationis
apiid lohannem recitatur, semper in conspoctu sit,
et in liuius articuli defensione, caeteris argunientis i
praeponatur, quia lioc loco non obiler de duabus
naturis in JMessia, aut obscure, aut ambigue dicitur,
sed narratio lianc ipsam ob causam instituta est,
ut de tanto articulo Ecclesia certam e\ expressam
sententiam teneret.

Deinde adiungantur alia testimonia, quae pas-
sim in scriptuiis Proplieticis et Apostolicis sparsa
sunt, ut lohan. 1. statim repctitur insigne testimo-
nium, In mundo erat, et niumUis per ipsum factus
est. Constat autem mundum non esse condituin
per humanam naturam Christi. Ergo necesse est
in Christo nato ex virgine INlaria, et esse et nianere
alteram naturam conditricem cum Patre.

Ac ut adpaieat perpetuum consensum esse
huius tantae revelationis, saope haec ipsa sententia
repetita est, videlicet, per Filinm oinnes cieaturas
conditas esse, quia haec proprietas clarissime te-
statur, Filium omnipotontein esse, et natura Deum.
Coloss. 1. ()nun'a per ipsum, et in ipsnin condita
sunt, et ipse est ante oninia, et omnia consistunt
per ipsum. Et Ebrae. 1. Per Filiuu), quem posuit
haeredem oinniuni, per (jufin et secula fecit, qui
est fuigor daritatis et efligies substantiae eius, fe-
rens omnia verbo potenliae suae. Haec dicta ma-
nifeste testantur, esse el manere in Chi isto divinam
naturam conditricem cum Patre. His tesiimoniis
addat pius lector pleraque coJlecta in aliis scriplis.

Adiuvatur autem Ecclesia in hoc articulo per-
spicua confessione veterum, qui proximi fuerunt

Apostolis, et eorum discipulos audierant. Extat enim
in Eusebio iibro 7. confessio Gregorii Neocaesarien-
sis scripta, cum Antlochiam contra Samosatenum
accersitus cssel, Unus Deus, Pater Verbi viventis,
sapientiae subsistentis, ct imaginis suae, integer in-
tegrae genitor, Pater Fiiii unigeniti. Unus Domi-
nus, sohis ex solo, imago Patris, verbum efficax,
filius sempiternus ex sempiterno. Unus Spiritus
sanctus ex Deo substantiam habens, qui per tiliuin
apparuit, sanctificr.ns, per quem Deus super omnia
et in omnibus cognoscitur.

Etsi autein non propter humanam autoritatem,
de re tanta, de Dei essentia statui potest, sed fides
verbo Dei, quod per Prophetas et Apostolos tra-
ditum est, iiilitur, tamen confessiones prirnae Eccle-
siae, sunt tanquain narrationes histcricae, testantes
qiiid senserint Apostoli. Imo Deus semper vult
aliquos testes esse verae senteMtiae iu Ecclesia.
Ideo talia dicta primae et iiicorruptae antiquitatis
a probatis doctorif)us accepta, nou sunt negligenda.
Nam et commonefaciunt nos de sententia Prophe-
tarum e^ Apostoloium, ut in ipso verbo Dei quae-
raiitur firma testiinonia, et confinnant nos sua con-
fesslone, cum intelligimus eos nativam sententiani
Prophetici et Apostolici serinonis relinuisse, et ad-
firmare eam ab Apostoiis acceptain esse.

Sunt et apud Irenaeum perspicua testimonia,
qui audivit Polycarjuim auditoiem lohannis, et
nnilto ante Nicenam Synodum vixit, tempore impe-
ratoris Severi, et deinde in Syrmio, regnante Ma-
xiinino, admodum senex, propter confessionem
Evangelii, supplicio adfectus est. Extant autem
liaec verl;a in libro tertio Irenaei, cap. 2. Ostenso
manifeste quod in principio loyog existens apud DeMui,
per quem omnia facta sunt, qui et seinper aderat hu-
niano generi, huiic novissimis tempoiibus secundum
praefiiiitum tenipus a Patre, unitum suo plasmati,
passibilem hominem factuin misit.

Et extat longa epistola Alexandri Episcopi
Alexandrini, qui ante Nicenam Synodum refutavit
Arium, adseve:ans loyov esse natuia Filiuin Dei,
et repetens sententiain in Synodo Antiochena editam
contra Sainosatenuin. In ea epistola verba haec
sunt: Et secundum hoc creditniis, Filium semper
quoque cxistere cum Patre, dnavyaGfia eniin est etc.

Deiiide tesliinonium universae Synodi Nicenae
sit in conspectu, quain secuti .Vtlianasius, Basilius
et alii multi constaniissime defendunt tres es.se jier-
sonas divinitaiis, sicut iiiquit Epiphanius contra Sa-
bellianos, tivnoazaicg o naiiJQ^ tvvnvGiaiog 6 wicg,
tvvnoGiaiov i6 uyiov nvivfjba.

Et nominatini Synodos Nicena damnavit Arii

221

IV. ENARRATIO SYMCOLI NICENI.

222

dicta, qui conteiulif, Filiiim, Xoyov, ex iiihilo coiiditum
esse, i^ ovx onwv, item fwis.se aliqiiando Patreni,
cum nondum esset Filiiis, i^v noif, on ovx fjv.

Extat Basilii bievis concio, cni tifulus est de
Fide. Extat et enarratio in exordium lohannis, ubi
perspicue adseverationes sunt huius senteatiae, quam
recilavi.

Haec ideo recito, ut vetera testimonia non ne-
gligantiir, quae pios coiifirmare possunt. Nani ut
ante clixi, etsi fides et invocatio nituntur verbo Dei
per Prophetas et Anostolos tradito, tamen confir-
niantur bonae inentes, cum audiunt veleris et pu-
rioris Ecclesiae testimonia, quae adfirmat hanc
ipsam doctiinam ah Apostolis acceptam esse, et
eorum auditores testaii hanc senteiitiam ab Apo-
stolis sine ulla ambiguitate traditam esse.

Cum autem iam dlctum sit, Filiiim non cx ni-
h1lo conditum esse, sed revcra de substantia Pa-
tris natum, sicut ait Symbolum, Dcum de Deo,
Lumen de Lumine, paucis hic etiam de hac pro-
positione dicam, non ut inanis contentio moveatur,
sed ut Filius Dei rectius agnoscatur, scili(;et, an
recte dicatur, Essentia generat, item, Essentia ge-
neratur. Non dubium est, sequentes proposiiiones
veras esse, Pater generat, Filius nascitur seu na-
tus est. Nam hic cogitatio successionis, qualis est
in tempore, excludenda est.

Sed cum recentiores reiiciunt hanc propositio-
nem, Essentia generatur, offundunt imaginationem
quasi alia quaedam res nascatur, et essentia co<n-
niunicetur non nata. Haec imaginatio procul ex
mentibus ciicienda est, et sciendum, cum Filius
nascitur, vere eum de essentia Patris nasci, et ita
nasci essentiam, quae Filius est, ut hoc ipsum di-
ctum vult, Deus de Deo, Lumen de Lumine.

Hac vera senteptia considerata, facile est iu-
dicium de illis quaestionibus recentiorum, ubi quae-
runt, an in Fil o diffcrant realiter essentia, et rela-
tio. Et an relatio generetur, si essentia non ge-
neratur. Verum est enin), essentiam et relationem
in qualibet persona non differro realiter, ncc esse
duas res essentiam filii et relationem, sed revera
Filium esse genitam essentiam, non aliam quam-
piam rem genitam^

Haec vera sunt, et pios qui dextre haec acci-
piunt, uliliter erudiunt, ut agnoscant Filiun^ Dei vere
esse genitam a Patre essentiam, non diias res esse,
nec tantum relationem natam esse. Basilius inquiv,
Si Filius non esset natus, duae illae personae es-
sent duo dbiXtpa. Ut autem vere sit Filius, necciise

est de substantia Patrs na^um esse. Et plura apud
Graecos congruentia huic nostrae enarrationi dicta
suntj quae ex ipsis fontihus petenda sunt.

Postquam autem haec fundamenta vecte per-
cepta sunt, considerandum est argumentum gravis-
simum, quod videlicet tota Scriplura veteris et novi
Testamenti adfinnat invocan<lum et adorandum esse
Filium Dei IMessiam, et iubet ab eo petere aux i-
lium in omniltus peficulis, et vitam aeternam, et
acquiescere fi(kicia ipsius, tanquam exaudientis et
opem ferentis. Hoc est autein tribuere ei infinitam
potentiam, qi;od ubique adsit , cor<la inspiciat,
exaudiat, quod det iustitiam et vitam aeternam.
Necesse est igitur in ftlessia divinam naturam esse.

Ferspicua sunt autem testiinonia in novo Te-
stamento.

lohan. 10. Ego vitam aeternam do eis, et
nemo rapiet eas ex matm mea.

lohan. 5. Pater meus usque modo operatur,
et ego operor. Quae ille facit, et Filius similiter
facit.

Item, Sicut Pater exuscitat mertuos, et vivificat,
sic et Filius quos vult, vivificat.

lohan. 14. Quidquid petieritis Patrem in no-
mine meo, hoc faciam. Hic aperte testatur se
exaudire petentes, et largiri sese ea quae petimus,
quorum utrumque proprium est divinae et immen-
sae naturae.

lohan. 15. Sine me nihil potestis facere. Haec
sententia testatur Christum adesse, protegere, iu-
vare, gubernare invocantes, quae sunt Dei propria.

Matth. 18. Ubicunque sunt duo aut tres con-
gregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum.
Adesse ubique, exaudire et opitulari ubique, pro-
pria sunt divinae naturae.

lohan. 20. Christus suo halitu dat Spiritum
sanctum, quod etiam solius divinae naturae pro-
prium est.

lohan. 10. Ego pono animam meam, et rursus
sumam eam.

lohan. 6. Ego suscitabo eum in novissimo die.

lohan. 8. Priusquam Abraliam natus est , ego
sum. Hic testatur se fuisse, antequam adsumeret
humanam naturam.

lohan. 17. Clorifica me Pater ea gloria, quam
habui apud te, antequam esset mundus.

Coloss. 1. Omixia per ipsum et in ipsum con-

223

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

224

dita sunt, et omnia per eum consistunt. Est ergo
in Christo natura divina conditrix rerum. Ideo post-
ea in cajiite 2. inquit, In ipso habitat oninis ple-
nitudo divinitatis corporaliter, quasi dicat, In aliis
habitat Deus spiritu suo, novam lucem et novos
motus accendens, sed in Christo habitat non soluni
spiritu, sed etiam ita, ut personali unione humanae
naturae dlvina unita sit. Nam Goafiaiixwg signilicat
substantialiter seu persenaliter, quia ut nunc perso-
nam dicimus, ita veteres Graeci ab^fxaia dixerunt.

Ad Ebrae. 1. Quem posuit haeredem omnium,
per quem et secula fecit, qui est fulgor gloriae, et
effigies substantiae eiur», sustentans omnia.

Act. 7. Domine lesu, suscipe spiritum meum.
Haec petitio tribuit Christo , quod morientium ani-
mas custodiat, et rursus coniungat animas et corpora.

I. Thess. 3. Ipse Deus et pater noster, et
Dominus noster lesus Christus dirigat viam nostram.

EX VETERI TESTAMENTO.

Eoai. 7. Vocabitur nomen eius Emanuel, id
est, nobiscum Deus. Sed firmius est quod sequiUir
rap. 9. vocabitur nomen eius, Admirabilis, Consi-
liarius, Deus, Fortis, Pater vitae perpetuae.

Etsi enim hic ludaei depravant vocabulum El,
et dicunt afjxpl^oXov esse, tamen sequens proprietas
addita refutat ludaicam cavillationem. Cum enim
Messias dicitur esse Pater vitae perpetuae, mani-
feste tribuitur ei omnipotentia. Nam dare vitam
aeternam, solius est divinae naturae. Congruit au-
tem hoc dictum cum eo quod supra citavimus,
Ego vitam aeternam do eis.

lerem. 33. Et hoc est nomen, quod vocabunt
eum, lehova iustificator noster. Hic tribuit Mes-
siae nomen , quod in illa lingua proprium est Dei,
et adfirmat Messiam esse iustificatorem. Tribuit
igitur ei gloriam , quae soli Deo competit. Nam
iustificare,tollere peccatum,et reddere iustitiam, et vi-
tam aeternam, nemo potest nisi Deus. Eludere autem
ludaei hac cavillatione tam illustre testimonium co-
nantur, dicunt hoc nomen non esse substantiae adpel-
lationem aut descriptionem, sed descriptionem esse
beneficii aliunde dati per eum, ut apud Ezechielem
in postremo versu dicitur: IIoc erit nomen civitatis,
Dominus ibidem. Ita hanc adpellationem aiunt tri-
bui Christo, tanquam alieni beneficii significatori,
Deus est iustificator noster.

Sed haec Sophistica elusio refutari potest col-
latione aliomm testimoniorum , quae supra citavi-

mus, quae cum perspicue adfirment, Filium esse
natura Deum, et de substantia Patris genitum, re-
cte intelligitur et hoc ioco, tribui ei adpellationem
et potentiam Dei, propterea quod sit natura Deus.

Deinde verbum, vocabunt, in hoc loco lere-
miae, significrt, nivocabunt, id est, ipsum Messjam
perpetuo Ecclesia invocabit hoc modo^ nominans
ipsum, lehova et iustificatorem. Ipsa autem invo-
catio testatur eum esse natura Deum. Et cum in
ipsa invocatione ad ipsum Messiam directa^ nomi-
netur ipse lehova et iustificator, non dubium est
eum natura Deum essc.

Micheae 5. Egressus eius ab initio ante dies
mundi. Etsi brevitas talium testimoniorum auget
obscuritatem, tamen quia eaedem sententiae saepe
repetuntur, coUatio singula dicta illustrat et confir-
mat. Dicit hunc Messiam egressum esse ante dies
nmndi, quo dicto aut hoc significatur Filium latum
esse ante conditionem mundi, aut egressum, id est,
promjssum, cstensuni in verbo, et conspectum esse
Patribus in ipso mundi principio, et deinceps, et
inde usque ab initio fuisse deprecatorem pro Ec-
clesia, et defensorem Ecclesiae. Luctatur cum la-
cob, et lacob de Ipso dicit, Benedicat vobis Deus,
et Angelus qui eripuit me ex cunctis malis. Hoc
praeconium est Messiae, qui liberat a veris et ae-
ternis malis, a peccatis, ab ira Dei, a morte. Haec
beneficia maiora sunt, quam custodia corporum,
quae fit per Angelos creatos. Loquitur et cum
Moise, losua, et Daniele.

Ideo et 1. Corinth. 10. expresse adfirmat Pau-
lus, Christum adfuisse populo in deserto. Bibebant
ex spirituali comitante eos petra. Petra autem
erat Christus.

Psal. 45. Et concupiscet Rex decorem tuum,
quia ipse est Deus tuus. Hic adfirmat Messiam,
quem veuturum esse praedioat, Deum esse, et no-
mine utitur Adonai, quod proprie Deo tribui solet.
Est autem dulcis consolatio in hoc dicto. Cum
Psalmus laudat Ecclesiae pulcritudinem . quae non
solum iudicio mundi propter crucem squalida vide-
tur, sed etiam revera adhuc languida est, et mul-
tas sordes, ignorantiam, et vitiosos adfectus mul-
tos circumfert. Interea tamen sciamus nos, quan-
quam imbecilles, propter immensam misericordiam,
tamen huic nostro Regi placere, et praedicari pul-
critudinem, id est, aliquas esse virtutes Deo pla-
centes, veram invocationem, propagationem verae
doctrinae, et reliquam inchoatam obedientiam.

Psal. 72 dicit Messiam sempiternum esse, et
semper adorandum. Fuit nomen eius semper, Ante
solem manet nomen eius, et benedicentur in eo

225

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

226

omnes gentes. Item, Timebunt eum donec erunt
Sol et Luna. Item, Adoiabunt coram eo seniper.

In his verbis perspicue describitur aeternitas,
Ante soleni, id est, antequam sol conditus est,
erat liic Filius. Nam Ebraicus Psalmus hic insigni
verbo usus est, significans haud dubie natum esse
Filiuni, ante conditionem solis.

Deinde et manifeste adfirmat hunc Messiam
semper invocandum esse, etiam cum non conspicie-
tur oculis. Nqu igitur loquitur de gestu corporum,
qui praesentibus Regibus exliibetur, sed loquitur
de mente, quae petit a Messia, ut misereatur no-
stri, et sit intercessor pro nobls, det remissionem
peccatorum, Spiritujn sanctum et vitam aeternam,
et sit opitulator et delensor etiam in huius vitae
periculis, adversus furores Diaboli et impiorum, sic-
ut et ipse inquit, Oves meae vocem meam audi-
unt. Nemo rapiet eas ex manu mea. Talis ado-
ratio vere tribuit omnipotentiam Messiae, et testifi-
catur eum esse Deum, ut supra dixi, has et simi-
les sententias de invocatione, diligcnter excerpen-
das esse, quia siinul docent, quis sit Messias, et
consolationes necessarias nobis proponunt.

Post haec testimonia ab effectibus sumta, quae
quia proprietates continent, soli divinae et infinitae
naturae tribuepdas, minus labefactari possunt, ad-
datur et ex Psalmo secundo vox aeterni Patris,
Ego hodie genui te, et lllustretur hoc dictum, col-
latis testimoniis, quae sunt in narratione lohannis,
ubi Messias discernitur a caeteris fihis. Nomina-
tur enim unigenitus, caeteri autem adpellantur filii
adoptione. Cum igitur Messias sit natura filius,
necesse est de substantia Patris genitum esse.
Hinc perspicuum est dictum Psahni enarrandum
esse de generatioue fihi, qua vere ex substantia
Patris genitus est. Ego hodie, id est, ab aeterno
genui te, scihcet, vera generatione, de mea sub-
stantia.

Hactenus testimonia recensui ex veteri et no-
vo Testamento, quae adfirmant FiliumDei unigeni-
tum, qui se patefecit generi humano, adsumta na-
tura humana ex virgine Maria, et dicitur Xoyog et
imago aeterni Patris, vere de substantia aeterni
Patris natum esse, et natura Deum et omnipoten-
tem esse. Cum autem tota haec sententia procul
extra humanae rationis conspectum posita sit, et
humanae rationi haec valde absurda et tetra vide-
antur, Deum generare, et plures esse personas co-
aeternas et omnipotentes, necesse est diligenter
erudiri et muniri meutes de re tanta. Nec tanfum
humanae rationis imbecillitas per sese cogitatione
rei tantae turbatur, sed etiam Diabolus odio fiUi

MELANTU. OPER. VOL. XXUI.

Dei Irritat levia ingenia, ut opiniones gignant, am-
plectantur, et spargant contumehosas adversus
Deum, ct aut palam abiiciant Prophetarum et Apo-
stolorum doctrinam, ut fecit Mahomet, aut eludant
vera testimonia.

Adversus hos horrendos furores primum vera
doctrina muniendae sunt nientes, deinde et singuli
adsiduis et ardentibus votis petamus regi nostias
mentes a Deo, ne languefactae amittant veram lu
cem.

Utroque autem genere testimoniomm nos con-
firmemus, yidelicet dictis Propheticis et Apostohcis,
et deinde vero et constanti consensu veteris Eccle-
siae, quae perspicue adfirmat his tantis controver-
siis agitatis, sic intellecta esse Apostolorura testi-
monia, et ab ipsis ApostoHs, et ab eorum auditori-
bus fidehter hanc sententiam initio propagatam
esse per probatos docfores, ut supra de Irenaeo
et Gregorio Neocaesariensi diximus.

Horuni clarissima et constantissima adsevera-
tio nos quoque confirmat. Est enim audienda Ec-
clesia, sed tamen, ut supra dixi, fides in invoca-
tione nititur, non humana autorilate, sed ipso verbo
Dei. Quare necesse est^ semper etiam aiiqua per-
spicua et firma testimonia ex scriptis Apostolicis
complecti, quaha sunt apud lohannem multa, quae
quidem magis etiam perspicua sunt caeteris. Post-
quam haec fundamenta constituta sunU diiuenda
sunt praecipua argumenta quae obiicluntur.

REFUTATIO.

In hac parte hactenus necesse fuit dici de na-
tura divina Fihi Dei. Infra de adsumtione huma-
nae naturae plm*a dicenda erunt:, ubi fortassis com-
modius esset diluere argumenta, quae contra divi-
nam naturam Fihi obiiciuntur, ex iis quae conve-
niiint humanae naturae, et admirandae servituti,
quam subiit ut fieret victima. Sed tamen hio bre-
viter ea complectemur, ut veris testimoniis, quae
iam recifata sunt, Lector teneat proxime adiunctas
refutationes contraviorum. Aliquid enim lucis ad-
ferunt huic doctrinae de re omnium maxima et
gravissima.

Prima obiecfio est, quae omnibus in oculos
occurrit, et maxime videtur labefacfare sententiam
de divinitate Fihi.

Natura divina nec patitur nec moritur,

15

227

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

228

Christus autem mortuus est,
Non est igitur natura Deus.

Ad hanc obiectionem necesse est respondere,
quia absurdissimuni videtur diccre Deuni lacerari
et mori. Est igitur haec responsio.

Etsi haec tota causa longe extra omnium crea-
turarum conspectum posita cst, tamen cum testimo-
nia divinitus tradita in scriptis Propheticis et Apo-
stolicis, adfirment duas naturas esse in Messia na-
tu ex virgine Maria, ut scriptum est, Et verbum
caro factuni est, regula liaec tenenda est.

Quaedam propria uni naturae, non impediunt,
quo minus adsit altera natura. Propria autem sunt
haec humanae naturae, lacerari membra, pati, mo-
ri. Ideo Petrus diserte dixit, Christum passum
esse carne. Et Irenaeus pie et perspicue inquit,
pagina 185. Christum crucifixum et mortiuim esse,
requiescente verbo, ut crucifigi et mori posset. Id
est, divina natura non est quidem lacerata aut mor-
tua, sed fuit obediens Patri, quievit, cessit irae ae-
terni Patris adversus peccatum generis humani,
non est usa sua potentia, non exeruit suas vires.
Interea lacereta et mortua est nalura, quae potuit
lacerari et mori.

Congruit autem hoc Trenaei dictum ad verba
quae sunt in epistola ad Phihppenses cap. 2. Qui
cum esset in forma Dei, id est, sapientia et poten-
tia aequalis Patri, non rapuit aequahtatem Dei. Id
est, cum missus esset, ut obediret Deo in passione,
non fecit contra vocationem, non est usus sua po-
tentia contra vocationem, Sed se ipsum exinanivit,
id est, non exeruit suam potentiam, et Immiliavit se,
formam servi accipiens, id est, induens cum hu-
mana natura mortalitatem, habitu inventus ut ho-
mo, id est_, adfectihus et destructione, gau'lio, pa-
voribus, tristitia, dolore, morte. Etsi igitur Ita uni-
tae sunt duae naturae, imago aeterni Patris, et hu-
mana natura ex virgine adsumta, ut sint una per-
sona, tamen naturae retinuerunt suas proprietates.

Et conspicitur in hac admiranda passione, ma-
gnitudo irae Dei adversus peccatum. Non estleve
dictum, Christum crucifixum esse, requiescente ver-
bo, id est, cum ira aeterni Patris efFunderetur in
Filium, quievit Ac^o?, et fuit obediens, non exeruit
vires contra Patrem, et interea lacerata est huma-
na natura. Haec humilitas, qua se Fillus ita sub-
iecit Patri, nunc non potest comprehendi, sed in
vita aeterna considerabitur. Nunc vero hoc cogi-
temus, veram et ingentem iram Dei esse adversus
peccatum, cum filius Dei hoc modo factus sitsup-
plex et subiectus.

Secunda obiectio, Pater maior me est. Hoc
dictum Ariani praecipue opposuerunt adversus ve-
ritatem, cum vera et simplex sit expositio. Alia
dicta loquuntur de essentia, alia de officio Christi
missi ad docendum et ad hanc obedientiam., ut pro
nobis victima fieret. In prinio cap. apud lohannem
dicitur: Et Deus erat verbum, omnia per ipsum
facta sunt. Hoc testimonium perspicue adseverat
Filium esse Deum, et potentia aequalem Patri.

At alibi saepe dicitur de officio doctoiris missi
ad hanc obedientiam a Patre, ut hic, Pater maior
me est. Pater glorifica me. Haec ideo sic dicun-
tur, quia Cliristus tunc, cum in illa visibili et mor-
tah consuetudine Evangelium traderet, vohiit se
agnosci, non ut fanaticum doctorem, aut qui sine
Patre, et sine missione aeterni decreti doceret, Sed,
ut constaret promissionem gratiae et vitae aeternae,
certo decretum esse immotum divinitatis, adfirmat
se personam esse a Patre missam, nec adferre se
doctrinam a se uno excogitatam, sed tanquam Le-
gatum, vocem aeterni Patris arcanam exponere.

Itaque in narratione de autoritate doctrinae et
de ministerio, fit collatio 31ittenfis et Missi. Mit-
tens est fons doctrinae, et adprobator et defensor.
Hunc vocat maiorem Mis,«:o, scilicet, ministro, qui
a Mittente accepit doctrinam, et nunc est infirmus,
subit crucem, nec exerit suam potentiam, sed ex-
pectat testimonia, quibus Pater ornabit hunc Filium,
et doctrinam confirmabit, scilicet, Resurrectionem,
et deinde missionem Spiritus sancti, et omnia mi-
racula universae Ecclesiae, et extremum iudicium.

Haec enarratio dicti, Pater maior me est, ve-
ra, nativa et perspicua est, quia certe necesse est
discerni dicta quae loquuntur de essentia, a dictis
quae loquuntur de officio, ut hic, Deus quare de-
reliquisti me, hic certe non loquitur de essentia,
sed de se tanquam victima sustincnte tunc poenas
nostrorum peccatorum, ubi lamentatur in sese iram
aeterni Patris effundi, sicut et in Esaia dicitur: Et
Dominus voluit conterere eum in infirmitate. Hae
descriptiones aliquo modo significant , quanta sit
ira Dei, vera et horrenda adversus peccata, et qua-
les dolores sustinuerit Filius Dei, scilicet, non tan-
tum corporis lacerationes, sed etiam illos ingentes
dolores, qui sunt sensus irae Dei. Harum maxi-
marum rerum cogitatione pii expavescant, et ma-
gnitudinem earum pia meditatione considerent, quod
si facient, facilius discernent dicta dissimilia, et
agnoscent aliquo modo utrumque magnitudinem
irae Dei adversus peccata, et magnitudinem miseri-
cordiae in filio Dei, qui etsi natura Deus est, ta-
men ibi sese abiecit, ac prostratus coram aeterno
Patre pro universa Ecclesia sua fuit intercessor.

229

IV. ENAKRATIO SYMBOLI NICENI.

230

In talibus narrationibus officia describuntur,
de quibus saepe commonefieri Ecclesiam necesse
est.

Alibi testimonia extant, quae prcprie tantum
de essentia loquuntur, ut lohan. 1. Et verbum
erat Deus. Etsi autem testimonia de essentia etiam
passim sparsa sunt, tamen saepius de beneficiis di-
citur^ quod eorum consideratione accendi fidem in
mentibus pioruni, et vitam aeternam oporteat.

Norunt et diaboli ac fatentur Filiuni Dei na-
tura Deum esse, eumque liorribiliter timent, sed
doctrinam de beneficiis summo cum dolore cogi-
tant, quia sciunt ea non pertinere ad se, sed ad
genus humanum, sicut in ipso Symbolo scriptum
est: Qui propter nos homines, et propter nostram
salutem etc. Et Rom. 5. dicitur: Sicut per unius
delictum condemnatio in omnes homines, sic per
unius iustitiam ad omnes liomines iustificatio vitae
pervenit.

Ut igitur in coiispectu piis sit doctrina de ira
Dei, ac deinde consolatio quae aceendit iustitiam
et vitam aeternam in nobis, ideo in Prophetis et
concionibus Filii Dei et Apostolorum saepius repe-
tita est doclrina de miranda humilitate Messiae et
passione, et de intercessione^ et deinde resurrectione,
regno et praesentia Messiae in Ecclesia.

Tenenda est et haec distinctio. Alia dicta lo-
quuntur de arcana gubernatione cum patre, aut de
regnante Messia, ut, Quae pater facit, haec et Fi-
lius similiter facit. Alia de humiliato seu patiente
Christo, ut cum vocatur maledictum. Ita enim de-
cretum fuit in illo arcano consilio Dei, ut Filius
certo tempore fierelt victima, quo tempore praesti-
tit hanc mirandam ohedientiam aelerno Patri, ut
quiesceret et sineret in se efFundi horrendam iram,
nostra peccata punientem. Dc huius certi tempo-
ris obedienlia loquuntur multa dicta, quae ad suum
tempus accommudata, non pugnant cum aliis dictis,
quae loquuntur de potentia regnantis Filii Dei.

Plura autem de humana natura in Christo di-
cenda erunt, cum veniemus ad sequentes Symboli
articulos. Nunc pauca addam, quae proprie ad do-
ctrinam de divina natura Christi pertinent.

Interdum Filius Dei vocatur sapientia Patris,
scilicet, quia cum eo deliberat Pater, ut Genes. 1.
significatur: Dixitpater, Faciamus hominem ad ima-
ginem nostram. Item, quia Filius ostendit Patrem,
et arcanum consilium eius de redemtione protulit,
sicut ipse inquit: Nemo novit Patrem nisi Fihus,
et cui Filius volet revelare. Caeterum hoc scien-
dum est, Pater suo intellectu intelligit, sua volun-

tate vuit, sua sapientia est sapiens.^^lta et Filiussuo
intellectu intelligit, sua voluntate vult, sua sapien-
tia est sapiens. Sic et Spiritus sanctus suo intel-
lectu intelligit, sua voluntate vult, et sua sapien-
tia est sapiens.

Etsi autem phrasis illa, qua Filius nominatur
sapientia Patris, scriptoribus usitata est, tamen non
sic locuti sunt Prophetae et Apostoli, sed lolian-
nes noniinat Filium Xoyov^ Paulus dxova. Hae ap-
pellationes sunt iilustriores.

Removenda est etiam temporis et morae cogi-
tatio a generatione divina, Gregorius hac phrasi
utitur: Filius semper natus est. Alii: Filius sem-
per nascitur. Sed removeantur liae temporis et
nostrorum motuum progressiones, ab huius gene-
rationis consideratione, et simul tamen sciamus Fi-
lium Dei esse integrum, nec disputemus haec cu-
rio sius.

DE SPIRITU SANCTO.

Tertia persona vocatur Spiritus sanctus. Est
autem persona procedens a Patre et Fillo, quae
mittitur, ut in omnibus electis Angelis et hominibus
accendat lucem ad veram agniiiouem Dei, et veros
motus congruentes volujitati Dei timorem, fidera
dilectionem, invocationem, fortitudinem in confes-
sione, tolerantiam, castitatem, et alias virtutes, et
vitam aeternam.

Mittitur autem ad homines ita, ut adsit mini-
sterio Evangelii, et sit efficax per ministerium Evan-
gelii, sicut 2. Cor. 3. Evangelium noniinatur mi-
nisterium Spiritus. Eatenus patefactus est Spiritus
sanctus, et haec de eo discenda suni.

Sed cum haec doctrina de tribus personis alie-
na sit a iudicjis humanae rationis sine divina reve-
latione, multi omnibus aetatibus contenderunt tan-
tum unicam esse personam divinam, ut Samosate-
nus, Photinus, Macedo'nius, Mahometistae, Dicta
vero de Filio, et de Spiritu sancto corruperunt, et
negarunt appellatione Spiritus sancti significari
personam seu vjiogiugiv, sed tantum motus creatos
in hominum cordibus, sicut in Psalmo dicitur: Ter-
ribili et potenti, qui aufert spiritum principum. Et
manifestum est vocabulum spiritus, saepe de ven-
tis, saepe de aliis motibus creatis usurpari.

Sed adversus has cavillationes muniendae sunt
piae mentes et quaerenda est veritas, quod cura
facimus, necesse est prudenter discernere dicta,

15*

231

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

232

quae loquuntur de ventis, aut aliis motibus creatis,
ab aliis dictis, quae necesse est intelligi de perso-
na quae singulari specie patefacta est, cum in ba-
ptismo Christi discernitur a Patre et a Filio.

Etsi igitur doctrina, quae adfirmat tres esse
personas divinas, Patrem, Filium, et Spiritum san-
ctum, valde mira est, et procul supra et extra
conspectum omnium creaturarum posita, tamen ne-
cesse est de Deo sentire, sicut se patefecit, iuxta
illud mandatum aeternmn et immotum, Hunc au-
dite. Huic mandato obtemperemus, et ut Paulus
inquit, Redigamus mentes in caplivitatem, in obse-
quiuni Deo, et testimonia pers])icua amplectamur,
nec sinanms ea sophisticis caviilationibus eludi.

PRIMUM TESTIMONIUM.

Sit igitur prinium hoc testimonium, ostendens
Spiritum sanctum esse ])ersonam, scilicet, patefa-
ctio divinitatis in baptismo Christi, ubi clare di-
scernuntur tres personae. Pater inquit: Hic est
Filius meus dilectus. Est igitiir alia persona Pa-
tris, alia Filii. Descendit autem Spiritus sanctus
in specie columbae. lam si Spiritiis sanctus esset
agitatio in aniniis creata, non ad])areret peculiari
specie corporali, quia non esset extra mentes, qua-
rum esset accidens. Aut si esset ipse Pater, non
discerneret Spiritum sanctum. Inquit autem: Super
quem videris Spiritum sanctum.

SECUNDUM TESTIMONIUM.

Secundo apparet peculiari specie Spiritus san-
ctus in Pentecoste, qucrn constat clare dis<;erni a
Patre et Filio, quia antea Fihus dixit: Rogabo pa-
trem et alium paracletum dabit vobis. Haec igitur
persona, quae in Pentecoste consj^icitur et effundi-
tur iu Apostolos, est persbna disthicta a Patre et
a Filio. Et cum sanctificet et viviticet, est omni-
potens.

Similis patefactio in domo Comelii facta est.
Nec praetereamus otiosi has patefactiones, sicut
maxima pars generis huinanl eas praeterit, quod
horrendum et deplorandum est. Sed sciamus hanc
ipsam ob causam factas esse, quia Deus se Eccle-
siae suae ostendere, ct nobis certa testimonia tra-
dere voiuit. Horum cogitatione igitur nos confir-
memus.

TERTIUM TESTIMONIUM.

Tertium testimonium , est ipsa baptismi forma,
quam FiliusDei ipse tradidit, iubens baptisari homi-
nes in nomen, id est, in agnitionem et invocatio-
nem Dei Patris, Filii, et Spiritus sancti. Id enim
significat haec admiranda professio : Ego baptizo te,
id est, abiuo te, ut testificer tibi remitti peccata,
et te recipi ab lioc vero Deo patre Domini nostri
lesu Christi, qui te rec'pit propter Filium, exhibi-
tum generi humano, ut sit Mediator, et effundit in
te Spiritum sanctum, qui inchoat in nostris menti-
bus novam et aeternam iustitiam et vitam. Cum
igitur forma baptismi discernat Spiritum sanctum,
a Patre et Filio, necesse est personam esse. Nam
si esset Pater aut Fiiius, agitans motu creato, non
esset tertio ioco recitatus Spiritus, tanquam a Pa-
tre aut Filio discernendus, si videiicet esset ipse
Pater agitans aut agitatio creata in liomine.

Deinde cum haec ipsa forma baptismi doceat
pariter invocare Sj iritum sanctum, cum Patre et
Filio, pariter ei tribuit omnipotentiam. Haec tria
testimonia si pie considereniur, firma et iliustria
esse inteliigemus. Nam certe patefactiones, in ba-
ptismo Ciiristi, et in Pentecoste, non sunt frustra
factae. Nunc addemus et dicta certa Christi, in
quibus proprie de hac persona concionatur, quae
nominatur Spiritus sanctus.

QUARTUM TESTIMONIUM.

iohan. 14. Rogabo Patrem, et aiium paracle-
tum dabit vobis. Cum ait, Aiium, discernit a Pa-
tre et 1 ilio, liunc paracietum. Non igitur significat
Sjiiritus ipsum Patrem agitantem, non enim esset
Alius, nec significat agitationem creatam, non enim
mitteretur a Fiiio, si esset Pater agitans, aut tan-
tum agitatio creata a Patre. At Christus inquit
loli. 15. Cum venerit paracletus, quem ego mittam
vobis a Patre, spiritus veritatis, qui a Patre pro-
cedit. A se, inquit mitti Spiritum sanctum. Non
est igitur aut Pater agitans, aut tantum agitatio
creata a Patre.

Sunt et haec personae propria. Aiius para-
cietus, qui docebit vos, et quae audiet, loquetur.
Si spiritus «ignificaret hoc ioco agitationem crea-
tam, esset doctrina, non doctor aiius, a Patre et
Fiiio audiens et accipiens.

QUINTUM TESTIMONIUM.

In priore Epistoia ad Corinth. cap. 12. clare
discernit Pauius Spiritum sanctum a donis creatis.

233

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

234

autorem ab effectibus. Omnia, inquiens, haec effi-
cit unus et idem Spiritus. #

Eodem raodo loquitur Rom. 8. Ipse Spiritus
dat testimonium spiritui nostro. Discernit liic qiio
que moventem st consolantem Spiritum sanctum, a
consolatione qua cor erigitur et vivificatur.

Eodem modo loquitur 2. Corinth. 3. Transfor-
mamur tanquam a Domini spiritu, ubi etiam efle-
ctorem discernit a luce in nobis creata, ut ibi in-
quit, id est, a clara et firma notitia, id est, firma
fide, et invocatione.

Et quod Spiritus sanctus fuerit, antequam car-
nem induit Filius Dei, perspicue testatur Petrus,
cum inquit de Prophetis: Spiritus Chiisti in eis,
praedicens Christum passurum esse. Hic diserte
nominatur Christi Spiiitus, qui fuit in Prophetis.
Eodem igitur Spiritu sancto et Patres et Apostoli,
et pii deinceps, hoc est, omnes electi omnibus tem-
poribus sanctificati sunt.

Idque multo illustrius docent verba Esaie 59.
Hoc foedus meum cum eis, dicit Dominus, spiritus
meus qui est in te, et verba mea quae posui in ore
tuo, non recedent ab ore tuo, nec ab ore seminis
tui, dicit Dominus, deinceps ^et jn senipiternum.
Eundem Spiritum ait esse ia Esaia, et in tota Ec-
clesia, ad omnera aeternitatem. Non igitur tantum
post resurrectionem Christi effusus est in pectora
invocantium Deum Spiritus sanctus, sed semper
eodem Spiritu sancto, omnes electi sanctificati sunt.

Ac valde prodest hoc Esaiae dictum meminisse,
quia dulcissimam doctrinam et consolationem conti-
net. Adfirmat semper mansuram esse Ecclesiam
Dei, et quasi digito monstrans, docet quid sit Ec-
clesia, et ubi sit, videhcet ubi sonat vox Evange-
lii, et testatur ea voce Spiritum sanctum efficacem
esse.

Et Zach. 7. Verba quae misit Dominus exer-
cituum in Spiritu sancto, per manum prophetarum.
Hoc dicto utrumque adfirmatur, et gubernatos es-
se Spiritu sancto Prophetas, et verbum Dei non
esse inanem sonitum, sed adesse Spiritum sanctum,
et ea voce movere et accendere mentes, quod fir-
missime statuendum est piis, ut sciant vere Deum
efficacem esse per vocem suae doctrinae et promis-
sionis in mentibus credentium, et accendere in eis
lucem, iustitiam, et vitam aeternam, ut 2. Cor. 3.
vocatur Evangelium ministerium spiritus. Et Rom.
1. Evangelium est potentia Dei ad salutem onmi
credenti.

Constat igitur ex Esaiae et Zachariae dictis,
quae recensui, doctrinam de Spiritu sancto in ve-
teri Ecclesia Patrum et Prophetaruin notam iuisse.

Ideo etiam veteres hoc dictum in Genesi intellexe-
runt dc Spiritu sancto, qui est persona divinitatis:
Et Spiritus Domiiii ferebatur super aquas. Sic
enim inquit Basilius : Sive, quod verius est, et enar-
ratum est ab iis, qui ante nos fuerunt, loquitur de
Spiritu sancto Dei.

Etsi autem novi Testamenti dicta magis per-
spicua sunt, tamen congruunt cum eis testimonia
Prophetarum.

Inslicto loel significata est persona divina, cum
inquitDeus; Effundam de Spiritu meo super omnem
carneni, quia enim ait: IMEO, testatur non mitti
creatam agitationem, sed aliquid essentiae Dei. Nam
cmn ait, de meo Spiritu, nominat nou aliud crea-
tum extra se, sed spiritum, qui in ipso patre est.
Utrunjque igitur significatum est, quia ait de meo
Spiritu, adfirmat hunc Spiritum non esse quiddam
creatuin. Et quia procedere eum inquit seu effundi,
discernit eum a Patre. Est igitur persona, quia
quidquid ahquid est Dei, quod tamen non est ipse
Pater, est reveia persona.

Cogitemus autem in hoc ipso testimonio verum
et ingeutem in Deo erga nos amorem esse, qui
hunc ipsum igneni amoiis sui in nos transfundit,
coessentialem ipsi, et nos sibi copulat societate non
tantum creati doni, f ed mi.ssi in pectora nostra sui
Spiritus. Haec cum in Ecclesia dicuntur^ existimant
hoinines prophani inania somnia narrari, Sed quan-
quam ridemur ab impiis, tamen haec vera esse
statuamus, nec existimemus tot promissiones Dei
editas tam illustribus testiinoniis irritas et inanes
esse. Si credis Evangeho, et bona conscientia De-
um fiducia filii Mediatoris invocas, scias certo te
regi Spiritu sancto, nec indulgeas dubitationi, quae
hanc infirmam naturam excruciat, nec approbes im-
piarn doctrinam, quae iubet te de proniissionibus
divinis dubitare.

Quanquam autem de essentia Dei sine certis
divinis testimoniis , nec Angeli, nec ulli doctores
certo nos docere possunt, tamen postquam Deus
se patefecit, et verbum suum Ecclesiae tradidit,
utile est nosse quid probati homines in prima et
puriore Ecclesia senseriat. Horum enim testimo-
nio et nos confirmamur, qui adfirmant se hanc sen-
tentiam ab Apostolis accepisse.

Recitavi autem supra confessionem Gregorii
Neocaesariensis perspicuam. Et collegit Basiiius
testimonia muitorum, quorum praecipua fuit in Ec-
clesia autoritas. Ac nominatim recitat haec ver-
ba Eusebii Paiaestini: Sanctum Deum iucis condi-
torem, per salvatorem nostrum lesuin, cum Spiritu
sancto invocantes. Haec verba ostendunt veteres
diserte tres personas in invocatione complexos es-
se, et ea forma loquendi de Fiiio usos esse, ut

235

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

236

animi simul de 31ediatoris intercessione et de pro-
missionibus commonefierent.

Testatur et haec ipsa Symboli Niceni professio,
Ecclesiam tunc verba Christi de Spiritu sancto sic
inteilixisse, ut adfirmarit Spiritum sanctum personam
esse. Et sic docuisse probatos doctores manife-
stum est, ut ait Epiphanius. Unigenitus Filius ef-
ficit omnia cum Patie, non sohmi autem Filius, sed
et Spiritus sanctus efficit omnia cum Patre et
FiUo, et ofxoovaiog est Patri et Filio.

Et Basihus muhis scriptis defendens hanc sen-
tentiam quae in Symbolo traditur, inquit in quadarn
Epistola: Oportet nos baptizari sicut accepinms,
Credere autem sicut baptizamur, glorificare autem
sicut credimus, Patrem, et Filium, et Spiritum san-
ctum, fugere autem ut palam blasphemos, eos qui
Spis itum sanctum aiunt creaturam esse.

Danique extant muhae planae veterum de hoc
articulo conciones, quae hic integre recitari non
possunt. Legcndae tamen sunt ahquae, ut nos
ip&os confirmemus horum voce, qui ab Apostofis
doctririam acceperunt, et ornati sunt a Deo testi-
moniis miraculorum.

Postquam igitur dictum est, ires esse personas
divinitatis, discrimina erudite considerentur. Pa-
ter non nascitur. Filius, etsi coaeternus est Patri,
tamen genitus est, et est imago aeterni Patris. Spi-
ritus sanctus procedit a Patre et Filio. Hae ap-
pellationes extant in sermonibus Christi.

Sed hic quaerat aliquis, quid intersit inter na-
sci et procedere? Etsi exhauriri haec arcana non
possunt, tamen significare discrimen filius Dei vo-
luit, et nequaquam eius sermo mutandus est. Usus
est autem vocabuHs humanis, quasi deducens nos
ad aspectionem naturae liominis, ut inde similitudo
et umbra sumeretur.

Sunt autem in anima hominis duae praecipue
potentiae, Intelligens et Volens. Intelligens format
imagines, ut quoties de amico cogitas, statim eius
imaginem in mente quasi pingis. Volentis autem
potentiae sunt amor, odium, et ahi adfectus, et cum
hac copulatum est in homine cor, quod gignit spi-
ritus, qui sunt incitatores actioimm, motuum, et af-
fectuum.

Sit igitur hoc discrimen inter Nasci et Proce-
dere. Nasci, est^ e potentia intelligente, quia Filius
cogitatione nascitur, et est imago patris. At pro-
cedere, est a voluntate, quia Spiritus sanctus est
agitator seu amor substantialis, tanquam ignis amo-
ris quo pater filium complectitur, et fiiius patrem,
imo quo postea pater et fihus dulcissimo complexu

sibi copulant Ecclesiam suam. Est autem amor a
voluntat^ ut constat. Et sensus osculi aliquo mo-
do haec adumbrat. In osculo hominis vero et ar-
denti, Spiritus ex corde exhalatur, quasi transfun-
dens amorem. Ita Deus amorem in nos suum spi-
ritu suo transfundens, nos ad se rapit.

DE DUPLICI DISCRIMINE PERSONARUM.

Sunt autem duplicia discrimina personarum.
Alia sunt interiora, ut gignere, nasci, et procedere.
Alia sunt a beneficiis erga Ecclesiam sumta, ut
Fihus pro nobis factus est victima, Spiritus sanctus
mittitur in corda, ut in nobis accendat novam lu-
cem et iustitiam. Etsi autem utraque discrimina
ahquo modo cognosci necesse est, tamen haec quae
ab officiis sumuntur, magis conspicua sunt, quorum
cogitatio pias mentes consolatur et confirmat. Qua-
re prodest ea in invocatione aspici, et saepe re-
citari.

Sit igitur forma seiungens nostram invocatio-
nem ab ethnica, Turcica, ludaica, ut saepe dictum
est, directa ad hunc verum Deum, qui se patefecit
in Ecclesia certis testimoniis, edita promissione, et
misso Filio suo Domino nostro lesu Christo cruci-
fixo pro nobis, et resuscitato. Hunc intueatur et
alloquatur mens, et statuat vere nos recipi et ex-
audiri, invocantes hunc verum Deum, cum credi-
mus nos recipi propter Filium Mediatorem, et pe-
tat corda nostra consilia , et actiones regi Spiritu
sancto procedente ab aeterno Patre, et Fiho Do-
mino nostro lesu Christo.

In tah precatione nos ipsi de tribus personis,
et earum beneficiis commonefaciamus, et sciamus
Deum recte sic invocari, cum et intuemur personas
hoc ordine, et haec beneficia petimus. Et pii ta-
lem invocationem experientur non esse irritam.

Potest autem forma talis esse.

Omnipotens, aeterne, vive, et verissime Deus,
aeterne pater Domini nostri lesu Christi, qui te pa-
tefecisti immeiisa bonitate, et clamasti de Fifio tuo
Domino nostro lesu Christo : Hunc audite, condi-
tor coeh et tcrrae, et Jiominum et Ecclesiae, et
conservator et opituhitor, una cum FiHo tuo Do-
mino nostro lesu Cbristo, et Spiritu sancto, effuso
in Apostolos paracleto, sapiens, bone, misericors,
iuste, iudex, fortis, caste, hberrime, verax, dihgens
et exaudiens nos, qui dixisti: Vivo ego, nolo mor-
tem peccatoris, scd ut convertatur et vivat. Te in-
voco et oro supplex, miserere mei, et remitte mihi

237

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

238

omnia mea peccata propter lesum Christum Filium
tuum Dominum nostrum, crucifixum pro nobis, et
resuscitatuni, Xoyov xal dxova cov utdiov^ quem voluisti
pro nobis esse victimam xal faaCTrjv xal ixiitjVf mi-
rando et inenarrabili consilio, et sanctifica, doce,
guberna, accende corda et animas nostras Spiritu
sancto tuo, collige tibi semper Ecclesiam aeternam
inter nos, et eam regito, et da ei tranquilla et ho-
nesta hospitia, mitiga poenas, et in ira tua iustissi-
ma, immensae misericordiae recorderis, ut sit ali-
qua Ecclesia te vere invocans et celebrans, sicut
promisisti, inquiens : Propter nomen meum amove-
bo furorem meum, et laude mea frenabo te, ne in-
tereas. Propter me, propter me faciam, ut blas-
phemi confundantur.

Talis forma discernit veram invocationem ab
ethnica, Turcica et ludaica, et de multis fidei arti-
culis, et praecipuis promissionibus et consolationi-
bus pias mentes commonefacit.

Pcstremo et hoc certo statuamus, nec plures
personas divinitatis, quam tres esse, nec pauciores
esse, nec alias. Sitque semper in conspectu haec
doctrina. Non aliter de essentia et voluntate Dei
sentiendum esse, quam sicut se patefecit ipse, iux-
ta illud: Patrem nemo novit, nisi Filius, et cui Fi-
lius volet revelare. Item, Hunc audite. Certum est
autem ex baptismo Christi, et ex nniltis testimoniis
citatis, tres personas divinitus patefactas esse, et
nec plures nec alias patefactas esse praeter has
ipsas, quae in verbis baptismi recensentur. Non
igitur aliae, aut plures aut pauciores cogitandae
sunt.

Et hic a piis damnandi et execrandi sunt
omnes furores, gentium et aliarum sectarum, quae
hanc doctrinam corruperunt, ut Ethnici infinita
idola invocarunt, quae etsi aliqui philosophantes
astute interpretati sunt, tamen interpretationes non
congruunt ad veram doctrinam de Deo , sonantem
in Ecclesia. Sic Hesiodus, sic Valentiniani infini-
tam turbam deorum excogitarunt, Manichaei duos,
Bonum et Malum, seu (fwg xal axciog, pariter coae-
ternos conditores. Mahomelus, ut Samosatenus,
contendit unicam e§se personam, Deum conditorem,
et negat esse patrem, Domini nostri lesu Christi
crucifixi pro nobis, et resuscitati. Et contendit in
Christo tantum esse humanam naturam, nec as-
sentitur Spiritum sanctum personam esse, sed co-
gitat esse agitationem creatam in homine, ut dici-
mus heroicos motus in viris fortibus.

Longum esset recitare omnium temporum fu-
rores, quos sparsit diabolus in genere humano,
quia studet Deum contumella afficere, et cum sit

imxatQsxaxog, delectatur horribili miseria hominum,
cum eos erroribus fascinatos impulit in exitium.
Sed tamen necesse est pios moneri de illis furo-
ribus, ut adversus eos vera doctrina muniantur pe-
ctora, imo ut etiam ardentibus votis assidue Deum
oremus, ut propter Filium, Spiritu sancto veram
doctrinam ab ipso patefactam, et veram invocatio-
nem in mentibus nostris accendat, nec sinat nos
ab ipso aberrare, sed propter suam gioriam guber-
net nos, ut vere ipsuin agnoscamus, et invocemus,
quod ut in nobis efficiat, toto pectore eum oro,
Amen.

Haec de primo articulo Symboli^ Credo in
unum Deum oinnipotentem. Sequitur secundus
Articulus de Creatione.

SECUNDUS ARTICULUS SYMBOLI
DE CREATIONE.

Sequitur in Symbolo:

Factorem coeli et terrae, lisMium et in-
visibilium omnium.

Et de Deo illustrior notitia fulgeret in menti-
bus hominum, si haec hominum natura non langue-
facta esset post Adae lapsum, et articulus de
Creatione magis intelligeretur, et in eo magis con-
spiceretur Deus. Nunc vero et in hac tanta cali-
gine et imbecillitate hominum intueamur verbum
Dei, quo traditur hic articulus et inde discamus
doctrinam de Creatione et de praesentia Dei, qui
adest creaturis, et de iis circumstantiis , quas in
hac quaestione explicari necesse est.

Ac primum hae duae causae creationis semper
in conspectu sint, Efficiens et Finalis. Efficiens
est Deus aeternus Pater Domini nostri lesu Chri-
sti, una cum Filio suo coaeterno, qui vocatur loyog
xal Hxoov didiov naiQog, et cum Spiritu suo sancto.
Vocatur autem Creatio proprie fabricatio rerum
aliarum, quae sunt extra cssentiam Dei, ex nihilo,
videlicet, coeli, terrae, angelorum, hominum, et
omnium corporum, ac partium nmndi, quae fabri-
catio, ut postea copiosius dicam, non est coaeterna
Deo, sed tempus traditum est in Moise, et est facta
liberrima voluntate Dei, ut postea dicam. Necesse
est enim iunioris moneri, ut discernant doctrinam
a Deo traditam, a variis opinionibus, quas philoso-
phi audacter finxerunt, quae fidem et invocatio-

239

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

240

nem valde impediunt, ut cum fingunt mundum
coaelernum esse Deo, et Deum alligatum esse cau-
sis secundis. Sed haec postea repetemus. Prius
enim finalis causa utcunque consideranda est.

Ideo Deus condidit naturas intelligentes, quae sunt
praecipuum opus, ut se in eis patefaceret, et eis
suam sapientiam et bonitatem communicaret. Nam
essentia optima voluit babere opera, in quae rivu-
los suae sapientiae et bonltatis spargeret, et a qui-
bus vicissim agnosceretur et celebraretur. Hanc
esse causam divini consilii inde manifestum est,
quia efFectu ipso Deus lioc ostendit, cum trans-
fundit in angelos et in homines notitiam de Deo
conditore, et imaginem sui, id est, noiitias multas,
et in his notitiam legis, quae congruit cum aeterna
et immota sapientia Dei, et ostendit qualis sit
Deus, sinud etiam addidit angelis et homlnibus U-
benimam voluntatem, ct hanc ornavit iustitia con-
gruente cum mente et voluntate Dei. Haec te-
stimonia manifeste ostendunt, hoc consilio condi-
tas esse naturas intelligentes, ut Dcus communi-
caret nobis sapieatiam et bonitatem suam, et vicis-
sim a nobis agnosceretur ipse, et sapientia et
bonitas eius celebraretur.

Deinde haec ipsa transfusio lucis divinae in nos,
testatur hanc creaturam vero et non simulato aut
fictitio aniore diligi' a Deo, cum ei tales dotes com-
municarit, quae in ipso Deo sunt summae , cilicet,
sapientiam, libertatem voluntatis, et iustitiam con-
gruentcm cum ipsius voluntate. Et facile intelligi
potest, Deum vere dihgere id opus, quod voluit
esse effigiem suam, et in quo fulget sua sapientia
et iustitia cum ipsius mente congruens.

Haec cogitatio similitudinis Dei, deducens men-
tes ad agnitionem bonitatis Dei et amoris erga nos,
magnum incendium mutui amoris in natura hominis
incorrupta accendisset. Nunc autem in hac tanta
caligine hanc cogitationem negligi doleamus. Sed
ostendit Deus maius testimonium sui amoris, cum
Filius pro nobis supplex et victima factus est. Haec
testimonia amoris si vere aspiceremus, vicissim et
studium gratitudinis , et ingens dolor propter no-
stram ingratitudinem in nobis excitaretur. Sed te
oramus aeterne Deus propter Filium Mediatorem,
accende corc^i nostra Spiritu sancto tuo, ut te vere
agnoscant, invocent, dihgant, et tuam bonitatem
celebrent.

Etsi autem ipsis angelis et hominibus eviden-
tissima testlmonia de Deo impressa sunt, quae te-
stantur esse Deum, et qualis sit, et quod iudicatu-
rus sit, tamen postea in totum mundi opificium
sparsa sunt signa, quae certissime testantur hunc
mundum non casu ortum esse, sed mentem aeter-

nam architectatricem esse. Ideo domicilium homi-
num hoc coelum et terra, tam varie distinctum
et ornatum est, ut undique nos de Deo commone-
faciat. Manifestum est igitur hoc praecipuum con
silium Dei esse, propter quod condidit totum niun-
dum, ut sese patefaceret.

Etsi autem conspectu opificii mundi voluit Deus
ita moveri hominum mentes, ut firmissime statuere-
mus, et esse Deum, et esse sapicntem, bonum, iu-
stum, veracem, castum, iudicem, tamen post lapsum
primorum parentum languida est adsensio. Ideo
Deus conditor immensa bonitate, rursus patefecit
se edita promissione sua, et promulgata lege, et ut
certum esset hanc vocem non esse creaturae ali-
cuius, testimonia addita sunt, in quibus Deus con-
ditor et servans naturam rerum nova quaedam
opera fecit, perinde ac si novum mundum conderet,
qiiae non poterant fieri, nisi ab immensa potentia,
iussit stare solem toto triduo, iussit solem regredi,
reddidit mortuis vitam, misit Filiuni natum ex vir-
gine, qui niultos mortuos revocavit in vitam. Haec
quasi nova fabricatio, magis movet homines nunc
in hac caligine.

Quare testimonia patefactionis utraque consi-
deremus, primum creationem, et alia nova opera,
j quae non possunt fieri nisi ab immensa potentia,
et Deo gratias. agamus , quod se patefecit, et do-
ctrinam suam nobis tradidit. Et has duas causas
creationis, ut dictum est, Efficientem et Finalem,
semper in mentibus nobiscum circumferamus , et
saepe cogitemus, ut nos ad agnitionem et amorem
Dei exuscitemus. Deinde et circumstantias consi-
deremus, de quibus Ecclesia in hoc articulo prae-
cipue concionatur. Nam etiam philosophia agnoscit
has duas causas mundi, Efficientem, et Finalem, sed
postea nmlta disputat absurda, necessario mentem
aeternam efFudisse hanc machinam, et non posse
Deum aliter agere, quam sicut ciet ordo corporum»

De his et aliis quibusdam circumstantiis ad-
moneri homines necesse est, ne fides in invocatione
exlinguatur, si cogitemus Deum abesse a suo opi-
ficio , aut non posse aliter agere , quam ut cient
causae secundae, cum saepe hoc ipsum petamus,
ut mitigentur aut mutentur causae secundae.

Quare haec membra ordine recitabinms, pri-
mum, quod creatio sit conmiune opus aeterni Pa-
tris, Filii, et Spiritus s^ncti.

Secundum, quod res sint ex nihilo conditae.

Tertium, quod Deus volens et libere condide-
rit mundum tunc cum voluit.

Quartum, quod non discesserit a suo opere.

241

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

242

Quintum, quod non sit alligatus ad causas se-
cundas.

DE PRIMO

Quod creatio sit opus commune aeterni Patris,
Filii, et Spiritus sancti, Genesis primo si^nificatum
est, cum dicitur: Faciamus hominem ad imaginem
et similitudinem nostram. Et de Filio multa sunt
in lohanne perspicua et tirma testimonia, quae su-
pra recensui. Hic satis est recitare dictum, Omnia
per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est
nihil, quod factum est. Haec de persona dici, nihil
dubium est.

De Spiritu sancto Genes. 1. dictum est: Et
Spiritus Domini ferebatur super aquas. Et Paulus
l. Corinth. 12. Omnia, inquit, haec efficit unus
et idem Spiritus, ubi etiam diserte de persona di-
citur.

DE SECUNDO.

Quod res sint ex nihilo creatae, docet haec
sententia: Ipse dixit, et facta sunt, Ipse mandavit
et creata sunt, id est, dicente seu iubente Deo, res
exortae sunt. Non igitur ex materia priore extru-
ctae sunt, ut Stoici, duo aeterna fingebant, mentem
et materiam. Refutat autem imaginationem Stoicam
et lohannes inquiens, Omnia per ipsum facta sunt.
Ergo et materia coeli et terrae a Deo condita est,
nec fuit materia corporum aeterna.

DE TERTIO.

Quod Deus libere et volens tunc ciim voluit,
condiderit mundum , et quod sit agens liberrimum,
manifeste testatur dictum Psalmi 114. Omnia quae-
cunque voluit, fecit. Et Psalmo 135. Oninia quae-
cunque voluit Dominus, fecit in coelo et in terra.

DE QUARTO.

Infirmitas humana, etiamsi cogitat Deum esse
conditorem, tamen postea imaginatur, ut faber
discedit a navi extructa, et relinquit eam nautis
gubernandam, ita Deum discedere a suo opere, et
relinqui creaturam tantum propriae gubernationi.
Haec imaginatio Deum removet a creaturis, et fin-

MKLAWXH. OPER. VOL. XXIII.

git eum otiosum esse. Contra hunc tetrum erro-
rem erudiendae sunt mentes, Deum adesse univer-
sae creaturae, et omnes quae servantur, et quate-
nus servantur, sustentari a Deo. Sed ita tamen,
ut Deus sit agens liberum, sustentet donec vuU,
agat simul quatenus ipse decrevit, et moderetur
ac mutet aliqua, propter salutem Ecclesiae suae
immensa bonitate. Hanc Dei praesentiam confir-
mant haec dicta :

Act. 17. In ipso vivimus, movemur et sumus,
id est, per ipsum datur, sustentatur, et fovetur vita
nostra.

Ebrae. 1. Ferens omni verbo potentiae suae.

Coloss. 1. Omnia per eum consistunt

1. Tim. 6. additur descriptioDei: Qui vivificat
omnia.

Haec rerum sustentatio et conservatio, qua
Deus adest toti opificio suo, et rerum substanlias
servat, sustentat coelum, et motus coelestes, foe-
cundat terram, procreat Iruges in terra, impertit
vitam viventibus, dicitur usltata appellatione, Actio
Dei generalis. Sed de hac Actione generali spi-
nosae disputationes leguntur, quia homiiies naturali
caligine dilabuntur in Stoicas opiniones, alligant
Deum causis secundis, cogitant nihil mutari, deinde
quaerunt etiam, cur fiant mala, cum Deus adsit
opificio suo.

Harum maximarum quaestionum brevis esset
explicatio, si tantum haec responsio semper in con-
spectu esset, Deum essc agens liberrimum, et li-
bere adesse causis secundis, et nmlta in eis mode-
rari, et agere una, quatenus ipse pro sua immensa
sapientia iudicat esse una agendum. Haec verissi-
ma et simplicissima responsio, plana extricatio est
multarum difficilium quaestionum. Nunc igitur de
hoc quinto inembro dicam.

DE QUINTO.

Et Stoici et aliae quaedam sectae ailigarunt
Deum ad causas secundas, Id est, finxerunt Deum
nihil aliter facere posse, quam ut causae secundae
sua natura cient, ut cum Sara sit sterilis et anus,
cogitant impossibile esse, fieri eam matrem. Ita
omnes homines in hac naturali caligine intuentes
onlinem naturas, delabuntur in hanc iniaginationem,
ut existiment nihil aliter fieri, quam ut iiic ordo
ciet. Ac valde impedit, invocationem haec imagi-
natio. Cogitamus enim ut Stoici: Quid prodest a
Deo petere gubernationem, aut mitigationem malo-
rum, si natura suis legibus fertur? Si est infelix

16

243

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

244

bellator losias, et eventus reguntur naturae legi-
bus, quid prodest auxilium Dei petere, ut ipse dex-
tram eius armet, et militum animos inflaminetV
Multi sciunt tales cogitationes, magna impedimenta
esse invocationis.

Necesse est igitur in Ecclesia pias nientes rc-
cte erudiri de hac quaestione, et bene confirmari
contra Stoicos errores. Sunfque haec vera prin-
cipia firmissime tenenda. Deus est agens liberri-
mum, et adest suo opificio, non ut Stoicus Deus,
sed ut agens liberrinmm. Et quanquam sustentat
rerum substantias, et magna ex parte servat ordi-
neni corporum, quem instituit, tamen immensa ml-
sericordia muhas partes moderatur, et secundas
causas vel adiuvat, vel impedit, et saepe mutat, ut
cum Moisi niare rubrum patefacit, cum praelianti
losuae sistit solem, cnm propter peccata Israel im-
pedit pluvias toto triennio, et postea reddit precante
Elia, cum dat Isaac centujilum, cum Agar pulsae
in exilium fontem in deserto monstrat, cum sanat
Ezechiam in morbo letali. Denique talia exempla
multa sciipta sunt, ut quotidie Deum propter Ec-
clesiam similia facere sciamus, etiamsi non omnium
oculis animadvertuntur.

Saepissime vero consilia et voluntates hominum
flectit quo vult, sine causis secundis, ut cum mo-
vet Alexandri mentem ad bellum Persis inferendum,
et deinde praeliantis dextram regit, seu cum incutit
terrores fugientibus hostibus, ut Psalmus inquit: i
Terribili et potenti qui aufert spiritum principum.
Ita sciamus Deum liberrime in natura et voluntati-
bus multa moderari sua. sapientia et misericordia,
etiani praeter causas secundas. Obstrepunt enim
mentibus hominum inter invocandum alias Epicu-
reae opiniones, utplurimi l.omines dubitant de pro-
videntia, alias opiniones Stoicae, ut cum aliquis si-
gnificationes futuri mali cernens, cogitat, quid pe-
tam liberationem, cum ordo fatalium causarum
non mutetur?

Adversus has tenebras humanas, perspicuis et
firmis testimoniis divinis erudiendae sunt piae men-
tes, ut sciant et exaudiri Ecclesiae preces, et Deum
non esse Stoicum, sed agens liberum, non alligatum
ad causas secundas, imo propter nostros gemitus
moderari causas secundas, aut impedire, aut mu-
tare.

Huc pertinent haec dicta:

Matth. 21. Omnia quae pe.'it'S credentes, ac-
cipietis. Si dicetis Imic monti, lacta te in mare,
fiet.

lolian. 14. Qui credit in me, opera quac ego

facio, et ipse faciet, et maiora his faciet, quia ego
ad patrem vado. Et quicquid pefieiitis Patrem in
nomine meo, hoc faciam, ut glorificetur per Filiuin.

Rom. 4. Abraham praeter spem credldit, spe
erectus.

Deut. 8. Non in solo pane vivit homo, sed in
omni verbo, quod procedit ex ore Dei.

Ephes. 3. Et ei qui potest SUPER OMNIA
et excellenter opem ferre, supra quani petimus aut
intelligimus. Haec verba manifeste affirmant opi-
tulari Deum, etiam cum ratio videt causas secun-
das minitari exitium.

Psalm. 9. Qui exaltas me de portis mortis,
ut narrem laudes tuas in portis filiae Zion.

Psalm. 10. Tibi derelictus est pauper, orphano
tu eris adiutor, id est, iis, qui deserti a causis se«
cundis te invocant.

Psalm. 27. Pater et mater dereliquerunt me,
Dominus autem suscepit me.

Psalm. 23. Etiamsi ambulavero in medio
umbrae mortis, non timebo mala, quia tu me-
cum es.

Psalm. 46. Propterea non timebimus, cum
turbatitur terra.

lohan. 10. Nemo rapiet oves meas de mani-
bus meis.

Et Matth. 16. Portae inferorum non praevale-
bunt adversus Ecclesiam. Ubi fit collatio poten-
tium creaturarum cum Ecclesia. Et causae secun-
dae potentiores sunt, quam Ecclesia, sed reprimuo-
tur divinitus.

Ac talium consolationum plenae sunt concio-
nes divinae, hanc ipsam ob causam propositae, ut
cum potentia mundi, si causas secundas considere-
mus, longe antecellat Ecclesiae, sciamus tamen
Deum liberrime moderari omnium rerum vires et
motus, et velle sibi Ecclcsiam servare, et revera
exaudire invocantes ipsum, in agnitione et fiducia
Domini nostri lesu Christi.

Ac prodest habere in promtu multa dicta, quae
adfirmant, Deuni tunc vere velle opitulari, cum a
creaturis deserti sunms, sicut clare inquit Psalm.
71. Liberavit pauperem, cui non erat adiutor.

Et Esai. 57. Dominus habitat in contrito et
liumili spiritu.

Et lob inquit cap. 13. Etiamsi occiderit me,
sperabo in eum, quasi dicaf, Non irascar Deo, non

245

IV. ENAURATIO SYMBOLl NICENl.

246

desinam petere et expectare salutem, etiamsi cau-
sae secundae onines ita vinccnt, ut haec corporalis
vita extinguatur, reddi tamen mihi vitam scio.

Et addit: Coram eo arguam vias meas. Id est,
agnosco me habere peccata, et Deum iustum esse,
subiicientem Ecclesiam cruci. Sed tamen ipse erit
salvator meus, id est, Eripiet me Dcus tandem ex
omnibus aerumnis, etiani praeter et supra causas
secundas.

Exempla etiam nobis proponamus , ac illustre
testimonium cst in prlnio exemplo Adae et Hevae,
quod manifeste docet, Deum sine ullis causis se-
cundis openi ferre. Adam et Heva post lapsum
nec ab angehs, nec suis consiliis, nec ab ulla
creatura iuvari poterant. Hic prodit ex arcana
sede Deus, et recipit lapsos, et reddit eis vitam.

Ita postea sequuntur innumerabilia exempla
beneficiorum divinorum extra causas secundas, ut
cum servavit Deus Nohe in dihivio, cum Saram
sterilem et anum, fecit foecundam, cum servavit
loseph, quem fratres interfecturi erant, cum populo
Israel viam concessit per mare rubrum, et deiiule
multa alia beneficia praestitit praeter secundas cau-
sas. Sicut defendit Davidem contra (Joliath, et
alias, sicut servavit Danielem infer leones, lonam
m ventre ceti, et singuli homines, qui Deum invo-
cant, possent aliquas suas liberationes narrare, ubi
manifeste praeter et extra causas secundas ser-
vati sunt.

Tlanc doctrinam necesse e.' t in invocatione co-
gitari, quia valde impeditur invocalio liac rationali
seu philo>ophica iiuag^^inatione. Res feruntur, sicut
natura impellit. Si liabes visibilia praesidia, eris
tutus in periculo. Si non habes visibilia praesidia,
opprimet te inimicorum muUitudo. Nec tui gemitus
aut precatio nmtat ordinem naturae, sed sequenlur
usitati eventus, congruentes impulsloni naturae, sive
velis, sive nolis.

Huic cogitationi opponenda est haec verissima
doctriiia, quae adfirmat, Deum esse agens liberri-
mum et alias iuvare ordinem naturae, alias mode-
raii, ahas etiam nmtare. Ac in voluntatibus liomi-
num, ubi non turbatur ordo naturae, pUnima mo-
derari, ut Laban, et deinde Esau, etsi conanfur in-
terficere lacob, tamen eorum voluntas divinitus re-
primitur.

Saul multis modis impeditur, ne possit interfi-
cere Davidem. leremias toties abiicitur in carce-
rem, et in puteos, et tamen rursus exfrahitur, Deo
ilectente aliquorum voluntates ad eum liberandum.

Talia etsi Democritus diceret casu accidere,

tamen Ecclesia certo scit, tales motus a Deo gu
bernari, sicut scriptinn est: Omnes capilli capiti'

I, .">!« III. C5l^l iptll

vestri numerati sunt.

Et 1. Reg. 25. inquit Abigail adDaviilem: Erit
anima Domini mei custodita tanquam in fasciculo
viventium.

Et deinde cap. 26. SoporDomini irruerat su-
per eos.

Quare in invocatione luceat haec fides, petens
et expectans auxiliuin Dei in vocatione et negotiis
necessariis, sive causae secundae nos adiuvent, sive
destituere nos videantur.

Nec satis est, qood Stoici dixerunt, qui, cum
eis obiiceretur, Si omnia eveniunt necessaiio, quid
])rodest sacrilicare? respondebant, sacrificari , ut
significaretur gratitudo, non ut peferentur beneficia,
iino Ecclesia et petit beneficia, et agit gralias.

DE CAUSA PECCATI, ET DE
CONTINGENTIA.

Quandocunque autem de Creatione dicitnr, sta-
tim quaestio de causa mah, et de causa pec^ati
movetur. Cerlamina etiam de contingenfia omni-
bus aetatibus fuerunt. Ac ut ordine de his quae-
stion«bus dlcamus, prinium in genere de omnibus re-
bus creatis teneafur hoc dictum, quod in Genesi
recitatur, et loquitur de rebus creatis, quales a
Deo conditae sunf. Vidit Deus omnia quae fecerat,
et erant vahle bona. Et quid signlficet bonum dex-
tre infenigatur. Siguificat autem generahter hic
Bonum, rem Deo placentem, et ordinatam ad cer-
tos usus, et iii eo onliiie servienlem. Ahfer au-
tein ])lacebat homo, aliter planfae, aut stellae, aut
pecudes. Itaque de creafura rationali, de angelis et
honnnibiis, sciamus, in prima creafione eos fuisse
bonos, id esf, placaisse Deo, et conditos esse, ut
essent templum Dei, in quo Deus habitans, com-
municaret eis suain lucem, iustitiam, vitam et lae-
titiam,

Quare, ut de homine nunc (Xcainus, cum na-
tura hominis ita condita sit, ut inifio creationis fu-
eiit bona et iusta, et non fuerit obnoxia morfi et
aliis calamitatibus, seinper quaesitum est, unde sint
tanta mala, peccatum, mors, et reliquae horribiles
miseriae.

Do hac quaestione non consulenda est Philo-

16-

247

PHIL. MEL. SCKIPTA DOGMATICA.

248

sophia, quae tantum in materia propinquas causas
considerat, dicit liumanum corpus morbis et morti
obnoxium esse, quia Elementa et nata ex eis mu-
tabllia sint, et habeant qualitates inter se pugnan-
tes, quae efficiunt corporum mutationes, ut quia in
equo alimentuni non sarcit in humido radicali quan-
tum absumtum est, paulatim calor nativus fit lan-
guidior, et superant externa humiditas et frigiditas,
extingui animal necesse est, cum non foveator suo
calore et humore. Haec sicut in pecudibus et in
plantis fiunt, ita ad hominem transferunt, nec sciunt
priorem causam, cur homo simili mutationi, ut pe-
cudes, subiectus sit, quem adfirmat Deus ita condi-
tum esse, ut esset imago Dei perpetuo vivens, et
eum celebrans.

Omittenda est igitur Philosophia, et ex verbo
Dei quaerenda veritas. Post Phiiosophos porten-
tosa deliria finxerunt Manichaei, quae non recitabo.
Nam cognita veritate facilis est refutatio opinionum
contrariarum,

Adfirmat autem doctrina coelestis, tradita per
Prophetas, Filium Dei, et Apostolos, quae semper
in Ecclesia fuit, peccati causam non esse Deum,
sed voluntatem Diaboli et hominis, qui sua liber-
tate sese a Deo averterunt, et in homine poenam
peccati esse mortem et alias calamitates.

Testimonia sint in promptu,

Psalm. 5. Non Deus volens iniquitatem tu es.

lohan. 8. Quando mendacium loquitur Diabo-
lus, ex propriis loquitur, quia mendax est, et pater
mendacii.

Roni. 5. Per hominem intravit peccatum in
mundum, id est, peccatum non est res condita a
Deo, sed homo sua libertate se a Deo avertit, et
excussit dona Dei, et illam suam destructionem
propagavit in posteritatem.

Hic autem dicendum etiam erat, quid sit pec-
catum, Sed id suo loco dicetur. Nunc satis est
scire, peccatum originis esse aversionem a Deo,
quae secuta est lapsumAdae. Pcstquam enim na-
tura amisit lucem et rectitudinem, quae in creatione
fuerat insita homini, iam in mente hominis caligo
est, et in voluntate aversio a Deo, et contumacia
in coide, quae mala impediunt homines, ne inte-
gram obedientiam Legi Dei haec corrupta natura
praestare possit. Sed actuale peccatum est actio
contra Legem Dei. Haec suo loco copiosius de-
clarabuntur.

Cum autem dicitur, Deum non esse causam
peccati, id sic inlelligatur, nec rem a Deo condi-
tam esse peccatum, nec Deum velle peccatum, nec

adprobare, nec impellere voluntates ad peccandum,
sed horribiliter irasci peccato, ut in Lege et tristis-
simis poenis ostendit, imo irae magnitudo maxime
conspicitur in hoc testimonio, quod placari non vo-
luit, nisi Filius fieret victima.

Nec valet insulsa cavillatio quorundam veterum
et recentium, qui excusaturi absurditatem dicunt,
etiamsi Deus velit peccatum, tamen eum non pec-
care, quia ipsi non sit Lex posita. Haec est Sy-
cophantia execranda. Pingit enim Deum velut Ty-
rannum, volentem bona et mala sine regula.

Contra enim sentiendum est, Deum vere talem
esse, qualem se esse ostendit in Lege, et haec De-
um vere velle, quae in Lege adprobat. Nec fin-
gendae sunt in Deo contradictoriae aut contrariae
voluntates.

Vt igitur hae propositiones verae, necessariae,
aeternae et immotae sunt, Deus est, Deus est sa-
piens, Deus est castus, ita haec perpetua et immo-
ta est, Deus irascitur libidinibus Neronis. Imo ex-
ecrandus furor est contrarium dicere.

Etsi autem in Lege promulgata voce Dei, et
tot concionibus, ia quibus iudirium et ira describi-
tur adversus peccatum, clarius conspicitur voluntas
Dei, quam in imagine, quam transfudit in naturam
hominis, tamen et ipsae notitiae naturales et iudi-
cium conscientiae in homine testantur, Deum nec
velle nec adprobare peccata,

Quod vero Ebraica phrasi dicitur: Indurabo
cor Pharaonis, et similia dicta multa occurrunt, cer-
tum est consuetudine sermonis Ebraici, illa verba
significare permissionem, et non efFectionem, ut:
Ne nos inducas in tentationem, id est, ne sinas nos
opprimi tentatione. Nolite esse solliciti, id est, ne
soUicitudine fracti desperetis. Et ubique obvia
sunt exempla huius phrasis, quae manifeste osten-
dunt, hanc sententiam esse verborum, quam recen-
sui, quod eo observandum est diligentius, quia ru-
diores hac consuetudine non animadversa, etiam
olim Augustini tempore et antea, decepti sunt.

Postquam autem certum est,. Deum non esse
causam peccati, nec velle nec adprobare peccatum,
sequitur concedendam esse contingentiam, id est,
non omnia necessario fieri. Ac ut vocabulum in-
telligatur. addam breves descriptiones, et earum
exempla.

Necessitas absoluta vocatur, cum contradicto-
ria propositio prorsus sua natura impossibilis est.
Ac in doctrina Ecclesiae hae propositiones de Deo
absolute necessariae sunt: Deus est, Deus est in-
telligens, omnipotens, aeternus, verax, bonus, iu-
stus, castus, et similes, in quibus de essentia et

249

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

250

potentia Dei verae asseverationes divinitus patefa-
ctae sunt.

Deinde cum de voluntate Dei in creatione et
operibus omnibus extra ipsum loquimur, sciendum
est voluntatem Dei liberrimani esse, et Deum esse
agens liberrimum, id est, posse creare, aut non
creare, posse lapsum hominem recipere, aut non re-
cipere, posse Pharaonem delere, aut non delere,
posse depellere Sennacherib a lerosolyma aut non
depellere.

Haec libertas est fons contingentiae. Est igi-
tur contingens, quod cum fit, non necesse fuit fie-
ri, nec contradictorium erat impossibile.

Ita in doctrina Ecclesiae haec est contingens:
Sol quotidie oritur ascendens super hemisphaerium
nostrum , quia oritur decreto voluntatis divinae,
quae liberrime hunc ordinem instituit. Sed Phy-
sici vocant has necessarias: Sol oritur , Ignis
calet.

Vocantur autem a doctis, Necessariae necessi-
tate^Physica, id est, quia talis ordo in natura divi-
nitus institutus est, nec sine singulari et extraordi-
nario opere Dei mutatur: Sed Ecclesia scit reipsa
contingentes esse.

Nunc de contingentia dicatur in actionibus hu-
manis. In creatione hominis praecipue haec tria
dona erant: Imago mentis divinae, vis intelligendi,
et in ea lucens agnitio Dei, et notitia legis divi-
naCj et aliae quaedam notitiae. Deinde volunlas
recta, quae poterat obtemperare Legi Dei. Et li-
bertas in voluntate, quae erat facultas, qua pot-
erat homo velle seu eligere, seu reiicere ea, quae
cognitio ostendebat, aut etiam suspendere actionem.

Haec facultas pars erat similitudinis Dei, et in-
ter summa ornamenta creaturae. Et adhuc est
pars similitudinis Dei, quatenus reliqua est. Fuit
autem longe praestantior haec libertas in natura
integra. Nunc etsi mutilata est, tamen quod ad
electionem externarum actionum, quae rationi sub-
iectae sunt, attinet, in homine reiiqua est. Haec li-
bertas quantacunquae reliqua est, Fons est contin-
gentiae humanarum actionum.

Ut igitur Heva et Adam sua libertate averte-
runt se a Deo, ita hae suht verissime contingen-
tes, et nequaquam necessariae: Adam violat man-
datum Dei, Adam violans mandatum Dei accersit
sibi mortem, Quia verissimum est, Deum non vo-
luisse, nec adprobasse id peccatun;, nec impulissc,
nec coegisse voluntatem Adae ad id peccatum.

Haec de fonte contingentiae vere dicta sunt.

quae ostendunt Stoicas imaginationes de necessita-
te repudiandas esse. Affirmo igitur Pharaonem,
Saulem, Neronem, sua voluntate libere et contin-
genter, non aliqua fatali necessitate, nec Deo im-
pellente eorum voluntates, elegisse scelera, quae
fecerunt, sicut in Osea dicitur: Ex te perditio tua
est Israel. Et de Diabolo dicitur: Ex proprlis men-
dacium loquitur.

Postquam de necessltate absoluta, et de fon-
tibus contingentiae dictum est, priusquam Stoica
argumenta, quae contra veram sententiam sophisti-
ce excogita sunt, diluo, recitabo gradus necessita-
tis, quibus consideratis, planior fiet explicatio ar-
gumentorum.

Primus gradus est. Necessaria necessitate ah-
soluta, seu simpliciter necessaria, dicuntur, quorum
opposita simpliciter sunt impossibilia. Tales sunt
propositiones de essentia, et de virtutibus Dei. De-
us est, Deus est essentia intelligens, verax, bene-
fica, iusta, casta, liberrima.

Secundus gradus est. Necessaria necessitate
definitionum, et demonstrationum, ubi si fingatur
oppositum, fit implicatio contradictionis, ut si Trigo-
nus non habet tres angulos, noii est Trigoniis. Si
virtus non est congruens quiddam cum regula
mentis divinae, non est virtus. Hic gradus proxi-
mus est primo, quia est regula mentis divinae im-
mota. Ut haec immota est: Deus vult castitatem,
ita et haec immota est: Castitas est virtus.

Tertius gradus est. Necessaria necessitate
physica, quae, quia natura sic ordinata est, eodem
modo se habent, sed tamen a Deo mutari possunt,
ut exempla testantur. Et sic condita sunt liberri-
ma voluntate Dei, et reguntur liberrima voluntate
Dei. Ut ignis necessario calefacit, necessitate phy-
sica. Sol necessario movetur necessitate physica,
id est, sic instituto ordine divinitus. Sed tamen
Deus potest sistere Solem, ut feclt in pugna losuae.
Ac Stoicorum delirium execrandum est, ut supra
quoque dixi, qui fingunt, Deum alligatum esse cau-
sis secundis, nec posse aliter agere, quam ut cient
causae secundae. Imo ideo invocamus, ut sua li-
bertate regat et moderetur causas secundas, id est,
pliysicas. Non sunt igitur prorsus inmiutabilia
haec, quae in hoc tertio gratlu recensentur, ut il-
ia, quae ad primum et secundum gradnm pertinent.

Quartus gradus est mutabilium, quae tamen
vocantur Necessaria necessitate consequentiae, id
est, quae sunt quidem re ipsa mutabilia, sed non
mutantur, vel quia sic a Deo decreta sunt, vel
quia sequuntur ex causis, quae non mutantur, cuni
tamen mutari potuissent, vel quia cum fiunt contra-
dictoriae, simul \eme esse non possunt. Ut ne-

251

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

252

cessaria est Resuscitatio mortuorum , quia Deus
edidlt de ea decreluni..

Necesse est peiire Saulem, qaia causas uon
mutat, quas tamen revera mntare poterat. Nec ne-
cesse fuit eum macliiiiari exitium Davidi, aut inler-
ficere Sacerdotes. Sicut et Samuel de libertate dicit
1. Reg. 13. Si lioc iion fecisses, Deus confirmas-
set regnum perpetuo.

Denique omnia cum fiunt, ideo tunc necessaria
dicuntur, quia contradictoriae non possunt simnl
verae esse, ut cum Plato sedet, contradictoiia fal-
sa est, Plato non sedet. Vult enim Deus certitu-
dinem aliquam esse.

Etsi autem revera haec res, scilicet, sedere
Platonem, nmtabilis est, et liasc propositio revera
coniingens est, tamen necessitate consequentiae,
tunc iiecessaria dicitur.

Quoties auteni de necessitate consequentiae
dicitur, prudenter discernenda sunt ea, quae a Dei
voluntate pendent, ab aliis, quae non ])endent a vo-
luntate Dei, sed tantuni ab luimana voluntate oriun-
tur: Ut necessaria est necessitate consequeatiae
haec propositio, jMortui rcsurgent, quia Deus sic
decrevit, et qtiidem patefecit hoc suum decretum,
et vult hanc resurrectionem. Sed liic evenlus, Pa-
rls rapiet Helenam, pendet principahter avoluntate
Immana. Et cum sit maUis cventus, nequaquam
vult euui Deus, Et tamen quia praevidet Deus id
quod fit, quanquani res ipsa revera est nuitabilis,
tamen propter pra^ivisionem dicilur ])ro])osilio ne-
cessaria necessitate consequenliae. PauUis inquit^
Necesse est, ut haereses exoriantur, videlicct, ne-
cessitate consequentiae, quia causae iion nmtantur.
quae tamen revera nuitari possent. INlulta sunt in-
genia levia, amliitiosa, curiosa, quae contiadicendi
stu(fium habent. Haec levi ahqua occasione irrita-
ta, movent ceitamiita, et corrur.ipunt res r('<;tc tra-
ditas, v<d ambitione, vel curiositate, vel strlio con-
tradiceiidi. Et siinul Diabolus sua mirabili astutia
hos furores adiu.vat oblatis occasioiiibus, vel incen-
dia aniini, hoc esf, pravos adfectus suo additiuau-
gens. His causis positis, sequuntur haereses. Et
iiequaquam hic imaginanda est necessitas absoluta,
vel Stoica. Exposita hac dechnatione de gradibus
necessitatis , iam exj^licatio argumentorum , quae
contra veran\ senteniiam de contingentia recltantur,
facilis est et perspicua.

Primum est.

Determinatio clivina est immutaLilis,

Omnia contingentia sunt determinata,
Ergo omnia contingentia sunt immuta-
bilia, et per consequens necessaria.

Respondeo ad Maiorem. Ex determinatione
divina tantum necessitas consequentiae sequitur.
Et aliter intelligenda est determinatio in bonis,
quae vult Deus, aliter in malis, quae non vult, sed
permittit.

Deas hanc determinans: Mortui resurgent, vult
haiic resurrectioriem, et coiidit decretum, ne fiat
oppositum. At determinans islam: Nero interficiet
Pauknu, non vult hanc saevitiam, sed jiermittit et
deferminat metas furorum Neronis, ut de Sennache-
rib dicitur 4. Reg. 19. Ponam chanuim in labiis
tuis, et reducam te, etc.

Haec sunt simjilicia et vera, et conscientii»
utilia. Nam Stoica illa ima2;inatio necessitatis im-
pedit invocatianem, et confirmat mulla mala in mo-
ribus.

Secundum.

Causae secundae non agunt sine prima,

Secundae agunt necessario,

Ergo et prima necessario simul rapitur.

Simplicissima et expeditissima responsio est,
secundas non agere sine prima sustenfante, quae
tamen liberrime concurrif, agit quan'um vult, et
quatenus vulf, ef aliter concuirit in regendis moti-
bus coelestibus, in regenda dextra Davidis, et ali-
ter in sustentando Saule, ciiius voluntas habet suam
quaiidam et propriam aclionem.

Hic et dicta quaedam exjdicanda sunt, quae
interdum detorquentur ad coniirmandam Stoicam
necessitatem, cum tamen longe aliam doctrinam
contitieant, quae utilis est bonis mentibus, cura
dextre intelligitur.

Salomon inquif: Homo praeparat animam, sed
Deus gubernat- linguam. In hoc dicfo discernun-
tur Elecfio, quae est in vohintafe, et Eventus. Ele-
ctio libera esf, quia a sola volunfafe oiifur. Sed
evenfus, ad quem concunere multas causas ne-
cesse est, non est jirorsus in jiofestate volentis.
Ut Pompeius vult heilum, et libeie et (;ontiiigenter
viilt. Eaque noofxfQfai^; est in potesfate voluntatis.
Sed eventus habet plures causas. Victoria non a

253

IV. ENAKRATIO SYMBOLI NICENL

254

sola Pompeii voluntate pendet, sert habet alias cau-
sas nuiltas.

Praeteiea in lunnana tleliberatione, quanivis
ipsa eleclio, seu nqoaiQsaig in voluntate libera est,
tamen saepe error accldit, ut Pericles et Demp-
stiienes suadent bella, etlibereeani sententiani eli-
gunt, nioti argumentis probabilibus, quae tamen
non erat salutaris futura patriae.

De talibus deliberationibus loquitur leremias
inquiens: Scio Domiiie, quod non est hominis via
eius, id est, vocatio, Sed consiha' et eventus iuva-
ri a Deo oportet. Magna res et difticiJis cst gu-
bernatio Ecclesiae, aut Civitatis, nec potest sola
diligentia humaiui regi, ut Psahnus inquit; Nisi Do-
minus custodierit civitatem etc. Imo et sapieates
viri extra Ecclesiam, fatentur, lumujnam dihgeii-
tiam solam, non esse pareiu oneri gubernationis,
ut apud Herodotum recte dicit l?ex Persicus, re-
gnum Persarum crevisse Deo ducente, ipsis Regi-
bus prompte sequenlibus, ut usitate in Ecclesia di-
citur, praceunte gratia, comitante vohintate. JMo-
net igitur leremias, ut petemus a Deo sahitaria
consiha, et eventus feUces. Sicut ipse suadens de-
ditionem, petit a Deo, ut njonstret consilium, et
regat eventum. Haec non toUunt libertatem, aut
contingentiam. Nam leremiae vohuitas libera ejt
in hac ipsa precatione. Amemus igitur hoc dictuni
leremiae, et sciamus commonefactionem esse de
nostra infirmitate, et de magnitudine periculorum,
et de petendo auxilio Dei.

Sic intelhgatur et Christi dictum: Sine me ni-
hil potestis facere. Mittit Apostolos et nos imbe-
cilles doctores in media imperia, et iubet spargere
vocein Evangelii, flectere voluntates hominum ad
Deum, delere idola, regere mores hominum, quod
cum facere incipiunt, adversantur orbis JMonarchae,
sapientes et potentes ubique. Manifestum est igi-
tur, non esse eventus in sola potestate docentium,
sed oportcre accedere al!as causas. Promittit igi-
tur fihus Dei auxilium: Sine me nihil potestis fa-
cere. Se ait adfuturum Doctoribus, et coUecturum
Ecclesiam, ctiamsi repugnent imperia. Vult etiam
sua luce n.entes docentium regere, ut recte docc-
ant, et dent salutaiia consilia. Sicut ait: Qui ma-
net in me, et Ego in eo, hic copiosum fructum fe-
ret. Interim tamen vera est proposilio: Paulus vo-
lens et libere concionatur, ut David volens et li-
bere praeliatur, etiamsi divinitus adiuvatur.

Male detorta sunt et aha quaedam dicta ad
necessitatem, ut Eplies. I. Eiecti secundum pro-
positum eius, qui facit omiiia secunihim consihum
vohintatis suae. Et I. Corinlh. 12. Idem est Deus
agcns omnia in omnibus. Haec dicta ceriissimum

est loqui tantum de sahitaribus actionibus in Ec-
clesia, Suntque consolationes, quae j)roinittunt no-
bis auxilium et praesentiam Dei, ut sciamus nostra
pericula Deo curae esse, et nos in tantis fluctibus
reruin humanarum habere custodem et opitulato-
rem Deum.

Vident Moises, Samuel, et similes, se nullo
modo pares esse oneri gubernationis. Sed sciunt
Deuin adesse in Ecdesla, eainque mirandis modis
servare. Talia sunt, quae agit Deus iuvans Moi-
sen, Samuelem, Davidein e<; similes. Hoc auxiUum
non tollit libertatem voluntatis in istis. Ita et nunc
in maximis niotibus sciamus Deum adfuturum esse
in Ecclesia, et gubernaturuin aliquoram mentes, ut
salutaria faciant ad sedandos praesentes motus.

Ciim igitur talia dicta dextrc intellecta, saluta-
rem docti inam proportanr, vitemus corruptelas, quae
detorquent ea sophisiice in peregiinam sententiam,
ad confirmandaS Stoicas opiniones de necessitate.

Recitavi fontes disputationis de contingentia,
quibus cognitis, pius et prudens Lector sciet, quid
sit sentienduiu in hac quaestione, et facile explica-
bit, et refutabit Labyrinthos alioru.n, qui Stoicas
opiniones defendunt. Cumque dietum sit in genere
de Creafione, nunc de natura hominis, de peccato,
i et de liberatione dicendum erit eo ordine, qui in
Symbolo institutus est.

\m CREATIONE HOMINIS.

Etsi Deus ideo angelos et homines, et hoc
totum domicilium angelorum et hominum condidit,
ut aliquo modo agnoscatur, tainen nulla creatura
exhaurire totum consihuin de creatioiie potest.
Eritque haec sapientia propria futurae et perpetuae
consuetudinis cum Deo, ex ipsius conspectu disce-
re, quare Deus condiderit genus humanum, quare
cum inobedientia primorum parentum ineruisset de-
leri eam creaturam, Filius factus sit intercessor et
Mediator, et quale consilium fuerit de copulatione
naturae divinae et humanae in Filio. Haec arca-
na longe et extra et supra captum humanae ratio-
nis posita, tunc discemus.

Sed vult tamen in Ecclesia sua Deus initia
doctiinae de tantis rebus extare, vult se aliquo mo-
do agnosci et invocari, vult nos gratias agere pro
creatione, et pro Filio nobis doiiato, 'et rethiita vi-
ta aeterna, etiamsi nonduni res tantas penitus in-
telligiinus.

255

PHIL. MEL. SCRIPTA DOHMATICA.

256

Sic igitur, ut Psalmus inquit, agamus: Ex ore
infantium et lactentium, laudem Dei sonemus.

Agamus Deo gratias, quod condidit sibi in
genere humano aeternam Ecclesiam, et sese toties
et tam illustribus testimonlis patefecit, misit Filium,
dedit vocem Evangelii sui, et nos ad aeternam sa-
lutem vocat, et dat Spintum sanctum, ut in nobis
tanta bona inchoet, ac oremus ardentibus votis, ut
luce sua in mentibus nostris veram notitiam et fi-
dem de creatione, et de beneficiis, quae nobis de-
dit, accendat, e.t pectora nostra inflammet, ut firma
fide eum celebremus, et ei obediamus, ac efficia-
mur haeredes consuetudinis perpetuae cuin Filio
in vita coelesti.

Quanquam autem nec consilium creationis ho-
minum, nec ojus ipsum perspici potest, tamen in
Ecclesia necesse est retineri doctrinam, qiiae divi-
nitus de creatione honiinis, et de ipso opere, la-
psu, et restitutione tradita est.

Prinmm igitur narrationi, quae in primo libro
Moisi extat de crealione hominis, in primo et se-
cundo capite, firmissima fide assentiamur. Ibi et
opus ipsum describitur his verbis : Faciamus homi-
nes ad imaginem et similitudinem nostram.

Haec narratio non solum ingentem gloriam hu-
manae naturae, qualis condita est, praedicat, sed
etiam ostendit amorem Dei singulare erga genus
humanum. Nihil enirn gloriosius in creatura cogi-
tari, aut esse potest, quam quod sit imago Dei, re-
ferens illa quae sunt in Deo pul herrima, sapien-
tiam, iustitiam. et iibertatem voluntalisin Deo, De-
inde cum ideo condiderit lianc naturam, ut in ea
lucerel conditoris agnitio et imago, et transfuderit
in liOmines dona, quae sunt in ipsa mente divina,
pulolterrima, non dubium est, quin valde hoc opus
dilexerit, quod sic ornavit, et domicilium ac teni-
plum esse voluit, in quo habitaret, et agiioscere-
tur, et ipse illustribus testimoniis sese ost-nderet,
et cui aeterna bona communicaret.

Cum autem postea de lapsu hominis dici ne-
cesse sit, prius hoc considerandum est, in quibus
rebus praecipue fuerit integritas, qiiae quidem si-
gnificatur maxime in his ipsis verbis, cum dicitur
homo ad imaginem Dei conditus esse. Fult igitur
dignitas lioniinis, quod plicuit Deo. Nec placuit
tunc sine integritate, sed quia revera in homine
fuit sapicntia et iustitia Deo placens, quae ad ima-
ginem et similitudinem Dei pertinet.

Augustinus imaginem tantum ad substantiam
refert, et in^erpretatur imaginem hocmodo: Memo-
ria in mente hominis significat Patrem aeternum

gignentem Filium. Cogitatio significat Filium, Vo-
luntas Spiritum sanctum. Non reprehendo hanc
collationem ab Augustino factam, sed probo etiam
nec dubium est aeterni Patris, et Filii, et Spiritus
sancti discrimen in humanis mentibus adumbratum
esse. Sed complectamur cum substantia etiam
virtutes, sicut Paulus imaginem non de sola de-
pravata substantia intelligit, sed de ea, in qua lu-
cent virtutes congruentes cum mente divina.

Pertinent igitur ad imaginem haec tria bona,
Mens in qua lucet vera Dei notitia, Voluntas con-
versa ad Deum, in qua sunt virtutes congruente
cum voluntate Dei, et libertas voluntatis, quae sine
ulla contumacia inferiorum virium poterat Legi Dei
obedire. Haec dona omnia complectitur adpellatio
imaginis, scilicet mentem agnoscentem Deum, et
caeteras in eo notitias, quae sunt velut radii sa-
pientiae divinae in nos transfusi, voluntatem con-
versam ad Deum, et libertatem voluntatis. Et haec
libertas non impediebatur contumacia cordis, sed
cordis motus domiti, regi a ratione et voluntate
poterant.

lam cogitemus, quanta bona haec fuerint, lux
de Deo, et notitia Legis, et firma adsensio, seu fi-
des amplectens promissiones et minas Legi addi-
tas, Deinde universi huius opificii mundi, motuum
coelestium, humani corporis, aiiimantium, et plan-
tarum cognitio.

Postea et in voluntate et corde, rectitudo et
consensus, et omnium pulcherrimarum virtutum co-
]»uIatio. Voluntas ad Deum conversa erat vero
Dei timore, vera fiducia, vera dilectione, erat et
recta inter ipsos homines, nulli aberrantes adfe-
ctus, sed ardebat in cordibus amor iustitiae, veri-
tatis, beneficentiae, casfitatis. Et his pulcherrimis
dotibus ornatos se esse primi parentes intelligebant,
ut agnoscerent eas testimonia de Deo esse. Hinc
discebant, et esse Deum, et qualis slt, et quam
obedientiam llagitaret.

Erant haec quidem ingcntia bena. Sed tamen
multo maius fuit, quod quanquam talis lux in ho-
minum natura lucebat, tanien Deus etiam se sin-
gulari modo patefecif, prodiens ex arcana sede sua,
et alloquens homlnes, certum et expressum verbum
addidit, ut testaretur se velle hoc modo agnosci,
cum mentes statuerent hunc vere Deum condito-
rem esse, qui sese patefecisset, tradita certa voce.
Data sunt igitur mandata de certa arbore, et de
coniuni-tione unius maris et unius foemlnae, ut in
his officiis declararent obedlentiam erga ipsum.
Tales erant primi parentes, placebant Deo, et erant
pleni luce Dei, iusti, et habebant appetitionum or-
dinem, rectum et congruentem cum lege mentis, et

257

IV. ENAEKATIO SYMBOLI NICENI.

258

voluntas vere libera erat, ita ut posset Legi Dei
integre obedire aut avertere se a Deo.

Ilaec doctrina de integritate hoininis primum
cogitanda est, non solum ideo, ut magis perspicua |
sit explicatio de Lapsu, et Peccato originis, sed
etiam ut considereiims magnitiidinem anioris in Deo,
erga genus humanum, quem ostendit in hac dono-
rum excellentia, quod rerum optimarum in natura
divina radios in nos transfudit, suam sapieuliam,
iustitiam et libertatem.

Hic etiam iuniores admonendi sunt, ut doctri-
nam huc adferant ex Physicis, de potentiis anlmae,
et considerent, quibus adpella(ionibus utatur sermo
Propheticus et Apostollcus. Discernendae sunt po-
tentiae cognoscentes et appetentes. In potentia
cognoscente sunt Notitiae, ut autem ad hanc pertl-
nent, adprehensio simplicium, composilio etdivisio,
argumentatio et iudicium de compositis, divisiS; et
argumentis, ita et conscientiae iudicium proprie est
in parte cognoscente, quia est conclusio extructa
ex legibus, ut in Diabolo manent legum notitiae,
manet et conscientiae iudiciam, etiamsi voluntas re-
pugnat Legi, et petulanter ruil contra conscientiam,
id est, contra notitias, quas vcras esse sine ulla
dubitatione novit.

Usitatum est auteni nominare potentiam co-
gnoscentem, intellectum, seu nientem, seu rationem,
etsi haec duo vocabula interdum complectuntur
etiam voluntatem. Itaque quo in loco quae usur-
pentur significationeSj considerandum est. Poten-
tia appetens, id est, expetens aut fugiens cognita,
nominatur voluntas, Et ad hanc adiangendum est
cor, quod est verorum adfectuuni et non simu-
latorum fons et domicilium. In intellectu loseph
notitia est Legis, Deus prohibuit vagas libidines,
et vult in genere humano certas esse coniugiorum
leges, vere irascitur adulteriis, et horribiliter ea
punit. Hac lege movetur voluntas, ne adpetat con-
iugem domini, sed ut nihil sit simulationis, cor
etiam vere timens Deum, et cupiens obedire Deo,
fugit adulterium, et voluntas imperat oculis, et aliis
membris externis, ne adulterio serviant. Cum igi-
tur cor aliqiio modo cum voluntate congruere opor-
teat, in veris et non simulatis adfectibus, sermo
Propheticus adpellatione cordis utitur saepe pro
intellectu, voluntate et corde. Interdam sic et
mentis adpellatione utitur.

Sciant etiam iuniores usitatum esse Liberum
arbitrium nominaro voluntatem cum intellectu con-
iunctam, eligentem videlicet aliquid libere, praece-
dente cognitione. Sed doctrina de potentiis alibi
copiosius traditur, et quantum conceditur, cogno-
scenda est. Hic autem breviter de ea Lectorem

MELA^TH OPER VOL. XXIH.

commonefeci, quia magis perspicua erit descriptio
peccati originis, ad quain nunc accedimus, intuenti
potentias animae.

DE LAPSU PRIMORUM PARENTUM,
ET PECCATO ORIGINIS.

Dictum est de creatione hominis, de qua utcun-
que consentaneum vidctur humanae rationi, homi-
nes ab aeterna mente architectatrice et opifice con-
ditos esse. Sed quae de lapsu et de causis horri-
bilium malorum in genere humano nunc dicenda
sunt, haec vero longius extra conspectum huma-
nae rationis posita sunt.

Cuin ingentem magnitudinem miseiiarum hu-
manarum, mortem, et alias calamitates horrendas,
caedes, bella, magnarum Urbium excidia, gentium
vastationes et dissipationes inultiplices aspicimus,
movemur quidem, ut cogitemus tristem aliquam et
magnam causam esse tantarum miseriarum, in tam
praestanti natura generis humani, Sed quae sit
prima et potissima causa, non cernimus. Philoso-
phi disputant mortein, morbos, et multas pravas
incllnationes a materia corporum oriri, sicut putre-
fieri plantas, et mori pecudes videmus , quia tales
sttnt materiae vices. Deinde furores, qui a volun-
tate oriuntur, dicunt hominum erroribus aut petu-
lantia accersi. Nec falsa dicunt Philosoplsi. quia
de causis proximis loquuntur, non deprioribus aut
principalibus. Sed hoc ipsum quaeritur, Cur tam
praestans natura hominum tanlis miseriis onerata
est? Unde tanta sit imbeciUitas, ut tam facile
ruat in tantos furores? Hic doctrina a Deo tradita
in Ecclesia, causam principalem recitat, quam etsi
humana iudicia ridiculam esse cogitant, et multi in
Ecclesia, ut Pelagiani, et alii extenuaverunt, tamen
bonae mentes, quae vere et serio amplectuntur do-
ctrinam a Deo traditam. nec commenticiam, ncc
levem esse statuunt.

Extat autem in Genesi cap. 3. narratio de La-
psu. Hic dicent Philosophi, etiamsi verum est ho-
mines tunc conditos discessisse a mandato Dei,
quid hoc ad posteritatem pertinuit ? aut quae tanta
res fuit, vesci pomo interdicto ? Sed piae mentes
expavescant potius cogitatione prlmi lapsus et ne-
quaquam audiant virulentas calumnias narrationis
divinitus traditae, quae quidem sunt tela magis ve-
nenata, quain qualia fuerunt tunc sermones Diaboli,
quibus initio sauciatum est cor Hevae.

Etiamsi externum opus, ut vesci pomo, res le-

17

259

PIIIL. MEL.SCRIPTA DOGMATICA.

260

vls vifletur, tamen illa magna et horrenda fiieriint,
averti a Deo, negligere niandatum Dei, anteferre
ullam rem humanam, Et cum omnes naturae ra-
tionales, angeli et liomiijes 'ta conditi sint a Deo,
ut per Spiritum sanctum angeli et homines copu-
lati essent Deo, aeterna societate, et non sohnn
luceret in eis imago sapientiae et iustitiae Dei,
sed etiam transfusus esset in eos Spiritus sanctus,
ut cum Patre et Filio, mirabili amore connexi es-
sent, quantum malum fuit rumpere illam copulatio-
nem? quanta ingratitudo fuit excutere vSpiritum
sanctum, et illam aeternam coniunctionem cum Deo
aspernari? Tanli niali turpitudo non potest ullius
angeli vel hominis eloquentia satis exponi^ imo ne
quidem comprehendi cogitatione potest. Horren-
dum malum est peccatum, nec magnitudo satis
cerni potest, sed reverenter cogitatiojie lapsus et
poenarum expavescanms, et ad Fihum JMediatorem
confugiamus.

Consklerata autem narratione de Lapsu pri-
morum Parentum, deinde ostendamus ex dictis Pro-
pheticis et Apostolicis posteritatem ream esse pro-
pter illum lapsum, et definitionem firmam et per-
spicuam constituamus, Quid sit peccatum illud, quod
in posteros natos ex commixtione viri et nmlieris
propagatum est, quod usitate vocant, Peccatum
originis.

Ac initio recitemus aliqua testimonia, quae ad-
firmant, posteritateni ream esse propter Adam.
Tradit autem Pauhis hanc docirinam expresse Rom.
5. Per unum hominem, peccatum intravit in nnin-
dum, et per peccatum mors, et sic in onnies homi-
nes mors pervasit, eo quod omnes peccaverunf,
id est, rei facti sunt, seu reiecti et damnati sunt.
JNota est enim phrasis Hebraica, qiiae verbo pec-
care significat reum, id est, reiectum et damnatum
esse. Item, unius delicto omnes mortui sunt, Ergo
alii sunt rei propter Adae lapsum. Et Ephes. (i.
Eramus natura filii irae, sicut et caeteri, ilebraica
phrasis est, Hiii irae, id est, proprii irae, hoc est,
lei et damnati, Et Psahno 50. dicitur: Ecce in
iniquilatibus conceptus sum, et in peccatis conce-
pit me mater mea, quibus verbis adfirniat Proplie-
ta peccatnm aiiquod propogatum esse a parentibus.
Quare malum aliquod, et a primis parentibus in
posteros propagatum est.

Etsi «autem humana iudicia sine doctrina coe-
lesti, non cernunt reani esse hominum naturam,
nec agnoscunt satis, mala haerentia in honn-
num natura, tamen calamitatum magnitudo com-
monefactio est de causa, esse videlicet aliquod
peccatum in hominum natura, quod sit fons tanto-
rum malorum. Postquam autem certum est, homi-

nes natos ex commixtione viri et mulieris, reos
esse, iam quaeritur hoc malum quale sit. Aliqui
dixerunt, tantum poenam esse, qua obligata est
haec natura ad mortem corporis, alii dixerunt, rea-
tum esse sine vitio in ipsis hominis viribus. Sed
hi errores tristissimis concionibus Prophetarum et
Apostolorum manifeste refutantur.

Est autem haec definitio usitata ab Anshelmo
Gallico accepta, et postea in scholis celebrata,
quam quidem autor ipse satis luculenter enarrat,
se<l recentiores non eodem modo eam interpretati
sunt.

Peccatum originis est carentia iustitiae origi-
nalis, debitae inesse. Libenter amplector hanc de-
finitionem, sed dextre intelligatur, ut autor ipse
enarrat. Nam iustitia originalis, non significat tan-
tum acceptalionem divinam, sine veris virtutibus
insitis homiimm naturae. Ideo autem supra recen-
sui prolixius doctrinam de creatione hominis, ct de
imagine Dei in hominibus, ut postea lapsus intel-
ligi magis perspicue posset.

Erat ante la])sum in mente Adae notitia de
Deo ilhistrio)-, et firmior adsensus minarum et pro-
missionum legalium. Deinde voluntas nondum erat
aversa a Deo, sed erat ornata in creatione multis
virtutibu.s, timore et dilectione Dei, fiducia Dei, et
iustitia universali, iuxta totam legem naturae. Nec
erant inclinationes in voluntate contra Legem Dei.

Erant et in corde adfectus congruentes ciim
lege mentis, nec erant inclinationes aut adfectus
contra legem mentis. Hanc totam integritatem et
concoijHam in mente, voluntate, et corde vocarunt
rectitudinem et iastiiiam oriarinalem.

Cum igitur in definitione Anshelmi dicitur,
peccatum originis est defectus iustitiae originis, in-
telligatur iustitia non tantum acceptatio, sine illis
virtutibus, sed utrumque complectendum est, defe-
ctus acceptationis. et virtutum, Estque peccatum
originis defectus iustitlae originis, id esl, in nafis
ex commixtione maris et foeminae, amissio hicis iu
mente, et aversio volunfatis a Deo, et contumacia
cordis , ne possint homines integre obedire Legi
Dei, secuta lapsum Adae, propter quam corrupfio-
nem nati sunt rei et hlii irae, id est, damnati a
Deo, nisi facta fuerit remissio. Si quis vult ad-
dere, natos etiam reos esse propter lapsum Adae,
non repugno.

Hanc definitionem veram esse, et perpefuam
Prophetarum, Apostolorum et vetenim scriptorum
sententiam certissJnmm est, videlicet peccatum ori-

261

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

262

ginis, non tanturn esse imputationem, sed in ipsa
honiinum nattira calijiiineni et pravitaten». Ideo ve-
teies plerumque nominant hoc malum, pravain con-
cupiscentiam, qua atlpellatione intelli2;unt non ad-
petitiones m natura conditas, sed dia^Cav ad[ieiitio-
num. Et Bonaventura dicturn Hugonis citat, Pec-
catum originis esse ignorantiam iu mente, et in-
obedientiam in voluntate.

lam addenda sunt testimonia Prophetica et
Apostolica, quae ostendunt hoc malum in natura
hominis, quod nascentes nobiscum adrerimus, non
tantum reatum seu imputationem esse, sed etiam
vitia in hominibus. Rom. 7. manifestum testimo-
nium extat: Video aliam legem in membris meis,
repugnantem legi mentis meae. Non dubium est
autem legem in membris, quam sic nominat, esse
pravas inclinationes nobiscum nascentes. Et id
malum ait repugnarc legi nientis et Legi Dei.

Est igitur peccatum originis non modo reatus,
sed etiam vitium in ipsa natura.

Simile tcstiinonium extat Rom. 8. Sensus car-
nis inimicitia est adversus Deuin. Nam Legi Dei
non subiicitur, nec subiici potest, ostendunt verba
non dici de actuali malo, sed morbo durabili hae-
rente in natura, quem nominat sensum carnis, qui
non possit Legi Dei subiici. At actuale malum
expelii posset, et natura si non depravata esset,
Legi Dei subiici posset.

Considerent autem pii, quam tristis concio sit,
cum ait, in hac imbecilli et misera natura inimici-
tiam esse adversus Deum. Quid dici atrocius po-
test, quam hanc naturam hominis inimicam esse
Deo, hoc est, circumferre secum adsidue caliginem,
et dubitationes de Deo, securitatem negligentem
Deum, diffidentiam fugitantem Deum, et inclinatio-
nes, unde multi errantes impetus contra Legem Dei
oriuntur. Haec mala cum nominet sensum carnis,
manifestum est malum nobiscum nascens, non tan-
tum reatum esse, sed etiam illud vulnus in natura,
videiicet, pravas inclinationes, de quibus dictum
est. Nec nova est haec doctrina in Ecclesia, tunc
demum a Paulo tradita, sed inda usque ab initio
semper Patres et Prophetae hanc infirmitatem na-
turae humanae et agnoverunt et deploraverunt.
Vult enim Deus in Ecclesia semper aliquo modo
intelligi et agnosci hoc nialum haerens in natura,
ut sciant homines se non satisfacers Legi Dei, nec
disciplina iustos esse coram Deo, sed quaerant re-
niissionem peccatoruin, per IMediatorem. Item, ut
discrin»en conspiciatur inter Legem Dei et leges
poliiicas. Lex Dei accusat non tantum externa de-
licta, sed etiam pravas iiiclinationes in corde. Sed
Leges; politicae sunt qualecunque frenum, quo ex-

terna discipllna regitur, et tautum accusant externa
delicta. Ideo slatim initio in Moise extat haec
concio de pravis inclinationibus in natura. (lenes.
8. Cogitatio huinani cordis mala est a pueritia, id
est, non tantum prava adsuefactione corrunipuntur
homines, Sed in ipso corde inclinationes j)ravae
snnt in pueris iam nascentibus. Verba enini in He-
braica leetione magis illustria sunt, Opilicium hu-
mani cordis, seu plasma, id est, Massa ipsa aut
certe motus, seif impetns, seu oQfxal in corde sunt
res malae, id est, aversae a Deo.

Eadem est sententia dicti leremiae caj). 17.
Perversum est humanum cor in omnibus, et mise-
rum et -inscrutabile, id est, Est aversum a Deo, et
abutitur omnibus bonis, quaerit gloriam, et volu-
ptates Kon debito ordine, et obliviscitur Dei in se-
cundis et adversis rebus, deinde inquit, cor mise-
runi esse, quia cor sme luce et consolatione divi-
na, oppriinitur desperatione, doloribus, et moestitia
aeterna.

Ex his dictis et similibus perspicue intelligitur
peccatum originis esse non tantum imputationem,
sed etiam vulnera quaedam in natura. Ideo cum
Paultis et David nominant haec mala, peccatuiu
non lantum intelligatur imputatio, sed etiam intelli-
gantur defectus et pravae inclinationes, id quod
satis perspicue significat Paulus, de potentia pec-
cati loquens, peccatum regnavit, id est, oppressa
lege mentis, multos impetus ruentes contra Deum
excitavit, quarc de malo in natura haerente loqui-
tur, non tantum de otiosa imputatione.

Ac imago proposita est in narratione de viatore
vulnerato et spoliato, quae extat in cap. 10. Lucae.
Latro diabolus oppressit viatorem hominem, et vul-
neravit eum, ac spoliavit, quod sic interpretantur,
Spoliavit gratia, et vulneravit naturalia, spoliavit,
id est, avulsit eum a Deo, et excussit lucem et iu-
stitiam insitam, Fecit et vulnera in ipsa natura, li-
beri arbitrii vires languefactae sunt, voluntas ha-
bet pravas incUnationes, et cor est contumax legi
mentis. Ita iacet viator semimortuus, id est, etsi
iam perierat homo, si non accessisset Filius Dei,
tamen quia ex media morte revocatur hoc modo,
cum audit et accipit Evangelium, dicitur hic semi-
mortuus. Eatenus vivit, ut audiat et ai.tplectatur
Evangelium, praetereunt autem mi.serum sacerdos,
id est, doctor Legis, et Levita, id est, mactator
pecudum. Hi non possunt opcm ferre morienti, id
est, legis opera non tolluiit iram Dei nec recnpe-
rant iu-;titiaiii et vitam aeieniam. Nec sacrificiis et
niactatione i.ccudum plncari ira Dei potesi. Scd
Samaritanus, id est, custos Ecde.^iae suae Filius
Dei: nam 1X3112^ custodem significat: adficitur mi-

sericordla calamitatis nostrae, et infundit vinum et

17*

263

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

264

oleum, 1(1 est, arguit peccatum, et addit vocem
Evangelii, qua sanat vuliiera nostra, dato Spiritu
sancto oblig;at etiam vulnera, id est, peccata prae-
terita, et reliquias in nobis haerentes tegit, nosque
imponit suo corpori, id est, propter nos sustinet,
mortem et fit victima pro nobis, deinde nos com-
mendat ei, qui praeest hospitio, videlicet, ministris
Evangelii, cui trauit Duos Denarios, vocem legis,
et vocem Evangelii, et vult inclioata sanatione ma-
gis magisque coiifirmari in nobis 'agnitionem Dei,
fidem, spe^n, dilectionem^ et caeteras virtutes, et
initia vitae aefernae, et prominit sunitus, id est,
auxilium utrisque, doctoribus et piis auditoribus.

Haec imagOj^pingit et miserias nostras, et sa-
nationem.

Quaeri antem solet, quae pars hominis sit spo-
liata, quae vulnerata, et ubi sit peccatum origiiiis.
Vera responsio est, peccatum originis in anima et
in corpore esse, ac praecipue in tribus viiibus, sci-
licet, in mente caligineui, gignentem tetras dubita-
tiones de pmvidentia, de comminationibus et pro-
missionibus Dei, deinde in voluntate aversionem
a^Deo, unde sunt ingentia mala, securitas, negle-
ctio irae Dei, diffidentia, amor nostri. Postremo
in corde horribilem fontumaciam gignentem erran-
tes adjietitiones et flammas pugnantes cum lege
Dei, iniustos aniores, iniusta odia.

Haec malaonniiaunonomine complecti antiquifas
voluit, quae nominavit malum oiiginis concupiscen-
tiam, qua voce non adpetitiones ipsae, quateiujs a
Deo conditae sunt, intelligantur, sed uia^ta adpeti-
tionum, ut supra quoque monui. Facile autem spo-
liatio intelligi potest in utroque, in anima et in cor-
pore. In niente andssa est firma assensio. Ex vo-
luntate excussus est Spiritus sanctus, cor amisit
gubernatorem, id est, mens et voluntas non pos-
sunt firmiter regere cor, quod varie rapitur non
solum teniperamenti varietate, sed etiam sua qua-
dam imbecillitate. Spoliationem aufenj seu defectus
secuta sunt vulnera, ut in voluntate amor et admi-
ratio nostri, in corde multiplex contumacia, sicut
Anshelmus loqiiitur de navi desiituta gube/natore
et renns, quae postea variis motibus agitatur.

Hic autcm quaestio agitatur, quomodo in anima
peccatum eose possit, cum animae immediate cre-
enfur a Deo, ad quod facilis et plana responsio
est, si dicinius Animas ex traduce oriri, quod Au-
gustinus et alii multi docfi et sapientes magis sen-
seruFit. Si quis autem fugiet lianc disputationem,
respondere poterit tales nunc creari animas, qualis
est haec natura post lapsuin, quia dis!similfis esse
animas non dubium est. Ueroicae sunt praestantio-
res, et magis dominantur omnrous uiotibus corpo-
runij quam aliae imbecilliores.

Usitatum est sic dici, Animas inficia corpori-
bus. Sed cum defecfus quidam proprii sint mentis
et voluntatis, ut in mente dubitatio, et in voluntate
aversio a Deo , necesse est fateri in ipsa anima
quoqve malum et peccatum esse.

IVunc ordine recensebo causas et effectus pec-
cati originis, in Adam et in posteritate.

Causae efficientes pr«mum lapsum in Adam et
Heva, fuerunt diabolus oflundens falsam imagina-
tionem, et voluntas in Heva et Adam, adsentiens
illis imaginntionibus, ac discedens • a verbo Dei.
Non igitur Deus, sed voluntas in ipsis primis pa-
rentibus causa est peccati, si^ut Paulus inquit: Per
unum hominem peccatum intravit in mundum.

Dicuntui' autem et efficientes causae, quae me-
rentur aliquid. Sic Adam et Heva sunt efficientes
causae, quia sibi et posteris meriti sunt reatum,
et hos ipsos defectus seu pravitatem quae
lapsum secuta est, excussa luce Dei. Post-
quam eniin primi parentes deliquerunt, amise-
runt firmam illam notitiam, quae mentibus insita
fuerat, et rectitudinem voli:ntatis, et convenientiam
cordis cum lege Dei. Et qualis fuit in eis natura
orbata originali iustitia, tales postea procreaverunt.
Itaque voluntas in pvimis parenfibus, est causa ef-
ficiens corruptionis universae naturae in posteris.

Materia. Non hic, nisi de Materia in qua, id
est, de subiecto quaeri potest, videlicet, ubi sit
malum oiiginis? Est autem in anima, et in poten-
tiis sentientibus, et earum organis, quia in mente
humana est caligo, in voluntafe aversio a Deo,
amor nostii inordinatus, et mulfiplex pravainclina-
tio, et in corde contuinacia contra rectum iudicium
mentis. Ita loco morbi, ut sic dicam, monstrato,
propius aspici maluin potest.*

*

Forma. Duplex forraale est: alterum peccati
regnanlis, scilicef, reatus, alterum vitii, seu morbi,
videlicet, defectus. Haec dextre explicata facile
intelligi possunt ab iis, qui mediocriter exculti sunt
doctiina. Di>putationes Monachorum de hac re
plus habent labyrinthorum, qaia inerudite iudica-
runt, nec consideraverunt discrimen inter reatum, et
ipsum morbum in natura hominem haerentem.

In Paulo renato, quanquam persona non est
rea, tamen manent multae dubitafiones de Deo, or-
tae ex caligine mentis. Hanc caliginem et ipsas
dabitationes esse defectum lucis, manifesfum est,
Deinde voluntas non habet dilectionem Dei tam an-
dentem, ut oportuit, et cor habet multas flammas
aberrantes a Deo. Haec mala, defectus seu priva-
tiones esse, ut dialectici loquuntur, manifestum est,
ut si de nav), quae destituta gubernatore iactatur flu-

265

IV. ENARRATIO SYMBOLI NlCENl

:im

ctibus, dicatur defectus seu privatio esse, quod sine
ordine nunc huc, nunc illuc inipellitur navis, et
quod deest gubeniator, seu ut de conturbata har-
monia in cantu dici potest, ipsam conturbationem
seu discordiam sonorum, csse privationes. Haec
perspicua sunt.

Et quanquam Scriptores alias nominant hoc
malum def c;us, alias pravam concupiscentiam seu
pravas inclinationes, tamen idem sentiunt omnes,
et omnes iudicant formale esse huius totius mali
defectus. Nam etiam ciim de concupiscentia seu
inclinatione dicitur, r.on intelligitur danmari appe-
titio, qualis condita est in hotninis natura, sed aver-
sio appetitionuin a Deo et dia^iu inclinationum ac
affecluum aberrantium a Deo, et temere vagantium.
Hinc perspicue intelligi potest, peccati regnantis
formale esse reatuni, id est, illani relationem, per-
sonam, propter vitium quoddam, ordinatam esse
ad aetei nas poenas, nisi fiat remissio, sed vitii, quod
haeret in natura, formale esse defectus raulti-
plices.

Finis. Appellatione finis continentur hic effe-
ctus et poenae quae comitantur lapsum Adae, et
peccati propagationem, videlicet, ira Dei damnantis
et reicientis hominem non renatum. Mors corpo-
ris, et innumerabiles calamitates saevientes in cor-
pora, prava inclinatio seu concupisceuiia, quae et
poena est prinii lapsus, et deijule peccatum, qua
prava inclinatione impeditur humana nalura, ne
integre obedire legi Dei in liac vita pessit. Est
et tristis poena, mjserrima servitus, qua totum ge-
nus humanum tyrannidi diaboli subiectum est, qui
impeliit incautas et infirmas liominum mentes^ ut
ahi in alia scelera horribiliter ruant. Cain fratrem
intedicit, cum quidem et sibi ipsi et generi hu-
mano gratulari beneficium Dei debebat, quod Deus
illustri testimonio ostenderat se exaudire invo-
cantes.

Etsi enim manet aliqua facultas liberi arbitrii,
seu humanae voluntatis, que utcunque regere dis-
ciplinam potest, tamen humana iinbecillitas saepe
vincitur impulsionibus Diaboli, ut in Saul, Ahifophel
et muhis sapientibus conspicitur. Suntque tristis-
sima spectacula in genere humano, videre horrenda
exempla sapientum et virtute praestantium, qui im-
pulsi a diabolo fiunt adndnictri magnorum scelerum,
stabiliunt idola, et exercerit saevitiam in Ecciesiam,
ut Pharao, Arius, Diocletianus, et alii innumera-
biles.

Haec recitatio causarum aliquid lucis addit
doctrinae de peccato originis, nec cachinnos pro-
phanorum hominum vereamur, qui derident hanc
doctrinam, sed ingens magnitudo miseriarum ge-
neris humani moveat nos, ut cogitemus non levem

esse causam irae Dei, propter quam tantis aeni-
mnis et poenis r.atura hominum onerata est, quas
Paulus breviter' complexus est inquiens , per pec-
catum intravit mors. Magna varietas scmper fuit
disputationum et explicationum 5n hac quaestione,
ac recitatio variarum opinionum non sohuu longa
esset, sed eliam obscuritatem augeret. Cognitis
autem his veris fontibus, diiudicatio opinionum in
hac quaestione nequaquam difficilis est. Pelagius
omnino sustulit peccatum criginis , et finxit homi-
nes posse legi Dei perfecte satisfacere, et externa
obedientia seu disciplina mediocri coram Deo iustos
esse. Acpropemodum idem sensit Occam, et nmlti
alii.

Econtra Manichaeus tetra et portentosa deli-
ramenta sparsit. Duas esse hominum species, al-
teram a venenata matcria, quam dicit ortam esse
a malo Deo. Tales dicit nunquam ad bonurn con-
verti posse, ut Pharaonem, Catiiinam et similes.
Alteram speciem dicit a bono Deo ortam esse.
Tales dicit ideo converti, non quia ipsorum volun-
tas sua aliqua actione adsentiatur voci divinae, seu
quia se aliquo modo active Iiabeat, sed quia se
pure passive h<)beat velut canalis, per quem Huit
aqua. Dicit igitur tales converli, quia eorum na*
tura capax sit divini luminis, ideoque taiibus in-
fundi Spiritum sanctum. quia sint ex illo rmmero
orto ex meiiore materia.

Explodendi sunt autem et Pelagii et Mani-
chaeorum errores, et contra tales ftirores diiigen-
ter muniendae sunt piae mentes veris testimoniis.
Dicta Pauii et proplietica supra recitata, satis, per-
spicue refutant Pelagium. Adversus Manichaeos
haec fundaii>enta tenenda sunt, Non esse duos con-
ditores Materiae, unum bonum, et alterum malum,
sed tantum bonimi conditorem esse, et unicam
fuisse hominum materiam, quae in creatione bona
erat, postea lapsu ianguefacta est, excussa luce et
iustitia divina. Et siinilem esse materiam omnium
hominum, et omnes hoinines posse converti ad
Deum, nec voluntatem se habere pure passive, sed
aliquo modo active, ac adsentiri posse Deo tra-
henti^ quta manifestissimum est promissionem Dei
universaiem esse. Haec satis est iam monuisse.
Narn postea de Libero arbitrio copiosius relutandi
erunt et Peiagiani ct Maniciiaei.

De dicto Philosophico , Natura bona est

Addatur et brevis declaratio dicti Pirilosophici,
quod oppoiiunt doctrinae de peccato originis. Usi-
tatum est enim dicere Naturam bonam esse. Id

267

PHIL. MEL. SCRLPTA DOGMATICA.

268

ita accipiatur. Substantia homini!?, et notitiae et ad-
petitiones, quatenus reliquum est opus a Deo con-
ditum, sunt res bonae, sed accessit postea propter
peccatura depravatio, id est, defectus, et aia^ia.
Haec mala, etsi sunt magna, tamen discerni a sub-
stantia, et iis bonis, quae in natura hominis reliqua
sunt, oportet, ut notitia numerorum est les bona,
quia a Deo insita est homini, et ad agnitionem Dei,
et multorum divinorun\ operum necessaria est. Sic
de omnibus veris notitiis suo ordine sentiendum
est.

Est et notitia legis naturae res bona, Etsi enim
post lapsum Adae coepit esse obscurior, et adsen-
sio conturbatur dubitationibus, tamen quantum eius
lucis reliquum est, res bona est, et Dei opus. Ar-
tes igjitur et leges verae bona consequentia ex le-
gibus naturae extructae, res bonae sunt. At interea
accedunt multae dubitationes, an Deus curet nos,
an puniat, an recipiat, an exaudiat nos, an velit
opitulari, an velit dare aeternam vitam et aetcrna
bona. Hae dubitationes sunt per se vitiosae, quia
sunt mala pugnantia cum lege Del. Sic et discri-
men magnum est affectuum. Alii inaecepti sunt lege
Dei, ut amor sobolis, coniugum, parentum. Alii
prohibiti lege Dei, ut contemtus Dei, fremitus ad-
versus Deum, invidentia, amarc coniugem alterius.

Etsi autem in hac depravatione naturae, post-
quam homo excussit rectorem Deum, etiam adfe-
ctus praecepti lege Dei, qui utcunque nunc reliqui
sunt, contaminantur, et fiunt vitiosi, quia non re-
guntur dileclione Dei, sicut saepe propter liberas
delinquunt homines, tamen ipsa ffiloGioqyCa a Deo
mandata est, et inanere in renatis, et purior fieri
debet. Abraham ardenter amat Ismaoi et Isaac,
sed tamen antefert mandatum Dei.

Non igitur imaginandum est, ex homine omnes
adfectus tollendos, aut omnes eodem modo damna-
tos esse, ut fanatici Anabaptistae iactitant Stoicam
a7tdi>Hav. Imo nulla est vita sine motu, sine ad-
petitione, seu aliquibus adfectibus et ipsa lex Dei
postulat adfectus, Diligas Dominum Deuni tuum.
Item, diligas proxinmm. Et Rom. 1. dtnoQyia inter
atrocia crimina recensetur.

Haec commemoravi propter multas causas,
primum ut imperiti praemoniti magis. vitent fanati-
corum deliramenta, quae saepe onmes aflfectus Stoi-
corum mcre damnant, et stulta simnlatione sihi tri-
buunt dndOeiuv. Deindc ut cum de concupiscentia
dicitur, sciant non improbari appetitiones, sicut in
natura conditae sunt, scd dialCav appetitionum.

Postremo, ut cum intelligent oportere 5n natu-
ra adpetitione.j et aiTectus esse, sciant vere haec

in Christo fuisse, sed ordinata, veram laetitiam,
veram moestitiamj veram et ingentem iram, et alios
affectus, sed ita, ut regerentur amore Dei, ut Mar-
ci 3. Circumspexit iratus, Et de eo in Psahno di-
citur: Zehis domus tuae comedit me.

DE PECCATO IN RENATIS.

Reliqua est quaestlo, An recte dicatur, post
baptismum in Infantibus esse peccat»um, seu con-
cupiscentiam esse peccatum. Item, in Renatis ad-
uhis esse peccatum.

Respondeo primum de Renatis adultis. In ta-
libus coguntur omnes concedere reliqua esse mul-
ta pcccata, quia in prima Epistola lohannis capite
primo dicitur: Si dicemus nos non habere pecca-
tuu), nos ipsos decipimus, et veritas non est in no-
bis. Hoc ilJustri testimonio convincuntur omnes,
ut in renatis adultis fateantur esse peccata, scili-
cet, multas flaninias vitiosarum cupiditatum, quae
simul rapiunt subitum voluntatis consensum, quem
difficile est excutere. De his peccatis Actualibus
tantum loqui lohannem aliqui contendant, quae ad-
esse etiam experientia communis testatur, quae qui-
dem cum sint multa et magna, miseria hominum
deploranda esset, etiamsi nihil praeterea mali ad-
esset. Sed prophani homines extenuant haec vi-
tia, qui tantum has actiones dicunt esse peccata,
id est, mala pugnantia cum lege Dei, cum volun-
tas perspicue consentienc, ruit contra legem Dei,
seu ut Graeci dicunt, ix TiQoaiQiGtuig contra legem
Dei facit.

Haec philosophica opinio extenuat peccatum
contra iudicium Dei. Et impia audacia est, ac le-
gis divinae depravatio, dicere affectus illos vitiosos
sine certo consensu voluntatis, non pugnare cum
lege Dei, sed esse defornjitates praeter legem Dei.
Dolendum est tanta mendacia in Ecclesia sparsa
esse, quibus et iudicii divini scvcritas, et magnitu-
do misericordiae obscurantur.

Quanquam autem error hic a multis defendi-
tur, tamen pii Propheticam et Apostolicam doctri-
nam sequantur, quae sic docet.

Vitiosi affectus in non renatis sunt peecata
mortalia, id est, mala pMgnantia cum lege Dei,
propter quae hon^ines rei sunt hae Dei et aeternae
poenae. Et horuni nialorum radix est concupiscen-
tia, de qua, ne sit ambiguitas in vocabulo, supra
est dictunj complecti eam , in ments caligineni, in
voluntate aversionem a Deo, et in corde contuma-
ciam contra legem mentis.

269

IV. ENARRATK) SYMBOLl NICENI.

270

Hoc totum malum in non renatls etiam est
peccatum mortale, id est, malum pugnans cum lege
Dei, propter quod homines rei sunt iiae Dei et poe-
nae aeternae. Nec extenuandum est hoc malum,
cuius magnitudo aliquo modo cx assiduis cupidita-
tum llammis aestimari potest. Quis tam furiosus
est, qui ausit dicere, parvum malum esse in horni-
num natura, dubitationes de providentia, item coe-
cam securitatem, qua tit, ut homines aut leviter,
aut non n»etuaut iudicium et iram Dei. Iteai, Amc-
rem nostri, quo magis nosUae voluptati aut gloriae
fiervimus, quain ghiriae Dei. De his malis onmi-
bus dixit Paulus, sensus carnis inimicitia est ad-
versus Deum. Non autcm leve malum cogitetur
esse, quod nominat inimicitiam adversus Deum.

De his peccatis omnibus dico, remitti ea re-
natis, tum in baptismo, tum postea in conversione,
ita ne imputentur. Hoc est, reatus tollitur, sed
manent morbi ipsi, nisi quod sanatio aliqua ex
parte inchoafur, dato Spiritu sancto, qui morbi sunt
mala pugnantia cum lege Dei, digna morte aeterna,
nisi fieret remissio. Haec est e.\presse Pauli do-
ctrina capilc 7. et 8. ad Romanos, ubi nominat
Pauhis pravam inclinationem in membris suis, pec-
catum. Et ne sit ulla ambiguitas in appellatione
peccati, ait Paulus pugnare illud malum cum lege
mentis.

Nominat autem legem mentis, legem divinam,
Et postea addit: Etsi tale malum est in renatis,
tamen nuila nunc danmatio est his qui in Christo
lesu ambulant, id est, reatus tollitur.

Si quis igitur^fjon abhorret a formis ioquendi
dialecticis, et dextre eas intelligat, potest dicere,
manere in renatis materiale peccati, id est, maUmi
ipsum pugnans cum lege Dei, sed toUi formale, id
€st, reatum. Adest maUnn pugnans cum lege Dei,
sed est tectum, ut in PsaUno dicitur: Beati quo-
rum tecta sunt peccata. Haec expHcatio et nostram
immundiliem nobis ostendit, et econtra magnitudi-
nem misericordiae tegentis eam illustrat.

Cum autem reprehendimus adversarios pro-
pterea, quod negant in renatis concupiscentiam
peccatum esse, homines politici vociferantur hanc
rixam, tantum inanem loyofxaxiav esse. Si est con-
donatum, inquiunt, cur tantopere contenditis nomi-
nari oportere peccatum ? Hanc calumniam refutari
necesse est. Non est de vocabulo, sed de muUis
magnis rebus contentio. Nam muUos errores com-
plectuntur adversarii in illa extenuatione peccati
originis.

Primum falluntur et falUmt aUos de nomine
concupiscentiae. Tantum enim inteUigunt concu-

plscentiam, appetifiones sensuum, et has dicunt
esse naturam bonam, aut certe ddimfoQa. Deinde
adtingunt lege tantum prohiberi actualia deUcta, et
propterea adfirmant hoinines legi Dei satisfacere
posse , et impletione legis iustos esse, lioc est,
reddere Deo, quod debenf. Sic enim ilU ipsi scri-
ptores interpretantur iustitiam, etiam cum de no-
stra iustitia erga Deum ioquuntur.

Hi errores manifeste pugnant cum doctrina
Prophetica et Apostoiica, quia Pauius Rom. 8. di-
cit, impossibile eratLegi iustificare, ideo admoneri
Ecciesiam, et de tantis rebus recte doceri necesse est.

DE PECCATIS ACTUALIBUS.

Vetus definitio est peccati actuaiis : Peccatum
est cupitum, dictum, aut factum contra iegem Dei.
Intfelligunt afrcctus, et externa facta pugnantia cum
iege Dei. Etsi autem vetus iila desciiptio et mu-
tila est et impropria, tamen et recepta est et in-
terpretationibus magis corrumpilur. ()pfandum au-
tem esset extare definitiones ex Proplietica etApo-
stoiica doctrina sumtas, tum peccati in genere, tuni
vero peccati actualis.

Recitabo igiiur definitionem Peccati in genere,
sed ita ut iudicium cruditis et piis permittam et pe-
tam, ut si quid desiderant, meliorera tradant mihi
et aliis.

PeccatuRi est defectus vel inciinatio, vei actio
pugnans cum iege Dei, ofTendens Deum, et cora-
merens iram Dei, ac aeternas poenas, nisi facta
sit remissio.

Haec definitio Originale et Actuaie complecti-
tur, et manifeste sumta est ex dicto: Maiedictus
qui non manserit in omnibus,' quae scripta sunt
in lege.

lam facile est inde sumere definitionem Actua-
lis peccati, omissis duobus vocabulis. Peccatum
actuaie est actio pugnans cum iege Dei, offendens
Deura, et commerens iram Dei et aeternas poenas,
nisi facta sit remissio. Nam actio significat inte-
riores et exteriores actiones vitiosas, hoc est, etiam
affectus vitiosos ex originaii maio erumpenfes, ut
dubitationes de providentia, de comminationibus et
promis.sionibus, negiecfionem Dei, diffidentiam de
auxiiio Dei, errantes flammas iibidinum et aliarum
cupiditatum. Haec maia interiora etiam sunt vere
peccata mortaiia in non renatis, sicut ipsa radix.

Etsi enim humana ratio tantum damnat externa
facta contra iegem Dei, tamen sciendum est, iudi-
cio Dei etiam ilia interiora maia vere damnari.

271

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

272

e-
ui-

iuxta illud dictum: sensus carnis inimicitia est ad-
versus Deuin.

Quanquam igitur multi extra Ecclesiam, et
ignorantes Filium Dei, et alii non renati magnas
et excellentes virtutes habuerunt, et honesta disci-
plina mores suos frenarunt, ut Aristides, Socrates,
Xenophon, Scipio, Laelius, Poinponius Atticus,
tamen non fuerunt iusti coram Deo, sed revera
adhuc personae fuerunt iniustae, cum haberent
multa magna interiora vitia, dubitationes de Deo
et alia. Sicut Pompeius cum in fuga Mitylenen ad
Cratippum venisset, disputavit, utrum imperia r
gantur providentia divina, cum ipse in causa i
stiore victus esset.

Idem postea et Cato disputavit. Denique ta-
les querelae fuerunt, sunt et erunt innumerabiles
in hominum vita onmibus temporibus. Et ubi illa
mentis caligo est de Deo, alii muiti morbi, multae
flammae sunt vitiosarum cupiditatum.

Quare iili qui fingunt Aristidem et simiies
propter discipiinam iustos fuls^e et iiaeredes Dei,
et EcclesiaCj adiungunt multitudinem sine voce
Evangeiii, et sine vocatione, non recte iudicant.

Etsi enim nescimus, qui sint gradus taiium
post mortem, et valde mirum videtur humanis iu-
diciis tantani hominum muititudinem reiectam esse
a Deo, tamen nos necesse est ex voce Evangeiii
iudicarc: Qui credit in Filium, habet vitam aeter-
nam, Qui non credit Fiiio, non videbit vitam, sed
ira Dei manebit super eum. Et Rom. 8. Quos ele-
git, hos vocavit. Quae sententia piane afHrmat
utrumque, et semper aliquos eiectos esse in coetu
vDcatorum, et extra coetum vocatorum non esse
electos.

Non contemnamus Filium Dei, et vocem Evan-
gelii, sed agnoscamus immensam misericordiam
Dei, qui vuit sibi aeternam Ecciesiam coiligere
agnitione Fiiii, et non aliter, et pro hoc ingenti
beneficio gratias agamus, nec ita ieve ducamus, ut
appiaudanms archilectantibus aiiam Ecciesiam sine
Fiiio Dei, sine Evangelio, et sine vocatione.

Non igitur opus est discernere in non renatis
peccata mortaiia et veniaiia, cum personae tanti-
sper damnatae sint, donec non conversae sunt ad
Deum.

Sed postea in renatis seu conversis, necesse
est discerni peccata, quia manifestissimum est in
renatis in liac tota mortaii vita manere magnos
liiorbos et nuilta pcccata, quae tamen non excu-
tiunt Spiiitum sanctum.

Rursus vero esse aliquos iapsus, quibus ad- I

missis, homo, qui prius fuerat iustus, postea con-
taminatus hoc iapsu, fit reus irae Dei, et aeternae
mortis, nisi iterum ad Deum convertatur, ut mani-
festum est Adam et Hevam in lapsu amisisse iu-
stitiam et Spiritum sanctum.

Manifestum est Aaroni Deum horribiliter ira-
tum luisse, cum assensit vituium adorantibus, ut
Deuter. expresse dicitur. Ideo discerni gradus pec-
catorum necesse est, sicut et Pauius perspicue
discernit.

Aiiud vocat peccatum regnans, aiiud peccatum
non regnans. Sed pro iiis concinnis et dilucidis
appeliationibus nunc usitatum est, alia vocare Mor-
taiia, aiia Vejiiaiia, Definitiones igitur tradam.

Peccatum veniaie, seu non regnans est maium
originis, et affectus pugnans cum iege Dei, cui ta-
men repugnat voluntas adiuta a Spiritu sancto, ne
contra conscientiam iili pravo motui obtenipere-
mus, et fide petit et credit remitti hanc infirmita-
tem propter Fiiium Dei pro nobis interpeilantem.

Peccatum mortale, seu regnans in iapso post
conversionem, est vioiatio iegis Dei contra con-
scientiam, qua admissa, persona fit rea aelernae
poenae, nisi rursus in conversione fiat remissio.
Et taii violatione excusso Spiritu sancto, rursus et
prava concupiscentla est peccatum regnans.

Nec dubium est, sic posse iabi et saepe iabi
renatos, quorum aiii rursus ad Deum convertun-
tur, ut Adam, Heva, Aaron, David, Manasse.

Aiii non convertuntur rursis, ut Saul, ludas,
et ingens muititudo, ut parabola Matth. 12. osten-
dit, in qua dicitur redire diabolum in domum pur-
gatam. Et Matth. 13. Venit maius et rapit semen
ex corde eius. Et in secunda Epistoia Petri cap. 2.
Si cum effugerint contaminatlones mundi, per agni-
tionem Domini, et servatoris lesu Christi, his rur-
sus impiicantur, fiunt eis novissima deteriora prio-
ribus.

Necesse est igitur fateri renatos posse labi,
et amittere Spiritum sanctum.

Etsi autem difficile est gradum constituere,
tamen hic gradus vere constituitur, videiicet, si
homo contra conscientiam vioiet iegem Dei, quia
manifestum est, in renatis oportere liaec duo esse,
fidem et bonam conscientiani;, sicut testatur Pau-
lus 1. Tim. 1. Summa majjdati liaec est, diiectio
ex corde puro, et conseienlia bona, et fide non
ficta. Item^ Mdita bonam militiam, habens fidem
et bonam conscientiam. Item 1. Pet. 3. Conscien-
tiam habentes bonam.

273

IV. ENAKRATK) SYMBOi.l INK EiNI.

274

Hic vero etiani complector peccata ignorantiae
affectatae. Etsi mulli omnibus temporibus, ut nunc
quoque, ignorant Evangelium, tamen cum id scire
debeant, non discunt, talia peccata simllia sunt
peccatis contra conscientiam, quia volentes omit-
tunt inquisitionem seu considerationem verae do-
ctrinae. Sic Pharisaei, Episcopi, Reges et alii er-
rantes, habent ignorantiam affectatam.

Sumsi autem discrimen peccati regnantis et
non regnantis ex sexto capite ad Romanos. Et
convenit cum eo discrimine dictum Pauli ad Rom. 8.
Si secundum carnem vivetis, moriemini, Si actio-
nes carnis spiritu mortificabitis, vivetis.

Ut autem intelligi possit, quid vocet, vivere
secundum carneni, hc gradus consideretur. Re-
nati rursus secundum carnem vivunt, cuin contra
conscientiam violant legem Dci, quos cum ait, se-
cundum carnem vivere, hac ipsa deseriptione te-
statur eos gubernatorem Spiritum sanctum excus-
sisse. Et hos dicit morituros esse, id est, reos
esse irae Dei et poenae aeternae.

Econtra de retinentibus Spiritum sanctum, in-
quit, Si actiones carnis Spiritu mortiricabitis, vive-
tis. Hic fatetur manere in renatis pravos adrectus,
sed his repugnat eorum voluntas adiuta a Spiritu
sancto, ne contra conscientiam labantur.

DE LIBERO ARBITRIO.

In capite de creatione hominis dixi libertatem
humanae voluntatis insitam esse hominum naturae,
et ingens Dei donum fuisse, et partem imaginis
Dei. Cum autem post lapsum primorum parentum
in intellectu hominum magna caligo secuta sit, et
in voluntate tristis aversio a Deo, et in corde
contumacia repugnans legi Dei, nunc opus est hac
consideratione, qualis libertas reliqua sit.

Saepe autem in Ecclesia magni tumultus ex
hac quaestiorie orti sunt, Ideo necesse est de ea
extare veram, lirmam et perspicuam sententiam,
qua explicata, monendi sunt rudiores, ne curiosi-
tate aliqaa applaudant falsis opiuionibus non intel-
lectis.

Ac primum sciendum est, Stoicos furores pror-
sus hinc removendos esse. Non iam quaeritui-, an
omnium eventuum in natura, et humanis actionibus
bonis et malis, fatalis sit necessitas, sicut Stoici
contenderunt.

Hic error supra perspicue refutatus et damna-

MELANTU. OPER. VOL. XXIII.

tus est. quem etsi interdum aliqui sophistice de-
fendunt, tamen bonae mentes sciant nequaquam in
Ecclesia utendum esse sophistica, sed simplicem
veritatem retinendam esse, praesertim cum Stoica
necessifas contumelia Deum afficiat, et noceat bo-
nis moribus.

Deinde nec rfe praedestinatione iam dicitur, de
qua postea Deo iuvante necessarias admonitiones
recitabimus. Sed tantum de viribus humanae na-
turae quaeritur, quales nunc sint, et deducimur in
hac explicatione ad aspiciendos nos ipsos, et ad
considerationem imbecillilatis nostrae.

Recitabo igitur veram, perspicuam, et perpe-
tuam Ecclesiae catholicae senlentiam.

Ut autem supra aliquid de distinctione poten-
tiaiimi et organorum animae in hominibus dixi, ita
hic rursus admoneo iuniores, ut recte discant eam
doctrinam, quae de anima hominis et eius poten-
tiis et viribus in philosophia et in Ecclesia tradi-
tur, quae non potest in hoc opere tota recitari,
sed alibi disceuda est, et familiariter nota esse
omnibus eruditis debet.

Apjiellatio liberi arbitrii complectitur summas
potentias in homine, scilicet, infellectum et volun-
tatem, sicut usitate in scbolis nominant.

Prodest autem in omnibus actionibus vitae
haec conslderatio, quo usque progredi humana co-
gnitio possit, et ubi electio voluntatis congruere
cum cognitione possit, ubi motus cordis obtempe-
rent cognitioni, ubi repugnent, ubi tantum externa
membra moveantur, etiamsi alius est cordis affe-
ctus, ut cum Achilles iratus coercet maims, ne
stringant gladium, et ab Agamenmone discedit.

Haec genera actionum intelligi et discerni iu
hac quaestione utiiissimum est. Et ex his gradi-
bus recte sumitur ordo explicationis.

Pars cognoscens in homine in non renatis,
doctrinam legis divinae, minas et promissiones au-
ditas seu Jectas in Ecclesia, aliquo modo infelligit,
sed sine firma adsensione. Ideo voluntas aversa
a Deo, nec minas Dei formidat, nec confidit pro-
missionibus.

Ac multo minus in corde sine voce Evangelii
et sine Spiritu sancto accendi possunt timor Dei,
fiducia, sj)es, dilectio Dei.

Sed tamen post hanc depravationem adhuc
duo sunt genera actionum in voluntate humana.
Unum est illustie et omnibtis notum, gubernatio
potentiae locomotivae, ut vocant, quae scilicet re-
git motus locales in externis membris, ut volunta»

18

275

PH[L. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

276

in Achille iinperat nianibus, ne stiingant gladium.
Voluntas in laborante febribus, potest coercere
manus, ne poculum ori admoveant, etiamsi valdic
sitit.

Hanc libertatem Deus in homine lapso reli-
(juam esse voluit, ut homines disciplina regi pos-
sent, iuxta dictum: Lex est iniustis posita Nisi
enim haec libertas in gubernalione potentiae loco-
motivae seu externorum membrorum reliqua esset,
prorsus in non renatis, nullus usus esset discipli-
nae ulHus, et politicarum lcguni, efc comminatio-
num, quae proponendae sunt, ut facta delibera-
tione, sou delectu commodorum et incommodorum
habito, voluntas fugiens poenas iraperet externis
membris, ne faciant contra leges.

Non obscura est doctrina de hoc genere actio-
nuni, et his qui non sunt rudes elementorum phy-
sices, magis obvia est. Ac ut vulgo loquimur,
Haec gubernatio est SfGnoztx^^ id est, imperat etiam
invitis, ut dominus servis. Frenari utcunque aut
cieri externa membra, voluntatis imperio possunt,
sive intus congruant adfectus seu adpetitiones, sive
non congruant, Ut laborans febribus etiam cum
valdf» silit, potest coercere manus et labra, ne po-
culum attingant.

Alterum genus actionum in voluntate obscu-
rius est, cuni volunlas vera et seria electione, seu
TVQoaiQSGfi, antefert honestas actiones, ut Hippolytus
serio et sine simulatione vitat et fugit novercae
concubitumj Fabricius serio et sine simulatione reii-
cit aurum a Pyrrho missum. Nam et in non re-
natis voluntas serio potest honestas actiones erga
homines aliquo modo velle, sed sine timore Dei,
sine vera fiducia et sine dilectione Dei. Sed hae
actiones seriae et non simulatae rariores et obscu-
riores sunt. Ideo magis iubeamus aspici guber-
nationem potentiae locomotivae, quae utcunque est
rectrix disciplinae in plifribus.

Cum igitur Paulus expresse dicat aliquam esse
iustitiam carnis, id est, externam obedientiam seu
disciplinam, quam homines non renati ut cunque
praestare possunt, fatendum est aliquam esse liber-
tatem, seu delectum etiam in non renatis. Ac de
gubernatione locomotivae res manifesta est, ut ex-
pei-ientia universalis omnes ccnvincit.

Hanc libertatem adimere hominibus non solum
stultitia est, sed etiam perversitas est Deum valde
offendens, quia Deus in singulis hominibus renatis
et non renatis disciplinam regi severe praecipit.
Nam et renatis prodest hoc frenum, quia plerique
in hac vita sunt imbecilles, Et notum est vetus di-
ctum: vitaate peccata, est vitare occasiones pecca-
torum. Ei Paulus inquit: Redigo meum corpus in

servitutem, quod aliqua ex parte fit frenandis ex-
ternis membris. Et in renatis haec diligenlia bo-
num opus est, et Deo placens, praelucente fide,
ut S.UO loco dicetur. Sintque in conspectu causae
quatuor, quae nos ad curam regendae discipiinae
exuscitent.

Prima, quia necesse est mandatis Dei obedire.

Secunda, ut vitentur poenae in hac morlali vi-
ta, et futura, quia certissimum est omnia atrocia
delicta etiam in hac vita puniri atrocibus poenis,
ut scriptum est: Qui gladium acceperit, gladio per-
ibit. Item, Non habebit Deus insontem eum, qui
vane usurpat nomen eius. Item, Scortatores iudi-
cabit Deus. Vult enim Deus exempla poenarum
in hac vita mortali incurrentia in hominum oculos,
testimonia esse providentiae, vult sciri non casu
volvi res humanas, sed Deum esse inspectorem et
iudicem, vult se agnosci qualis sit, videlicet, iustus,
verax, castus, horribiliter puniens iniurias, menda-
cia, libidines, vult et huius vitae poenas signa esse
venturi iudicii, et commonefactiones de poenitentia.

Denique gravissimam doctrinam continet haec
consideratio poenarum, de qua in his causis tuen-
dae disciplinae loquimur. Et quidem hoc freno
coercet Deus humanum genus, ut hanc sapientiam
nobis proponat, sicut et Psalmus inquit: In chdmo
et freno maxillas eorum constringes.

Tertia causa est, quia Deus vult singulos alio-
rum vitae etiam parcere, Non tantum nobis nasci-
mur, sed vita universa directa esse debet primum
ad agnitionem et celebratJonem Dei, deinde ad
communem societatem fovendam. V^ult igitur Deus
servari disciplinam, et vitari turbationes politici or-
dinis, ut in pace et mediocri tranquillitate, puer-
perae et matres fovere sobolem , patresfamilias
educare et instituere natos possint.

Has tres causas intelligere non difficile est,
quae etsi etiam sapientibus ethnicis notae erant,
tamen nequaquam contemnendae sunt.

Quarta causa proprius ad Ecclesiae doctrinam
pertinet. Est igitur haec quarta causa, Ideo neces-
saria est disciplina, quia, ut Paulus dicit, Paeda-
gogia est in Christum. Huius dicti sententia dili-
genter consideranda est. Verissimum est enim
Evangelii vocem et Spiritum sanctus» non esse ef-
ficacem in his, qui perseverant in delictis contra
conscientiam. Quare necesse est deponi delicta con-
tra conscientiam. Ita lex est paedagogia in Christum,
id est, non solum civilis paedagogia est, ut erat
Socratis disciplina, sed etiam ad hoc pracstanda
est, quia perseverantia in delictis contra conscien-
tiam arcet Spiritum sanctum.

277

IV. ENARRATIO SYMBOLI INK FJNI.

•J78

Praeterea sine di^^ciplina ubi vita Cyclopica
est, (lcceri homines non possunt: praecipit igitur
Deus , ut niores honeste regantur, et ut diligentia
illa non ethnico niore, tantuni ad paceni corporis
referatur , sed ad hunc finem, ut doceri homines
de Deo possint, et ut non impediatur neque excu-
tiatur Spiritus sanctus violalione disciplinae, sicut
, excussit David rapiens alterius coniugem.

Quanquam autem haec disciph'na semper ne-
cessaria est, tamen nec nieretur remissionem pec-
catorum, nec satisfacit legi, nec iustitia est, pro-
pter quam coram Deo accepti simus , ut Paulus in-
quit: Ex operibus legis non iustificabitur omnis
caro, ut postea copiosius dicetur.

Deinde et hoc sciendinn est. Etsi talis liber-
tas regendac locomotivae semper manet in homi-
num natura, tamen saepe labuntur homines, flam-
mis cupiditatum incitati, aut etiam a diabolo im-
pulsi, sicut de luda manifeste scribitur : Intravit in
eum Satanas. Ideo exempla quotidianae vitae, ma-
ximae paitis humani geiteris, et omnes hsstoriae
ostendunt plurimos homines pollui dehctis contra
conscientiam, ut Ethnici etiam questi sunt, admi-
rantes unde tanta in hac praestantissima natura
humani gencris imbecillitas sit.

Sed causa nobis in Ecclesia nota est, Nasci-
uiur adferentes morbum originis, qui, ut supra di-
ctum est, non est tantum reatus, sed etiam horri-
bilis destructio et infirmitas onjnium virium. Et
accedunt insidiae et tyrannis diaboli, sicut in Ge-
nesi dictum est: Pbnam iuimicitias inter serpentem
et semen mulieris.

Cum igitur et natura hominum sit imbecilla,
et diabolus atrociter grassetur adversus nos, non
mirandum est maximam partem generis humani va-
riis modis pollui. Admoneant auteni nos et nostri
et alieni lapsus, ut contugiainus ad Filium Dei, et
petanms auxilium contra infirmitatem nostram et
contra diabolum, quia scriptum est: Fiiius Dei ad-
paruit, ut destruat opera diaboli, item ut concul-
cet caput Serpentis. ^

Dictum est, qualis reliqua sit libertas etiam in
non rcnatis. Nunc dieam de aliis quaestionibus.
Hic primum haec manifesla sunt, voluntas humana
non potest ulla actione sua tollere mortem, non
potest exuere pravas inclinationes, seu pravam con-
cupiscentiam, ut vocant, non potest Adam post
lapsum retrahere illam integiitatem et harmoniam
omnium virium, quam antea habuit, imo nec me-
reri potest remissionem peccati.

lacet oppressa natura hominum liac tristi ser-

' vitute, ut manifestum est, Et utDeus immensa bo-

nitate j.ropter deprecatorem Filium, rursus se pa-

tefacit honiinibus, et promissionem edit, et gratis

! recipit eos, ita et nos propter F^ilium gratis reci-

I pit, et deinde reddit aeternam vitam et iustitiam.

Haec praecipua bona non restitui ullius crea-
turae potentia, sed proprie Dei opera esse mani-
' festum est. Cumque voluntatis humanae libertas
{ extenuatur, hanc liberationem ab ira Dei, et a
! morte aeterna, et restitutionem vitae et iustitiae
aeternae intueamur, et haec praecipua bona scia-
mus non posse restitul nobis ullius creaturae po-
tentia.

Sed postquam innnensa misericordia Dei, edita
est promissio reconciliationis, et Deus adiuvat am-
plectentes pron)issionem, hic rursus quaeritur, an
illam inchoationem obedientiae in eorde, fidem, di-
lectionem, constantiam confessionis in suppliciis,
et in aliis virtutibus cordis , voluntas efficiat sine
Spiritu sancto? De hac quaestione clarissiine et
sine ulla ambiguitate adfirmamus, voluntatem has
virtutes nequaquam sine Spiritu sancto efficere
posse.

Ac palam et cxpresse damnamus Pelagianos, qui
finxerunt homines posse mereri remissionem pec-
catorum, et quidem sine Splritu sancto posse legi
Dei satisfacere, posse et sine Spiritii sancto fidem,
dilectionem Dei, et onujes virtutes alias in corde
efficere.

Hos impios errores constanter damnamus, qui
Evangelium in philosophiaui transformant, et con-
tumeliosi sunt adversus Deum , obruunt beneficia
filn Dei, et Spiritus sancli.

Econtra vero adfirmamus iuxta Evangelium
omnibus temporibus inde usque ab initio mundi
viva membra Ecclesiae , regi et iuvari a Spiritu
sancto, ut Rom. 8. dicitur: Qui ducuntur Spiritu
Dei, hi sunt filii Dei, ac Deo aeterno patri Doniini
nostri lesu Christi, et filio eius Domino nostro lesu
Christo, et Spiritui sancto, gratias aginms cum pro
toto beneficio reconciliationis , tum vero pro hoc
ipso admirando munere, quod Spiritu sancto nos
regit, accendit in mentibus noslris lucem verita-
tis, et veram Dei agnitionem, nec sinit eas occu-
pat i impiis et fanaticis furoribus , deinde quod vo-
luntates et corda flectit ad vcram obedientiam, ti-
morem Dei, fiduciain, dilectionem, spem, et alias
virtutes, tt quidem inchoat in nobis vitam et iusti-
tiam aeternam.

Haec tauta dona agnoscenda suut, et pro eis

18»

279

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

280

gratiae agendae, et ardentibus votis iii tota guber-
natione vitae petenda sunt.

Oportet autem tesilmonia firma et perspicua
in conspectu esse, et ut refutentur Pelagiani, et ut
nos ipsos accendamus ad petendum auxiliuni Dei,
ac vere statuanuis Deuni velle nos illo tanto mu~
nere donare, et nos regere et adiuvare. Sicut
scriptum esU Quanto njagis Pater coelestis dabit
Spiritum sanctum petentibus.

Roni. 8. Qui ducuntur spiritu Dei, hi sunt filii
Dei.

Item, Si quis Spiritum Christi non liabet. is
jion est Christi.

Hae duae sententiae satis perspieuae sunt, et
plane testantur haeredes vitae aelernae doriari et
regi Spiritu sancto. Ac certum est spiritum Dei
in liis dictis non significare rationem., ut aliqui in-
tempestive philosophantes interpretantur, sed Spi-
ritum sanctum a Deo Patre et Domino nostro lesu
Christo procedentem, ac missum in corda piorum,
et accendentem voce Evangelii agnitionem Dei, et
motus congruentes legi Dei.

I. Cor. 2. Animalis homo non percipit ea,
quae sunt Spiritus Dei. Significat enim xpvpxog
homo viventem vita naturali, noc est, sensu et ra-
tione naturali sine Spiritu Sancto. Sic enim eo
loco discernit Paulus animalem a spirituali.

Quanquam enim nascitur nobiscum etiam in
hac infiima natura, legis divinae notitia aliqua, iit
notitia numerorum, tamen accedunt nmltae dubita-
tiones de providentia.

Deinde magis etiam de promissione . quae in
Evangelio proponitur, mentes dubitant, an vere
recipiamur, et exaudiamur, an gratis propter Fili-
um recipiamur. Nam Evangelii notitia non nasci- j
tur nobiscum, sed decretum est arcani consilii di- !
vini patefactum voce Dei , cum ignotum esset om- |
nibus creaturis. Ideo adsensio difficilior est, quia i
est sententia extra et supra captum creaturarum :
posita. I

Ut autem fiat adsensio, et corda acquiescant !
fidfc in Deo, et in eis accendantur vera dilectio
Dei, timor, spes. et aliae virtutes, datur Spiritus i
sanctus, quo ciamamus, Abba Pater, id est, quo i
vere voluntas et cor flectuntur ad Deum. |

loh. L Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spi-
ritu, non potest intrare in regnum Dei.

loh. 6. Nemo potest venire ad me, nisi quem i
Pater traxerit.

Joh. 15. Sine me nihil potestis facere.

Esaiae 59. Veniet Sion redemtor, iis qui re-
deunt ab iniquitate in lacob. Hoc foedus meum
cum eis, dicit Dominus: Spiritus meus qui estin
te, et verba mea quae posui in ore tuo non rece-
dent ab orc tuo, nec ab ore seminis tui, in sempi-
ternum. Haec verba dulcissimam Ecclesiae descri-
ptionem et praecipuam promissionem continent, ac
docent, quae sit et ubi sit Ecciesia, et quae ha-
beat propria beneficia Dei.

liie coetus est Ecclesia, qui sonat Evangelium
traditum Prophetis et Apostolis. Et ibi sunt prae-
crpua beneficia vox Evangeiii, remissio peccato-
rum, donatio Spiritus sancti et vitae aeternae. Et
quidem simul in hoc Esaiae dicto, promissio con-
tinetur, adfirmans perpetuo mansuram esse Eccle-
siam Dei, et praedicationem Evangelii non posse
prorsus deieri.

Sed excruciat mentes haec quaestio, Cum sine
Spiritu sancto nulia virtus inchoetur, aut placeat,
otiosine expectabimus consolationem, donec rapi
nos novis motibrs sentiemus- sicut Enthusiastae
et Manichaei imaginati sunt?

De hac quaestione omnes secum ipsi dispu-
tant, cum audiunt haec dici, sine Spiritu sancto
non fieri homines haeredes vitae aeternae. Deinde
disputant, cum non omnibus detur Spiritus sanctus,
unde sciam Deum hoc ingens munus mihi dare,
aut daturujn esse.

Etsi autem iabyrinthis disputationum haec do-
ctrina obscurata est, tamen vera et firma responsio
haec est: Concurrunt in conversione hae causae,
Spiritus sanctus movens corda per Evangeiium, et
ipsa vox Evangeiii cogitata, sive inter audiendum,
sive in iectione, sive in pia meditatione, et voiun-
tas hominis, quae non repugnat voci divinae, sed
intertrepidationem utcunque adsentitur.

Et quia scimus mandatum Dei esse immotun»
et immutabile, ut non repugnemus voci divinae,
non conteninamus eam, non accusemus Deum men-
dacii, non indulgeamus nostrae diffidentiaCj non
sedeamus otiosi expectantes raptum Enthusiasta-
iiim, sed mox audito verbo voluntas iuctetur, ut
ampiectatur verbum Dei, et in ea iucta voluntas
non se habet ut statua, aut pure passive, alio-
qui enim certamen et lucta nuila esset.

Simul autem in ea lucla efficax est Spiritus
sanctus, ut Paulus inquit Galat. 3. Ut promissio-
nem Spiritus accipiamus per fidem. Et experientia
manifcsta omnium inteliigentium exercitia poeniten-

281

IV. KNARKATIO SVMBOLl NICENl.

282

tiae, testatuv, mentes ciim acquiescunt in Deo,
iuxta promis> ionem , sentire veram consolationem,
et agnoscere misericordiam Dei^ et ad eum acce-
dere lidiicia Mediatoris, et clamare A!)ba Pater.

Ac de iiac copulalione causaram dictum est:
Spiritus opem fert infirmitati nostrae. Et Chryso-
stomus recte dicit: Trahit Deus, Sjed volentem
trahit.

• Non expectandi sunt illi raptus Enthusiasta-
rum, qui violentiam quandam sonmiant, in qua
sensus ])raecedat fidem, sed fide acquiescendum
est in Deo iuxta promissionem, et statuendum,
certo hanc esse voluntatem Dei, quam promissio
ostendit, Postea fidem sequitur sensus, ut Paulus
inquit: lustificat' fide pacem habemus. Et Kom.
15. dicitur, Ut per patientiam et consolationem
scripturarum spem teneamus.

Haec videntur ridicula. ignaris fidei, qui cogi-
tant futilem et inanem consolationem esse verba
seu scripta, sed nos sciamus voluntatem non aliter
quaerendam esse, nisi in hoc ipso verbo, quod per
Eilium , Prophetas , et Apostolos tradidit. Et in
Deo acquiescendum esse, iuxta lias promissiones.
Ita fide et spe cernitur praesentia Dei, et tribuitur
Deo gloria, quod sit verax. etiam priusquam sen-'
sus accipit liberationem.

Praeterea post regenerationem, etsi manet ad-
huc ingens imbecillitas , tamen fatendum est, ali-
quam esse voluntatis libertateQi, et in locomotiva
regenda, quod manifestum est, et quia a Spiritu
sancto adiuvatur in adfectibus spiritualibus David
ante lapsum, et imperare membris potest, ne ra-
piant alienam uxorem, et in anima et in corde,
cum adlmc spiritus luctaretur cuni pravis adfecti-
bus, poterat dona sua retinere,

Talem esse in renatis libertatem fatendum est.
/Quod cum ita sit, non simus otiosi^ sed excitetur
voluntas, et ut locomotivae constanter imperet, et
ut in anima et in corde accendat invocationem, et
repugnet pravis cupiditatibus, quia et praecipit
Deus hoc certamen, ut scriptum est: Sub te sit
appetitus tuus, et tu domineris eius, Et possibile
est renatis retinere dona, cum iuvari se petunt,
ut dictum est: Quanto magis Pater vester coele-
stis dabit Spiritum sanctum petentibus? Id est, non
aspernantibus, non repugnantibus, non otiosis, sed
volentibus Deo obedire^ et invocantibus eum fiidu-
cia mediatoris, et cogitantibus Deum hanc militiam
nobis praecepisse, sicut inquit Fillus Dei: Orate,
ne intretis in tentationem, id est, ne succumbatis
tsntationi. Et Paulus hortatui-, ut caveamus ne
frustrg, gratiam acceiierinms.

Ex his quae recensui manifestissimum e.st,
non i;onfirmari negligentiam hominuni, nec docere
nos, sicut Enthusiastae docent. ut voluntas otiosa
expectet sensum novum, quo violenter rapiatur,
sed ut cogitc-.ta voce Dei agnoscamus Filium Dei
ideo missum esse, ut Spiritu sancto suo nos adiuvet,
et nos in consolatione illa sustentemus pronns-
sione et inclioetur adsensio, cum quidem a Spi-
ritu sancto adluvcmur, et simul excitetur preca-
tio, ut scriptum est: Quanto magis Pater coelestis
dabit Spiritum sanctum petentibus'^

Fit autem haec doctrina illustrior considerato
hoc argumento. Certum ct manifestum esr pro-
missionem rcconciliationis iniiversalem esse, nec
Deo tribuendam esse iiqoguiTioltjxpiav. Deus iustis-
sinms vere aequalis est, quod ad suani voluntatem
attinet. Sicut Paulus inquit : Deus vult omnes
homines salvos fieri. Et cette nos sic sentire
necesse est, promissionem universalem esse, sicut
verissimum est, et nos ipsos includendos esse in pro-
missionem, ut alibi de electione copiosius dicetur.

Ac ad consolationem conscientiarum necesse
est hanc propositionem retineri, promissionem
vere universalem e.ise, quod fir.mssimum esL

Necesse ct autem nos iuxta voluntatem Dei
revelatam iudicare, et de Deo sentire sicut se
patefecit, nec alibi eius voluntatem nisi in ipsius
verbo quaerere: Et cum Deus verax sit, nequa-
quam in eo contradictoriae voluntates ponendae
sunt. Quare etsi aliqua motuuni divinorum dissi-
militudo est, ut aliter Pauius trahitur, aliter
Zachaeus: tamen allqua est voluntatis adsensio.

Nec pugnant haec, quae dixi, cum illis senten-
tiis: Nemo potest venire ad me, nisi Pater eum
traxerit. Inchoat Pater et trahit, sed in illo ipso
dicto additur, quomodo trahat, scilicet voce Evan-
gelii. Sic enim inquit: Omnis qui audierit a Patre
et didicerit, veniet ad me. Vult disci vocem
Evangelii, vult agnosci Filium per vocemEvangelii.
Iiichoat igitur Deus, et trahit voce Evangelii, sed
volentem trahit, et adiuvat assentientem. Et semper
vera est sententia: Sine me nihil potestis facere.

Nec detrahitur quidquam de gloria Dei, sed
vere adfirmatur auxihum Dei seniper initio et
deinceps concurrere, iuxta illud: Deus est qui effi-
cit ut velitis et ut perficiatis, id est^ trahit volun-
tates, et deinde non modo ipsas voluntates adiuvai,
sed etiam eventus gubernat, et praebet successus.

Exuscitat in Samuele bonos motus, et deinde
adiuvat, ac simul in difficili et tristi gubernatione
eum adiuvat, et praebet felices eventus. Sed tamen

283

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

284

trahifur Saimiel non repugnans, sed aliquo niodo
adsentiens. Constat enim repugnare eum po^se.

Etsi autem saepe magna certamina de hac
controversia mota sunt, tamen haec simplex sen- j
tentia, quam recitavi, per])etua vox est piorum in j
Ecclesia, ut saniorum scripta clare testantur, Au-
gustini, Prosperi, Bernhardi, et aliorum. Non
adiungo recentiores, Scotum et Occam , et similes,
qui intempestive philosophati sunt, et finxerunt
humanam voluntatem posse Legi Dei safisfacere,
mereri remissionem peccatorum efc. Hi errores
execrandi sunt, ut mox rursus dicetur.

Illud etiam monendi sunt pii, cum quaeritur
quid agat voluntas humana, tantum de Electione
in voluntate dici, non de Eventibus, ut in Davidis
Yoluntate est electio^ quod velit Deo obediie. Sed
eventus praeliorum et victoriae pendent ab aliis
causis extra ipsum, videlicet a Deo armante et
gubernante manus Ducis et exercituum, et aliquo
niodo a vohmtatibus exercitus.

Videndum est igitur ubi dicta loquantur pro-
prie de Electione, ubi de Eventibus. Sic Salomon
inquit in Proverbiis cap. 16. Cor hominis cogitat
viam suam, sed Dominus confirmat gressum, quasi
dicat, Est qui<!em deliberatio aliqua, cogitatio et
electio. Sed haec non sufficiunt ad eventum, imo
interdum errat homo in deliberando, ut losias erra-
bat existimans se iustum et necessarium bellum
movere adversus Regem 'Vegyptium.

Deinde concurrere foiis ad eventum plures
causas oportet, Dei auxilium et instrumenta. Etsi
auteui sine his adiumentis non potesi perfici id
quod conamur. tanieu iion })ropteiea sc^iuitur rLul-
lam electionem et nuUam libertafem esse.

Sed haec sententia Salomonis et similes haec
tria praecipue conjplectuntur.

Primum, Mandatum seu vocationem a Deo
esse, ut a Deo vocati erant Saul, David, Paulus.

Secunduni, Audifa vocatione, obfemperant ali-
qui, et iuvaii se a Deo petunt, aliqui non ob-
temperanf, aliqui efiam res magnas siue vocatione
movent, ut losias bellum movit.

Necesse est igitur addi membrum tertium. Ita
felices sunt successus, cum a Deo iuvantur. Se-
cundo igitur loco cum impii aut nuUa vocafione
suis consiliis mover.fur, aut adversanfur vocationi,
horum actiones cum non iuvenfur a Deo, non sunt
felices, Sed cum voltmfiatcs aliquo modo obtempe-
rant vocatloni, et iuvar se petunt, ut David, Pau-

lus, agunt aliquid horum voluntafes, sed tunc sunt
efficaces et felices cum a Deo adiuvantur.

Admonitio igifur necessaria et utilissima in
talibu* sententiis proponifur.

Primum, Ne nosfras imaginationes sequamur,
sed in omni delibeilitione mandatum Dei et voca-
tionem cgnsideremus.

Secundo, Quia mandatum Dei et vocationem
audimus, voluntas nostra obfemperet, et obedien-
tiam Deo praestare studeat, non sit ignava, aut
contumax.

Tertio, Petat etiam auxiJium hanc ipsam ob
causam, quia negotia sustinemus a Deo mandata,
pertinenfia ad gloriam ipsius. Ita inifiuni actionum
est a Deo, et diligenfia nosfra flagitatur, et disci-
mus auxilium Dei petendum esse.

De dicto leremiae.

Congruit cum hac enarratione et dictum lere-
miae, cap. 10. Scio Domine, quod non est homi-
nis via eius, Loquifur de vocatione et successibus
in vocatione. Nam via saepissime significat voca-
tionem. Monet aufem leremias tantam esse molem
actionum et periculoium in quacunque vocatione,
ut sola humana vigllantia, et humanae vires ne-
quaquain sint pares tanto oneri, sed fatendum est,
opus esse auxilio «iivlno, et ardentibus votis pe-
tendum, ut Deus nos adiuvef, sicut et loh. 15.
scriptuin esf: Sine me niliil pofestis facere.

Sustinet David regiam gubernationem , in qua
non prorsus nullus est locus diligenfiae suae, tanieii
praecipua pars a Deo pendet. Deus offert occa-
siones opportunas, flectif mentem ad bona consi-
lia, et adiuvat eventus. Interea tamen aliqua ex
parte diligentiae Davidis esf, labores vocationis
suscipere, mandare locomotivae, ut manus* prae-
lientur, non accersere delicta contra ccnscientiam,
non interficere ainicos.

Non igitur tollit leremias obedientiam nostrae
voluntatis, sed adfirmat opus esse auxiiio divino,
ac prorsus idem docet, quod prius de sententia
Salomonis dictum est.

Priinum, non sequendas esse nostras imagina-
tiones, sed in omiii deliberatlone mandatum Dei,
et vocationem considerandam esse.

Secundo, non ignaviam, aut contumaciam in

285

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

286

voluntate nostra confirmandam esse, secl oberlien-
diim n;aiulato et vocationi divinae.

Teriio, petenilum esse auxilium Dei in tanta
mole negotiorum et periculorum, quam sola hu-
mana sapientia et humanae vires sustinere nequa-
quam possunt, sed semper regula teneatur, prae-
eunte gratia, comitante voluntate, bona et saluta-
ria opera fieri.

Haec simplex enarratio vera et utilis est, et
utrumque vitium taxat, ignaviam et fiduciiam nostri,
et econtra praecipit, ut diligentia nostra exuscite-
tur, et simul vera fide et spe petamus et expecte-
mus gubernationem, auxiliuu), et salutares eventus
a Deo.

Eodem modo intelligantur et dicta Psalmi:
Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat
qui custodit eam. Verissima concio est docens
opus esse auxilio Dei, nec sequitur. Ergo nihil
agit voluntas Davidis in excubiis disponendis, in
praeliando , et aliis laboribus militaribus , imo
ingens discrimen est inter vigilantissimum et acer-
rimum ducem Davidem, et inter ignavum et trepi-
dum Achas.

Ac difFerunt utraque re, diligentia et fide.
Ardet pectus Davidis fide et spe, petens et ex-
pectans auxilium a Deo, Et fiducia ac spe plenus,
alacri animo labores ingentes suscipit. Econtra
Achas cogitans se desertum esse a Deo, quanquam
quaerit humana praesidia, tamen animo consternato
fugit aciem et pericula: Ita in eo voluntas etiam
languidior est, quam in Davide.

Eodem modo et hoc dictum intelligatur, lohan.
3. Non potest sibi homo quidquam sumere, nisi
datum sit ei de coelo: ut cum est certamen de
imperio inter Antonium et Augustum, irriti sunt
conatus Antonii, quia non iuvantur a Deo. Talia
sunt exempla innumerabilia.

Conantur filii Ephraim Israelitas i#nducere in
terrara Canaan, quam sciebant semini Abrahae
promissam esse, sed non respondent honesto con-
silio eventus, quia Deus decreverat alio modo se
educturum esse Israelitas ex Aegypto.

Demosthenis fuit honestum consilium, cum
adversus Macedonas defender^ Graeciam conatur,
sed fuit infelix, quia non iuvabatur divinitus. Nec
tamen nihil agebat voluntas in Demosthene, quae
et volebat patriae defensio'neni, et magnos labores
hac voluntate suscipiebat. Sed ad cvcntum piures
causas concurrere oportebat, auxilium Dei, con-
scDsum et labores militum.

Non igitur in illo dicto detrabitur libertas vo-
luntati, sed de evejitu dicitur, electionem et cona-
tus irritos esse, nisi a Deo gubernentur et iu-
ventur.

Ut autem haec dicta, quae recitavi, concionan-
tur de negativa sententla, non sufficit eleclio vo-
luntatis sine auxilio Dei ad res, bonas praesertim,
efficiendas, ita dicta alia promissiones et consola-
tiones continent, quae adfirmant velle Deum nobis
opitulari, iuvare labores, moderari pericula, regere
eventus, ut sint fausti et salutares nobis et aliis.

Tale est hoc dictum ad Philippenses. Deus
efficit, ut velitis, et perficiatis, ut aliqua Ipsi grata
fiant. Cum ad Deum coiiversi sunms, multa impe-
diunt hanc obedientiam, insidiae Diaboli, nostra
irifirmitas, et tyranni gubernationem Ecclesiae, et
alias piorum vocationes horribiliter turbant. In
his difficultatibus multi languefiunt.

Consolatio igitur proponitur. in qua et pro-
missio est, et argumenta duo sunt, alterum a
priore beneficio sumtum, dlterum a causa finali.
Deus, inquit, perficiet inchoatum beneficium, nec
deseret vos in periculis et in aftlictionibus, sed
iuvabit vos, ut gubernatio sit salutaris, quia et
ant^a in conversione vos adiuvit, et vera conso-
latione vos erexit, et vult aliqua fieri ;in genere
humano ipsi grata.

Haec sententia valde illustratur exemplo pri-
morunji parentum. Promissio consolatur eos, quod
Deus velit eis opem ferre, etiamsi vident tristia
exempla multa, necem Abeli, scelus Cain, et aiia.
Confirmantur autem primum ipsa promissione,
deinde testimonio inchcati benefici, et considera-
tione causae finalis. Videt Adam Deum ex arcana
sede prodeuntem sua voce edere promissionem,
scit se in morte et horrcndis pavoribus consola-
tione divina erectum esse, scit exhibita esse signa
reconciliationis in sacrificiis, quae incensa sunt de
coelo.

Haec pertinent ad primam particulam, Deus
efficit, ut vclitis. Edit vocem Evangelii Deus, vo-
cat, trahit, consolatur, vivificat in conversione.
Recte igitur ratiocinatur Adam: Deus non frustra
edidit vocem Evangelii, nec frustra nos sua con-
soiatione erexit, et ostendit se efficacfem esse in
nobis. Haec inchoatio testimonium est misericor-
diae: Vult igitur inchoatum beneficium perficere.

Idem nos cogitemus, nec fmstra decretum de
reconciliatione, quo nulhmi bonum maitis cogitari
potest, nobis traditum esse, nec frustra nos ad

28:

miL. MEL. SCKIPTA DOGMATlr A.

288

agnltionem Filii vocatos esse, et adiuvari, cum fide
erigimur et invocamus.

Haec de sigiio sumto ab iiichoatione dicta
sint. Postea Adam et finalem causam intuebatur,
cur conditum esset genus humanum, cur imago
Dei insita homini, cur facta esset reconciliatio, vi-
delicet ut Ecclesia Deo colligatur, celebratura ip-
sum in aeterna consuetudine, et laetitia, et cui ipse
suam lucem, sapientiam et iustitiam in tota aeter-
nitate conmiunicct.

Haec cum sit voluntas Dei, certe semper coe-
tum ah'quem servabit, qui sit pars illius aeternae
Ecclesiae, ne tota massa generis humani damna-
ta sit.

Hoc vuh Paulus, cum inquit, ut aliqua fiant
Deo grata, quasi dicat, Cum in genere humano
omnes illi qui sunt exfra Ecclesiam, faciant Deo
ingrata, excerpit tamen Deus aliquam partem, vi-
delicet vera Ecclesiae menibra. Haec vcre cele-
brant Deum, custodiunt doctrinam Evangelii, invo-
cant eum fide, agunt gratias, obediunt ei, et in
tota aeternitate eum celebrabunt.

Haec est vis verborum Pauli, cum dicit vneQ
T^$ fvdvxiag, significatur causa finalis, non ut alii
enarrarunt, efficiens, id est, facit, quia ei ita
libet.

Ex hac enarratione, quam recensui, non se-
quitur voluntatem otiosam esse, sed consolatio tra-
dita est, quac adfirmat nos adiuvari a Deo in
principio conversionis, et deinceps in omnibus ne-
gotiis et periculis vocationis, confessionis et totius
obedientiae, sicut alibi dicit: Qui nianet in me, et
ego in eo, fructum copiosum feret.

De dicto Ecclesiastici.

Tenenda est et simplex enarratio dicti, quod
ex Ecclesiasiico citatur. Deus reliquit hominem
in manu consilii sui.

Haec sententia si sine moderatione aiiqua in-
telhgatur, praeconium est libertatis valde amplum.
Necesse est autem fateii nunc in hac infirmitate
naturae magna liberlatis impedimenta esse, quorum
primum est ipsa pravitas, quae nobiscum nascifur,
quae est caligo de Deo, g'gnens dnbitationes plu-
rimas , et impediens fidem et timorem, ac mani-
festum est corda plena esse vitiosis motibus, et

non posse pravas inclinationes expellere, et sibi
sumere ardentem dilectionem Dei.

Secundum impedimentum est Diabolus, qui va-
riis modis occasiones ofFert hominibus, et impellit
eos, ut obtemperent mahs cupiditatibus , ut in Ca-
in, Saul, luda apparet, quia cum odio Dei ardeat,
vult a pUirimis cum coiitumelia adfici, et delecta-
tur destructione operum Dei in genere humano.
De hoc horrendo odio et furore in Diabolo saepe
cogitandum est, et ardentissima invocatione peten-
dum, ut filius Dei hunc tam saevum hostem re-
primat, cuius insidias cavere sola hominum dili-
genfia sine auxilio Dei certe non potest.

Invocamus autem te Fili Dei lesu Christe,
qui apparuisti, ut destruas opera Diaboh, et con-
culces caput serpentis, ac oramus, ut tu reprimas
ac depellas blasphemos et crudelissimos spiritus,
ardentes vehementissimo odio Dei, et ingenti rabie
grassantes in genus }iumanum, et serves infirmas
Ecclesias et famihas nostias, sonantes vocem
Evangelii tui, et ad te confugientes, a te defen-
sionem, auxilium et salutem petenfes.

Tei'tium impedimentum est, in hac vitae con-
fusione, moles ipsa negotiorum et periculorum, in
quibus quotidie multa improvisa et inextricabilia
praeter opinionem hominibus offeruntur, ut David
non praevidit seditionem filii , et vulgo dicitur,
Nescis quid vesper serus vehat. Item i6 fiilXov

ail TV(pX6v iQTlH.

Cum igitur nunc in hac depravatione naturae,
languefacta sit libertas, res ipsa ostendit rc-
strictionem aliquam addendam esse dicto Eccle-
siastici.

Respondeo igitur: Venim est initio volunta-
tcm anfe Lipsum primorum parentum fuisse magis
liberam, et illa excellens libertas donum et opus
Dei, et pars imaginis Dei fuit, attributa homini in
conditione, ut supra dicfum est.

Postea vero, etsi languefacta est libertas, ut
supra declaravi , tamen uh'qua hbertas reliqua
mansit, et fit voluntas magis libera, cum iuvatur
a Spiritu sancfo.

Nequaquam enim ita intelligendus est Sirach,
ut existimetur excludere Spiiifum sancfum. Ideo
erudite inquit Augustinus de hoc dicto: Proposuit
tibi aquam et ignem, ad utrum voles exfende ma-
Kum, Extende scilicet iuvante Spiritu sancto, et
simul exfendente tuam manum. Non enim agit
Spiritus sanctus, ut in statua, sed concurrunt mcns

289

IV. ENAHHATIO SYiMBOLI NICENI.

290

^ogitans \erbum Dei, voluntas amplectens et ad-
sentiens, adiuta a Spiritu santto, et accensa, ut
fiant opera salutaria.

V

Hactenus recte exposita est vera, simplex et
perpetua Ecclesiae senteuiia tle libero arbitrio.
Cum autem haec quaestio saepe magnos tumultus
excitarit, propterea quod Stoici labyrinthi de ne-
cessltate huc translati sunt, uioneo omnes pios, ut
procul separent Stoica deliramenta ab Ecciesiae
doctrina. Piiusquam autem ab hoc loco discedo,
recitabo duo dicta Ilieronymi, quae indigent inter-
pretatione.

Prius est, Anathema sit, si quis dicit, Deum
impossibilia praecepisse, Id mox allo dlcto corri-
gitur: Anathema sit, si quis dicit, Legem posse
fieri siiie gratia.

Fortassis autem contra Manichaeos prior sen-
tentia tradita est, qui finxeiunt partem geiieris
humani, ortam ab vXtj et malo principio, nec ex-
terna lionesta opera Legis facere posse, ut et illis
vetustis temjjoribus multi prodigiosi errores de vo-
luntate humana a variis sectis sparsi sunt.

Sed recte instituti in Eccle.*^la sciunt utrumque,
externaLegis opera, seu dlsciplinam esse possibilem:
et tiimen verissimam esse hanc propositionem de in-
teriore immunditie humani cordis, videlicet, tristissi-
mam immunditiem esse humani cordis repugnantem
Legi, quae noii possit tolli viribus humanae uatu-
rae. Quare eam Lex semper accusat.

Cum igitur dicitur Lex impossibilia praecipere,
intueamur interiores pravas inclinationes. Has neo
voluntas nostra, nec Lex tollit. Imo 'Lex ideo
proponitur in ministerio, ut in nobis agnoscamus
et deploremus nostram contumaciam. Non ardent
corda dilectione Dei, non habent verum timoreni
et reverentiam erga Deum, non petunt nec ex-
pectant ab eo bona, ardenti fide et spe, sed fre-
munt adversus eum in poenis, et fugiunt eum.

His vitiis opponitur Lex, ut agnoscamus nos
Legi et voluntati Dei dissimiles esse. Sic intelli-
gatur Lex impossibilia praecepisse, videlicet, non
tolli Lege peccatum et interiorem immunditiem, et
totam naturae humanae dia^iav, de qua impossibi-
litate et Paulus loquitur Rom. 8. Cum impossi-
bile esset Legi Dei iuslificare. Item, Sensus car-
nis inimicitia est adversus Deum, nec enim Legi
Dei subiectus est, ac ne potest quidem ei subiici.
Haec infra in Titulo de Lege copiosius declara-
buntur.

Nunc alterum dictum considei-etur , Anathema
»it, si quis dicit, Legem sine gratia fieri posse.

MELANTH. OPER. TOL. XXIU.

Hic aliqui gratiam tantum intelligunt auxilium Spi-
viLus sancti, .•sicut et Philosopbi dixerunt , excel-
lentes virtutes oriri ab adflatu divino, sed hoc uon
satis est.

Intelligi enim gratiam necesse est de utroque
beneficio Filli Dei, scilicet de gratuita impufatione,
seu acceptatione, et deinde de au.xilio, Irl est, Primum
Lex fit per gratiam, id est, fide recepti propter IMe-
diatorem placemus iam Deo, et quanquam Legj
noiK^um satisfacimus, tamen et nos placeinus, et
placet inchoata obedientia per gratiam, id est, pro-
pter iMediatoreni.

Deinde intelligatur gratia etiam de auxilio Dei,
quia verissimum est, quod a Spiritu sancto in cre-
dentibus accenduntur boni motus, sicut scriptum
est Koin. 8. Qui Spiritu Dei ducuntur, hi sunt
fiUi Dei.

DE LEGE.

X^^oltierunt et llli ipsi sapi^^ntissimi viri- qui
Symbolum Nicenum conscripserunt, brevem sum-
mam comprehendere eius doctrinae, quae Ecclesiae
Dei propiia est, et ordine praecipua membra re-
citare, qui maxime discentes adiuvat, et metas
ostendit doctrinae, ut animadverti possit nullaro
doctrinae partem necessariam omitti.

Exorsi sumus igitur a Deo, ut doctrinae ordo
postulat et Symbolum inde orditur, deinde de crea-
tione hominis, de lapsu et de viribus hominis di.xi«
mus. Idem ordo est doctrinae in ipsis libris MoisL

lam dicendum est de doctrina seu verbo, m
quo se postea Deus patefecit, Ac primum necesse
est discerni Legem et Evangelium seu promissio-
nem gratiae, id est, reconciiiationis. Hac distin-
ctione amissa tantae tenebrae erunt, ut nec quid
sit Ecclewa Dei, nec quo modo differat ab Ethnica
sapientia, nec quo modo detur rcKiissio peccato-
ruin, uec quae sint beneficia Filii Dei, intelligi pos-
sit: denique adoo necessaria est vera cognitio Imlus
discriminis, ut nuUa tanta sit eloquentia angelorum
vel hominum, quae satis exponere possit, quanta»
tenebrae sequantur liac distinctione amissa.

Definitiones igitur Legis et Evangelii diligen-
ter considerent discentes, et animadvertant, unde
et quomodo Lex accepta sit, et quomodo edita sit
vox Evangelii. Ac prius de Lege dicendum est,
qma est nolilia nobiscuni nascens, et indita menti-
bus hominum in creatione, sicut notitia numerorum.

19

291

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

292

AtEvangelium seu promissio gratiae et reconcilia-
tionis, non est vox Legis, et nequaquam nobiscum
nascitur. Sed singulare et miranduni decretum di-
vinitatis factuni deprecante pro nobis FiHo, et postea
prolatum ex illo arcano consilio, de remissione
peccatorum, et de restitutione iustitiae et vitae ae-
fernae, ut deinde dicam.

Nunc vero initio ponenda est Legis definitio.

Lex est doctrina a Deo tradita, praecipiens
quales nos esse, et quae facere, quae omitcere
oportet et requirens perfectam obedientiam erga
Deum, et pronuntians irasci Deum omuibus peccan-
tibus, et punire aeternis poenis non praestantes per-
jfectam obedientiam.

Quod autem dicitur, Tradita a Deo, id intelli-
gatur utroque modo, et mentibus hominum in crea-
tione insita, et postea statim voce divina saepe re-
petita. Nam in ipsa creatione, cum Deus vellet
hominem esse imaginem conditoris, transfudit in
cum radium sapientiae et iustitiae suae, qui mon-
straret Deum, et esset norma congruens cum di-
vina mente, discernens iusta et iniusta.

Etsi autem in hac humana caligine magnitudo
consilii divini de creatione, non satis cogitari po-
test, tamen aliquo modo exuscitandae sunt mentes,
nt bonitatem divinam considerent.

Quanta bonitas est, quam ilhistre testimonium,
quod Deus diligat humanam naturam, quod trans-
fudit iu hominem, ea quae in ipsa Dei essentia sunt
optima, sciiicet sapientiam legis et iustitiam, et si-
mul Spiritum sanctum rectorem humanae mentis,
voluntatis et cordis? qui Spiritus sanctus, cum sit
ignis amoris divini, certissinium est verum et in-
gentem amorem in Deo conditore erga hoc opus
fuisse.

Postea etiam post lapsum cum beneficia prius
data, partim prorsus extincta, pai tim obscurata es-
eent, et ut de viatore dicitur- in Luca, cum partim
epoliati, partim vulnerati essenms, etsi caligo ali-
qua in mente esse coepit, tamen mansit aliqua Le-
gis notitia, quia Deus vuh se adhucagnosci, vult et
peccatum agnosci ac argui, vult etiam vitam, qua-
liscunque adhuc est, disciplina regi. Ideo ahqua
Legis notitia mansit etiam post lapsum.

Et quia nunc est obscurior, Deus ipse subinde
«tatim post lapsum singula praecepta saepe sua
voce. et horrendis exemplis poenarum declaravit.

Ac diligenter considerandae sunt Legis repe-
titiones inde usque a Cain factae. Et testimonia

divina in comprobatione recte factorum, et in poe-
nis delictorum, ut Gen. 4. comprobantur opera
primi praecepti, quando Deus manifesto signo re-
cipit oblationem Abel, et discernit oblationem fa-
ctam cum timore et fide, ab oblatione hypocritae,
qui est sine timore et sine fide.

Postea etiam prohibentur odium fratris et ho-
micidium, et generale praeceptum traditur, quod
mandat omnes vitiosas adpetitiones frenari. Sub
te sit adpetitus tuus, et tu domineris ipsius. Deiude
repetita est prohibitio homicidii, quando Noha ex
arca egressus est. Et prohibitio vagarum libidinura
tradita erat in Paradiso expressa voce, Erunt duo
in carnem unam, id est, unus mas, et una foemina
inseparabiliter iungantur. Et poenae horribiles ho-
micidii et vagarum libidinum declaraverimt volun-
tatem Dei ab initio, ut in diluvio, et in eversione
Sodomae.

Postea integre et ordine tradita est Lex per
Moisen , et confirmata multis ingentibus miraculis,
et summa Legis moralis voce Dei in monte Sinai
pronuntiata est, et scripta in sacris Tabulis divini-
tus, quia voluit Deus extare Legem etiam in scri-
pto, et addidit miracula, ut certum sit hanc legem
esse normam aeternam iudicii divini, contra pec-
I catum.

Et postea in toto genere humano poenae sce-
lerum omnibus aetatibus sunt testimonia huius iu-
dicii divini. Regulariter enim atrocia delicta pu-
niuntur atrocibus poenis in hac vita, ut homines
commonefiant de iudicio Dei.

Diligenter ergo in definitione aspiciantur haec
verba, tradita a Deo, et discamus infinitum discri-
men esse, inter leges humanas et divinam, de quo
discrimine postea dicemus.

Prius enim ostendam, unde sit sumta Legis
definitio, videlicet ex ipsa lege, quaeadfirmat prae-
cipi et postulari integram et perfectam obedientiam,
et punirl non praestantes integram et jjerfectam
obedienliam. Dicit ei»im Lex: Dillges Dominum
Deum tuum ex toto corde, etc. Item, Non con-
cupiscas. Item, Maledictus qui non manserit in
omnibus, quae scripta sunt in Lege.

Ac valde necesse est intelligi hanc vere esse
Legis voluntatem, i\e delabantur homines in stul-
tas opiniones Pliarisaeorum et Monachorum, ac
somnient, homines posse Legi Dei satisfacere, et
hanc qualemcunque disciplinam, quae efficit ho-
nestas actiones externas, esse impletionem Legis,
et hominem tali disciplina iustum esse, et Legi sa-
tisfacere.

293

IV. ENAKRATIO SYMBOLl NICP^NI.

294

Hacc hiimana somnia delent agnitionem pec-
cati in nobis, et extinguunt lucem Evangelii de
Mediatoie, et de iustitia fidei.

Sit hoc infixum mentibus, Natuiam in liac de-
pravatione, niai«isam horiibililer iminundam esse, et
dissimillimam Legi Dei. Et quanquam Deus ornavit
aliquos magnis virtutibus, tamen praeter Filium
Dei^ nemo satisfecit Legi Dei, caeteri omnes col-
latj ad legem et iut'icium Dei, sumus similes ster-
cori collato ad solern.

Hanc commonefactionenk saepe nobis propona-
mus, ut e regione agnoscamus Filium Dei ISledia-
torem, et scianms nos propter liunc recipi et pla-
cere, quanquam sumus tales massae sordidae et
immunflae. Hanc immensam misericordiam cele-
bremus, et hac consolatione erecti, invocemus Deum,
ut postea saepius dicetur.

In hoe vestibulo huius doctrinae, est et hoc
monendus auditor, qupd etsi Legi additae sunt pro-
missiones, tamen eas omnes conditionales esse,
ac postulare conditionem hanc, ut Lex integre im-
pleatv.i-, nec in aliqua parte rci simus, et conde-
mnati a Lege. Ab his prouiissionibus longe dif-
fert promissio gratuita reconciliationis, quae est
vox Evangelii, ut postea dicam, Ubi etiam dice-
nms, quomodo legales promissiones fiant ratae et
utiles.

DIVISIO LEGUM.

Prius dicam de legibus divinis et naturalibus,
ut postea iudicari possit, quae hominum decreta
sint leges, aut legum corruptelae, ut Lacedaemo-
niorum permissio, quae concedebat pacisci de al-
terius coniuge cum jnarito, nequaquam fuit lex, sed
horribilis furor, et Legis divinae eversio.

Sit ergo ha(ic prima distinctio. Legum aliae
sunt divinae, aliae sunt humana autoritate conditae,
quae nec expressc traditae sunt autoritate divina
in scriptis Propheticis et Apostolicis, nec sunt le-
ges, quae usitare nominantur Naturales, ut postea
dicetur. Prius enim de divinis et naturalibus di-
cendum est, quae sunt norma aliarum.

Sunt igitur leges divinae, quae a Deo traditae
sunt quocunque tempore, et extant in Moise et li-
bris Evangelii. Et quanquam inde usque ab initio
mundi sonuerunt in Ecclesia, vox legis, et vox

promissionis gratiae, (amen singulari consilio et
beneficio Dei constituta est politia Israelitica, ut
esset certa doctrinae sedes, in qua Deus manifesta
testimonia de Lege et promissione Messiae ederet.
Ibi lex moralis, quanquam antea nota erat, tamen
voce divina de rupe Slnai, et insignibus iniraculis
promulgata est.

Et quia non tantum leges de singulorum mo-
j ribus latae sunt,.sed tota politia constituta est, ad-
I ditae sunt leges forenses et ceremoniales, quia, ut
■j sit ordo aliquis vitae humanae, in omni societate
I civ ili, universaliter opus est his tribus gradibus Le-
I gum, Moralibus, Ceremonialibus et Forensibus.

Tota igitur antiquitas ita distinguit leges Moisi,
Tres gradus recitantur. Leges Moraies, Ceremo-
niales, et Forenses seu ludiciales.

Huius distinctionis consideratio prorsus neces-
saria semper fuit, quia niorales simpliciter sunt
immotae, quia sunt sapientia Dei seu norma iusti-
tiae in mente divina immutabilis.

Semper enim et in omni aeternitate vera et
immota est haec propositio: Deus irascitur in-
iustae caedi, adulteriis, et libidinibus cum natura
pugnaptibus.

Sed ceremoniales et forenses, quae non sunt
naturales, propriae fuerunt politiae Mosaicae, ut
circumcisio, nec obligarunt gentes, nec nos obli-
gant, et illustri testimonio Deus ostendit, politiam
Moisi non pertinere ad nos, quia funditus eam de-
levit, nec instaurari passus est, etiamsi ludaei post
Titum saepe rebellarunt.

DE LEGTBUS NATUKALIBUS.

Etsl autem interdum sic loquuntur aliqui, ut
distinguant Naturales a Divinis , tamen vere et re-
cte dicimus, comprehendi naturales in divinis, quia
naturales vere sunt radius divinae sapientiae, trans-
fusus in mentes humanas, testificans quod sitDeus,
et docens qualis sit, ei quod iudicaturus sit, et
cum vellet Deus hominum naturam esse suam ima-
ginem, lucere in ea similem sapientiam voluit, et
voluit congruere nostras voluntates cum sua sa-
pientia et iustitia.

Itaque leges naturae sint divinae et immotae.
Et recte ac erudite tradita est definiiio.

Leges naturae sunt notitiae principiorum pra-
cticorum de moribus, et conclusionum inde extru-

19«

295

PHIL. WEL. SCKIPTA DOGMATICA.

296

ctaiuni congruentes cum regula aeterna et immota
nientis (livinae, qiiae principia cerninuis et ample-
ctimur firmo adsensu, quia notitiae eorum nobiscum
nascuntur divniitus insitae humanis meniibus ii»
creatione, sicut numeroruni notitiae.

Dolendum est autem et deplorandum assiduis
gemitibus, quod non agnoscimus, qnantum hoc de-
cus sit, quod in homine lucet hic radius sapientiae
divinae, et cur eum in nos transfuderit, videlicet,
ut extet in nobis lux, testificans quod sit Deus, et
monstrans qualis sit.

Talis est enim Deus, qualem se m lege cx-

f>ressit, sapiens, vcrax, beneficus, nequaquam vo-
ens pronuscuas caedes, et vagas libidines, sed
haec mala pugnantia cum sua lege puniens.

Sunt autem leges naturales, onines niorales in
Decalogo comprehensae, et multae indiciales, ut
turbantes sociefatem generis humanl iniiistis caedi-
bus, furtis et aliis delictls, puniendi sunt. Prohi-
benda est connnixtio in proximis gradibus, qui ve-
citantur Levit. 18.

Tales leges vere sunt naturales, et omnes gen-
tes obligant omnibiis femporibas. Quare et a«te
Moisen discriniina illa connnixlionum servanda
fuerunt, sicut textus in Levitico dicit, deleri Cana-
naeos, propte;^ incestas Ilbidines.

Praeferea mBlta genera I^^gnm cereBioniaHum
sunt, naturalia, nt neeesse est aliqua certa tempora
tribui publico ministerio docfrinae co«]estis et sa-
cramentorum, iit publice sonet vox Dei in genere
humano, et sint consociati coet&is testificantes de
doctiina Dei. *

Item oliquid sitjguli ex suis lacultatibrs ad mi-
nisteiiuni Evangclii conferant Ideo dixeiunt eru-
diti, in «lisputaiione de deeimis, An decit.iae sint
iuris naturalis, Won quota, sed aliquota est iuris
naturalis.

Ex talibws exemplis iudicnri pofest^ quid sit
lus naturale, seu leges naturae, ubicunque legun-
tur, sive in Moise, sive in sciTpli?; Etlniicis et iegi-
bus j>o]iticorum viroruni, ut Solonis et alioium con-
gruentibus cuni vera ratione. Nobis autem semper
sit norma Lex divina, quia ideo promu]ga>it Dens
legem, quia naturales notitiae nunc in liac caligine
sunt obscuriores, et imdti nia]i mores contra iudicium
naturale passim re<;ep{i sunt, ac postea magna ly-
rannis est consueludinis, quae viiia vulgaria con-
firiuat, tanquam non pngnent cum natura.

Nunc breviter addam deseriptionem frium
graduum.

Maxime perspicua descriptio est Legis Mora-
lis, dicere Legem 3iora]em esse praecepta Deca-
logi. Sed dcxtre lioc dictum intelligendum est.
Nam de sabbato verum est, mandatum de septimo
die ceremonia]e esse, et fuisse imnmtabile. Sed
genus est natnrale et morale, id est, ut a]iqua
certa tempora tiibuantur publico ministerio coe-
lestis docUinae. Species, id est, mandatum de se-
pthno die, ceremoniale est.

Ac sine cavi]]atione vo]umus aceipi hoc no-
strum dictum, Quoties deca]ogum nominamus, in-
te]]igi Legem mora^em dextre intellectam vo]umus,
quae videlicet praecipit non tantum de externis fa-
ctis, sed de virtutibus in corde erga Deum et ho-
mines.

Et sunt, ut antea dixi, immotae, quia sunt sa^
pientia Dei et reguiae iustitiae in ipsa mente dlvi-
na, quarum radius in nos transfusus est, ut imago
congruat cum sapientia et iustitia in tJeo.

Haec quomodo inlelligenda sint, non obscurum
est mediocriter institutis in doctrina Ecc]esiae.

Et cum morales leges de virtutibus in corde,
et de congrnentia cum volunta^e Dei praecipiant,
jmtecedunt caeteris liegibus, videlicet, Ceremonla-
libus et Forensibus, quae gubernant externos ritus,
nec p]acent Deo, nisi in cordibus siut virfutes, d«
quibus lex moralis praecipit, ut infra rursus^ di-
cendum erit.

Sit igitur liaec descriptio Legum Ceremonia-
luim, esse eas praecepta a Deo tradita projnie de
ritibus externis ;.acrainentorum, et saciificiorum,
et privatorum quorundam exercitiorum in cibo efc
vestitu, qui institnti sunt, irt essent vincu^a conso-
ciantia luinc ipsum popu]uin in poiitia Mosaica, et
distinguentia eum ab omniiuis a]iis gentibus, et es-
sent nervi puiilicae corigiegationis ad conserva»-
dum ministeiium, docendi integram et iwcorruptam
doctiinnin a Deo traditam, virlellcet Legem et pro-
mis^ionem Messiae.

Descriptio Legum Forensium seu ludicialium
in libris Moi^i, sit liaec, esse eas praecepta a Deo
tradita de externis aclioiiibus, regeniibus iianc ci-
viTein sorieta em iii divisione liaereditalum contra-
ctibus, iudiciis et poenis.

Tuit omnino iiigens beneficlum Dei, quod po-
]itiam Moisi constituit, ut certa sedss doctriiiae es-
set, et tanquam certa Acadeniia, qua^ ve]ut ai^x in
arduo monte sita conspi^eretifr undique, et exaw-
direlur in toto genere humano, ut inde vox do-
ctrinae ad mnltas gentes peifeni posset, et tamen

'^7

IV. ENARUATIO SYMBOLl WJCENI.

'm

•edes doctrinae pei'petua iii loco ccito esset et
nianeret. Suntque anni ab exitii ex Aegypto iis-
cme ad resurrectioneni Domini nostri lesu Cluisti,
mille quinijenti quadragiitta duo. Tot annos sedes
illa doctrinae iii populo et loco certo conservata

est.

Sed oniissa iain dfeclaratione Legum Ceremo-
nialiuni, et Forensium, quae ad caeteras gentes
non pertinent, dicamus aliquanto plura de Legibus
moralibus, seu Decalogo, qui indicat peccatum in
toto genere humano omnibus temporibus.

DE DEOALOGO.

^Nequaquam exhauriri potest sapieniia Dcf in
Decaiogo proposita, Sed ut diligentius aspiciatur
et consideretur, admomtiones aliquas recitabo.

Prima et omnium summa est: Haec ipsa Lex,
quae est aeternum et immotum discrimen facieMdo-
rum et non faciendorum, est testimonium, quod sit
Deus, et qualis sit, videlicet, mens sapiens, bon:i,
benefica, iusta, verax, casta. Impossibile est enim
talem ordineTn casu existere et manere.

Tcstatur eliain Deuwj esse imlicem, et punire
sontes, quia tale diserimen non est inane. Nec
Deus erit dissimilis sui, nec volet pugnantia cum
wia mente et voluntate. Ideo et P.*ialmus dicit:
l\on volens impietatem Deu« tn es. Videmus au-
tem et poenas in hac praesenti vita quofidianas,
qmd reguluriter atrocia itelicta puniuntur atrocibus
poenis in kac vita.

Secunda admonitio est. Cum ostendat Lex,
qualis sit Deus, ostendit etiam qualem oportebat
esse hnnc hominum naturam, et a<l qaid condita
sit. Vult enim Deus honnnes esse ifnagineni suam,
vult congruere mcntem et vohiiitatem nostrara cuni
regula mentis suae et ius^t!is»inKi voluntate sua.

Tertia admonitio. Lex ostendit nobis ingen-
tem miisesiam nostram» Cum enim natura nostra
dissim'llima sit Leg', intuentes iit eam, tanquain in
speculum, videiuus illam sapientiam et iuslitiam, ad
quam condiii sumus, amissam esse, ac discnnus ex
ea, peccatum causam esse mortis, et oninhuu ca-
lamitatmn nostrarum.

Qiiarta admonitio. Postquam I/ege eommone-
, agnos(;imus peccatum, miseriam nostram et
Iram Dei, econtra significat ur, quaerendam esse li-
bertationem ab his inalis, quia inipossibile est ge-
iius humanum universum, ad aeternum exitium con-
ditum, et legem frustra voce Dei propositam esse.

Aliquam igitur liberationem restaie necesse
est, in qua Lex fiet. Restat igitur alia vita, in qua
corda nostra erunt sine peccafo, et praestabunt in-
tegram obedientlam, et inteiea Liberator ahquis erit,
scilicet Filius Dei nobis promissus, qui satisfaciat
Legi, praestabit integram obedicntiam, et praeterea
poenam Legi debitam a nobis sustinebit, et restituet
noSj qui et in Lege Moisi muUis typis significatus est.

Ideo Paulus inquit: Finis Legis Christus est,
ad iustitiam omni credenti, id est, Lex non est tra-
dita, ut propter eam iusti simus, sed ut sit com-
monefactio de Mediatore, et sciamus eum consti-
tutum esse, u^ fieret victima, et sustineret poenam
Legi debitam a nobis, et nos propter eum recipi,
et ipsum in nobis instauratorem fore Legis.

Hae admonitiones , quas recensui, sint nobis
in conspectu, ut.diligentius eonsideremus et Legem
Dei, et discrimen Legi* et Evangelii. Nunc brevi-
ter recitabo praecepta Decalogi.

DECALOGUS.

Supra dixi, quoties nominamus DecaJoguin^
nos intelligere sapientiam et iusiitiam, quae est in
Deo, efc cuius radius in mentes humanas tiansfusus
est, congruens cum meate et voUmtate Dei, qui
ostendit, quales uporteat esse omnes bomines, et
damnat omnes, qui non sunt tales , quae sapientia
vocatur Lcx moralis aut naturalis, et siimma, tan-
quam sapientissimi artificii? consilio, coinprehensa
sat i:i Decalogo.

Huius Tabulae duae propositae «unt, quavum
prior piaecipit opera interioia et extt^riora, quibus
immediate cum Deo agimus.

Secunda, corrtinet opera erga homines, quae
etsi sunt vincula bumauae societatis, tamen Deus
et hanc obedientiam severissiine postulat, et iudi-
cat eam esse cultum Del. Sic igitur et praecepta
secuiidae Tabulae inleliigantur et fiant, ut in omni-
bus cogitemiis liae(;, Deum esse qui praecipit, et
Deo hanc ol.edientiam prae4a!idam esse, et pro-
spiciatur hic fiisis, ut fiant haec opcra propter
Deum.

Postea de omnibus praeceptis etiam diceraus,
oportere ea fieri in agniiione et tide Mediatoris, et
quonvodo hoc inteiligendum sit, postea dicetur.

DE PRLMO PRAECEPTO.

Optimo ordine orditur Decalogus a nolitiaDei,
et monstrat quis sit verus Deus, et quomodo agno-

299

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATiCA.

300

scenclus sit, et discernendus ab omnibus commen-
ticiis numiiiibus. Necesse est enim hanc notitiam
omnibus aliis antecedere, quia, ut diciiur, Ignoti
nulla cupido. Nisi verus Deus agnoscatur, quo-
niodo invocari, timeri, diligi potest?

Dirigenda est enim invocatio ad verum Deuui,
quem cum nec oculis corporalibus ceniere, nec
brachiis complecti possimus, necesse est tamen
mente et fide intueri et alloqui.

Nec sit compellatio nostra : imilis etljnicae, ut
Euripidas iuquit: O Deus quidquid es, sive hoc
coelum, sive alia res. Sed sciat mens aeternum
et immoluni Dei praeceptum esse, ut verum Deuni
alloquamur, et eum "h connaenticiis numinibus
discernamus, et intelligamus, quomodo quaerendus
sit, scilicet, sicut certis testimoniis essentiam suam
et voluntatem patefecit, et sicut docuit suo verbo,
se quaerendum, agnoscendiun et invocar.dum esse.

Ideo in primo praecepto hanc adfirmativam
orationem proponit. Ego sum Dominus Deus tuus,
qui eduxi te dc terra Aegypti. Deinde addit Ex-
clilsivam: Non habebis alios Deos.

Ut autrm certo conspici mente et fide, et di-
scerni ab alils verus Deus posset, addita sunt te-
stimonia visibilia, et nequaquam falientia, per quae
ostensum cst, quis sit verus Deus, et quae sit ve-
ri Dei doctrina et voluntas, cum inquit: Qui eduxi
te de terra Aegypti.

Hic omnia miracula comprehendantur facta in
illo populo inde iisque ab initio, Et nos deinceps
misso Filio intueamur eundem Deimi, qui et eduxit
populum ex Aegypto, editis tam multis testimoniis,
et misit Filium additis similibus testimoniis , resu-
scitatione moituorum et aliis, sicut l-*etrus Actoruni
tertio dicit: Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus
lacob, Deus Patrum nostrorum glorificavit Filium
suum lesum etc. Et omnia priora miracula scia-
mus ideo facta esse, ut essent testimonia de pro-
missionibus, et de hoc Filio, Domino nostro lesu
Christo.

Et sicut Patres, Abraham, isaac, lacob, Moi-
ses, David. Daniel, et alii in invocatione hunc ve-
rum Deuni alloqui se sciebant, qui se in promis-
sionibus ct illa educlione ex Aegypto patefecerat,
et petebant ac credebant se propter semen pro-
missum recipi et exaudiri, et segregabant suam in-
\ocationem ab omnium gentlum religionlbus, quae
ignorabant promissiones, ita nostra invocalio eun-
dem verum Deum intueatur et alloquatur, agno-
scens Filium et cogitans promissioues et miracula,
sicut ipse iubet quaeri Deum, inquiens: Qui videt
me, videt Patrern.

Miranda et dulcissima consolatione vagabun-

das mentes retrahit, et alligat ad hunc conspectum

Filii crucifixi, resuscitati, et illustribus testimoniis

confirmantis promissiones de remissio peccatorum

1 et vita aeterna.

j Sit ergo b.aec prima doctrina In Decalogo, ut

! verum Deum agnoscamus , et in invocatione hanc
j doctrinam exerceamus et discamus.

I Quoties incipis precationem, cogites tecum

I quid invoces, quid sit, et ubi sit ille Deus quem

I compellaturus es, et cum quibus invoces, an uJ

j Eihnici, aut ut prima Ecclesia, Patres, l^rophetae,

j et Apostoli, an et cur exaudiat.

I Haec necesse est in omni vera invocatione

1 cogitari. Ac non temere dictum est a quodam ex

I veteiibus, ditficillimum opus esse precationem, quia^

I non solam intentio flagitatur, sed etiam considera-

I tio revelationum et testimoniorum de Deo, et di-

1 stinctio ab eJhnica invocatione, et cogitatio pro-

j missionum et fides.

■ Dirige oculos in Filium resuscitantem Lazarum

; a mortuis, et tanquam praesens spectator illius
! mirandi oj^eris, c <gita nobis priecipi , ut sic agno-
! scamus Deum, ut statuanms vere DeuiA esse crea-
torem coeli et terrae, et hominum, Patrem huius
Domini, qui et semper adest huic Domino, et hunc
j ipsum filium Dominum nostrum lesum Christum,
j et Spiritum sanctum, sicut patefacta est divinitas
I certissimis testimoniis, traditis per Patres, Prophe-
j tas, Filium, et Apostolos.

Deinde et voluntas cogitanda est, qualis sit
Deus, et cur exaudiat. Est sapiens, bencficus, iu-
stus, verax, iudex, castus, liber, misericors, Re-
cipit autem nos et exaudit, et servat propter Fili-
um Mediatorem.

Haec omnia in qualibet invocatione cogitari
necesse est. Nec conteniiose disputes: Cur me
deduois ad Lazari resuscitationem? quid haec ad
me peitinent ? Imo vero talla testimonia omnia pro-
pter universam Ecclesiam exhibita sunt, VultDeus
in talibus operibus se conspici et agnosci, sicut in
Decalogo recitat eductionem ex Aegypto.

Proponas igitur oculis etiam alia testimonia.
Et quia in primis illustris patefactio est in baptis-
mo Christi, hanc saepe in precando cogitemus, ac
velut in illa amoeulssima ripa lordanis spectator
mente consistas, ubi lohannes baptizat filiiun Dei,
et tota divinitas cum perspicuo discrin.ine persona-
rum se ostendit.

Aeternus Pater sonat vocem de Filio. Hic est
Filius meus dilectus.

301

IV. ENARRATFO SYMBOIJ NICENI.

302

Conspicitur oculis oiuniuni Filius, qui undis
abluitur. *

Conspicitur et Spiritus sanctus specie colum-
bae alas pandens super Mediatoreni.

Hoc nurandum testimonium exhibitum esse
aciamus propter universam Ecclesiam, ut agnosca-
mus verum Deum, et ab omnibus conmienticiis
religionibus veram procul seiungamus.

Hactenus de notitia diximus, quae est gradus
onmium primus in Decalogo. Veram notitiam mox
comitantur adfectus, Fides, Dilectio, Timor, de qui-
bus ordine dicendum est.

Ac primum fides est, adsentiri ilHs patefactio-
nibus, quibus ipse Deus certa testimonia addidit.
Et compiectendae sunt revelationes Legis, promis-
sionum et Mediatoris. Ideo et in Decaloji;o nomi-
uatnu dicitur: Ego sum Dominus Deus tuus, qui
te eduxi.

Has voces, Tuus, qui te eduxi, fide accipi
oportet, id est, te vere respiciens, et curans, tibi
dans verbum, te vocans, tibi opitulaturus, te exau-
diens, servans in hac vita et post hanc vitam.

Maxima emphasis est in vocabulo TUUS, quia
hac ipsa voce Deus foedas nobiscum facit, se ve-
re curare hunc populum audientem hoc ipsum ver-
bum quod tradit, et se tantum Ecclesiam ex hac
parte generis humani colligere, quae hoc verbum
audit^ et amplectilur.

Fides itaque primum opus est Decalogi, qua
totam doctrinam a Deo traditam amplectimur, vide-
licet omnes articulos fidei, ut usitate loquimur in
Ecclesia, item, Legem et Promissiones. Et cum
Legi additae sint comminationes, notitia, quae sta-
tuit Legem esse veram, parit tiniorem.

Et quia necesse est simul complecti promissio-
nem reconciliationis, in qua etiam se patefecit Deus,
et qua post lapsum generis humani, rursus sibi col-
ligit Ecclesiam, fidem accendi necesse est, quae
non solum est notitia, sed etiam adsensus et fidu-
cia in voluntate et corde, acquiescens in Deo pro-
pter Mediatorem.

Cum enim necesse sit amplecti totam doctri-
nam de Deo, non dubium est oportere et vocem
praecipuae j.romissionis sciri, quae et docet, quo-
modo haec lapsa natura recipiatur, et quomodo fiat
inchoatio obedientiae, et quomodo placeai.

Cum autem haec fides, qua credimus nos re-
ceptos esse propter Mediatorem, accensa est, iara
agnita misericordia Dei, incipimus eum diligere.

Ita primi praecepti opera sunt vera notitia Dei, fi-
des ac fiducia misericordiae, dilectio, spes et aliae
virtutes vicinae.

Humilitas, qua agnita nostra infirmitate, tribui-
mus Deo gloriam. et in vocatione obedimus fiducia
auxilii divini, et in poenis fatemur nos iustepuniri.

Item, Patientia, quae est obedientia in adflictio-
nibus propter Deum tolerandis in confessione, et
in poeni^.

Et quidem Lex praecipit, ut hae virtutes in
nobis perfectae sint et sine peccato, sicut vox di-
vina inquit: Diligas Dominum Deum tuum ex toto
corde, et ex tota anima, et ex omnibus viribus
tuis. Sed scimus in hac depravatione naturam hu-
manam repugnare Legi Dei. Ideo antequam plura
dicam de operibus huius praecepti, admonendi sunt
rudiores, quomodo fieri possint et fiant opera huius
praecepti.

Ac primum quidem sciendum est, opera exter-
na huius praecepti, intelligi et fieri posse etiam a
non renatis, id est, homo potest discere et profiteri
vcram doctrinam externa professione, et fu2;ere
omnia idola externo gestu.

Haec prima paedagogia etiamsi est necessaria,
tamen nondum est impletio huius praecepti, quod
postulat integram obedientiam cordis in timore, fi-
de, spe, dilectione, humilitate, palientia.

Sic autem inchoatur interior obedientia.

Cum scimus Lege Dei accusari peccatum in
nobis, et vere expavescimus agtiitione irae Dei, et
audimus promissionem reconciliationis, quae dona-
tur propter Filium Dei, sciamus mandatum Dei im-
motum et aeternum esse, ut credamus nobis remitti
peccata, et nos recipi propter Mediatorem gratis.

Cum haec fides in cordibus nostris lucere coe-
pit, donato Spiritu sancto in hac consolatione, si-
n:ul caeterae virtutes inchoanfur, dilectio, spes, et
aliae.

Haec sunt initia obedientiae, et res ipsa osten-
dit, nos tamen adhuc procul abesse a perfectione
legis, et adhuc multum sordium in hac misera na-
tura circumferre. Sed tamen sciendun» est, hanc
inchoatam obedientiam in reconciliatis placere. Deo
propter Mediatorem qui est velut umbraculum, et
tegit reliquam in nobis immunditiem, sicut dictum
est: Beati quorum tecta sunt peccata. Hanc do-
ctrinam propriam Evangelii infra repetemus co-
piosius.

zm

PHIL. MKL. SCKIPTA DOGMATICA.

304

Antithesis.

Postquam autem dixi, quae sint huius praece-
pti opera cl quomotio in hac imbecillitate naturae
humanae fiant, et Deo placeani;, iam addonda est
antithesis, ut et Immana miseria magis agnoscatur,
et huius praecepti doctriua fiat illustrioi*.

Recitai)o auteni primum ea peccata, quae mi-
nime obscura sunt, quoriim primus gradus est, fu-
ror eorum, qui palam sunt atliei, ut Cyclopes, Epi-
curei, et similes, Item Academici, et alii multi,
quorum alii prorsus negant esse Deum conditorem
generis humani, alii negant iudicem esse, alii iubent
semper du!)itare an sit Deus, et ap sit iudex ho-
minuni, et an curet humana. Nec tantum vulgi
furores in hoc genere varii sunt, sed etiam sapien-
tes et Philosophi varias imaginationes tinxerunt.

Stoici etsi dicunt essc Deum, et aspicere ea
quae fiunt, tamen fingunt alligatum esse causis se-
cundis, nec posse aliter agere, quam ut cicnt cau-
sae secundae et necessario adiuvare bonarum actio-
num et omnium scelerum effectionem.

Etsi autem aliqui errores inter hos adeo ab-
surdi et tetri sunt, ut ratio etiam naturali iudicio
refutare eos possit, tamen haec varietas conside-
randa est, ut humanam audaciam magis deteste-
mur, quae horribili impietate, tam portentosas opi-
niones de Deo fini2:it et defendit.

'n'

Secundus gradus est, furor eorum, qui idola
colunt, ut Ethnlcorum, qui finyerunt multa esse
aeterna namina, et diver.«am singulis potentiam at-
tribuenint, ut aliam Saturno, aham lovi, aliam
Marti, aliam lunoni, aliam Veneri, estque et in hoc
gradu magna varieta>%.

Alii cogitarunt ipsas statuas esso Deos, alii
qui videri prudenliores volebant, alligarunt Deum
ad certas statuas et cultus, finxerunt Deum exau-
dire ad hanc statuam, et propter hos cultus. Alii
tribuerunt divinam potentiam creaturis. ut qui in-
vocarunt Herculem, Quirinum.

Talis est et eorum invocatio, qui niortuos ho-
mines, ut Petrum, Paulum et similes invocant. Nam
hic rilus ab Ethnici.s exemplis ortus est, et similis
est ethnicae impietati. Tribuit enim creaturis omni-
potentiam, quia invocans iudicat absentem, quem
invocat, in.spicere omnium corda.

Praeterea cum nullo teslimonio Dei hic cultus
«onfirmetur ct obscuret verum Mediatorerii, necesse
ent eum improbari et damnari.

Tertius gradus est ludaeorum, Mahometisxaruro,

et omnium haereticorum. Nam hi onmes fingunt
sibi deos alios, nec volunt agnoscere hunc verum
Deum, qui se in hoc suo verbo tradito per Filium,
Prophetas et Apostolos patefecit, cunj sic tantum
velit agnosci et invocari. Et quanquam multa di-
cta opponi talium furoribus possunt, tamen hic in
genere sententia teneatur recitata in agone: San-
ctifica eos ia veritate, Sermo tuus est veiitas.

Itaque veram de Deo doctrinam et veri Dei
invocationem, nulla gen>, nulla secta habet, relin-
quens hanc vocem traditam per Filium Dei, Pro-
plietas et Apostolos. Et quomodo iu<licandum sit
iuxta hanc patefactionem divinam, infra de Eccle*
sia diceams.

Et quia nimis longum e.st recitare haeretico-
rum cataloguui, satis sit monere hoc loco, furores
haereticorum esse horribilia peccata, pugnantia cuai
fjum primo praecepto, similia idolorum cultibus.

Non minus tetra idola sunt Manichaeorum,
Samosateni, Arii et similiiun errores, qui quasi si-
mulacra .sunt sculpta humana audacia, quam Bacchi
aut Veneris statuae. Cumque cogitamus, quanj
late vagentur haec peccata in genere humand
omnibus aetatibu' , non potest rieri, quin horaopivB
toto corpore cohorrescat.

Quare simus vigilantes, ne polluamur haereti»
cis opinionibus, et, vera doctrina muniamus nos, a«
Deum oiemus, ut mentes nostras regat, ne a luce
Evangelii aberremus.

Quartus gradus est Magorum, qui pacta faei»
unt cum Diabolis, ct omnium qui Magos consulunt,
et aliis superstitiosis observationibus dediti sunt,
quibus tribuitur polentia sine ordinatione Dei. Qua-
re cum sequuntur effectus, certum est eos a Dia-
bolo oriri, ut cum ex baculo lac extrahitur adenv
tum vaccis.

Haec omnia prohibentur Levitici vicesimo:
Animam quae declinaverit ad magos et ariolos, ct
fomicata fuerit cum eis, ponam faciem meam con-
tra eam, et interficiam eam de medio populi sui.
Quia non vult nos Deus auxilium petere a diabolitf
blasphemis spiritibus, nec vult fiduciam nostram «4
eos transferri.

Pertinent autem ad hunc gradum multae im-
piae consecrationes, quae in Ecclesiam irruperunt»
similes magicis, ut olei, salis, et nmltarum rerum,

Quintus gradus, est Ilypocritarum, qui etsi ve-
ra profitentur, nec sunt polluti externis idolis, ta-
men in corde sunt securi et sine poenitentia, sine
timore Dei, ct sine vera fide, et magis amaiit vo-
luntates suas et opcs, quam Deum, ut Nahal. Ta-
lis est semper in Ecclesia ingens nmllitudo, etiam

305

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICtNI.

306

ubi vera doctrina sonat, sicut parabola de semine
significat.

Ac magna varietas est borum Hypocritarum.
Alii sunt securi, ut qui nondum sentiunt poenas,
quorum aliqui tument persuasione suae sapientiae
et iustiiiae, et sese admirantur, et longe alios infra
se coUocant et despiciunt, ut Fharisaeus Luc. 18.
Aliq'i efferunt se fiducla suae potentiae, et negli-
gentes Deum , movent res magnas fiducia sui, ut
Pompeius. Et usitata est haec superbia in suunnis
viris, ut in Hercule, Aiace, Alexandio, Nabugdo-
nosor, qui ante castigationem dicit se sua virtute
Babylonicum regnum auxisse. Pestea castigatus
agnoscit, Dei opera esse, victorias et imperiorum
constitutionem.

Alii calamitatibus oppressi, ruunt in impatien-
tiam et desperationem, ut Sanl. Haec peccata
omnia, securitas, superbia, fiducia et admiratio sui,
impatientia et desj^eratio, pugiiant proprie cum pri-
mo praecepto, quia sunt vitia proprie opposita ti-
mori Dei, et fiduciae auxilii divini.

Sextus gradus est, negiectio Evangelii, quae
etiam est nuiltiplex. Alii palam deficiunt, ut ludas,
lulianus. Alii non invocant Deuuj fiducia Filii Dei,
imo alios mediatoies excogitant, ut honunes mor-
tuos, aut fingunt novos cuUus, ut missas, satisfa-
ctiones, monachatus.

Alii imaginantur perpetuo dubitandum esse,
Et in mullis singulare maluui est, indulgere diffi-
dentiac, et manere in dubitatione, quia in se ipsis
nondum sentiunt insignes motus divinos. Voliint
igitur, ut sensus antcjedat fidem, sicut in physicis,
homo credit aquam est«e cahdam, cum inmiersit di-
gitum, et experientia didicit esse calidum: ita in
natura sequitur adsensio experientiam.

Sed in ampleclenda promissione divina contra-
rium fit. Adsensio, id est, fides antecedit consola-
tionem, ut Davit! prius audit promis.sionem: Non
moiieris, et hanc intuetur et ei adsentitur, ut veri-
tatis gh)riain Deo tnbuat. Hac adsensione cum
erigitur, scquitur consolatio et sensus laetitiae.

Est igitur sapientia necessaria onmibus homi-
nibus, in quotidiana invocatione discere, quomodo
Deum intueri debeas in verbo quod ti'ailidit, et te-
stimoniis patefactionis.

Non cogitandum est tunc demum de velle cre-
dere, cum vides Deum coram oculis corporis, aut
postquam senseris in corde novum lumen, Sed ad-
sentiaris ipsius promissioni, et in hac vere loqui
eam tecum statuito, et sinml cogita, quem Deuni
alloquaris, et ubi se patefecerit, et discernere eum

MELANTH. OPER. VOL. XXIII.

ab omnibus commenticiis numinibus, et cogita, quas
promis.siones, et cur edideiit, et ea quae in prae-
sentia accipienda sunt, exhiberi tibi crediio, ut re-
missionem peceatorvm, et reconciliationem. l^uae
vero expectanda sunt, mitigato dolore expecta, ut
rcductionem expectafr David, et re])ugnato diffiden-
tiae et dobitatloni.

Sunt igitur et haec pec ata pugnantia cum
primo praecepto, negligere Mediatorem, fingere alios
mediatores, excogitare novos cultus sine mandato
divino, quaerere Deum extra verbuiu ab ipso tradi-
tum, non accedere ad hunc Deum patefactum in
hoc verbo, non acquiescere in jjromissione, sed
quaerere alia signa, indulgere diffidentiae et dubi-
tationi.

Has pestes non intelligunt liomines securi et
ebrii voluptatibus, ambilione, aut aliis cupiditati-
bus, sed in veris doloril)us aliquo modo ceinuntur.
Et homines timentes Deum considerent haec niala
huniani cordis, et discant opponere promis.siones et
vocem Evangelii dedijcentem nos ad promissiones,
sicut Moises et Paulus dicunt: Prope est verbum
iii ore, et in corde tuo.

Recitavi doctrinam de praecipuis operibus pri-
mi praecepti, et ostendi antithesin, in qua insignia
et horribilia peccata conspici possunt, quae cuiu
Loc primo et summo mandato pugnant, quorum
consideratio pias mentes de aliis vicinis malis com-
monefacere potest.

Cum autem hoc mandatum sit primum et sum-
muni, assuefacianius nos omnes, ut amplissimam
sapientiam Dei , quae in hoc mandato contiiietur,
pia et assidua medifatione consideremus, ut in no-
bis crescant, fides, timor Dei, fiducia, dilectio,
spes, amor humilitatis, tolerantia et constantia in
fide et spe.

Addendae sunt et hae admonitiones, Primum
mandatum summuin est, et includendum deinceps in
omnibus manilatis. Honora parentes, scilicet, ut
Deo obedias, qui obedientiam nostram sibi debitam
conspici vult in hoc opere. Non occides, Non
moechaberis, Non furtum facies, id est, his manda-
tis Dei obtemperato propter Deum, ut ostendas te
vere timere et diligere Deum, et eum anteterre in-
cendiis tuarum cupiditatum.

Ita ad primum mandatum tanquam ad principale

omnia alia opera referenda sunt. Bene fairit Pom-

peius Atticus, sed hac movetur causa, iudicat vir-

tutem esse rem convenientem naturae hominis, et

j pulchram quod verum est, interea dubitat, an Deo

! placeat haec obedientia, et an puniat delicta. Prae-

20

307

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

308

lucere autem oportebat tiniorem Dei et fidem, imo
et agnitionem Filii Dei.

Altera admonitio est, Primum mandatum, est
summa lex gubernatrix aliarum legum. Cum cer-
tum estDeum mandare aliquid contra caetera man-
data, ut Abrahae mandat filii mactationem, liic pri-
mi mandati autoritas anteferenda est inferiori prae-
cepto. Sequitur secundum praeceptum.

DE SECUNDO PRAECEPTO.

Ordo in praeceptis demonstrationibns congruit.
Prima lex concionatur de agnitione Dei, et volun-
tatis et cordis motibus, qulbus accedere ad Deum
et in eo acquiescere debemus.

In secundo mandato proceditur ad externam
oris confessionem. Cum enim Deus condiderit ge-
nus humanum, ut in eo celebretur, et ut alii alios
de ipso doceant, necesse est et vocem de Deo so-
nare inter nos. Mox igitur dictum est de his ope-
ribus externis.

Semper autem meminerimus, in negativis prae-
ceptis etiam adfirmativa contineri: Non abutaris no-
mine Dei. Quaerendum est igitur, qui sint veri
usus, et recitatis adfirmationibus, postea antithesis
recitanda est, et ostendendi abusus.

Coniprehendemus igitur veros usus, et Deo
placentes his quatuor generibus, invocando, gratias
agendo, docendo et confitendo.

Prius dictum est de invocatione, quae fit cogi-
tatione mentis et accensa in voluntate fiducia, con-
fugiente ad Deum intus petente et expectante bo-
iia. Hic dicitur de voce, quae iHos motus cor-
dis exprimit, et cum corde consentit, quia etiam ex-
pressam vocem poslulat Deus, ut alii erudiantur et
confirmentur, inio ut et Diaboli audita veri Dei in-
vocatione expavescant et fugiant.

Pertinet igitur ad hoc praeceptum tota doctri-
na de precatione, de qua tamen hic brevius dicam,
ne fiat haec enarratio niniis prolixa. Et necesse
est in omni invocatione in conspectu esse consola-
t^onem, quae traditur in doctrina de iustitia fidei.

Ut igitur properemus ad eius partis explicatio-
nem, quaedam materiae in aliam operis partem
transferantur.

Satis est brevissime moneri iuniores, in omni
petitione haec quinque cogitanda esse.

Primum, quem Deum, et quomodo patefactum

et distinctum a commenticiis numinibus velis allo-
qui.

Secundum, de mandato, Cum severissimeDeus
piaeceperit se invocari, et a se bona peti, sciamus
hoc opus et hunc caltum maxime necessarium

esse.

Tertium, de promissione. Quanta bonitas est
Dei, quod non solum praecepit a se peti bona, sed
etiam promissiones edidit , de bonis aeternis et
praesentibus, iu quibvis adfirmat se velle opitulari.
£t quidem vult sibi tribui laudem veritatis.

Quartum, de fide petente fiducia Filii Dei Me-
diatoris, aeterna bona et jjraesentia. Et quidem in
omni precatione necesse est praelucere hanc fidem,
quae statuit de propter Filium Dei recipi et exau-
diri. Ideo dictum est ad Ebraeos 4. Hunc haben-
tes Pontificem, accedamns cum fiducia ad thronum
gratiae.

Nec tantum in hoc initio consolationis luceat
fides, viddicet, ut statuat nos recipi, et audiri no-
stros gemitus, sed etiam accedat firma spes, expe-
ctans liberationes, quanquam differuntur.

Qaintum, de rebus petendis, sint enim in peti-
tione expressae filiqnae res necessariae nobis, Ec-
clesiae, reipublicae, et aliis pro quibus petimus.

Haec membra indigent longiore explicatione,
cui infra trihuemus proprium locum.

Nunc hoc sciant binao mentes necessariam es-
se et externam invocationeiu, ut sit tanquam con-
fessio et testificatio, quae ostendat, quomodo de
Deo sentiamus. Et hoc opus externum in infantibus
et rudibus paedagogia necessaria est, et ab omni-
bns fieri potest.

Sed vult Deus, ut accedat et cordis invocatio,
id est, ut sint in corde vera Dei agnitio, timor Dei,
fides et fiducia, intuens Mediatorem, et ardens ad-
fectus petens necessaria.

Non igitur vere fiunt opera huius secundi prae-
cepti, sine operibus primi praecepti. Et placet
obedientia in hoc praecepto, sicut antea dictum est
de obedientia iuxta primum praeceptum.

Et quia hic omnes mentionem faciunt iuramcnti,
breviler mor endi sunt rudio^es, qu.d sit iurare, et
quare ad hoc praeceptum referatur.

lurare vere est species invocationis, in qua sive
Deo, sive hominibus immediate aliquid promittimus,
tamenDeo promi^^timus veritatem, et petimus ab eo,ut
ipse apud honn',iC;s sit confirmator nostrae promis-
sionis, et nos seveiissime puniat, cum fallimus.

309

IV. ENARKATK) SYMBOLl NICENI.

310

Sequuntur igitur gravissimae poenae primum,
quia Deus summa contumelia adfectus est, cum pe-
tiverint periiiri, ut sit confirnjator mendacii. Dein-
de, quia ipsi se obligaverunt ad poenauk, si feiel-
lerint.

IJaec admonitio saepe cogitanda est, ut magna
pietate servemus veritatem iuramentorum, et non
simus in iurando leves et faciles.

Antithesis.

Dixi de veris usibiis et de sententiis adfirma-
tivis, quae liic coiitinentur. Nunc considerentur
abusus pugnautes cum invocatione^ ciim gratiarum
actione, cuni puritate doctrinae, et cum confessione.

Ac potest longa antitliesis institui, si quis re-
petat peccata pugnantia cum primo praecepto.

Sunt autem manifeste contumelia adversus no-
nien Dei, sermones Cyclopici et Epicurei, omnes
falsae invocationes, quales sunt idoiorum et homi-
num mortuorum, pacta inagorum, incantationes et
fascinationes, omnes corrupteJae verae doctrinae et
haereses, omnia periuria, omnes blasphemiae, omnes
praestigiae sophisticae obruentes veritatem, abiectio
veritatis in confessione, falso praetexere nomen Dei
vel Evangelii, ambitioni, avaritiae, odiis et aliis in-
iustis adfectibus, ut JMonachi piopter quaGstum tu-
entur suam consuetudinem veiulendi fnnebres mis-
sas, et multas alias superstitiones. Papa titulo mi-
nisterii quaesivit potentiam, movit scelerata bella,
adfirmat se posse translerre regna.

Fertinet huc et omnia scandala, quae vel fidem
languefaciunt in infirmis mentibus, val exemplo in-
vitant alios ad imitanda delicta, vel alienant alio-
rum voluntates ab Evangeho, \e\ dolorem adferunt
piis, et turbant eorum invocationem.

Maxima pars hominnm et hoc tempore prae-
textu Evangelicae libertatis laxat disciplinae frenos.
Quia enim audiverunt disciplinam non mereri re-
missionem peccatorum, voUiptates minus moder;in-
tur, et onerati crapula, impediunt intentionem in
cogitatione de Deo, et invocatione, et languefaciunt
motus Spiritus sancti.

Recitavi brevein antithesin, cuius explicatio
longum volumen esset. Sed his generibus consi-
deratis, multa adfinia inde iudicari possunt.

DE TERTIO PRAECEPTO.

Vult Deus recte agnosci, vult Ecclesiam sibi
coHigere, cui suam bonitatem in omni aeternitate
communicet, et a qua vicissim celebretur. Ideo in
priuio praecepto dixit de agnitione, et vohmtatis
ac cordis motibus erga Deum. In secundo prae-
cipit illius verae agnitionis professionem.

Sed ut huius agnitionis et professionis propa-
gatio fiat ]jer ministerium certum, non tantum ge-
nerahter de notitia et professione dixit: sed addit
tertium praeceptum, quomodo propagari et conser-
vari haiic notitiam et professionem velit, scilicet
per ministerium docendi doctrinam ab ipso patefa-
ctam, quod certis homini!)us commendatum est, et
ad quod certas congregationes instituit, quas ipse
tueri vult, etiamsi poteiKia Diabolorum et Tyranno-
rum eos coetus varie dissipare conatur.

lam igitur in tertio praecepto velut custodes
priorum mandatorum constituit, quia certis.simum
est, hac lege de Sabbato comprehendi totum mi-
nisteriuuK Instituit igitur hic doctores coelestis do-
ctrinae, et eis commendat doctrinam, et achlit ce-
remonias, quae sunt signa doctrinae, et praecipit,
ut hos doctores hanc dortrinam a Deo acceptam
sonantes, populus reverenter audiat, et cereraonias
discat esse testimonia et coimnonefactiones de vo-
luntate Dei, et in earuni usu veram invocationem
exerceat.

Haec est sententia mandati de Sabbato. Nam
Sabbatum, cum sit dies consti(uta ad haec o'ficia,
ut pubhce proponatur vox doctrinae, et pubhcis
ceremoniis comm(mefiant liomines, et populus con-
veniat ad discendum, et ad comnuinem invocatio-
nem, praecipua ceremonia est, et nervus totius mi-
nisterii. Ideo comprehendi hoc mandato de Sabba-
to totum ministerium Ecclesiae sciamus.

Sunt igitur opera huius tertii praecepti propria,
conservare in Ecclesia ministerium vocis divinae,
ut quisque suo loco debet. Doctores a Deo et de-
inceps ab Ecclesia vocati recte doceant, conser-
vata puritate doctrinae, iuxta primum et secundum
praeceptum: Populus reverenter conveniat et au-
diat vocem doctsinae, et pie ceremoniis utatur, ob-
temperet recte docentibus, honore adficiat et de-
fendat pios Doctores adiuvet studia necessaria Ec-
clesiae. Denique omnes liomines, gubernatores et
popuhis curent, ne intereat hoc ministerium. Haec
est non allegorica interpretatio praecepti, sed pri-
ma, nativa, et principaHs sententia literae.

Econtra, peccata pugnantia cum hoc tertio

20*

311

PIIIL. MEL. SCKIPTA DOGxMATICA.

312

praecepto, sunt omnia delicta omniiim, quibus im-
peditur miiiisterium Evangelicum, peccant Episcopi,
Keges, Principes et piivati homines, qui non curant
suo luco conservare et tucii Evangelii ministerium,
nec iuvant studia literarum et artium necessaria Ec-
clesiae. Atrocius etiam peccant tyranni, qui delere
fontes parae tloctrinac conantur, et qui pios docto-
res interficiunt.

Hic etiam iuniores admonendi sunt de Sabba-
ti Levitici abrogationc, cum quaeritur, An teriium
praeceptum ad nos pertineat, cum sabbatum Leviti-
cum nunc abolitum sit.

De liac quaestione recte dicitur speciem abro-
gatam esse^ et fuisse ceremoniam propriam politiae
Mosaicae, ut sepiinio die tales ritus servarentur.
Et tamen vult Deus scmper manere ministerium do-
cendi, et sacramenta pio tempore instituta admini-
strandi. Et Ecclesiae onmibus temjjoribus dat mi-
nistros, et semper vult publicos congivssus esse,
ut in genere humano vox do Filio, Domino nostro
lesu Christo exaudiatur, et nota sit. Sic igitur ge-
nus non est abrogatum, de quo principaliter haec
tertia lex Decalogi loquitur, videlicet, praeceptum
severissimuni de conservatione minisierii quocunque
tempore.

Pertinent igitur huc dicta , quae perspicue
ostendunt et institutum esse ministerium publicum
docendi Evangelii , et mandatam esse curain, ut
omnes conservationem adiuvemus, imo et promis-
siones additas, quae adiirmant conservationem eius,
et crebras instaurationes, singularia Dei opera et
beneticia esse.

lohan. 20. Sicut misit me Pater, et ego mit-
to vos.

Luc. 10. Qui vos audit, me audit, Qui vos
spernit, nie spernit. Et ad Ephe. 4. Dedit alios
quidein Apostolos, alios autem Proplietas, alios
Evangellstas, alios Pastores, et Dactores etc. Ne
simus stuhi fluctuantes, nec circumagimur quoiibet
vento doctrinae per praestigias hominum eto.

In hoc dicto et praeceptum est, ut ministeriuni
conservemus, et promissio, quae adfirmat divinitus
mitti, et excitari Doctores salutares, quorum voce
subinde lux doctrinae restituatur, ne vera Dei no-
titia in genere humano extinguatur.

Non addam hic longiorem enarrationem huius
praecepti, tantum oro lectorem, ut cogitrs , quam
magna, et quam necessaria opera universtie Eccle-
siae hic praecipiantur^ si de conservatione minlste-
rii hoc praeceptum simpliciter intelligatur, et hanc
fideliter adiuvare volet, sicut sine ulla dubltatione
severissime Deus praecipit.

Hic conqueri etiam peculiariter iustissimum est,
de gubernatoribus, qui negligunt ordinationem, nec
curant eligi ministros idoneos, nec postea iuvant
examina, et inspectionem. Haec magna negligentia
etiam in nostris Ecclesiis usitata est, quam cum
deph)ramus, siinul etiam oremus Filium Dei, custo-
dem Ecclesiae suae, ut extrudat operarios idoneos
in messeni suam et flectat gubernatorum et onmi-
uin liominum mentes ad curam conservandi mini-
sterii.

DE SECUNDA TABULA.

Non solum in docendo, sed etiam in omni
vita in onniibus actionibus erga proximum,
in conspectii sit honoriHcentlssimum testimonium
FiUi Dei de sccunda Tabula, cum inquit Matth. '22.
Secundum mandatum, quod simile est isti: Diliges
proxiinum tuum sicut te ipsum. Quis liomhium aut
angelorum ausus fuisset hoc modo loqr/i. 3landata
secundae Tabulae similia esse primae? Certe obli-
gatio maior est erga Deusn, quam erga homines.

Etsi autem haud dubie magna sapientia his
verbis invoiiita est, quam explicare nos infirmi
non possumus, tamen haec ratio aequalitatis non
est absurda.

In omnibus mandatis secundae Tabulae sem-
per oportet incJ .di primum mandatum, ut politicam
obedientiam praestenms, non tantum pacis aut uti-
litatis causa, ut gubernatores politici cogitant, sed
praecipue hac mente, et hunc finem intuentes, ut
Deo debilum honoreni tribuamus, et ei in his officiis,
quae etiam iudicat esse cuUus, serviamus.

Cum igitur primum mandatum includi sequen-
tibus oporteat, aequalitatis ratio utcunque intelligi
potest.

Secundo, taxat Dominus errores Pharisaeorum,
et omnium hominum, qui sunt sine luce Evangelii.
Ceremonias quae sunt signa tantum, et sunt res
mutabiles, maximi faciunt Pharisaei, et existimant
principales Dei cultus esse, et longe anteferunt re-
ctitudini cordium erga proximos.

Hanc falsissimam persuasionem damnat hac
ipsa amplificatione secundae Tabulae, et monet ve-
ros cultus esse, non signa, et opera mutabilia, sed
unam et aeternam iustitiam, congruentem cum ae-
terna norma divinae mentis et voiuntatis. Sicut
in m.Vwte divina, hae propositiones aeternae et im-
mutabiles sunt: Agnosci oportet Deum esse essen-

313

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

314

tiam spiritualem, sapientem, veracem, bonam, iu- '
stam, aequalem, casiam, beneficam, sic hae pvo-
positiones sunl; aeternae: Deus vult in creaturis
rationalibus castitatem, Deus tletestatur iniustas
caedes, vagas libidines. Est ergo una et eadem
Dei sapientia et iustitia, quae cultus piimae et se-
cundae tabulae copulat, et in nobis vult coniungi.

Haec utcunque monere volui, et existimo cogi-
tationem de re tanta piis utilem esse. Ideo autem
haec excellens sapientia nobis in hac caligine ob-
scurior est, quia legem non satis intelligimus, et
tantum habemus qualemcunque imaginationem philo-
sophicam seu politicam, et non cogitamus, unam
et eandem Dei sapientiam et iustitiani esse utram-
que tabulam.

Etsi autem at enarrationem propero, tamen
hoc praefari etiam necesse est: Requirit et haec
«ecunda tabula non solum externa opera, sed etiam
interiorem rectitudinem cordis. Ita congruere de-
bebant humana corda cum lege Dei, hoc est, cum
sapientia et iustitia Dei, ne habercnt inclinationes,
afFectus, aut actiones contra hunc ordinem, in quo
coudita est, et qui in lege expressus est.

Etsi autem horribilis est contumacia et confu-
sio huius ordinis in natura hominum, ut experien-
tia ostendit, tamen in renatis placet inchoata obe-
dientia, ut supra diximus, et infra rursus dicturi
sunnis, cum accedit inchoatio prioris tabulae, et
praelucet agnitio Fiiii Dei, qua credit unusquisque
personam reconciliatam esse, et placere Deo pro-
pter IMediatorem fide, et deinde refert haec politi-
ca opera ad hunc finem, ut Deo praestet obsdien-
tiam in his actionibus, et ut in hac obedientia cx-
erceantur fides, invocatio, spes, et aliae virtutes,
et luceat universa confessio, sicut scriptum est:
Luceat lux vestra (;oram hominibus, ut glorificetur
Pater vester coelestis, ut etiam alii invitentur ad
veram agnitionem et invocationem Dei.

Et cum haec tabula praecipiat de vlta politica,
et haec ipsa vox, Dil»gas proximum sicut te ipsum,
sit norma consociationis hominum, et Deus in ipsa
generatione, educatione, et defensione vitae osten-
dat, non posse homines sine congregatione vivere,
manifestissimum est vere voluntatem Dei esse, ut
in politica vita vivamus, nec abditi in latebras fu-
gianms caeteros homines.

Non vult Deus Samuelem aut Danielem latere
in solitudine aut specu aliquo, et tantum arcanis ce-
remoniis vacare, sed vult eos in mediis fluctibus
et procellis gubernationis versari, et inter honnnes
circumferre doctrinam diviiiitus traditam. Vult eos
in his periculis exercere fidem, invocationem, et

spem, vult eos docere alios, vult conspici testimo-
nia doctrinae, quae Deus per ipsos exiiibet.

DE QUARTO PRAECEPTO.

Honora patrem et matiem.

Initium societatis sapientissime sumitur a per-
sonis gubernantibus, Et in natura primi guberna-
tores sunt parentes, deinde caetcri quibus Deus of-
ficia parentum commendavit.

Comprehendi igitur in hoc mandato et dicta
de magistratibus sciamus, quae Rom. J3. proposita
sunt, et saepe alibi. Et cu-n in hac parva tabella
Decalogi, niagna sit brevitas, nominatur hic sum-
mus obedientiae gradus^ scilicet honos, qui veram
cordis reverentiam et subiectionem significat, et na-
turae ordo optimus esset, si liunc honorem corda
recte tribuere gubernatoribus possent.

Complectitur enim honos tria praecipue.

Primum, causam et formam institutionis, vide-
licet, quod Deus instituerit, et instituerit, ut con-
gruat gubernatio ad suam sapientiam et iustitiam.

Secundo, obedientiam externam.

Tertio, ijiisixiiav, qua in tanta infirmitate hu-
mana quaedam errata imperiis condonenuis.

Praecipuus honos est, agnoscere Deum esse
autorem huius consociationis in genere humano, et
ordinis, quo vult regi homines ad agnoscendum
Deum, et ad agnoscendam sapientiam et iustitiam
eius, et iudicium eius metuere, ac ei cbtemperare.
Nec tantum sic est autor, ut approbet legitima im-
peria, quia cum ratione congruant, sed etiam hoc
modo, quia, sicut stellarum motus et suo consilio
ordinavit, et sua potentia conservat, ita et ordo
politicus Dei opus est, et quantum ordinis in hac
confusione humanae naturae manet, a Deo vere et
efficaciter conservatur.

Nam diabolus honestam societatem in univer-
sum dissiparet, nisi furores eius Deus repiimeret,
et partem geiieris humani protegeret. Huc perti-
nent dicta Kom. 13. Potestates quae sunt, a Deo
ordinatae sunt. Et Danie). 2. Deus iransfert re-
gna et constituit. Et ut sit conservator h*uius or-
dinis, manifesfe ostendit suam praesentiam in poe-
nis contumacium, quia cum honiicidae et seditiosi

315

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

316

elabuntiir ex manibus magistratuum, tamen divini-
tus retrahuntur ad poenas.

Hic autem sunt monendi iuntores discrimen
esse inter ordinem politicum et personas, leges
contractus, iudicia, poenae, in imperio Komano
tempore Neronis sunt res a Deo ordinata et iusta,
Et Paulus hunc ordinem veneratur, et Deo pro ta-
li consociatlone generis humani gratias agit. Sed
tamen Nero est sceleratus et teterrimum monstrum,
et Paulus toto corpore cohorrescit, cogitans talem
pestem tenore hunc summum gradum inter homines,
qui debebat esse custos divinorjim beneficiorum,
legis Dei, iustitiae et pacis.

Ilac distinctione inter rem et personas obser-
vata, miilta argunicnta explicari possunt^ de qulbus
Philosoplii disputarunt, et omnes sapientes ignari
Evangeiii omni tempore disputant, cum quaerunt,
An impeiia sint a Deo, aut tantum humanis consi-
liis, aut casu constituantur, et nmtentur.

Certum est ordinem politicum opus Dei esse,
etiamsi Caligula, Nero et similes iniuste rapiunt, et
iniuste administrant imperia.

Dixi prinmm gradiim honoris essc, agnoscere
Deum esse autorem huius ordinis, et in hac ipsa
obedientia praecipue Deo obtemperare.

Necessario deinde hic gradus sequi debet, ut
ipsos parentes et legitimos mngistratus, leges et
iudices diligamus propter Deum, et eis nos subii-
ciamus, et in externis officiis sine contumacia ob-
teniperemus, sicut Pauliis inquit: Necesse est obe-
dire, uon solum propter iram, sed etiam propter
conscientiam. Quod dictum haud dubie singidari
consilio universae Ecclesiae traditum est, ut falsa
imaginatio hominibus eximatur, quae non discernit
inter imperia et latrociiua, Sicut pirata ad Alexan-
druin dixit : Cur n)agis tibi licet praedari in terra,
quam raihi in mari?

Imperia sunt ordinatio Dei et his obediendum
est, propter Deum, et Deus punit contumaces.

Latrocinia autem sunt destructio ordinis Dei,
et capti a latronibus metu poenae, id est, iniustae
saevitiae obediunt, ne vitam amittant. Nec necesse
est eos propter Deum obedire, nec peccant, si ela-
bi possunt.

Philosophi autem et multi alii similem imagi-
nationem de imperiis habent, non necesse esse pro-
pter Deum obediie. Hunc errorem Paulus eximit
universo generi humano hac gravissima sententia:
Necesse est obedire propfer conscientiam.

Scriptores etiam aliqui non discernentes poli-
ticam potestatem et ministros Evangelii, de edictis
politicae potestatis, hoc argumentum agitaverunt:

Nemo potest mandare sub poena quam

non potest exequi.
Homo non potest aeternas poenas exe-

qui. ♦

Non igitur obligant edicta magistratu-

um propter poenas aeternas.

Sed vera, perspicua, et firmissima responsio
est, quae quidem et deducit nos ad primum auto-
rem gubernationis. Primum igitur ad Maioretu re-
spondendum est, Nemo sola humana autoritate po-
test mandare snb poeria aeterna, sicut in ministe-
rio Evangelico nemo potest humana autoritate re-
mittere peccata. Sed Deus quanquam sine huma-
na voce posset homines gubernare, et sanctificare
quos veilet, tamen sua sapientia et bonitate insti-
tuit in genere humano ministeria, scilicet ministros
Evangelil, et poliiicos magistratus.

Nec existimemus hos gradus, tantum humano
consilio institutos esse, sed Dei opera sunt.

Vox ministri Evangelici veiissirai est organum,
quo Deus est efficax ac Spiritu sancto movet et
trahit corda.

Est et iudex politicus organum, per queia
Deus vincula civilis societatis conservat.

Hanc responsionem iuniores meminerint. Est
enim vera et erudita, et utilis paci, et refutat hal-
lucinationes multorum, qui de legibus politicis ali-
ter scripserunt.

Caeterum quod sit discrimen inter ministrum
Evangelii, et politicos magistratus, et inter ritus
institutos ab Episcopis, et leges politici magistra-
tus, infra dicemus. Gerson etsi anxie quaeiit, quae
leges, cur et quantum obligent homines, tamen ex
his labyrinthis non liberat pias mentes. Sed infra
in articuio de Ecclesia, de hac quaestione dicturi
sumus.

Tertium autem gradum honoris esse diximus
inuCxdav in toleranda infirmitate raagistratuum, de
qua re propositum est illustre exemplum. Cum
patri Noae nudato filius Cham illuderet, alii filii
patrem tegunt. Ac propter hoc magnum scelus
maledicitur Cham, caeteris vero filiis, qui reveren-
ter texerant Patrem, benedicitur.

Id exemplum sit in conspectu modestis, ut di-

317

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

318

scant patienter ferre quasdam et gubernatoi-um in-
firmitates, et multa ipsius guberMationis iinpcdimen-
ta, quae non tam negligentia gubernatorum, quam
temporum difticultatibus accidunt.'

Bonus et salutaris princeps fuit Ezechias, sed
tamen cum eius tempora minus tranqiiilla essent,
quam Salomonis tempus, durior fuit sub ipso ser-
vitus, quam sub Salomone.

Haec consideranda sunt, nt coninumes aeru-
mnas sapienter fene discanms. Et huc regula a
Petro tradita pertinet: Obedite Dominis, non soluni
bonis et aequis, sed etiam morosis et durioribus.

Haec breviter attigi, ut veri honores debiti im-
periis, rectius intelligantur.

Restant autem quaestiones gravissimae: An
omnes iniuriae tolerandae sint, et quando necessa-
ria aut concessa sit defensio, Et quid sit proprle
Tyrannus.

De his quaestionibus addere breves commone-
factiones utile est.

Quia enim iu hac humana infirmitate, multa
sunt errata et vitia etiam in mediocri gubernatione,
Anabaptistae universaliter non solum personas ma-
gistratuum, sed etiam ipsum ordinem damnant, et
vociferantur omnia imperia esse tyrannides, et in-
iustam violentlam.

Deinde utile est etiam scire ipsos dominos,
aliquando iuste furores eorum reprimi posse.

Est igitur bonus seu mediocris magistratus,
qui habet studium seu nQoaCqiaiv recte faciendi of-
ficium, et plerumque recte facit, etiamsi interdum
cessat, aut communi infirmitate superatus peccat.
Tales sunt David, Salomon, losaphat, Ezechias, et
multl alii, qui quanquam habent aliquos lapsus, ta-
men nQoaCf^faig bona fuit, et plerumque recte fece-
runt.

Econtra Tyrannus est, qui habet studium seu
TTQoaiQiGtv scelarate agendi, et plerumque scelerate
agit, etiamsi interdam aliqua recte facit, Tales sunt
Nero, Caligula, et multi alii.

Suntque harum definitionumfontes consideran-
di, ut in fiac imbeciUitate humana^ in caeteris gra-
dibus officiorum similes descriptiones fiant, et con-
.scientiae erudiantur, quomodo Deo placeant nostri
labores, cum nulla tanta vigilantia aut virtus sit,
quae sit par gubernationi politicae vel Ecciesia-
sticae.

Sumtae sunt autem definitiones ex his dictis
Pauli. In priore ad Corintliios cap. 4. inquit: Hoc
requiritur, fideles ut simus. Complectitur autem
fidelitas mediocrem scientiam eius rei, quam profi-
teris, et deinde in administratione sedulitatem. Non
est fidehs medicus, qui cum non dldicerit artem,
tamen exercere audet, sed perfidiose facit, quod
promittit ea, quae scit se non didicisse. Nec fide-
lis est, si didicit, et tamen volens negligit aegro-
tos. Excludit igitur fidelitas utrumque m;)lum, af-
fectatam ignorantiam, et aftectatam negligentiam.

Postquam autem ex isto Pauli dicto didicimus,
quales in onmibus officiorum gradibus esse non
oporteat, discamus et ex altero dicto agnoscere
imbecillitatem, quae simul est in onmibus quanquam
bonis gubernatoribus. Sic enim inquit 2. Corin. 3.
Non quod sufficientes simus ex nobis cogitare ali-
quid, tanquam ex nobis, sed sufficientia nostra ex
Deo est. Et in Ecclesiast. cap. 7. Non est iustus
in terra, qui quanquam facit bona, non etiam pec-
cet. Magnae sunt igitur infirmitates et multa er-
rata omnium gubernatorum etiam optimorum et vi-
gilantissimorum.

Sed tamen fideles in officio, de quibus dictum
est, cum etiam sunt vera membra Ecclesiae, placent
Deo, qui eorum adniinistrationem adiuvat, et infir-
mitatem reniittit, tegit et sanat.

« '

Hanc consolationem necesse est scire omnes
pios gubernatores, suo quemque loco. Et sciat
populus communes illas infirmitates in magistrati-
busbonis seu mediocribus tolerandas esse, de quibus
dixit Petrus: Obedite dominis, non solum bonis et
aequis, sed etiam morosis et durioribus.

Sed tamen regula universalis, firma, et immota
tenenda est. Cum praecipiunt magistratus, ut fa-
ciamus contra mandata Dei, nequaquam eis obedi-
endum est, Sed vox Apostolorum sequenda : Opor-
tet Deo magis obedire quam hominibus. Sic in
Babyione recte fecerunt tres viri , qui statuam
adorare noluerunt. Recte fecerunt et Apostoli, qui
recusant obtemperare princijiibus populi ludaici
prohibentibus Evangelii praedicationem.

Ac prudenter discernanda est servitus corpo-
rum a mandatis, quae iubent facere contra legem
Dei. Servitus corporum quanquam dura est, ut
facultatum ex))ilatio, aut imniodici labores corpo-
rum, tanien toieranda est, et in eo casu obedlentia
praestanda est. Sed cum praecipiunt magistratus,
ut subditi faciant contra mandata Dei, ut cum iu-
bent coli et invocari commenticia nuniina, nequa-
quam obtemperandum est.

319

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

320

Hic autem quaeritur, an etiam armis reprimendi
sint tyranni, praecipientes, ut faciamus contra man-
data Dei. In hac quaestione discernendi sunt mi-
nistri Evansjelli a politicis gubernatoribus. Certum
est Evangelli ministros non esse armatos gladio,
nec debere nova impcria vi corporali constituere.

Huc pertinet dictum: Sicut misit me Pater
meus, ita et ego vos mitio. Constat autem Filium
Dei non missum esse, ut vi corporali imperia
muntli constitueret, Sicutinquit: Kegnum meum non
est de hoc mundo. Itaque citm minisfri Evangelii,
et alii privati homines in confessione non defendun-
tur a legitimis magistratibus, nequaquam moveant
seditiones, sed iniurias et supplicia patieuter ferant.

De hac patienlia cor.solationes plurimae sunt,
ut scianms eam Deo placere, sicut scriptum est
Matth. 5. Beati qui persecutionem patiuntur pro-
pter iustitiam. Item, Pietiosa nmrs sanctorum eius.

At potestas politica legitimo modo Ecclesias
tueri advcrsus iniurias atroces et notorias, ut vo-
cant, cum potest, debet, iuxta illud Pioverb. 24.
Eripe eos, qui ducuntur ad mortern, Si dices: Vi-
res non suppetunt, Qui inspector est cordis, ipse
intelligit.

Non constituii Evangelium novas politias, quare
nec infinitam servitutem piaecipit. Sed sinit ma-
gistratus uti sui iinperii legibus, quae concedunt
certo modo defensionem adversus iniurias atroces
et notorias.

Hanc brevem admonitionem inserui, quam pie
et dextre intelligi voio.

De officio magistratus.

Postquam autem de subditorum officiis tam
mulla dicta sunt, vicissim de gubernatoribus di-
cendum est, quae beneficia debeant subditis. Id
ex detinitione Magistratus intelligi potest, quae ex-
tat apud Arisiotelem et le ipsa congruit cum ver-
bis Moisi Deut. 17. et cum verbis Pauli Kom. 13.

Magistratus est custos legis, quod intelligas
de tota iege in externa disciplina, de prima et se-
cunda talmla, IVec cogitandum est, Magistratum
similem esse armentarii, et tantum corpora sub-
ditorum tuesi. sed prior cura sit, ut populus recte
doceatur de Deo, et toUantnr idola, blasphemiae,
et impia dogmata, sicut scripium est: Et nunc Ke-
ges intelligite, Osculamini fiiium. Item, Aperite
portas principes vestras.

Deinde et reliqua praecepta Decalogi sint nor-
mae gubernationis. Prohibeat magistratus caedes,
vagas libidines, furta, et aiias iniurias, iuste regat
iudicia, severe puniat sontes, denique ut Paulus
eruditissime dixit, ornet honore bona opera, et pu-
niat inhonesta opera^ id est, pugnantia cum Lge
Dei.

Etsi autem haec descriptio brevis est, tamen
cogitent prudentes, quanta moles maximorum ope-
rum gubernatoribus imponatur, cum Deus vult eos
totius Decalogi in externa disciplina custodes esse.

DE QUINTO PRAECEPTO.

Toties iam dictum est, Legem promulgatam
esse, non solum disciplinae causa, sed ut accuset
peccatum, et ostendat, qualis ordo in natura homi-
num esse deberet. Quare et optimo ordine prae-
cepta recitantur.

Prior Tabula concionatur de operibus, quibus
immediate cum Deo agimus.

Secunda Tabula, exorsa est a parentibus, vi-
delicet, a stirpe societatis, et ab ipso gubcrnatore
inter homines. Consiituta iam societate, sic cura
tuendae vitae hominum. Ideo statim additur, Non
occides.

Ut autem in aliis praeceptis dictum est, legem
Dei concionari non tantum de externis operibus,
sed de onuiii m virium ordine in homine, ita et hoc
praeceptum enarrat Dominus Matth. 5. Non occl-
des, id est, talis sit ordo omnium virium, Nec ma-
nus, nec mens, nec voluntas, nec cor occidat ho-
minem, sed omncs vires intueantur Deum, et pro-
p er eum ament et foveant communem consociatio-
nem, non velint cuiquam nocere.

Sit autem in conspectu regula, quae etiam cae-
tera praecepta illustrat. Negativae orationi innexae
sunt et affirmationes, ut cum supra dicitur: Non
habebis Deos alienos, expresse addita est et affir-
njativa: Ego sum Dominus Dens tuus, qui eduxi te
de terra Aegypti. Prius monstrat, quis sit verus
Deus, et testimonium addit, quo agnoseendus est,
et discernendus ab oninibus commenticiis numinibus.
Postea addidit exclusivam sententiam: Non habebis
D§os alienos.

Sic in secundo praecepto, cum abusus nominis
divini prohibentur, necesse est intelligi iustos usus
severissime praecipi. La in hoc praecepto et se-
quentibus, negativae orationes complectuntur afHr-
niativas. Non occides, Ergo suo quisque loco sit

321

IV. ENARRATIO SYMBOLl NICENl.

3-22

custos humanae societatis, Et pertinent ad hoc
praeceptuni vi"tutes: lustUia particularis, beneh-
ceniia, ae<|uitas, mansuetudo, ciementia seu miseri-
coidia.

Hie autem neeesse est moneri discentes de
magistratuum officio, quibus praecipit Deus, ut son-
tes occidant.

Uti-aque Lex divina est, Non occidas, sci-
licet, privato affeetu, et extra ordinem a Deo in-
stitutum seu approbatum, Sed magistratus iuxta le-
ges toUat sontes. Id mandatum valet, quia ex-
ceptio est divinitus addita Decalogo, videlicet ita,
ut iuxta leges tollantur sontes, qua in re magistra-
tus non occidit privato affectu, aut privato arbitrio,
sed obtemperat mandato divino, et niinister, ac
veluti manus est Dei , hoc modo declarautis iram
suam adversus scelera, et custodientis communem
societatem. Severissime enim praeceptum est Deu-
teronomii undevigesimo capite: Non parcet oculus
tuuSj sed sumas animam pro anima, etc.

Ac sciendum est, quatuor gravissimas causas j
esse publicarum poenarum. '

Prima est, iustitia Dei, quia Deus vult in ge- j
nere humano et ex his exeuqjlis iMtelligi, esse '
Deum, discernentem iusta et iniusta, et vere irascen-
tem iniustitiae.

Secunda est, necessitas communis. Cum re-
veraDeus sit custos hnmanae socletatis, Deus hoc
modo toUit eos, qui legitiaiani societatem turbant,
iuiO et intelligi vult, se custodem esse politici or-
dinis, quia regula est universalis: On^nis qui gla-
dium acceperit, gladio peribit. Ac retrahit Deus
sontes ad poenas, etiam cum ex magistratuum ma-
nibus effugerunt.

Tertia est exemplum, ut cum videt multitudo
poenas sontium, plurimi coerceantur metu siiuilium
poenarum, sicut dicltur: Lex est ii»iustis posita,
scilicet ut lege et metu repressi, imperent externis
membris, ne delinquaiit.

Quarta causa est, commonefactio de fufuro iu-
dicio. Nam ex his paiicorum poenis vult nos Deus
raiiocinr.ri , cum vere imscatur peccatis, restare
aliud iudicium , in quo horribiliter Deus puniet
onmium scelera, qui non sunt ad eum conversi,
nec quaesiverunt remissionem per Mediatorem, sicut
praecipit.

Ex hac doctrina de officio Magistratuum , iam
facile est interpretari sententias, quae prohibent

MELAMH. OPEB. VOL. XXIII.

vindictam, ut apud Paulum : Non vindicantes vosmet
ip.si. Item, Si quis percusserit te in dextram, ob-
verte ei et sinistram. Haec iiicta omnia necesse
est sic intelligij ne toUatur officium Magistratus.
Quia manifestum est, id expresse a Deo mandatum
et saiuiitum esse.

Testimonia nota sunt ex capite decimo tertio
Epistolae Pauli ad Romanos: Potest^tes quae sunt,
ordinatae sunt a Deo: et nequaquam dubium est,
poiiticum ordinein ingens beneficium Dei esse, ut
alibi copiosius di^etur. Vera est igitur et firmis-
sima interpretatio , dicta illa, quae proliibent vin-
dictam, tantum prohibere vindictam privatam, hoc
est, non ordinatam a Deo iuxta leges politicas.

Ac dictum in Deuieronomio: Miiii vindictam,
et ego retribuam, veiissime comprehendit ofticium
Mag'stratus. Nam et poena legitima, qua magi-
stratus sontes afficit, est opus a Deo ordinatum
et approbatum. Deus imniediate aut per angelos,
punit Pharaonem, et Sennaclieiib. Mediate vero per
Davidis diicem, punit Absolonem, per Augustum
punit Antonium.

Haec perspicua sunt. Itaque in dicto: Mihi
vindictam, necesse est comprehendi totum officium
magistratus, de quo infra rursus dicendum erit.

Nunc inserui hanc brevem commonefactionem,
ut iuniores praemuniii sint contra furores Ana-
baptistarum , qai iudicia et poenas , et multas par-
tes ordinis politici damnant, nec intelligunt discri-
men iustitiae spiritus, et vitae politicae.

Sciant autem omnes homineSj, gubernatores et
subditi, ordinem politicum, cum sapien^ia et iustitia
Dei ordinatus sit^ et approbatus, rem bonam esse,
quani omnes propter Deum venerari debemus, et
qua uti omnes bona conscientia, in vita politica
possumus.

Ac vult Deus in talibus officiis muhas virtutes
exerceri et lucere fidem, invocationem in periculis,
gratiarum actionem propter auxilium, celebrationem
sapientiae et iustitiae Dei propter ipj-ius ordinis in-
stitutionem et conservationem, praeterea patientiam
et dilectionem erga cives. Ostendit enim magni-
tndo et varietas negotiorum et periculorum vitae,
in hac civili consuetudine oHerri occasiones omnium
virtutum exercendarum.

DE SEXTO PRAECEPTO,

Non moechaberis.

Ut supra dictum est , in negativis orationibus,
comprehendi et quasdam affirmativas , ita hic cura

21

323

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

324

se patefecit mis«<o Filio, et erlitis testimoniis, re-
suscitatloMe mortuoiuin et aliis, et simul cogitet
liunc vere conditoiem esse et opitulatorem, sa-
pientem, exaiulientcm, veracem, bonur.i, beneficum,
iustuiii, castum, iiascentem onmibus sceleribus,
quae cum hac sua mente et voluntate pugnant.

Ut igitur castitas in genere humano intelliga-
tur, leges de ea tradi(h't, et severissimis poenis
violationes earum punit, sicut nequaquam dubiuni
est, etiamsi humana iiidicia negligenter puniunt
vagas libidines, tamen divinitus eas puniri.

Una igifur causa est liaec, quare castitatem
voluit nobis notam esse, ut discernat i;)sum ab
innnundis naturis.

Altera causa est, cim Deus vere sit talis
mens pura et or.linpta, vult nos quoque intra me-
tas, quas ordinavit, coerceri. Non cogitant hoini-
nes propliani et polluti has gravissimas causas,
sed bonae mentes considerent eas, et simul poe-
naruni magnitudinem contemplentur, quae prtoter
libidines per totum genus humaniun vagantur.

Ad harum causarum considerationem adiungan-
tur praecepta de c<' stitate et poenarum commina-
tiones, et exemphn. Et prima vox prohibens vagas
libidines, est sententia edita ante lapsum. Erunt
duo in carnein uiiam, postea Decalogus inquit:
INon r oechaberis. Et Levit. 18. recensentur mul-
tae prohibitiones incestae consuetudinis. Et ad
Ebraeos dicitur: Sc: /tatores et adulteros iudica-
bit Deus.

Et 1. Cor. 6. Scortatores, moechi, molles, etc.
non possidcbunt regnum Dei.

Et ad Gal. 5. Qui talia agunt, regnum Dei
non possidebunt.

Ephes. 5. Omnis scortator aut contaminatus
non haliebit haereditatem in regno Christi. Nemo
vos decr,)iat vanis sermonibus. Propter haec enim
venit ira Dei super inobedientes.

Eaec dicta sunt interpretatio huius praecepti
in Decalogo, quae senqier in conspectu sint^ ut
firmissime leneatur sententia Dei de castitate, nec
intuentes ethnica exeiiipla, discedamus a regula
divinit s tradita.

INlulta etiam poenarum exempla nobis propo-

I namus. Certissimum est atrocein violationem huius

praecepti atrocibus poenis etiam in hac njortali

vita ]!unir! , sicut liistoiiae Sodomorum, Davidis,

pi incipum Israel in vicesimo quinto capite Nume-

Intueatur ergo mens hunc verum Deum, qui i rorum ostendunt. Et omnibus temporibus omnium

prohibitae sint vagae libidines, quaerendae sunt
affirmativae sententiae.

Cum foederis coniugalls violatio prohibeatur,
simul intelligas approbari et muniri foedus coniugii,
quod quidem et antea i'i praecepto quarto aj^pro-
batum est, Honora patrem et matrem. Et adiun-
gantur alia expressa testimonia, Genes. 2. Eriint
duo in carnem unam. Et Matth. 19. Quod Deus
coniunxit, homo non separet.

Sit igitur prima doctrina huius praecepli affir-
mativa, Cnm Deus voluerit genus humanum per
propagationem conservari , certo modo opu? gene-
rationis ordinavit, ac unum marem et unam foemi-
nam peipetuo et indissolubili vincuio vult coniunctos
esse, etextrahanc consuetudinem, proliibet omnes
commixtiones.

Et hoc decretum singulari consilio statim in
Paradiso promulgalum est. Nam cum dicitur:
Erunt duo in carnem unam, simul sancitur lex con-
iugii. Instituitur eniin duorum coniunctio, et pro-
hibentur omnes vagae libldines. Tantum enim unlus
maris et unius foeminae coniunctio approbatur. Et
indissolubiiis coniunctio insiituitur in dicto: In car-
mem unam, id est, indissolubiliter copulatam. Haec
est simplex et nativa horum verborum sententia.

Simul autem hic considerandum est, quare
Deus certo modo generationis opus crdinaverit et
castitatem sanxerit.

Est autem caslitas, aut prorsus sine commi-
xtione vivere, si nafura potest incontaminatc vi-
vere, ut angelica, aut puerilis natura, aut aliqui
donum habentes, aut servare foedus legitimi con-
iugii, et non vagari extra coniugium.

Ideo autem Deus sanxit castitatem, quia ut
caeteras omnes virtutes ordinavit, ut essent testi-
monia de ipso, et discernerent eum a malis naturis,
ita et castitatem ordinavit, quae est insignis et con-
spicua virtus, ut cogitantes eum in omni doctrina
et invocatione, etiam cogitatione castitatis discerna-
mus eum a diabolis, et aliis immundis naturis.

Vult enim Deus agnosci et discerni ab aliis
omnibus natuiis per certas proprietates, quia non
possumus eum bracliiis complecli. Et hae proprie-
tates in onini invocatione cogitaiidae sunf, ut vcruin
Deum ab omnllms natuiis et commenticiis nun '\n\-
bus discernamus. Necesse est enim cogitare quem
alloquaris, ubi se hic Deus patefecerit, qualis sit,
an et cur exaudiat.

325

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

326

gentium honiines exempla multa cernunt. Ideoque
in Froplietaiuiu libris aliquae historiae, qi'anquaui
paucae recitantur, discaiuus diviiiitus puniri libidi-
nes, ubicunque siniilia scelera fiunt.

Est autem et hoc in poenis considerandum,
va^ari eas in posterilatem, quia regula, quae extat
in libro Sapientiae, vera est. Per quae quis peccat,
per eadem punilur. Peccata semine comii issa,
puniuntur in sennne, ut j)ost Davidis adulterium,
filius sororem vi comprimit, et alter filius fiatrem
interficit, et adversus patrem movet seditionem,
Oedipi filii miituis vuhieribus peveuut, Et vagantur
poenae per totas gentes.

Kaec tota doctrina semper in conspectu sit
omnibus, ut Deo obtempereimis in tuenda casti-
tate, et iram Dei et tristissimas poenas piopter
nos ipsos, et posteros, et totas gentes vitemus.

Diligeuter autem consideranda est particula in
Genes. 2. Dixit Domiiius: Non est bonum homini
esse soham, faciam ei adiutorium e(c. Nam in
verbo, Dixit, haec omnia comprehenduntur, quae
recensui, videlicet, cum Deus sit mens casta, a elle
eum in opere generationis servari cerlum ordinem,
ac horritiililer irasci vagis libidinibus, et eas
punire.

Haec tota deliberatio inclusa est verbo, Dixit,
id est, sapientia divina amans iustitiam, castitatem
et alias virtutes fecit hoc decietum, quod vult ra-
tum et firmum esse, ut talis sit ordo cperis gene-
rationis, et huuc ordinein patefecit, ac vult ratuui
et firmum esse, ac severissime puniet onmes vio-
lantes hunc ordinem.

Haec omnia cum non dubium sit in veibo,
Dixit, comprehensa e.sse, lianc voceai infixam ani-
mis, dihgenter omnes pii considereut, et cogita-
tione eius exuscitent animos, ut velint huic iminoto
Dei decreto obedire, et poenas fugere, quia pror-
sus non dubiun» est, poenas ordine divino sequi
huius decreii violationem.

lam cogita, quanta mullitudo in toto genere
humano, variis modis polluta sit, et polluatur
omnibus seculis. Cogita etiain poenas quae })ro-
pter has contaminationes in toto genere humano
vagantur.

Praecipue vero consi "eranda est in hae re
diaboli mahtia, qui furens odio Dei, et vult huius
onlinis infinitas ac teteirimas confusiones, et sem-
per impulit liomines, ut variis modis se ptillue-
lent, imo ut supersiiiiosos cuUus excogitarent
omnibus aetatibus ad polluenda coipora.

Et in hac senecta mundi imjmlit Romanos
Episcopos et Alahometum simul ad haec duo telra
scelera augenda et confirmanda, videhcet ad va-
rios cultus idolorum, et ad vagas libidines.

Necesse est autem Ecclesiam Dei doceri, ut
Pontificiae legi opponat hanc vocem: Dixit Deus,
Non est bonum homini esse sohun. Quoties cita-
tur Pontificum autoritas, et clamant Episcoj)i, Sa-
crificuh, et similes, Sic dixit Papa, sic dixit Eccle-
sia, opponanuis his legibus iianc vocem: Dixit
Deus, Aeterna et immota autoritas est decreti di-
vini, quod congruit ad aeternam normam mentis
divinae. Et cum ahud statuitur, fit hoc non tan-
tum coecitate humana, sed summa diaboh mahtia
inpellente coecas nientes hominum, qui cnm sciat,
quantum Deo disphceant idola et vagae hbidines,
iuipulsor est ad utrumque nmhun, siintil ut liorri-
bili odio Dei morem gerat, et ut maiorem muhitu-
dinem hominum trahat in aeternum exitium.

Cogitemus enim, quanta agmina animarum pe-
rierint, proj»ter legem coelibatus sacrificulorum, et
j)ro[)ter imjtia vota monastica. Infinitum malum
est, nec uUa creatura magnitu(hnein eloqui potest.
Ideo Paulus istas impias leges et vota coelibatus
nominat doctrinam daeinoniorum, ut sciat Ecclesia
tales a diabolis oriri, et eas conslanter damnet et
execretur.

Hic autem opponunt dictum Pauh, qui videtur
pugnare cum dicto in (renesi. Paulus inquit: Bo-
num est lioujini non attin<;ere nuilierem. In (renesi
vero dicitur: Non est bonum. Simj)hcissima le-
sponsio est. In (jenesi, ubi est descriptio naturae,
tra(Utur regula comnuniis de maxima jiarte generis
humani, sicut conditnm est, ut sif foecundum. !ta-
que necesse est obedire regulae in (Jenesi, omnes
qui sunt foecundi, et nisi sint in coniugio, conta-
minantur. Ideo ipse Paulus addit: iMeiius est nu-
bere, quam uii.

Sed in aho loco Paulus de exceptione loqui-
tur, Si qui non sunt idonei ad coniugium, aut non
contaminantur in coehbatu, hi sciant se excep*os
es^e a comnmni regula, iiec peccant, si manent
coeHbes, modo ut sint tales , qui non contami-
nentur.

DE SEPTIMO PRAECEPTO,

Non furtnm facies.

Ordinein considera, Quinturn praeceptum vi-
tain et corpora singulorum tuetur, Sextum coniu-

21»

32-

PHIL. MEL. SCKIPTA DOGMATICA.

328

gia, Septimum, domos seu nidos singulorum. et
res ad victum necessaiias. Sciamus autem et hic
inclusam esse adHimativam sententiam in prohibi-
tione furti. Ni^i enim distinctio dominioium, et
rerum proprietas esset, adpellatio furti nihil signi-
ficaret.

Cum autem haec vox divina non sit otiosa, et
furari haud dubie signilicet, res alienas sine iusta
causa auferre, seu vi seu fraude, manifestum est
in hoe praecepto, distinctionem dominiorum et re-
rum pioprietatem sanciri et confirmari. Et quoties
legis vocem audinuis, simul complectamur additas
promissiones et comminationes, quae sunt nervi
legum.

Tuetur Deus legem <]e homicidiis, manifestis
exemplis poenarum^ sive magistratus sit executur,
sive cesset, ut scriptum est: Qui gladium accepe-
rit, gladio peribit. RetrahiteniinDeusipsevariis modis
ad poenas etiam illos, qui ex manibus magistratuum
elapsi sunt. Eodem modo de poenis in caeteris prae-
ceptis ouniibus sentienduni est. Ideo Proplieta inquit:
Vae qui spolias, quia spohaberis. £t hinc multa dicta
a patribus accepta extant. Male parta, male di-
labi.ntur.

Primum igitur haec lex sit nobis testimonium
contra fanaticos, qui EvangeHum transformant in
Platonicam poliliam, et fingunt Deo displicere dis-
tinctionem dominiorum. His furoribus oppcnantur
et verba huius legis, et poenae divinitus proposi-
tae rapientibus res alienas.

Secundo, gratias agamus Deo, quod hunc pul-
chrum ordinem instituit, quod adprobat rerum dis-
tinctionem, vult te frui rebus tuis, et suam legem
et poenarum comminationes, circumdat tuis rebus
paene ut moenia^ quia verissimum est, magis lege
Dei et poenarum metu, suam cuiusque domum mu-
nitam esse divinitus, quam ullis muris, fossis, tur-
ribus, aggeribus et vallis. Haec beneficia Dei
agnoscamus, et fateamur fpsum esse autorem et
custodem poliiici ordiins, et grati tueamur hunc
ordinem et sciamus nos bona conscientia rebus
nostris uti posse, et Deo placere talem rerum
usum legibus ordinatum.

Tertio, reprimamur voce Dei, et poenarum
metu, ut abstineamus a rebus alienis, et nec vo-
luntas, nec manus sint avidae rerum alienarum.
Et tamen cum soeiotas hominum devincta sit hoc
modo, ut singuli aliena ope indigeant, consilium
Dei et ea in re consideremus.

Vult Dens per contractus, in quibus servatur
mutua aequalitas, res communicari. Agnoscamus

igitur voluntatem Dei, et aequalitatem in contracti-
bus praestemus, ut Lex significat: Diligas proxi-
mum, sicut te ipsum.

Imo et haec doctrina de aeqnalitate, sit com-
monefactio, iustitiam esse aequalitatem, et Deum,
cum sit iustus, aequalem esse omnibus hominibus,
nec esse apud eum nQogwnoXf^ipiuv. Haec conside-
ratio digna est eruditis, ut agnoscant in singulis
virtutibus commonffactiones aliquas esse de Deo,
ut mox de veritate magis apparebit.

DE OCTAVO PRAECEPTO,

Non dicas falsum testimonium.

In hoc praecepto facLle conspici potest adfir-
mativa senteutia, videlicet, sis verax, oratio et tota
externa actio sit congrua cum mente, et sint firnia
dicta et pacta. "

Nam hic de virtute pulheirima praecipitur,
quae nominatur veritas, qnani omnes intelligunt in
hac commupi vita maxime necessariam esse, ut
videmus, si nulla esset fides pactorum, magna ex
parte contractus tollerentur, iudicia etiam essent
horribilis confusio vitae, i.no plera latrociniis, si
non esset quaeienda veritas, et luxta vera testi-
monia pronuntiandum.

Necessaria est etiam veritatis conservatio in
artibus, nam si medicus pro salabri medicamento
daret venena extinguerentur honnnes. Est igitur
evidens utilitas veritatis in contractibus, iudiciis et
artibus, Ac sit in conspectu hoc praeceptum De-
calogi, ut veritatem summa cura tueamur.

Ac ut de mendaciis contractuum et iudicio-
runij quae sunt inf;n^ia, iam non dicain: dolendum
est tantos esse fui ores hominum^ ut in aitibus
laudem ingenii esse ducant, veras sententias labe-
factare, et gigneie novas opiniones et praestigiis
sophismatum eas defendere. Hi ludi pugnant cum
hac voce divina: Non dicas falsum testimoniun».

Sed rnaius scelus est, quando veritas.et puri-

tas doctrinae coelestis coirumpitur, ut omnium

I temporum haeretici et iinpii doctores horribiliter

j eam corrumpunt. Haec peccata non solum cum

j hoc octavo praecepto, sed etiaui cum primo et se-

1 cundo pugnant: Non adsumas nomen Dei vane.

Harum maximarum rerum consideratio necessaria

est vitae.

329

IV. KNARRATIO SYMBOLI NICENI.

330

Adclo et hanc admonltionem. Vult Deus a
nobis et intelligi et amaii veiitatem, ut sciamus et
ipsum veracem esse. sicut Paulus inquit: Est au-
tem Deus verax. Itaque et comnnnationes et pro-
missiones ipsius scianms ratas et firmissinjas esse,
et de eius voluntate ex ipsius sermone iudicemus,
ac sciamus sine ulla dubitafione, velle eum id
quod verba sonant. Promissio remissionis pecca-
torum univei^salis est, quam offert onmibus agenti-
bus poenitentiam et credentibus reconciliationem,
Et quidem sancita est iureiurando. Non igitur
aliam eius arcanam voluntatem esse putenms, quia
Deus est verax, nec sunt in Deo contradictoriae
voluntates.

Adfirmat etiam Deus saepissime, se nec velle
nec api^robare peccatum. Et cap. 8. Zacliariae
expresse dicitur, de peccatls: Haec sunt quae odi,
dicit Dominus. Cum autem verax sit Deus, fir-
missime stafuendum est, Deum nequaquam esse
causam efficacem jieccati in hominibus. Est igitur
libertas aliqua et contingentla.

Vides at refutandos Stoicos fiirores, lianc con-
siderationem veritatis in Deo, multum prodesse.
Hanc igitur admonitionem de veritate in Deo, stu-
diosi saepe cogitent.

Ut autem in caeteris praeceptis multo fuimus
breviores, quam doctrinae huius amplitudo postu-
lat, sed haec brevitas ad huius compendii modum
accommodata est, ita nunc quoque omittam lon-
giores declarationes, quae hic recitantur de di-
stinctione mendaciorum, de vanitate, de adulatione,
de obtrectatione, de pactis honestis et inhonestis.

Excusantur dissimulationes vel occultationes
officiosae in dictis aut actionibus, in quibus ea
occultantur, in quibus confessio non necessaria
est, imo et aliis quos tegere debemus, noceret, ut
losuae 2. Raab narrat abiisse speculatores. Et

1. Reg. 19. IMichol imposita statua in lectum,
respondet militibus patris, aegrotare Davidem. Et

2. Reg. 17. muiier in Bahurim narrat abiisse Davi-
dis comites.

Tales occultationes aut elusiones, non a vani-
tate ortae, sed ut aliis prosint, non sunt peccata,
nec recte vocantur mendacia, sed figurae potius,
et officiosae dissimulationes. Sic et figuras voco,
apologos et poemata docendi causa composita,
quae ab aliis iocosa mendacia dicuntur, cum re-
vera sint officiosae narrationes, quae continent
imagines et picfuras, non ad nocendum excogiia-
tas, sed ut signiHcatio sit iliustrior, ut quaiis sit
tyrannus, clarius conspicitur, cum lupi aut draco-
nis imagine pingitur.

Sed mendacium proprie est, cum vanitate, aut
cupiditate nocendi falsa dicuntur, ant vcra negan-
tur, seu palam, seu iabyrintliis sophismatum invo-
luta veritate, quam confiteri oporfebat. Ut non
solum peccant, qui manifestis mendaciis aliorum
vitae^ famae, aut rebus insidiantur, ut Siba vene-
nafa caiumnia ppud Davidem laedit dominum suum,
sed etiam cumulant sceiera, qui et mentiuntuf, et
praetextus aftingunt, ut specie veritatis mendacia
confirment.

Plena est autem vita taiium sophismatum non
in iudiciis tantum, sed etiani in reiigionibus. Haec
iiorribilia mendacia execrari et vitare njagna sa-
pientia est, et virtus necessaria, ac Deo grata.

De pactis^ item de votis regula universaiis
teneatur, Iniusta nec promittenda esse, nec fa-
cienda, efiamsi sint promissa, quia non sunt fa-
cienda maia, ut veniant bona, Et recte dicunt
lurisconsulti, nuliam vaiere pactionem tuipitudinis.
Item iuramentum non debere esse vinculum ini-
quitatis.

Hae communes reguiae sint omnibus notissi-
mae. Ideo pacta aut vota, quc.e o!)ligant homines
ad peccata, ut ad impios cuitus, ut alia peccata,
necesse est rescindi.

Necesse est igitur eos qui in vita monastica
coguntur ad societatem impiorum cuituum, ab illa
societate discedere, sicut severissime praecipiunt
haec dicta primi praecenti. Non liabebis Debs
aiienos. Item Fugite idoia. Item, Si quis aliud
Evangeiium docet, anatlienia sit.

DE NONO ET DECIMO PRAECEPTO.

Nonum et decimum addunt declarationem, ut
scianms lege Dei non solum de externis operibus
praecipi, sed accusari et damnari efiam vitium
haerens in hac depravata hominum natura, quod
vocant pravam concupiscentiam. Supra autem de
vocabuio dictum est, inteliigendos esse defectus
et aia^Biav \\\ onmibus viribus et appetitionibus: non
appetitioncs ipsas, quales in natura conditae sunt.

Nec tantum damnantur maii affectus, ad quos
accessit consensus, ut monacbi et Pliarisaei do-
cuerunt, sed ilia ipsa mala nobiscmn nascentia,
scilicet defectus et pravae inclinationes, id est, ca-
ligo de Deo in mente, aversio voiuntatls a Deo,
jCt contumacia in corde repugnaus iegi Dei.

331

PUIL. MEL. SCEIPTA DOGMATICA.

332

De his malis haerentibus in hac depravata
natura inqnit Paulus: Sensus cariiis ininiicitia est
adversus Deum. Legi enini Dei nec subiicitur,
nec subiici jjotest. Nec leve nialum inteUigatur, cum
nouiinat ininiicitiam adversus Deum. ISlulfas enim pe-
stes complectitur, videlicet, quod nientes non firmiter
statuant esse Deum, nasci Deum peccatis, et recipere
con'ugientes ad Filium, quod voluntas et cor sunt
sine vero timore, sine iiducia et dilectione Dei,
habeat et vagos motus intinitos contra legem Dei,
scihcet, coiitidentiam propriae sapientiae aut vi-
rium, conteintum aliorum, invidentiam, amlitionem,
cu|)iditatem vindictae, flammas libidinum. Ilaec
onniia ccmplectitur Paulus veibo inimicitiae, in
quo eliam reatus intelligendus est.

Hac interpretatione horum praeceptorum con-
siderata, fatei i necesse est nuUurn honn'nem in hac
depniv.ita natura, in hac mortali vita legi Dei sa-
tisfacere po^^se, ut supra quoque dicium est. Et
in sanciis sunt exempla intcriorum lapsuum, ut
Moises duhitat et trepidat, cum ferienda est petra.
Et David inquit: JNon iustificaljitur in conspectu
tuo onmis vivens. Et Paulus clamitat: JSon est in
carne mea boiuui) etc.

Agnoscamus igitur, et veris gemitibus deplo-
remus inununditiem nostram, et disramus nos recipi
et } lacere Deo pio])fer JNIediatoiem fi<le, non pro-
pter nostram njunditiem aut dignitatem, ut postea
copiosius dicendum erit.

DE PROMISSIONIBUS ET COMiMINATIONlBUS
ADDITIS LEGI.

Sumanuis primum a legibus politicis qualem-
cunqiie connnonefactionem. IManiiestum est con-
teiniii leguin et magistiatuum \ocem et autoritatem,
nisi pocnis afficiantur contumaces, sicut dic^tum
Aescliinis ciiat Demo-thenes: Niliil valet politia,
quae non habet nervos contra contumaces.

Sic et Deus universae legi addidit tristissimas
comminationes, (uiae saepe lepetifae sunt, sed in
maledictienibiis Deut. 27. multae coacervatae sunt.
Nec existimentur illae maledictiones, inania teni-
culaujenta esse. Sed sciamus Deum veracem esse,
et \eie eiasci [leccatis omnibus. Et omnia pec-
cata et singula mereii aeteinaiM iram et aeteinam
damnationem, nisi fuerit facta reiuissio propter
FiKuin, iuxta iliud: Mjdetlictus, qui non manet in !
omnibus, qnae sciipta sunt in Lege. 'j

DE POENIS.

Sed prius de pohtica et externa contumacia
dicam. Certissinmm est regulariter atrocia delicta
coniitari in hac vita atroces poenas, ut de homici-
dis inquit Christus: Qui gladium acceperit, gladio
peribit. Et de raptoribus dicitur: Vae qui spolias,
quia spoliaberis. Et de incestis dicitur, Levit. 18.
Cananaeos deletos esse propter flagitiosas libidines,
et addit: Cavete, ne et vos similiter evomat terra,
si similia facietis. Nec dubium est maximas cala-
mitates in toto genere humano poenas esse ingen-
tiuin peccatorum, cultus idolorum, periurii, homici-
diorum, libidinum et rapinarum.

Haec doctrina de poenis in hac vita sit infixa
animis, quam esse veiissiinam clamitat manifesta
expeiientia, quae etiam Ethnicos convicit, ut scri-
pserint et docuerint, ordine divino haud dubieafro-
ces poenas comites esse atrocium scelerum, sicut
dicunt usitati versus :

ovdilg df&QConojv ddixwv ^ tCgvv ovx duoiiGtt,

Et similes versus plurimi sunt.

Hae autem poenae corporales, etsl propter iu-
stitiam Dei, mo>: inniguntur, tainen ideo etiamsi
ordinatae sunt, ut sint signa venturi iudicii, et in-
de discanuis, cum non omnia scelera puniuntur in
hac vita, secuturas esse poenas post hanc vitam,
Et mansuros es e in illis poenis, omnes qui non
convertuntur ad Deum, sicut vox Evangclii deinde
claiius hoc iudicium expressit, ut loh. 3. dicitur:
Qui non credit in Filium, non videbit vitam, sed
! ira Dei manet super eum. Item, Qui non credit,
iain iudicatus est.

Haec primum de poenis monere necesse est.
Sed addeiiilum est, cum Evangelium annuntiet re-
missionem peccatorum propter Filium Dei, liberan-
tur a culpa et a poena aeterna omnes, qui conver-
tuntur ad Deiim fiducia Me.liatoris, et ex reguo
peccafi, et aeternae morlis transferun'ur in regmim
iustiliae et vitae aeternae. .Sicut loh. 3. saepe di-
citur: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum
nnigenitum dederit, ut oinnis qui credit in eum, non
peieat, sed habeat vitam aeternam. Item, Qui cre-
dit in Filium, habeat vitam aeternam.

Sciendum est igitur remitti poenam aeternam
conversis ad Deum. Nec dubium est mitigari etiam
praesentes poenas. Sicut in Psalnio 77. di-
citur : Non accendit totam irain suam. Et Oseae
11. Non faciam fuiorem irae meae.

333

IV. ENAKRATIO SYMBOLI NICENI.

334

Manere tamen aliquae poenae pracsentes pos-
sunt, quibus sancd et electi quoque castigantur, ut
Psalni. 88. dicifur: Visitabo in virga iniquitates eo-
runi etc. Misericordiam autem meam non auferam
ab 60.

Ex hac additione Evangelica sumatur interpre-
tatio comminationis in primo praecepto, de qua ma-
gnae disputatiorses sunt, cum dicitur vagari poenas
in tertiauj et quarlam generationem. Verba ioquun-
tur de poenis corporalibus, et Deus iustus iudex
ostendit, delicta contra prinmm praeceptum maiora
.esse caeteris delictis. Ideo suo iudicio poenas ma-
iores constituit. Sed tamen cum Evangeiium osten-
dat liberationem a lege, aftirmat etiam tolli in con-
ver.^is pcenas aetcrnas, et mitigari praesentes.

De hac liberatione a lege expresse conciona-
tur Ezech. 18. Anima quae peccaverit, ipsa nio-
rietur. Filius non portabit iniquitatem Patris etc.
Affirmat enim praeter legeni, annuntiari remissic-
nem peccatorum propter venturum Dominum, et
vocem Evangelii recitat, addito iureiurando: Vivo
ego, dicit Dominus, Nolo ego mortem peccatoris.
Ita Ezechielis concio quae videtur dissentire a
Moi-e, intelligatur e se vox Evangehi, sicut est ve-
rissime, et annuiitiare liberationem a Lege.

DE PRAEMIIS.

Haec de poenis legalibus dixi. Nunc addam
pauca de praemiis, ut textus dicit: Qui fecerit ea,
vivet in eis. Item, Ilonora patrem et matrem, ut
sis longaevus super terram.

Hic etiam primum de politica obedientia, et
praemiis in hac vita dicam. Et ut antea regulam
recitavi, atrocia delicta comitari atroces poenas in
hac vita, Ita regulare est homines beneticos, vi-
tantes homicidia, periuria, adulteria, habere vitae
cursum tranquilliorum. Sicut multa dicta sapienfum
sumta a patribus, et testinioniis experientiae, pro-
mittunt talibus maiorem tranquillitatem, ut dicfum
Theocriti, quod congruit cum Psahno Generationi
rectorum benedicetur ivGf^toor TiaCdecaC xd Xcoia Svg-
ce^iMv d' ov.

Haec regularia sunt, sed tamen multi honesti
etiam tristissimis calaniitaiibu< oppriinuntur, quia
multa sunt arcana magna peccata, multa etiam pa-
rentain tetra flagitia, qui Epicureis furoribus aut
idolis polhiti sunt. Hinc late vagantur poejiae per
posteros.

Haec de praemiis praesentibus disciplinae po-
liticae dixisse satis sit. Sed cum liaec d^pravata
natura hominum nequaquam possit Legi di\ inae sa-
tisfacere, et semper muha et magna peccata in rena-
tis et non renatis haereant, manent communes poe-
nae, mors et aliae multae calamitates.

Cum autem manifestum sit, necrenatos in hac
vita legi satisfacere, quaestio est, An proniissiones
legales sint prorsus inutiles, cum certissimum sit
promissiones legis conditionales esse, et quidem
postuhue impletionem legis sine peccato, iuxta il-
lud: Maledictus qui non manserit in oiunibus, quae
sunt scripta in Lege.

Hic respondeo, Postquam fide propter Media-
torem, gratis a Deo recepti sumus, et iusti reputa-
nuir, deinde etiam inclioata obediensia Deo placet,
quanquam muhae sordes in nobis reliquae suiit_, ut
aiibi copiosius dicetur.--

Cum igiturDeo placeant tunc bona opera, edi-
tae sunt et in Evangelio promissiones, quae pro
talibus operibus praemia non solum in futura vita,
sed etiam in hac moitaii vita OiTerunt, corporalia
et spiritualia, siciit perspicua sententia Filii Dei de
praemiis in utraque vita, concionatur, Marc. 10.
Qui relique! it donmm propter me et propter Evange-
iium, recipiet centuplum, nunc in hoc tempore, cum
persecutione, et in futuro seculo, vitam aeternam.

Eodem modo de utrisque dicitur in priore Epi-
stola ad Timotlieum cap. 4. Pietas ad omnia uti-
lis est, promissiones liabens vitae praesentis et
venturae. Et de praesenti victu et defejisione h)n-
ga concio est Matth. 6. Primum quaerite regnum
Dei, et caetera adiicientur vobis. Luc. 6. Date,
et dabitur vobis. Et 2. Corinth. 9. Qui suppeditat
semen seminanti, suppeditet et panem ad cibuin. Et
Esai. 33. Panis ei dabitur, et aquae non deficient,
Regem florentem videbunt, id est, videbunt pclitias
bene constitutas, tranquiilas, disciplina et multis bo-
nis ornatas.

Tales promissiones vocamus legales, quia ope-

ribus additae sunt, ac prudenter iiidicancknn est.

! In politia Moisi tradita fuit promissio nominatim

j de scde Ecclesiae ceita in illo ipso vesligio Palae-

[ stinae. Nunc non habet EcClesia certam sedem, et

tamen Deu>. ei promisit liospiiium in genere. Hoc

modo considereinus fliscrimina piomissionum corjo-

raliuin. Et cum Lex Mosaica de cerlis locis in spe-

cie loquatur, nos intelligamus Ecclesiam habere

promissionos rerum coipoialium in genere.

Rursus iiutem aiia niulto difficiiior quaestio
excruciat animos. Ci:m dicas etiam in hac vita
dari praemia pro bonis operibus, cur Ecclesia sub-

335

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

336

iecta est maioribus calamitatibus, quam alii homi-
nes ?

Respondeo, Expresse dictum est in sententia
capite 10. Marc?, Kecipient centuplum, cum perse-
cutione. Utrumque verum est, Ecclesiam propter
multas causas, ut suo loco dicetur, subiectam esse
cruci, et singulari consilio I)ei, pati filium, interfici
Abcl, Esaiam, leremiam, Baptistam, Paulum et alios
innumerabiles, et tamen a Deo mirabiliter servari
ipsum agmen etiam cum multi milites interficiuntur,
et interea his viventibus dari a Deo hospitia, vi-
ctum, vires corporis, politias, oeconomias. Vult
enim Deus in genere humano esse, et manere Ec-
clesian), et quidem vult eam conspici, et exaudiri,
Ideo scriptum est : Non mortui laudabunt te Domine.

Ut igitur vitam sui coetus tueatur Deus, mul-
tis beneficiis eain iuvat, et multas calamitates niiti-
gat. Et quidem exuscitari, exerceri, et confirmari
vult fidem, spem, et invocationcm in petilione re-
rum corporalium, Vult etiam in poiitiis et oecono-
miis liicere confessionem, et exerceri officia since-
rae dilectionis.

Haec omnia quomodo congruant, recte institu-
ti in doctrina Evangelii, dextre iudicare possunt.

SECUNDA PARS SYMBOLI.

Hactenus dictum est fideliter de parte Symboli
prima, de tribus personis, de creatione hominis, et
aliarum.rerum, de lapsu primorum parentum, de
peccato et de Lege. INunc accedimus ad doctri-
nam de Filio Mediulore, et de redemtione humani
generis, de remissione peccatorum, de restitutione
iustitiae et vitae aeternae, de collectione Ecclesiae
aeternae, et caeteris articulis qui in Symbolo se-
quentur.

Et in unum Dominum nostrum lemm Chri-
stum filium Dei uniqenitum, et ex Patre
natum ante omnia secula. Deum de Deo,
lumen de lumine, Deum rerum de Deo ve-
ro , genitum non factum, consubstantialem
Patri, per quem omniu, facta sunt. Qui
propter nos homines et propter nostram
sulutem etc.

Supra de tribus personis dictum est. Hic re-
citandus est articulus de duabus naturis in Filio
Dei, crucifiyo pro nobis et resnscitato. Et dicen-
duiu est, quomodo hic articulus semper in Ec-
clesia proposltus sit, etiam Patrum tempore, eum
Eilius, qui est aeterni Patriscoaeterna imago, non-

dum adsumserat humanam naturam. Oportuit enim
lumc Filium semper Ecclesiae notum esse. Et hu-
ius Filii agnitio discrimen facit inter veram Dei
Ecclesiaro, et reliquos homines.

Tradita est Patribus promissio de venturo hoc
Domino, et adsumturo humanam naturam, ut fieret
victima. Norant igitur Patres tunc adesse hunc
Dominum Ecclesiae suae, qui tamen postea adsura-
turus esset humanam naturam, sicut scriptum est:
Abraham vidit diem meum, et laetatus est. Item,
Anteaquam Abraham natus est, ego sum.

Hic ipse Dominus manifesta specie fuit convi-
va Abrahae. Et intelligebant sancti discrinien Le-
gis et promissionis de hac ventura victima, noi ant
recipi homines a Deo propter Imnc Mediatorem,
non propter Legem, et colligi aeternam Ecclesiam
propter eum et per eum. Ita prorsus similis fides
fuit verae Ecclesiae ante resurrectione.n Cliristi, et
Ecclesiae post resurrectionem , nisi quod tempora
adsumtionis naturae humanae discerni oportuit.

De discrimine Legis et Evangelii.

Sit igitur prima haec admonitio maxime neces-
saria Ecclesiae, de discriniine Legis et Evangelii.
Nec opus est iam dici de politia Moisi, et de legi-
bus forensibus et ceremonialibus, quae tantum
certi temporis et unius polltiae fuerant, de quif>us
infra rursus dicetur, Sed dicam de Lege morali.

Quid sit Lex moralis?

Una et eadem est Lex moralis, cuius sunmia
in Decalogo comprehensa est, quae est acterna,
congruens cum mente divina, cuius notitia in crea-
tione generi humano insita est, sicut notitia nume-
rorum. Ideoque semper nota fuit Patribus et aliis
hominibus, et fuit ac erit eadem in omni aeterni-
tate, quae praecipit, quales nos esse, et quae fa-
cere oportet, et quiden» postulat integram obedien-
tiam, et damnat non praestantes integram obedien-
tiam. iuxta illud: Maledictus, qui non manet in
omnibus, quae sunt scripta in lege.

Et quanquam additae sunt promissiones Legi,
tamen quia postulant conditionem impletae Legis,
cum nemo Legi satisfaciat, hae promissiones nihil
prosunt animae, nisi prius donata sit remissio pec-
catonim propter Mediatoreni.

337

IV. ENARRATIO SYiMBOLI NICENI.

338

Procul igilur dlscerni Legeni oportet a pro-
missione Mediatoris, quae est propria vox Evan-
gelli.

Quid sit Evangelium?

Est igitur promissio IMerliatoris, promissio ad-
firmans hoaiinibus donari reiuissioneni peccatoruni,
reconciliationem, iinputationem iustifiae, Spiritum
sanctum, et liaereditatem vitae aeternae propter
Filium iMediatorem, gratis, non propter Legeni aut
nostram dignitatem, sed hanc* proinissionem fide et
fiducia Filii accipi oportet.

Et promulgata est haec promissio statim initio,
cum primi parentes recepti sunt, ut scirent hunc
Doinin&m adsumturum esse Immanam naturam, iux-
ta hoc dictum: Semen mulieris conculcabit caput
serpentis.

Et saepe repetita est promulgatio, ut ad Abra-
ham dicitur: In seniine tuo benedicentur omnes
gentes. Ac sit intelligebant patres has promissio-
nes, ut scirent tunc quoque Dominum illum ad-
esse suae Ecclesiae, et postea adsnmlurum esse
humanam naturam. Ideo lacob inquit: Benedicat
Deus pueris istis, et Angelus, qui eripuit me ex
omnibus malis. Hic nominans angeUmi, per quem
ab omnibus malis ereptus est, intelligit hunc ipsum
Dominum, et agnoscit per eum tolli peccatum et
mortem , et oinnia mala. Agnoscit igitur esse
omnipotentem.

Non igitur imaginandum est Evangelium fuisse
ignotum Patribus, et esse legem novam aliquanto
commodiorem Mosaica, sicut nmlti indocti omnibus
temporlbus finxerunt. Sed sciendum est, unam et
eandem esse promissionem Evangelii propriam de
Mediatore, et reconcihatione, notam Patribus Inde
usque a prima promnlgatione, in qua Adam et Heva
recepti sunt, his verbis: Semen mulieris conculca-
bit caput serpentis. Et semper eodem modo, id
est, fiducia Mediatoris, omnes salvati sunt et sal-
vantur, qui fuerunt, sunt et erunt vera Ecclesiae
membra, ab Adam usque ad resurrectionem mor-
tuorum.

Hoc discrimen Legis et Evangelii seu promis-
sionis, quae est Evangelii propria, necesse est in
Ecclesia extare et familiarissimc notum esse omni-
bus, quia amisso hoc discrimine, horrendae tene-
brae sequuntur, ut postea copiosius dicetur.

Prius enim de duabus naturis, divina et hu-
mana in Mediatore Domino nostro lesu Christo na-
to ex virgine dicendum est.

MKLANXU. OPER. VOL. XXUL

Ac principio fatemur toto pectore, iuxta divi-
nas paleiactiones recitatas in Proplieticis et Apo-
stullcis scriptis: In hoc Filio Dei Doniino nostro
lesu Chiisto nato ex virgine, ciu(;ili\o pro nobis
et resuscitato, duas esse naturas, divinam et huma-
nam.

Divina est Fihus coaeternus aeterni Patris,
qui nominatur Xoyog xal iixMv aeterni Patris, ut su-
pra in doctrina de personis divinitatis dictum est.

Hic Filius deprecator fuit pro genere humano,
et constitutus est Mediator, ac adsumsit certo
tempore humanam naturiun in virgine Maria, sunt-
que ita unitae hae duae naturae, ut snit una per-
sona. Sic eniin loquitur Ecclesia, Et hi modi
loquendi recte intelligendi sunt, ad quorum decla-
rtitionem priusquam accedimus, nioncndus est Le-
ctor, ut subinde in cogitatione huius admirandi et
ineffabilis consilii divini, quotidie gratiarum actio-
nom et invocationem misceat.

Itaque gratias agimus tibi omnipotens Deus,
aeterne Pater Domini nostri lesu Christi, conditor
coeli et terrae una cum Fiho tuo et Spiritu sanc-to,
quod patefecisti te nobis, et constifuisti Filium Me-
i diatoren», teque oranms, ut mentes no^tras guber-
nes et accendas Spiritu sancto tuo, ut vera et fir-
ma fide agnoscanuis luinc Filium tuum, et tua bene-
ficia accipiamus, et grati celebremus.

De causis impulsivis et finalibus, quare
Mediator sit Deus et homo.

Non est vituperanda consideratio piorum qui
adrnirantes hoc mirandum foedus divinae et huma-
nae naturae in Mediatore, causas quaesiverunt hu-
ius copulaMonis. Etsi ewim haec sapientia in tota
aeternitate discenda erit, cum audiemus coram ae-
ternum Patrem, Filium, et Spiritum sancium collo-
quentes, tamen coMsideratio qualiscunque in hac vi-
ta inchoanda est.

Decretum hoc factum est riberrimo consilio
Dei, nec ita recitabinms causas, quasi aliquid de
libertate voluntatis in Deo iletrahafur, sed ceitum
est miianda sapientia, et servato ordiiie iuslitiae et
miseiicordine hoc decretum factum esse, Proinde
utcunque congruentes causas quaernnus.

Priina autem non est obscura. Etsi recepit
Deus humanum genus j/er misericordiam pi opter
Filium deprecanteiit, tamen Deiis, cum sir iustus,
sati.sfieri eliam iustiilae suae voluit. Ac mirando

23

339

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

340

temperaniento, iustitiae et misencordiae haec recon-
cUiatio facta est. Cumcjue genus humanum peccas-
set, congruebat ordini iustiiiae, ut aliquis in genere
hu?nano, poenam solveret, quae esset pretium pro
caeteris. Hinc satis perspicuum est, quare haec
victima sit homo.

Secunda causa, quare sit Deus, peccati infinita
malitia est, ut igitur esset pretium infinitae bonita-
tis et aequivalens, hic Mediator etiam Deus est.

Haec consideratio commonefacit nos de horri-
bili magnitudine peccati. Ostendunt poenae tristis-
siinae in genere humano aliquo modo, quantum
mahim sit peccatumj sed hoc testimonium muho
illustrius est. Necesse est horrer-dum malum [esse
peccatum, cum nulla creatura potuerit esse pretium
ad placandam iram Dei, sed in illo sapientissimo
consilio Dei decretum sit, ut tantum Filius esset
pretium.

Deinde magnitudo amoris in aetemo Patre,
Filio et Spiritu sancto, erga genus. Immanum in
hoc decreto conspioitur, quod Filius factus cst de-
precator, et poenam in se derivat, quod pater 1 i-
iio suo non pepercit, sed voluit eum subiici poe-
nae, ut nos redimeret, quod Spiritus sanctus ipse
vult in cordibus reconciliatorum habitare, etPatris,
et Filii, et suos motus in nobis accendere.

Tertia, Nulla creata potentia sola potuisset su-
stinere iram Dei, et in tanta magnitudine dolorum,
Deo vere tribuere laudem iustitiae.

Haec est arcana et magna causa, cuius consi-
derationem pii non negligant. Nam in poena, quae
debet esse placatio, oportet punienti tribui laudem
iustitiae.

Quarta, Nulla creata potentia potuisset vincere
mortem et reddere nobis iustitiam et vitam aeter-
nam. Et cum Mediator debeat esse pei^petuus cu-
stos Ecclesiae, omnibus teiMporibus eam exaudiens
et praesens sanctis ubique, sicut vere adfuit iSfoisi
et populo in deserto, uianifestum est potentiam
creatani. non posse ubique adesse, neo videre ge-
mitus cordium. Haec autem sunt propria Mediato-
ris, qui est vere custos Ecclesiae, et Sacerdos in
arcano consilio apud Deum interpellans.

Nec creatura ulla potest ingredi in arcanum
consilium aeterni Patris, id est, videre omnia con-
silia divinitatis.

Has causas saepe consideremus, sed ita, ut de
iustitia, et de magnitudine misericordiae Dei cogi-
tantes, corda inflammentur gratiarum actione erga
Deum, et deploratione nostri stuporis et ignaviae.

quod pectora nostra non ardent studio haec cogi-
tandi, nec gratiarum actione.

Nunc de unione et descriptione personae
dicam.

Supra definivimus Personam hoc modo. Per-
sona est substantia individua, intelligens, incommu-
nicabilis. lam cum verum sit in filio Dei esse et
naturam dlvinam, et humanam integram, animam et
corpus, cur dicimus unicam esse personam, Chri-
stum natum ex virgine?

Hanc quaestionem eo recito, ut quid Ecclesia
sentiat, et quoniodo loquatur, iuniores discant, et
veterum certaminum memoria in Ecclesia conser-
vetur.

Agitarunt enim hanc quaestionem Nestorius et
Eutyches. Nestorius contendit Chiistum natuin ex
virgine tantum ftiisse hominein, sed huic humanae
naturae adfuisse divinam, scilicet Filium aeterni
Patris, secundum adsistentiam, ut ipse loquebatur,
id est, humanani naturam tantum fuisse hospitium
seu domicilium divinae naturae. Nec fuisse unitas
duas naturas unione personali.

Haec controversia in magna frequentia in Syn-
odo Ephesina diiudicata est anno a natali Chiisti
433. Et extant adhuc nmltorum longae sententiae
in ea Synodo dictae, contra Nestorium, quae aliquo
modo i.Uustrant hanc doctrinam.

Ut autem in articulis fidei necesse est fieri ex-
ordiamur a testimoniis divinitus revelatis. loh. 1.
perspicue dicitur : Et verbum caro factum est. Hac
voce palam refutatur Nestonus, qui fingit carnem,
id est, humanam naturam, tantum hospitium. esse
Filii Dei, unde utrumque sequeretur, neque hunc
hominem Christum, esse filium Dei neque Filium
simul hominem esse, sed tautum hominis hospitem
aut comitem.

Practerea de dicto lohannis certum est, utram-
que naturam manere, nec confusas esse naturas.
Necesse est ergo dictum lohannis sic iiiteUigi, quod
haec per»iona nata ex Maria, sit unica peisona, in
qua vere sint unitae hae duae naturae, divina, quae
est secunda persona divinitatis Xcyog^ et humana,
quae humana natura sustentatur ad divina, et ad
divinam dependet, sic ut divina eam sustentet, et
ordinem humanae naturae ad divinam terminet.

Et quaesitae sunt qualescunque umbrae ad hu-
ius mirandi foederis decbrationem, ut, an sit qua-
liscunque similitudo, copulatio animae et corporis,
qua siinilitudine usus cst Athanasius inquiens. Sic-
ut anima rationalis et caro unus est homo, ita De-
us et hoino unus est Christus. I(em, an qualis-

341

IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI.

342

cunque simllitudo sit, ramus insitus trunco. Item,
mixtorum senuiuiin vis in rebus natis, aut subiectum
sustentans accidentia, ut aqiid calorem.

Etsi autem nulla harum similitudinum prorsus
congruilj tamen coUatio aliquid huis adfert, cum
videmus, ubi sit discrepantia. Humana natura in
Christo, non habet rationem persona^ per sese, sic-
ut Fetrus aut Faulus, aut caeteri homines, Sed ut
dixi, depemlet singulari ordine ad hanc divinam
personam Filium, ut ab ea sustentetur et conser-
vetur, et rationem personae cuin divina natura ac-
cipiat.

Hic quasi complexus naturae imbecillis et fi-
nitae, dependenlis ad infinitam, significatus est hac
imagine, quod 1 ilius comj)lectatur huinanam natu-
rr.ni quam adsumit, ut sponsus sponsain. Sed ta-
men in his imaginibus omnibus aliqua est dissimi-
litudo.

Etsi igitur docendi causa copulatio animae ct,
corporis dicitur imago huius mirandi foederis dua-
rum naturarum in Cbiisto, tamen et haec dissimilitu-
do in conspectu est. Aniina deserit coipus in
morte. At natura divina nunquam deseiit huma-
nam naturam in Christo, nec corpus nec animam,
ne quidein posiquam discessit anima a corpore,
Ac saepe recensetur dictum Damasceni, Xo^o^ quod
semel adsumsit, nunquam deseruit, nec deseret.

Quanquam autem haec dissimilitudo conside-
randa est, tamen existimo hanc ip.^am ob causam
sic conditum esse honunem, ut copulatio animae
et corporis, sit qualiscunque pictura huius novi foe-
deris duarum naturarum in Christo, et multa con-
gruunt.

Anima est tanquam gestatrix corporis, et quan-
quam fons est actionum, et aliae aciiones propriae
sunt animae, ut iiltellgere numeros aut Deum, aut
universalia, aliae propriae corporis, ut concoquere
cibum et polum, nutriie corpus, tamen societas ta-
lis est, ut actiones recte triltuantur personae. Ho-
mo intelligit, homo concoquit cibum.

Etsi autem, ut dixi, aliqua est dissimilitudo,
tamen persona divina gesfat humanam naturam, ita
ut sit sustentatrix et conservatrix eius. Et quan-
quam proprietas sua cuiusque natuiae mai»et, ta-
men quia persona ilivina sustentat et conservat
huu>anan\, et persojm una est, verae vSunt hae pro-
poieitiones in concreto, Deus est homo, Deus est
passus.

Cum igitur dicat Ecclesia, unicam esse perso-
nam, cum tamen duae sint naturae intelligentes,

definitio personae dextre explicanda est. Supra
dictum est; Persona est substantia individua, intel-
ligens, incommunicabilisj Idc afhle, quae non su-
stentatur neque conservatur in alia.

Hanc postremam particulam comprehendunt
scriptores, in vocabulo, Incomnmnicabilis, quia di-
cunt idem esse naturam humanam uniri aelerno
Filio, et ei communicari , et ab eo sustentari ac
conservari, sed deelarationis causa potest addi
haec postrema particula_, quae non sustentatur ne-
que conservatur in alra.

Cum igitur humana natura in Christo susten-
tetur a flivina, ita ut non esset humana, nisi sic
sustentaretur, non sunt duae personae divina et
humana, sed sunt unica persona, et divina susten-
tatrix terminat ordinem alterius naturae, ut iam
sint unica persona.

Et usa est Ecdesia his formis loquendi: Na-
tura humana unita est Filio Dei unione hypostatica,
id est, personali, quod idem est, ac si dicat. Ut
unica sit persona, seu ut humana sustentetur a di-
vina, ut actiones et passiones tribuantur peisonae,
propter illam arctissimam unionem, ut de homine
diciiiius: Homo iutelligit, homo laceratur.

Sic usitata est et haec forma, loyo^ assumsit
humanam naturam, quod intelligatur de unione per-
sonali, ut iam dictus est.

Ex Symbolo et haec forma recepta est, Filius
Dei incarnatus est, quod intellege, ut iani dictum
est, de unione et de assumtione.

Simus autem verecundi in loquendo, et reti-
neanms eruditorum in Ecclesia consuetudinem, Et
diiudicemusj ubi figuris longius pelitis usi sint scii-
ptores, ut cum dicunt: Filius induit humanam na-
turam, aut 16)'0(; induit hominenj. Ilas poeticas fi-
guras recte interpretemur, ne ab unione personali
discedamus.

Est omnino mirandum foedus, et mirabile te-
stimonium amoris in Filio erga nos, quod non tan-
tum circumdat sibi humanain naturam hoNpitium,
sed arclius copulat sibi naturam, factus est homo,
ut lohannes loquifur.

Etsi autem, ut dixi, ifeimilitudo, quae omnino
congruat, ostendi nulla i)o!est: tamen docendi cau-
sa utanmr hac O. igenica umbra, ut fuums in flrim-
ma fit ignis, ita utcun(|ue cogilemus arclissimam
esse copulaHonem divinae et humanae naiuiae, et
in tola humana natura lucere divinam et neutram
deletam esse.

Hinc utcunque intelligi potcst doctrina de com-
nmnical ione Idioniatum.

22*

343

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

344

Idioma est propnetas uni naturae conveniens,
ut si de homine locjuaniur, nieiitis idionia est, id
est, propria actio, intelligere nnmeros vel Deum,
vel universalia. Coiporis proprietas est lacerari.
Et tamen haec communicatur personae.

Sic in Christo proprietas est personae divinae,
esse omnipotentem. Kursus proprietas est naturae
humanae, crucifigi, mori. Et tamen in concreto
haec tribuuntur personac. Et receptae sunt propo-
sitiones, Deiis est homo, Deus est passus, cru-
cifixus, mortuus. Christus est omnipotens, creator,
sed magna circumspectione opus est in his propo-
sitionibus.

Ac primum sciamus discrimen esse inter voca-
bula abstracta, et concreta.

Abstracta significant naturam seorsum consi-
deratam, ut diviiiitas, vel divina natura, humanitas,
vel humana natura. Itaque hae propositiones ne-
quaquam receptae sunt, Divinitas est mortua, vel
divina natura est mortua, quia hic natura secun-
dum sese consideratur.

Et dictum Petri consideretur 1. Pet. 4. Cum
Christus passus sit in carne, ait Clnistum passum
esse, sed in natura humana, quae mori poterat.
Et Irenaeus })ie dixit pagina 185. Christus cruci-
fixus et mortuus est, Quiescente Verbo, ut cru-
cifigi et mori posset, id est, natura divina non est
quidem lacerata aut mortua, sed fuit obediens Pa-
tri, quievit, ce.^sit irae aeterni patris adversus pec-
catum generis humani. Non est usa sua potentia,
iion exeruit suas vires.

Ac simul in hoc dicto naturarum discrimen in-
dicatur, et illustratur magnitudo irae Dei adversus
peccatum etlusae in Chiistunt, et admiranda humi-
iitas Fiiii quiescentis et obedientis Patri, nec exe-
rentis suan» potentiam.j

Considerentur ergo propositionum discriinina.
Hae nequaquain recipiuntur, Natura divhia est mor-
tua, Natura divina est humana.

At in concreto verissimae et receptae sunt
propositioDes, Veibum est liomo,Deus esthomo, Chri-
stus est Deus , Deus est natus ex virgine, passus,
quia haec persona nascitur, et crucifigitur, in qua
unione personali, unita est humanae naiurae divina.

Significant autcm concreta totum agens, natu-
ram susteutantem et naturam sustentatam, ut cum
dicinuis: houio intelligit. Quare persona intelliga-
tur voce concreti. Et proprietas unius nalurae,
tribuitur personae in concreto.

Keceptae sunt et hae propositiones: Verbum

factum est homo, Deus incepit esse homo. Sed
ut dictum est, intelligantur de assumtione naturae
humanae.

Nequaquam autem receptae sunt hae proposi-
tiones: Verbum est creatura, Cluistus est creatu-
ra, Christus incepit esse, Christus factus est. Pru-
denter enim vitata est amLiguitas, et vitatae sunt
insidiae. Nam Ariani sic loquentes, Christus est
creatura, non de nafura humana assumta loqueban-
tur, sed alteram naturam in Christo, priorein hu-
mana conteiulebant ex nihilo conditam esse, non
esse imaginem aeferni Patris genitam de substan-
tia eius o^oovgiov et coaeternam Patri.

Interpres Latinus in Paulo ad Romanos, et
ad Galafas usus est hac duriore voce : Filius Dei
factus ex semine David secundum carnem, Item,
factus est ex muliere, cum multo rectius uti po-
tuissetvoce: Natus est, Nam Graecisusifafe yafo-t^a*
significat natuin esse, et yfvofKvog natum, ut non
dubium est, unde et nomen est, yeviaig nativitas.

Lectio igitur Graeca illustrior est. Et inter-
pretatio fuisset minus dura, si dixisset natum ex
semine David. Item, natum ex muliere etc.

Liberat etiam Grammafica dextre iudicantes,
magnis labyrinfliis, cum quaerunt, an vera sit pro-
positio, Filius Dei est praedestinatus, cui quaestio-
ni occasionem praebuit mendosa interpretatio, in
primo capite ad Romanos, ubi non loquitur Paulus
de Deo eligente, sed de hominibus agnoscentibus
Filium Dei. Sic enim di(;it certo cognitum esse
hunc virum, quem Apostoli affirmabant csse Mes-
siam, esse Filium Dei, quia et revixit ex morte, et
sit efficax, dans St^iritum sanctum, et resuscitans
mortuos.

Recte autem Augustinus dicit, naturam huma-
nam, quae assumenda erat ex virgine, piaedestina-
tam, id est, ordinatam et elecfam esse, ut uniretur
Filio. Certe propler hoc dccretum, diclum est in
prima promissione: Seinen nuilieris conculcabit ca-
put Serpentis.

Volens autem relinquo mulfas quaesflones, ac
tantum oro iuniores, ut consideient, quomodo lo-
quantur eruditi.in Ecclesia in propcsitionibus, qna-
rum in docendo usus est. Et receptas formas iu-
diciis verae Eccle.siae pie custodiant. Nam in hac
causa praecipue periculosa est matatio.

Nee rixanfli causa quaerant captiose dicfa,
quibus in docendo nihil opus est. Potius huius nii-

345

IV. ENAUllATIO SYMBOLl NICENI.

346

raiidi consilii boneficia considerentur, quare Filius
l)ei niissus sit, ut fieret victima, et cogltatione irae
Dei adversus nostra peccata, expavescanuis, et rur-
sus erigarnur consolatione agnoscentes imniensam
niisericordiam, qua nos Deus propter Filium certo
recipit, ut in doctrina de iustitia fidei copiose di-
citur.

Quaerunt, an Spiritus sanctus dici possit Chri-
sti pater, cum dicat textus in Matthaeo: Quod na-
tum est in ea, est et Spiritu sancto. Kespondeo.
Pdter tr.ntum dicitur, qui suam substantiani trans-
fiindit in id, quod gignit. Ideo Spiritus sanctus,
etsi forniat in alvo virginis, corpus nascentis Mes-
siae, tamen nequaquam nomlnatur Pater, quia nou
transfudit suam substantiam. Sed sit modus talium
quaestionum.

Addenda est necessaria legula, Filium Dei,
imaginem aeterni Patris, assumsisse humanam na-
turam integram, incorruptam, habentem omnes vi-
res et appetitiones naturae proprias et ordinatas,
Item, non vitiosam, sed tamen passibilem, et mor-
talem, sine peccato, Easque infirmitates assumsit
volens, propter nos, ut fieret victima. Sic ad
Ebraeos 4. dicitur: Non habemus summum sacer-
dotem, qui non possit coinpati infirmitatibus no-
stris, sed tentatum per omnia secundum similitudi-
nem, sine peccato.

Etsi iu^itur Christus viflebat patrem, et erat
beatus, sicut inquit loh. 3. Filius hominis qui est
in coelo. Item loh. 14. Ego in Patre sum, et Pa-
ter in me est. Item, Pater qui in me mnnet, ipse
facit opera, tamen natura humana habuit suas, ap-

fietiliones. Et hae saepe recitantur. Esurit, sitit,
aetatur, dolet, lacrimat, conflictatur ingenti moe-
stitia, sicut ipse inquit: Tristis est anima mea us-
que ad mortem.

Hi affectus in Christo non fuerunt simulati,
sed veri et ingentes motus. Nec cogltemus Chri-
stum fuisse lapidem aut Stoicum, sed vere laetatus
est, vere excruciatur moestitia. Et magiiae sunt
illius consternationis causae. Non tantum formi-

dat lacerationem corporis sui, sed sentit maius
onus, scihcet iram Dei adversus peccata generis
humani, quam scit in sese effundi, perinde ac si
ipse sese meis et tuis, et aliorum sceleiibus pol-
luisset. Ideo enim dicitur pro nobis peccatum esse
factus. Dohiit itcm magnam partem generis hu-
mani perituram esse spreto hoc beneficio Dei.

Etsi autem magnitudo hoium dolorum non po-
test a nobis intelfigi, tamen Ecclesiam aliquid de
his tantis rebus cogitare necesse est, quae ideo
onerata est cruce, ut agnoscat magnum quiddam
esse irani Dei adversus peccata.

Quod vero disputant, An fuga mortis in Chri-
sto fuerit vitiosa, cum pars inferior non obtempe-
raverit supeiiori, primo respondeo, Lacerationes in
carne naturaliter efficere dolores, etiam sine pec-
cato, Item aliquas moestitias in corde et voluntate
naturales esse, quae in Christo sine vitio fuerunt.
Doluit, sed non iit nos, inordinate.

Deinde supra iUum naturalem dolorem fuit in
Christo sensus irae Dei, adversus peccatuiii gene-
ris humani, ut Fihus novit Patrem integie, ita irae
magnitudinem solus tunc vidit et sensit. Hac mo-
le supra vires tunc onerata natura in Christo ge-
mit. Et tamen haec consternatio dissimiiis est no-
stris pavoribus. Christus fert illos magncs dolo-
res sine indignatione adversus Patrem, et hanc
obedientiam voJens praestat.

Ideo haec consternatio est sine peccato, et
non est vitiosa. At in caeteris hominibus, cum
fuga existit fremifus adversus voluntatem Dei, et
in liis qui non eluctantur confugientes ad Filium
Dei, accedunt liorrendae blasphemiae.

Nec addam longiorem disputationem, sed has
res maximas j»ii in suis doloiibus, et in lectioiie
Psahnorum et Prophelicaium narrationum coiiside-
rent, ubi ad nos docendos ct consolandos extent
talium dolorum descriptiones.

TcAog iief^ JJ^a.

y. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI

PHILIPPO MELANTHONE AUCTOKE.

Ulam enarrationem Sym})oli Nireni anno 1550. prinuim editam Melanthon propternovas controversias se-
quentibus annis ortas postea totam retexuit, ut has recens niolas disputationes integre explicaret et adversario-
rum argumenta revelleret. Haec vero ])ostrema Symboli INiceni enarratio , quae a. 1557. ahsoluta est, non ab
ipso Melanthone, sed, eo mortuo, a lohanne Sturione a, 1561. primum edita est sic inscripta:

Explicatio \ Symboli \ Niceni, sicrt a \ Rererendo Viro D. Phi- I lippo Melanthone piae memoriae
in Academia Yi- \ tebergensi publice stndiosae iuuenfuti 1 proposita est, Aedita \ A \ M. lohan:
Strrio- \ ne Curiense Diacono Ecclesiae Vite- \ bergensis. \ (Insigne typogr.) Vitebergae \ Anno
M. D. LXI. — (In One:) Vitebergae, \ Ex officina Joannis \ Cratonis, Impen- \ sis Cvnradi \
Rrelii. \ Anno M. D. LXl. Supra hanc Clansulam est Insigne ab illo tituli diversum: Deus
Christum cruciuxum manibus tenens, quibus S|)iritus sanctus et duo angeli impendent. 35 plagg.
litt. A— Z, Aa — Mm slgn., prima 8 foll. non num., 248 foll. nnm. , seqq. 23 foll. non num. , ult
fol. album, 8. (fol. A 2 ^ — 8 * loh. Sturionis epistola dedicntoria ad Principem Georgium Fride-
ricum Marchionem Brandeburgensem Witebergae d. 4. Martii datn ; fol. A 8 '^ vacat ; fol. 1* — 248*
[fol. B 1 " — li 8 * ] Phil. IMelanthonis Ex])licatio in Syniboluni iNicenum; fol. li ^^ vacat; fol. Kk 1*
— Mm 6^ liocorum annotationes qui passim iri hoc libello exjdicantur ; fol. Mm 6*^ Errata quae-
dam [15J; fol. Mm 7^ Clausula cum Insigni typogr.; fol. Mm 7 "^ — 8'' vacant). *)

Hanc alteram Melanthonis enarrationem Peucerus in Operum Melanthonis Parte II. (Wittebergae
excudebat lohannes Crato. Anno M. D. LXII. Fol.) j>. 210— 376. re]>etivit eamque sic inscripsit:

Enarratio Symboli Niceni postrema^ absoluta anno Christi M. D. LVII. (cum 628 annotatt. mar-
gin.)

Huic alteri enarrationi, quam hic ex Editione Witebergensi annilSGl.**) recndendam curamus, loh.
Sturionis epistolam dedicatoriam ei praefixam h. 1. praemittlmus, quipj)e ex qua utriusque enarrationis huius
Symboli historia optinie perspicitur.

') Hic r.ber in Biblioth. Mariana Halensi, regia Boroiin., durali fiiielferbyt., senat. Nnrimb., et in mea collectione est.

••) Ab hac Ed. ilia repetitio in Operibus Mel. a Peucero ediiis eo tanioni difTert , fiiind iionnullae inscripiiones additae vel
niutaiae sunl. Has quidem adscripsi, at in uMcinos indusi, ut intelligatur, eas in Ed. S urionis non reperiri.

349 V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI. 350

IUustrissimo Principi ac Domino, D. Georgio Friderico Marchioni Brandeburgensi,
Stetini et Pomeraniae etc. Duci etc. Burggravio Noribergensi, Domino suo

clementissimo. S. D.

Anni sunt sedecim, cum in Acadeniia Witebergensi enarrationem Symboli Niceni inchoavit reverendus
vir Caspar Crucigei sacrae Theologiae Doctor, de consilio et sententia Philippi Melanthonis, eo quod post
scripta Prophetica et Apostolica et Symbolum Apostolorum, huius Niceni Syml)oli praecipua fuit autoritas in
Ecclesia. Conditum id est, magno consensu a Patriluis trecentis octodecim in urbe Bithyniae Nicea temporibus
Corsstantini Magni contra Arrium Alexandrinae Ecclesiae Presbyterum serentem impium dogma astute fucatura
contra divinitatem Christi. Etsi autem primis huius incendii initiis mature occurrit Constantinus Imperator, non
tamen restinctum est tunc, Sed aliquanto post latius in Asia vagatum est. Nunquam eriim quiescit Diabolus,
sed cum sit homicida et mendax et ardeat horril)ili odio Dei, ut Deum contumelia afficiat et Ectlesiam devastet,
oppugnat hauc utroque modo, saevitia atque crudelitate Tyrannicae persequutionis, et falsis dogmatibus, impel-
lendo levia ingenia ad spargendas inipias o])iniones, harumque contagia propagando, et incitando Tyrannos, ut
suppliciorum ac caedium imnianitale delere Ecclesiam conentur. Vix liberata Ecclesia a tyrannide Diocletiani,
Maximini et Licinii, acquieverat aliquantulum, cum incendium hoc Arrius in Aegypto excitavit dolore repulsae
ut scribunt, quod Episcopatum Alexandrinum ambienti, praelatus esset Alexander: Re ipsa idem sensit, quod
ante docuerant Ebion Samosatenus et similes alii. Sed cum non auderet expresse negare Xoyov esse vcpKna-
fjevov, agtute alium excogitavit fucum. Dixit non esse coaeternum patri },6yov , sed summam creaturam condi-
tam ex nihilo. Id enim formulae, quibus usus est, ostendunt, ^v nojf, ois ovx fjv Xoyoq^ hoc est, erat pater,
cum nondum esset Xoyog. Item, dixit esse loyov t^ ovx oviwv^ ex non existentibus, id est, ex nihilo. Negavit
ergo re ipsa Filium esse de essentia Patris et omnipotentem.

Huius interpretationis et sententiae cum haberet suffragatores aliquot Episcopos, et privata dissen-
sio in manifestam erumperet Ecclesiarum distractionem, Constantinus edicto publico convocavit omnes Episco-
pos in urbem Bithyniae Niceam, ut ibi in Synodo de confessione singulorum et testirnoniis, quibus confessio
niteretur, dirempta discordia constitueretur una et consentiens forma doctrinae de Filio Dei.

Convenerunt ergo trecenti et octodecim Episcopi , inter quos multi fuerunt mutilati aliqua corporis
parte sub Diocletiano Maximino et Licinio, viri jtietate, doctrina, sanctitate vitae, constantia confessionis, aetate,
insignes et admirandi, qui cum opposuissent Arrio caput primum lohannis xal ^ecg ^v 6 Xoyog : Et dicta. de omni-
potentia Filii ut lohannis primo, Omnia per ipsum facta sunt. Item, Ego vitarn aeternam do eis. Sine me ni-
hil potestis facere. Et Matth. 1 8. Ubicunque sunt duo aut tres congregati in nomine meo , in medio eonim
sum. Colossen. 1. Omnia per ipsum et in ipsum condita sunt, et omnia per eum consistunt. Ebrae. 1. Per
quem et secula fecit, qui est fulgor gloriae et effigies substantiae eius sustentans omnia. Denique dicta de
invocatione, quae testantur Filium omnipotentem esse, Adesse ubique, introspicere ac pernoscere abditos atque
occultos animorum sensus , exaudire a!que opitulari ubique, quae divinae naturae sunt propria, His ergo cum
Arrii comnjentun; evidenter refutassent, conclusernnt ex collectis testimoniis scripturae contra Arrium Filium
patri o/joovaiov esse, Et ut doctrinae sunima brevibus comprehensa semper in conspectu esset, summam totius
repetiverunt Symbolo composito, quod a loco Synodi Nicenum vocatum , et plurimorum qui convenerant suffra-
giis et subscriptione conq>robatum est. Rejtetitae sunt ab iisdem et eonfirmatae denuo condemnationes impii
dogmatis Samosateni, et reiecti sunt atque exjdosi errores Novati et Miletii, qui negarunt lapsos si redirent ad
]»opnitentiam recipiendos esse. Hae luerunt occasiones ut conderetur Symbolum Nicenum. Etsi autem non
modo non so])ita sunt certamina his remediis, sed ]>aulo post vehementius exarserant, et horribili Arrianorum in
Orthodoxos saevitia sunt exas])erata, adeo ut in ea distractione Ecclesiarum , paulo post quod dubitatio odium
doctrinae parit, maxima multitudo pertaesa obscuravum disputationum et rixarum inter Christianos, avidissime re-
ceperit dogma Mahonjeti j)rophanis iiigeniis plausibile, cuius contagia })ene unius anni spatio maximam Asiae
et Ajihricae parteiu infecerunt doctrina et armis j)iopagata, profuit tanien confessio Niceaeedita et illis temj)oribus
et toti posteritati. Retinuit enim et usurj)avit eam Ecclesia omnium temporum tanquam evidens illustre et firmum
testinionium ad refiitaiidos et compescendos eos, qui Samosateni et Arrii furores renovarunt. In nostris vero
Ecclesiis decantaiittir publice, ut haec ijisa repetitio testetiir de consensu nostro in vera doctrina cum vera Ec-
clesia Catholica Dei, et ut animi de huius doctrinae certitudine conOrmentur. Etsi euim Synodi non possuut

351 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. 352

condere novos aiticiilos (idei, quod doctiina de essenlia et voluntate Dei longe supra et extra conspectum
oninis creaturae rati(»na!is posita, neque ab Angelis ulJis neque ab honiinibus mentis acie deprehendi potest sed a
filio Dei prolata est ex sinu arcano patris, eoarrata ab Angelis, patefacta generi huniano cerfo verbo et illustri-
bus testinioniis, tamen tesles sunt seu testificationes de aliquo veteri dogmate, quod se ostendunt ac profitentur
amplecti, quia non sit novum aut commenticium, sed vera auforitate et perspicuis atque illustribus testimoniis
expressum in scriptis Propheticis et Aj>ostolicis, quae testimonia colligentes et conferentes inter se, ex his ve-
ram esse demonstrant sententiam quam profitentur, et propter ea tesfimonia Synodorum decretis assentluntur
alii. Ne quidem Apostoli ipsi tradiderunt ullum dogma, quod nor) cum patefacta aptea in Prophetarum scriptis
doctrina consentiret, et citatur dignum memoria ex ^etro Aposfolo dictum a Clemen.te Alexandrino sexto aiQoi-
fiaieuiy, quod affirmat Apostolos nihil sine scripturae testimoniis dicere: o IliiQog iv tm xtjqvy^mi TtfQi lutv nno-
GJoXoiv Xeywv (prjcCv. rjfxtlg St druTiiv^avTfg idg ^tjS/ou^, og fl'xofjfv jojv nQotpr/ioSv, a fjiv did TiaQa^olmv^ a bi dC
aivt,y/jdi(Ov, a da avdfvnxuig xal avToXt^^tl xov xQf^^^^^^ 'It]Govv lvc/jat,<jvj(t)v , fvQo/itfv xal jrjv naQovaCav aviov xaX
tov ^dvajov xal i(v ajavQov, xal idg Xomdg xoKdatig ndaag oaag inoCrjaav avKO oi 'lovdaToi xal i^v tytQaiv xal
irjv fig cvQavovg dvdXrnpiv nQO tov 'IfQoadXvfja xjiaOrjvai, xudoig iytyQunJo. lavja ovv iniyvovjtg iniajtvaafjtv ko
i^f(o did j(f)v yfyQafjfJtvoiv tig avjov. Et paulo post: iyvoifjtv ydQ OJi 6 dfog avjd nQogtia^tv ovj(og xal ovdty
(IjfQ yQU(frjv Ityofjiv. Nitltur fides verbo patefacto. Synodi traditas in eoden» sententias repetunt et profitenfur,
et osfendunt ex collafione plurium tesfimoniorum, quomodo dicta Prophetica et Apostolica intelligenda sint, et
adiuvantur iis testimoniis, quae ab Apostolas manasse ex veris certisque monumeutis constat.

Cum autem Symboli Niceni, et Apostolici dicta brevia sint, adiunxit semper Ecclesia longicrem ex-
plicationem, et repetivit, cum opns fuit, enarrationem collecfis testimoniis, quae ostenderent, unde sumpfa sit
doctrina in eo proposita, et ut fides se figat ac fundet non in hunianis senfenfiis, sed in persjiicuo verbo Dei.
Ila in Academia Vitebergensi repefivit enarrationem Symboli Niceni, ut dixi, prlmnm Doctor Caspar Cruciger
contra Servetum Campanum et similes fanaticos, quoium Servetus per Hispaniam, Galliam, Germanicam et Ita-
liam Samosatenicnm virus tunc renovabat, propter quod cum turbare Ecclesias et inficere teneras menfes non
desineret multoties admonitus et manifeste convictus, iure ad rogum condemnatus, poenas supplicio corporis luit.
Postea cum inchoatam explicationem immatura mors Crucigeri abripuisset, partem eius magnam pertexuit Phi-
lippus Melanthon, quam opposuit calumniis et mendaeiis illorum, a quibus eum post mutafionem qr.am Germa-
niae funestum bellum anni quadragesimi Sf>xti attulit, iniustissime praegravatum et acerbissime traductum esse
meminimus, contra quos clamores cum posteritati, si qua futura est, dictura esse testimonlum scripta eius, quae
nulla est unquam abolitura vetustas, non dubitemus, non altrectabimus illa vulnera amplius. Extat autem editio
utraque et in manibus Doctorum versatur.

Sed cum, ut fit rebus motis et turbatis, annis sequentibus crescente petulantia ingeniorum et licentia
ab alii» alia commoverentur certamina. Alibi Sfancarus reprehendens usitatam Ecclesiae doctrinam de modo lo-
quendi in communicafione Idiomafum, et de Mediatore filio Dei dispufaret, Eum tantum Mediatorem esse secun-
dum humanara naturam: Alibi Osiander convelleret doctrinam nostranun Ecdesiarum de imputatione iustitiae
Chrisfi novo commenfo de iustifia essentiali: Alibi Stenckfeldius pravius quam antea et vehementius urgeret fa-
natica sua deliria de Enfhusiasmis confra verbi sonanfis et ministerii dignitatem atque autoritatem, deque hu-
mana natura Christi absorpfa in diviniratem. Serperet etism furor Anabaptisticus. Ilis ergo causis inquilsus
Philippus, ut has recens mofas disputationes explicaret integre ac perspicue, et revelleret quae ab autoribus ad
eas confirmandas excogifabantur, totam retexuit enarrationem Symboli Niceni, in qua cum alias multas doctrinae
Christianae partes, ut doctrinam de Lege, de Evangelio, de Libero arbitrio, tum vero in primis doctrinam de
Deo et de Filio Dei et de iustificafione hominis coram Deo exiniie illustravit, ut vix alia copiosior extet et illu-
Btrior horum declaratio, sicut plaeraque eius postrema scripta sunt nervosiora et penetrantiora caeteris.

Ut autem frui Ecclesia posset hoc quoque postremarum eius cogitatlonuin et laborum fructu, adden-
dam censuimus prioribus har.c quoque enarrafionem , ne quid explicationis ulli parti motarum controversiarum
deesset, et operani editionis hortanfibus amicis libenter in nie recejti, cuni occupatis aliis ad eam rem non safis
otii concederetur, Quia piaculum esse iudico, committere nogligenlia nostra, ut pereat aliqaid eorum , quae ab
hoc divinitus excifato et gubernato viro, quem post Ltifherum nosfrae Ecclesiae habuerunf summum , quae ergo
ab hoc ad usum Ecclesiae scripta fuerunt, quod dexteritafe fractafionis, perspicuitate expHcationis, facilitate ora-
tionis, recfifudine sententiarum cum Piopbeficis et Apostolifis scri|»fis et totius primae ac }>urioris antiquifatis
testimoniis consentienfe, C( nsolationiim verarum fontibus, pielalis et ardentis invocationis nervis, facile caeteros
nostri seculi interpretes vincunt. Non enim gignlt interpretafiones novas et alienas, ut multi hoc tenipore petu-
lanter et impudeuter faciunt, quos non pudet comminisci dogmata inaudita in Ecclesia et ad ea stabilienda vio-

553 V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI. 354

lenter trahere ac detorquere testinionia aliorum toto coelo ab eo sensu discrepantia, sed erutam ex tota antiqui-
tate ma^na cura et studio doctrinani, accurateque pensitatam atque ad norniam et analogiam doctrinae Propheti-
<ae et Apostolicae exploratam colligit et exphinat, et quae tuit eius moderatio ac pietas, semper sua scripta
Ecclesiae iudicio subiecit. ^

Hanc editionem postremam princeps Illustrissime et Domine clementissime T. Celsitudini dedicare
volui, cuius consilii multas habeo et gravissimas causas : Primum quod C. T. amj^lecti scio et j^rofiteri toto pe-
ctore constanter exemplo patris tui principis omni virtutum genere, prudentia et pietate praestantissimi, doctrinam
nostrarum Ecclesiarum comprehensam in ea confessione quae exhibita est Carolo V. Imperatori in Comitiis Au-
gustanis anni 1530. Quam cum idem autor tunc scripserit, efpostea perpetuo doctrinae consensu cum phnimis
ahis, tum hoc ipso commentario fusius explicarit ac lucidius, n.on dubito et hunc commentariuni tibi grntissimum
futurum^ et in lectione confessionis Augustanae atque in intelligendis scriptis Propheticis et Apostolicis ac
symbolis phirimum te adiuturum esse. Deinde ut filii haeredes fiunt nominis paterni et bonorum quae patres
reliquerunt, sic existimo haeredes eos esse debere amicitiarum , quas patres coluerunt. Eximie autem dilexit
pater C. tuae et coluit impense utrumque Lutherum et Philijipum. Honorum et nomen et scrij)ta cuj)io C. T.
notissima et commendatissima esse , ut jiatri fuerunt, quae si diligenter legerit et pie sectata fuerit C. T. conser-
vabit ac tuebitur imo augebit eam pietatis gloriam, quam jjater omnium praestantium virorum iudicio ac testi-
monio consequutus est et reliquit, Tertio, quod me qui sub T. C. imperio natus sum, decet non tantum testari
et })iam ac iustam meam de Ecclesiis patriae curam ac sollicitudinem, et jierpetuum obedientiae ac fidei studium
erga C. T. sed quantum in me est dare operam, ut ad piorura scriptorum lectionem assiduam ac meditationem
inviteris, et ut suj>j)editentur Ecclesiis patriae multa j^ia et utilia scripta, Nullius autem commentarii magis
erudiunt, quam Philippi Melanthonis, quibus hjoc iure refertur accej)tum , quod dortrina nostrarum Ecclesiarum
in certum corpus redacta, et convenienti ordme exposita est atque comjirehensa. Hoc oportet fateri omnes non
prorsus caecos et furentes odiis, contra quos cum mortuo etiam non parcant aliqui, ut nominis eius et scriptorura
T. C. suscipiat patrocinium ac defensionem, hac quoque dedicatione eam admonere volui, de qua ut spero et
polllceor mihi optiiaa omnia, facit et affectio erga Ecclesias C. T. egregia, tt forma Eccleslarum in patria optime
constituta, et sajjiens ac moderata gubernatio. Ut ergo operam hanc meam C. T, benigne atque clementer susci-
piat ea qua par est animi subiectione peto, Et oro Deum aeternum patrem Domini nostri lesu Chrlsti crucifixi
pro nobis et resuscitati, ut j)er et j)ropter aeternum filium Aoyov ipsius xal elxcva atStov colligat sibi in j)atria
mea aeternam Ecclesiam voce et ministerio Evangelii sui, et sanctificet eam Sj)iritu sancto suo, j)raestet tran-
quillam ac salutarem gubernationem, custodiat ac regat et Celsitudinem tuam atque Illustrissimam coniugem et
Consiliarios, et flectos animos vestros ad pia moderata et salutaria consilia. Bene et foeliciter valeat C. T.
Datae Witebergae die quarta Martii, qua anno 1484. editus est in lucem Illustrissimus princeps Georgius Mar-
chio Brandeburgensis, C. T. pater, qui et pietate Christianae et sanctae moderationis, et virtutum omnium bel-
Hcarum at Togatarum eximium fuit exemplar, huius ut vestigia sequaris praestet Spiritu suo sancto Filius Dei
Dominus, noster lesus Christus.

Cel. T.

addictiss.

M. lohannes Sturio.

MELANTH. OPEB, VOL. XXIII. 23

EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

Ex Editione Witebergensi anni 1561.

DE DEO.

In vera invocatione necesse estcogitare, quid allo-
quaris, quid sit Deus, et quomodo sepatefecerit, ante,
etcurvelit exaudire tuosgeniitus, et quod velit discer-
ni ab onmibus comnienticiis nuniinibus, et ab omni-
bus creaturis. Quare prinuim onmium tenendae
sunt definitiones sumtae ex testimoniis divinis, quae
nos commonefaciujit, et quid sit Deus, et quomodo
velit agnosci et invocari, et quo discrimine cogi-
tandae sint personae, et seiungenda sit invocatio
nostra ab Etlinica invocatione: Sit igitur haec de-
linitio prima.

Deus est essentia spiritualis, aererna, intelli-
gens, alia a creaturis omnibus, verax, bona, itista,
benefica, casta, misericors, liberrima, immensae
sapientiae et potentiae, irascens peccatis, Pater ae-
ternus^ qui Fiiiimi ab aeterno imaginei.i suam ge-
nuit, 3t Filius imago Patris coaeterna, et Spiritus
sanctus procedens a Patre et Filio, sicut patefacta
est divinitas certo verbo et tesfimoniis divinis,
quod Pater aeternus cum Filio et Spiritu sancto
condiderit coelum et terram, et onuies creaturas,
et adsit omnibus creaturis, quo ad conservationem,
et colligat sibi in genere humano Ecclesiam aeter-
nam, propter Filium et per eum, et sit iudex iusto-
rum et iniustorum.

Cum igifur invocamus Deum, cogitemus ubi
et quibus testimoniis sese Deus patefecerit, ut in

Baptismo Christi, et discernamus eum ab omnibus
creaturis, et agnoscamus quahs sit, et discernamus
personas, sicut nobis revelatae sunt.

Pater cum Filio et Spiritu sancto est conditor
et conservator omnium creaturarum, et vult agno-
sci Fil um et Spiiitum sanctum. Sic autem Filium
nobis patefecit, quod sit is, per quem dicit decre-
tum de Creatione et Redemtione, et quod hic Fi-
1 us constitutus sit mediator, et initio protulerit
Evangelium ex sinu aeterni Patris, ostendat Patrem,
et conservet niinisterium Evangehi, et certo tem-
pore assumta humana natura, sit factus redemtor,
et quod propter Imnc Filium velit nos exaudire, et
propter eum, et per eum salvet nos, et quod ipse
Filius immediate vivificet corda in consolatione per
Evangelium, et sic Pater et F^ilius efFundant Spiri-
tum sanctum, qui immediate est laetitia, qua Deo
copulamur, Sicut inquit Paulus: Accepistis non Spi-
ritum servitutis ad timorem, sed Spiiitum adoptio-
nis filiorum, quo clamamus Abba pater. Item 2.
ad Timotb. 1. Non dedit nobis Deus Spirifum ti-
miditatis, sed roboris, dilectionis et castitatis. Ita
discrimina personarum pie cogitemus, et suas pro-
prietates singulis atfribuamus, nec existemus otiosa
vocabula esse Filium et Spiritum sanctum, ac de
singularum personarum proprietatibus postea plus
dicetur.

Non sic invocat Xenophon, qui etiamsi cogi-
tat, Deum esse unicam essentiam et personam sa-
pientem, veracem, iustam, beneficam, vindicem

357

V. EXPLICATIO SYJNIBOLI NICENI.

358

scelerum, tamen non potest statuere, an et cur
exaudiatur, imo dupliciter errat, et de essejitia Dei,
et de voluntate Dei. Hac distributione utamur do-
cendi causa, ut melius cogitenuis, quid sit idola
comminisci. Etsi enim dicunt Ethnici, ludaei et
Mahometistae, se hoc nominare Deuni, quod est
intelligens essentia, aeterna, bona, iusta, omnipo-
tens, conditrix nnindi, tamen negant hunc esse ve-
rum Deum, qui se in Ecclesia patefecit, qui atTn*-
mat esse xniam essentiam divinam, conditricem,
Patreni, Filium et Spiritum sanctum. Aberrant
igitur a vero Deo, qui se certis etilUistribus testi-
moniis patefecit, et tingunt sibi aliquid esse Deum,
sine patefactione divina, et alii alios furores com-
miniscuntur, ut Stoici cogitant Deum esse mentem
infusam mundo, quae non possit aliter agere, quam
sicut cient suos motus causae secundae.

Postea errant Ethnici, ludaei, Mahometistae,
et alii hostes Evangelii etiam de voluntate Dei,
quia ignorant Mediatorem et projnissiones, ac du-
bitant, an recipiantur et exaudiantur a Deo, et
quanquam in rebus secundis otiosi cogitant se Deo
curae esse, tamen postea in iudlcio, aut doloribus,
suam dubitationeni confitentur, vel Epicurel fiunt,
vel irascuntur Deo , ae fremunt adversus iudicium
eius.

Hic igitur necesse est tenere doctrinam saepe re-
petitam a Filio Dei: Qui non lionorat Filium, non
honorat Patrem. Item, Nemo venit ad Patrem nisi
per Filium. Item, Haec est vita aeterna, ut co-
gnoscant te solum verum Deum, et quem misisti
lesum esse Christum. Item, Si quis diligit me, ser-
monem meum servabit, et pater meus diliget eum,
et ad eum veniemus, et mansionem apud eum fa-
ciemus. Item, cum non nosset nmndus Deum per
sapientiam, placuit ei per stultam praedicationem
salvos facere credentes. Qui non credit inFilium,
ira Dei manet super eum.

Haec et similia dicta affinnant non recte agno-
sci Deum sine notitia Mediatoris et promissionum.
Discernunt igitur Ecclesiam a caeteris gentibus, et
in vera invocatione, singulae personae intuendae
sunt, et cogitandum est, quae sint officia, et quae
singularum sint proprietates,- invocas simul Patrem
aeternum, Filium et Spiritum sanctum, et agnoscis
eos esse unam essentiam divinam, conditricem re-
rum, et opitulatricem, sinml etiam credis Filium
esse missum, ut sit propitiator, propter quem tota
divinitas te recipit et exaudit. et qui est Xcyog pa-
tefactor Evangeiii, et revera est efficax in corde
tuo cum voce Evangelii te sustentas, in qua ce;;'nis
voluntatem Dei, et effundit Spiritum sanctum in
cor tuum, et laetitiam et motus Deo congruentes

accendit iuxta dictum: De Spiritu sancto suo da-
bit vobis.

Primum autem sint in conspectu testimonia,
quae affirmant unam esse essentiam divinam, ae-
tcrnam, immensae sapientiae, potentiae, iustitiae et
bonitatis, creatricem coeli et terrae, angelorum et
hominum, et aliaru?n rerum omnium, quae non sunt,
aeterims Pater, coaeternus Filius, et coaeternus
Spiritus sanctus. Ita dicitur de unitate essentiae.
Deut. 6. Audi Israel, Doniinus Deus noster, Do-
minus unus est, id est, Hic Deus qui in Israel pa-
tefactus est suo verbo, et qui populum eduxit ex
Aegypto, solus est Deus, et non alia commenticiai
numina, quae ab aliis gentibus nominantur Dii.
Quare in textu scriptum est, Deus noster, id est,
patefaclus in Israel, hunc verum Deum agnoscito,
et discernito ab omnibus aliis gentium connnenti-
ciis numinibus et Idolis, sicut mandatum est: Do-
minum Deum tuum adorabis, et ei soli servies.

Est autem adoratio confessio, quod illa sola
essentia, quam alloqueris ut Deum , vere sit talis,
ut supra in descriptione Dei dictum est, et quod
exaudiat propter Filium, ac propterea ab hac sola
omnipotenti essentia, sapienti et bona, mens petit
auxilium, et huic agit gratias, id est, fatetur quod
ab ea acceperit bona, fatetur item quod huic soli
essentiae summa obedientia debeatur, et quod vere
puniat contemtum.

Sciant autem iuniores appellationem nln^ P**^'

T :

priam esse veri Dei patefacti primis patribus, et
in Israel , qua initio vera Ecclesia distinxit suam
invocationem ab Ethnica, sicut nos dicimus. Deus
qui te patefeeisti misso Filio Domino nostro lesu
Christo, crucifixo et resuscitato.

Huc iam addantur plura testimonia, ut Deut.
4. Ut scias quod Dominus est Deus, et non est
alius praeter eum. Deut. 32. Videte quod ego
sim solus, et non est alius praeter me. Esaiae 45.
Ego sum Deus, et non est nllus praeterea, praeter
me non est Deus formans lucem, et creans tene-
bras. Item, Non est alius Deus praeter me, Deus
iustus et salvans non est praeter me.

Colligantur et de singulis attributis Deo, per-
spicua testimonia, ut quod sit sapiens, liber, iustus
etc. ut 1. Tinioth. 1. Soli sapienti Deo honos , et
1. Paralip. 28. Omnia corda scrutatur Deus. Et
de libertate Psalm. 114. Onmia quaecunque voluit
fecit.

Monendi sunt et hoc iuniores, cum opponitur
Deus creaturis, fit mentio unitatis, quia una est

23'

359

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

360

essentia creatrix, et simul tres personae sunt illa
creatrix essentia, sed personae discernuntur, cum
divinitas intra sese describitiir, et cuni de incar-
natione Filii, et de missione Spiritus sancti dicitur.

Hic autem dicendum est de vocabulo perso-
nae, quod in Ecclesia aliter usurpatur, quam in ve-
teri lingua Latina. Graeci magis perspicue locuti
sunt, qui nominant tcpiazaiLievov^ id est, subsistens,
quasi dicat, non tantum imaginatione cogitandum,
sed re ipsa subsistens vivum et intelligens, obscu-
rius est, cum dicunt vTroGmcig, tamen et hoc nomi-
ne multum usa est antiquitas, pro eo quod dixerunt
v(pi(na/iiei'ov. Postea Latinos Graeci imitati dixerunt
TTQCikoana. Sed definitio in Ecclesiae liaec traditur :
Persona est subsistens vivum, individuum, intelli-
gens, incommunicabile, non sustentatiim ab alio.
Harum particularum declaratio postea sequetur.
Discernit autem Ecclesia ovaCav et vcpiGtdfurov. In-
telligit enim ovaCav communem essentiam, aeternam
et omnipotentera Patris, Filu et Spiritus sancti, sed
vfpiaidfxevoi, sunt subsistentes re ipsa, non tantum
imaginatione distincti, Pater, Filius, et Spiritus san-
ctus. Hoc enim vult Ecclesiae docere, Patrem, Fi-
lium et Spiritum sanctum discerni non tantum vo-
cabulis, sicut multa sunt voc&bula Dei apud He-

braeos Q^^i^X ''lli^ 7}< sed re ipsa alium subsi-

stentem esse Patrem, alium subsistentem esse Fi-
lium, alium subsistentem esse Spiritum sanctum,
etiamsi sunt ofioovaioi.

DE PATRE.

Pater aeternus est prima persona divinitatis,
non nata nec aliunde procedens, sed quae genuit
ab aeterno Filium imaginem suam, et a qua proce-
dit Spiritus sanctus, et quae cum Filio et Spiritu
sancto res alias omnes creavit et conservat.

DE FILIO.

Filius aeternus est secunda persona divinitatis,
quae est substantialis et integra imago aeterni Pa-
tris ofioovaiog Patri, quani Pater sese intuens et
considerans ab aeterno gignit, quae nobis quidem
sic manifestatur, quod sit persona, per quam Pater
dicit decretum, et totum ordinem creationis et re-
parationis hominum, et miftitur, ut patefaciat Evan-
gelium, et assumat humanam naturam, et sit Me-
diator, Redemtoi', lustificator et Salvator.

DE SPIRITU SANCTO.

Spiritus sanctus est tertia persona divinitatis,
procedens a Patre et Filio, et est substantialis
amor, et laetitia coaeterna inter Patrem et Filium,
6fj(,Qovaiog Patri ^et Filio. Et nobis sic quidem ma-
nifestata est, quod mittatur in corda credentium, ut
tales motus, amorem et laetitiam acquiescentem in
Deo in eis accendat, qualis est ipse, sicut 2. Ti-
moth. L expresse scriptum est: Non dedit nobis
Spiritum tiraiditatis, sed roboris, dilectionis Dei et
castificationis. In his descriptionibus semper cogi-
taiione complectamur simul communia attributa,
quae omnibuspersonis congruunt, omnipotens, sa-
piens, verax, beneficus, iustus, castus, misericors.

Sciendum et hoc est^ tres esse personas, et
nec plures nec pauciores, quia sic se patefeclt di-
vinitas, et in confessione Baptismi, hae tres perso-
nae nominatim commemorantur aequali honore ce-
lebrandae, de quibus et alia testimonia ex scriptu-
ris mox recitabimus. Ac de singulis dicendum
est, quas habeant appellationes, et ostendendum
est tres esse personas, et quod sint ofioovaiov.

Nomina Filii : Filius aeternus nominatur imago
aeterni Patris Heb. 1. Qui est fulgor claritatis et
imago substantiae eius. Nominatur et Verbum loh.
1. In principio erat verbum. Harum duarum appel-
lationum collatio declarat utramque, quia enim ver-
bum nominatur, intelligimus Filium cogitatione gi-
gni. Nam Verbum est aliquid cogitatione natum, et
cum nos homines aliquid cogitamus, formamus ima-
gines. Cumque nostris vocabulis usa sit scriptura,
et nominet Filium imaginem aeterni Patris, intelligi
potest, Verbum sic gigni, quia Pater sese intuens
integram imaginem suam gignit, et sic scripserunt
Basilius et Augustinus. SeJ haec nominis inter-
pretatio tantum hoc dicit, quod nominetur loyog
respectu Patris, in illa aeterna generatione. Signi-
ficat autem lohannes eum dici loyov et respectu
Patris, in illa aeterna generatione, et respectu crea-
turarum, quia sumit narrationem ex Genesi: Dixit
Deus, fiat lux,^ et addit: omnia per hunc loyov fa-
cta sunt, Item respectu prolati Evangelii: Filius qui
est in sinu Patris, ipse enarravit nobis. Et lohan.
8. cum interrogant ludaei : Tu qui est, Respondit le-
sus, Trjv uQx^v on xal lalw vfxtv^ initio sum hoc
quod loquor vobis. Sit igitur haec appellatio lcyog
nobis dulcissima. Quanquam enim veram est Fi-
lium esse integram et substantialem imaginem Pa-
tris, et esse Xoyov, quia cogitatione nascitur, tamen
et ideo sciamus Xoyov dici, quia per eum Pater di-
xit decretum de toto ordine creatlonis et reparatio-
nis hominum, et haec persona immediate mittitur.

361

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

362

et atl promissionis promulgationem, et ad coriser-
vationem niinisterii, quia Pater non eognosceretur,
nisi edito et promulgato verbo. Loquitur ergo et
haec persona ad patres, conservat ministerium, et
voce Evangelli dicit consolationem in singulorum
credentium cordibus, et monstrat eis Patrem.

Scriptores vetusti post Apostolos, Filium saepe
etiam nominant Sapientiam, sumta occasione,' vel
ex 1. capite 1. Epistolae ad Corinthios, vel ex
Proverbiis Salomonis et Syracide, et verum est»
eodem modo Filium nominari posse sapientiam,
quo Xoyog nominatnr. Sed iunlores monendi sunt,
non hoc ita accipiendum esse, quasi Pater non sit
sapiens propria sapientia, sed ut personae discer-
nantur, Sciamus Patrem esse personam intelligen-
tem propria intellectione, et Filium esse personam
intelligentem propria intellectione. Magis autem
perspicuum est, cum nominatur AOFO^ ^ quomodo
enim diceret Pater et gigneret loyov, nisi ipse esset
quiddam intelligens et cogitans ? Cum igitur Filius
nominatur sapientia Patris, intelligatur hoc vocabu-
lum de Sapientia genita seu dicta quae est XoYog
et lumen de lumine, Pauhis loquitur de Sapientia
et potentia patefacta in collectione Ecclesiae, an-
tea enim dixit: Nos praedicamus Christum crucifi-
xum, quem ludaei iudicant esse Gxavdulov^ Graeci
stuUitiam, opponit igitur antithesin, imo non est im-
postor, Nec Evangelium est stuha fabula, sed Chri-
stus est persona, per quam Deus est efficax, colli-
git et salvat Ecclesiam, resuscitat mortuos, ita lo-
quitur de potentia quae patefit in Ecclesia, non
hoc vult Patrem esse imbecillem, et tantum Filii
potentia potentem esse. Sic lo«ju?tur de sapientia
patefacta in Ecclesia, Christus est Dei sapientia, id
est, persona, per quam nobis Pater hanc arcanam
sapientiam patefacit, quod hoc, modo velit nos sal-
vare. Sic apud Esaiam nontinatur filius MIRIFI-
CUS, id est, mirabiha efficiens, coHigens et ser-
vans Ecclesiam, resuscitans mortuo^: CONSILIA-
RIUS, quia Pater per eum dicit decretum de toto
ordine creationis et reparationis , et postea hic Fi-
lius enarrat nobis hoc arcanum consilium de re-
concihatione. In Proverbiis capite 8, et deinceps,
placet mflii intelligi sapientiam ipsum Filium Dei,
sed ab initio concionanteiu in Ecdesia, patefacien-
tem decreta Dei, Legem et Evangelium, Sicut in-
quit: O filii ad vos clamo. Congruent igitur ap-
pellationes Xoyog et sapientia de persona patefaciente
voluntatem Dei, et explicanda sunt argumenta.

Potentia Dei est nota gentibus Rom. 1,
Christus est potentia Dei 1. Cor. 1.
Ergo Christus est notus gentibus.

Facilis est responsio: Ex puris particularibus
non necesse est sequi conclusionem, qiiia verum
est, aliquam potentiam Dei aliquo modo esse no-
tam gentibus, scihcet essentialem potentiam, osten-
sam in creatione, cuius opus cernitur. Christus
est alia potentia, scilicet, personalis, hoc est, est
persona, per quam Deus potens est in Ecclesiae
salvatione. Sic breviter responderi potest ad alte-

rum argumentum.

Lex est sapientia Dei, et est nota genti-

bus.
Christus est sapientia Dei,
Ergo Christus est notus gentibus.

Respondeo: ex puris particularibus non neces-
se est sequi conclusionem. Etsi enim Lex est sa-
pientia Dei, tamen non est universa sapientia Dei.
Christus autem personalis sapientia est, per quam
patefit Evangelium, quod est aha sapientia, non est
vox Legis, ut non sequitur, Gentes norunt aliquam
sapientiam Dei, videlicet numeros, Ergo norunt
universam sapientiam Dei.

TESTIMONIA.

Consideratis appellationibus, et descriptionibus
trium personarum, colligantur illustria et firma te-
stimonia, in quibus Deus hanc doctrinam patefecit,
necesse est enim de Dei essentia et voluntate sic
sentire, sicut se Deus patefecit, ut dicitur lohan. I.
Deum nemo vidit unqiiam, Fihus qui est in sinu
Patris, ipse enarravit nobis. Et de Filio inquitPa-
ter: Hunc audite invocationem oportet niti illustri-
bus dictis a Deo traditis per Filium, Prophetas et
Apostolos, ideo nota sint firma testimonia, tradita
in scriptis Proplieticis et Apostolicis. Haec in in-
vocatione intueamur, ut verum Deum, qui se pate-
fecit in his dictis, alloquamur, quod vero et Ec-
clesiae veteris confessiones recitamus, eo fit, non
quod invocatio nit^tur autoritate Synodorum, aut
Sciiptorum post Apostolos, Sed quia Deus in Ec-
clesia voluit esse ministerium docendi, quo vuit
nos deduci ad fontes, ad Prophetica et Apostolica
testimonia, et ibi quasi capita doctrinae indicari, ut
commonefacti agnoscamus divina testimonia. Et
Fides ac Invocatio nitantur perspicuo verbo Dei,
sicut scriptum est: Nisi arassetis mea vitula, non
invenissetis. Et Petro dicitur: Et tu conversus
confirma fratres tuos, vult Deus extare aliquorum
coiifessionem, quibus et ipse testimonia tribuit, ut
etiam hoc modo imbecilles confirmentur.

367

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

368

tamen recentiores, cum negant hanc propositionem^
Essentia generatur, offundunt imaginationem, quasi
alia quaedam res nascatur, et essentia addatur
non nata , haec imaginatio procul ex mentibus eii-
cienda est, et sciendum, cum Filius nascitur, vere
eum de essentia Patris nasci, et ita nasci essen-
tiam quae Filius est, sicut hoc ipsum dietum sonat,
Deus de Deo, Lumen de Lumine.

Hac vera sententia considerata, facile est iu-
dicium de illis quaestionibus recentiorum, ubi quae-
runt, an in Filio differat realiter, Essentia et Re-
latio, et an Relatio generetur, si essentia non ge-
neratur. Scias autem verissimum esse, in quaii-
bet persona, Essentiam et Relationem nequaquam
diflerre realiter, nec esse duas res Essentiam Filii
et Relationem, Sed revera Filium esse essentiam
genitam, non aliam rem esse natam.

Haec vera sunt, et pios, qui dextre haec ac-
cipiunt, utiliter erudiunt, ut agnoscant Filium Dei
vere esse gbiiitam a Patre essentiam, non cUias res,
nec tantum Relationem natam esse. xMens liumana
cogitans, format iniaginem rei cogitatae, sed huic
unagini non communicat suam essentiam, ac imago
ipsa tantum est evanescens actio, et non vivit.
At aeternus Pater sese intuens, gignit imaginem
sui substantialem , et vivam, de ipsa essentia Pa-
tris, quae est 6/novatog Patri. Haec apud Graecos
aliquanto minus obscure traduntur, quam apud
Latinos. Obiicitur autem hoc argumentum:

Idem noii gignit se ipsum,

Essentia est eadem,

•Ergo essentia non gignit essentiam.

Respondeo ad maiorem. Idem quatenus est
incommunicabile, iion gignet sese, sed idem quod
est comnmnicabile communicatur genito. Est autem
essentia communicabilis, Ergo communicatm* genito.

Addamus autem de duabus naturis in Christo
et hoc testimonium leremiae 23. et 33. Exuscitabo
David germen iustum, et regnabit rex, et hoc est
nomen quo vocabunt eum nin"' iustitia nostra, pri-
mum cum nominat germen Davidis, loquitur de
humana natura, Deinde de persona, hoc germen
erit Rex, et faciet iudicium et iustitiam, et persona
haec nomihabitur, id est, invocabitur et agnosce-

tur esse TyJTV iustitia nostra. Hic tribuit Christo
nomen lehova, quod soli Deo tribuitur, et addit
Christum facere iudicium et iustitiam, id est, pu-
nire impios, et reddere iustitiam credentibus. Item

esse iustitiam nostram, videlicet hanc personam
quae liberat nos a peccato et a morte aeterna, et
reddit vitam aeternam. Hae proprietates nulli crea-
turae conveniunt, Ergo affirmant in Messia natu-
ram divinam et humanam esse.

DE DUABUS NATURIS IN CHRISTO.

Hic inseramus doctrinam de duabus naturis in
Christo, quia in testimoniis prudenter consideran-
dum est, ubi proprie de divina natura, ubi de hu-
mana loquantur. Ac prinnmi notus est articulus
l^idei, quod FiJius Xoyog humanam naturam assum-
serit, ita ut sit facta unio hypostatica, seu ut alii
loquuntur personalis. lam hic repetatur definitio
personae, sicut Latina Ecclesia loquitur.

Persona seu vcpiciafisvov , id est, subsistens,
est substantia individua, intelligens, inconimunica-
bilis, non sustentata in alio, ut Petrus est vcpioTa-
fiEVGv, non corpus Petri, quia corpus desertum ab
anima mox dissolvitur, quare cum velut gestetur
ab anima, non dicimus solum corpus esse perso-
nam. Ut autem aliquo modo consideretur, qualis
sit unio hypostatica duarum naturarum in Christo,
repetantur liic etiam modi praesentiae Dei.

MODI PRAESENTIAE DEL

Primus est praesentia Universalis, qua Pater,
Filius et Spiritus sanctus adsunt omnibus creatu-
ris, coelo, terrae, animantibus, hominibus, angelis
bonis et malis, et substantias conservant, donec
volunt eas conservare. De hac universali prae-
sentia dicitur lerem. 33. Coelum et terram ego
impleo. Et Esaiae 66. Coelum sedes mea, et
terra scabellum pedum meorum. Esse autem se-
parabilem hanc praesentiam manifestum est in de-
structione rerum , ideo enim destruuntur , quia
Deus eas diutius non conservat.

Secundus modus est praesentia in beatis, qua
non tantum conservantur substantiae, sed etiam
communicatur beatis, lux, sapientia, iustitia, laeti-
tia Dei, et Deus visibiliter in eis adest, Sicut in-
quit PauUis; Erit Deus onmia in omnibus, osten-
dit se eis et simul adest, et creat in eis novam
sapientiam, iustitiam, laetitiam, et alios motus ipsi
conformes. Quanquam autem beati non deserun-
tur, tamen Deus, et angelus beatus, seu homo
beatus, non sunt lumm vcpiGTccfievov, sed adest eis
societate.

369

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

370

Tertius modus est praesentia, qua in hac mor-
tali vita Deus habitat in Sanctis, qua non solum
conservat substantias eoinnn, sed etiam sanctificat
eos non visibiliter, Sed est efficax in eis, quia voce
Evangelii Filius accendit in eis novam lucem, et
vivificat eos, et effundit in eos Spiritum sanctum,
ut novos motus ipsi congruentes, et laetitiam in
eis exuscitet, hanc praesentiam separabilem esse
Scriptura affirmat, et tristissimi lapsus Sanctorurn
ostendunt, et nequaquam est unio hypostatica Filii
aut Spiritns sancti cum homine converso seu re-
nato, sed nominatur tantum habitatio Dei in ho-
mine converso.

Quartus modus longe ah'us est, quo haec sola
persona Xo^og assumit humanam naturam, sumit
certam massam ex genere humano, non solum in-
separabiliter, sed etiam tali unione, ut sit unum
vrpiGicijuivov Xoyog et assumta natura, et sicut haec
persona, Xoyog aeterna est, ita posteaimpossibile sit,
hanc massam ipsi insertam non simul manere. Ac
notissimum sit dictum omnibus : Naturam humanam,
quam Xoyog semel assumsit, nunquam deserit. Etsi
autera exemplum huius unionis nullum est in crea-
turis quod prorsus congruat, tamen vetustas, ut
aliquo modo declaret hanc unionem, ostendit ho-
minem, sicut anima hominis et corpus sunt unum
v<pi,GTUfiivov completum, et corpus dissolvitur deser-
tum ab anima, ita Xoyog et assumta natura sunt
unum v(ptaxdfi(vovy et redigeretur in nihilum illa
massa, si non sic gestaretur a XoV<>). Haec simi-
litudo extat apud Athanasium, Cyriilum et lustinum.
Sic igitur describitur unio hypostatlca, ''quod sit unio,
qua persona assumit naturam, ita ut sustentet eam,
quae alioqui non esset, nisi sic sustentaretur.

Utuntur et his verhis: Persona terminat depen-
dentiam naturae assumtae, id est, Natura assumta
talem habet ordinem ad personam assumentem, ut
masvsa illa non esset, nisi sic assumta esset. Con-
siderentur et modi loquendi. Recte et usitate dlci-
tur: persona Xoyog assumsit hnmanam naturam.
Non dicitur: Natura divina assumsit humanam na-
turam. Neque hoc dicitur: natura divina est as-
sumta, nec dicitur: Deus assumsit hominem, ta-
metsi interdum vetustas ita locuta*sit. Et in cantico
dicitur: Tu suscepturus hominem, non horruisti
virginis uteruni. Iteni poetica sunt. Deus induit
humanam naturam. Praeterea usitate dicitur, Unio
duarum naturarum. Item, Natura humana unita
est naturae divinae, et Graeci et Latini vocabulo
Unionis multum usi sunt. Haec breviter addidi,
ut iuniores moneam, ut sint circumspecti in lo-
quendo, et retineant usitatam phrasin recoptam
gravi autoritate, quia mutatio parit ambiguitates
et rixas.

MELAhTH. OPEU. VOL. XXIII.

Causae etiam considerentur Imius mirandi con-
silii , ut inda consolationes sumamus, et officia
Christi magis intelligamus.

Prima est, ne esset quidem genus humanum,
sed mox prorsus interiisset post lapsum primorum
parentum, nisi factuni esset decretum, ut loyog as-
sumeret massam , et propter hanc assumtionem
reliquum genus humanum esset superstes,

Secunda, quia homines peccaverant, congrue-
hat hominem esse qui poenam sustineret, ut iusti-
tiae Dei satisfieret, et quia hic Redemtor fuit in-
nocens, poena in ipsum derivata valet pro aliis.

Tertia, ut autem esset aequivalens seu maius
pretium, hic Redemtor non tantum est homo, sed
etiam Deus.

Quarta, nulla creatura sola sustinere hanc ma-
gnitudinem irae Dei potuisset, ideo hic Redemtor
non tantum est homo, sed etiam Deus.

Qainta, voluit Deus hunc Redemtorem esse
Victorem mortis, et instauratorem vitae, sicut ex-
presse dicitur in prima pronussione: Semen mu-
lieris -conculcabit caput serpentis. Sunt autem
haec omnipotentis naturae, vincere mortem, etred-
dere vitam et iustitiam.

Sexta, hic Redemtor est Sacerdos, ut igitur
videat corda invocantium, et exaudiat, et videat
consilium aeterni Patris, non tantum est homo,
Sed etiam Deus, et quidem hic Fllius statim initio
missus est ad Ecclesiam edita prima promissione,
iuxta dictum: Filius qui est in sinu Patris, ipse re-
velavit nobis, et sicut initio semper fuit apud Ec-
clesiam, Sicut Paulus inquit ad Corinthios, fuisse
eum in deserto apud populum, ita deinceps semper
protegit Ecclesiam immediate, iuxta dictum: Nemo
rapiet oves meas ex manibus meis. Haec quoque
suut naturae omnipotentis. Athanasius inquit: Con-
gruebat Filium assumere humanam naturam, ut
haec persona, quae est substantiaHs imago aeterni
patris, restitueret imaginem Dei in nobis.

DE PROPRIETATIBUS NATURARUM, IN

CHRISTO NATO EX VIR(iINE, ET DE COMiMU-

NICATIONE IDlOiMATUM.

Assumsit autem 7.6yog corpus et animam sine
peccato, sed habentia proprietates naturales, id est,
onmes vires et api»etitiones naturae humanae pro-
prias et ordinatas, ut Famem, Sitim, Laetifiam,
Tristitiam, Dolores. Item eas infirmitates quae
sunt poenao, non peccata, videlicet naturam huma-
nam passibilem et mortalem, sentientem dolores et

34

375

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

376

nam, non secuntlum divinam, sicut Petrus inquit,
Passum esse caine. Et Irenaeus inquit, Christum
crucifixum esse requiescente verbo.

Duae sunt naturae in Christo, et suas proprie-
tates utraquc retinet, nec propterea separatur altera
ab altera. Deinde propositio vera est de persona
communicatione Idiomatum, Christus mortuus est,
scilicet secundam naturam humanam.

Ariani citabant hoc dictum: Pater maior me

est, inde ratioctnabantur, Fllium non esse of^oovtxiov

Patri, non omnipotentem. Responsio usitata est,

Maior me est^ scilicet quam ego sum, secundum

naturam humanam, ita plerumque decurrunt veteres

ad hanc responsionem sumtam ex comnmnicatione

Idiomatum. Sed simplicior responsio est: alia

dicta de essentia loquimtur, alia de officio per-

sonae. Manifestum est autem hoc dictum, Pater

niaior me est, loqui de officio huius personae mis-

sae et praedicantis, et obedientis in passione, non

loquitur de inaequalitate essentiae. Cum eniin

ludaei accusarent Christum, quod doceret contra

autoritatem Dei, necesse luit Christo allegare au-

totitatem Patris, a quo afilrmat se missum esse,

et traditam sibi doctrinam et mandatuni docendi, I

ac Patrem maiorem esse dicit, tanqiiam mittentem, I

fontem doctrinae , approbatorem et defensorem [

huius doctrinae et Ecclesiae siiae, ac timc prae- ]

sertim Patris autoritas, et potentia monstranda fuit, '

quia in illo ministerio nondum conspicitur Filii

potentia, sed conspicitur passio et infirmitas, ne

igitur hac specie infirmitatis moti, dubitarent de

doctrina, et de conservatione Ecclesiae, aflfirmat

potentia Patris hoc ministerium esse efficax, et

Patrem sua potentia glorificaturum, esse Filium

et servaturum Ecclesiam. Ita dictum hoc de of-

ficio pcrsonae missae loquifur, Ac cum dic'tur,

Verbum erat Deus, ibi propriissime traditur essen-

tiae descriptlo , quia haec narrario instituta est, ut

doceat quis sit Uyog, etiam antequam assumsit hu-

nianam naturam.

Saepe locum habet et haec responsio, alia di-
cta loquuntur de regnante Christo, alia de hurni-
liato ei patiente. Hanc responsionem in Prophetis
necessariam esse maniff^stunrest, ut de hnmiliato,
et patiente Messia dicitur: Ponet animam suam
pro peccato. Item Danielis 9. Christus occidefur,
alia de regnante, ut: Dixit Dominus Domino, sede
a Dextris meis, donec ])cnam inimicos tuos, sca-
belhnn pedum tuorum. Item captivam duxit capti-
vitatem, quia Prophetae utruntque ostendunt eun-
dem Messiam praedicaturum, passnrum, n»oriturum,
resurrccturum , regnaturum, et collecturum esse
Ecclesiam, et ei redditurum esse iustitiam et vham
aeternam.

Ita de regnante Christo dicitur: Pater non iu-
dicat quenquam, sed omne iudicium dedit Filio,
quia per Filium iudicat, et per eum patefacit iudi-
cium. AHbi dicitur de tempore humiliationis, non
de essentia, Deus Deus meus, quare dereliquisti
me, non hoc dicit, separatam esse divinam naturam
ab humana, sed pati humanam naturam et nondum
sentire liberationem.

ALIUD DE DICTO AD PHILIPPENSES.

Magna varietas est inierpretationum, sed iu-
dico hanc veram et nativam sententiam esse: qui
cum esset in forma Dei, id est, cum esset talis
qualis est Deus, videlicet omnipotens, tamen non
duxit rapinam esse gerere se aequaliter Deo, id
est, non rapuit contra missionem suam usum omni-
potentiae in sui defensionem, sed se ipsum exina-
nivit, id est, non est usus sua potentia, sed acce-
pit formam servi, videlicet non liabentis defensio-
nem, factus in simihtudine hominum, id est, fuit
homo et similis aliis, passibilis et mortalis, sed sine
}>eccato, et habitu inventus ut homo, id est, sensi-
bus et affectibus, fame, siti, gaudio, tristitia, mise-
rlcordia, lacrimis, ira, indignatione, humiliavit sese,
factus est obediens usque ad mortem, id est, non
repulit mortem, sed cum sciret hanc esse volunta-
tem aeterni Patris, ut sic poena /olveretur, voluit
hanc obedientiam. Ita velle in vocatione servire,
et non alia expetere splendldiora aut graviora ex-
tra vocationem nominatur humilitas. Propter quod
exaltavit eum Deus. Hinc Ariani sumebant argu-
mentum, Natura Deus non potest exaltari. Respon-
dent Orthodoxi ex regula dc communicatione Idio-
matuni: est exaltatus secundum humanam naturam,
factus im; assibilis et immortalis, sicnt in Psalmo
dicitur: de torrente in via bibet, propterea exalta-
bit caput. Potest autem breviter responderi, allud
est tempus humiliationis, aliud gloriticationis, nec
obedientia tollit aequalitatem potentiae.

DE SPIRITU SANCTO.

Descriptionem supra recitavimus. Spiritus
sanctus est tertia persona diviniuatis, procedens a
Patre et Filio, et est substanfialis amor et laetitia
coaeterna inter Patrem et Fih'um, o/joovaiog Patri
et Filio, et nobis sic manifestata est, quod mitfatur
in corda credenfiuni, ut tales motus amorem et
laetifiam acquiesceiifem in Deo in eis accendat,
qualis est ipse, Slcut 2. Tim. 1. expresse scriptura

377

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

378

est, Non dedlt vobis Spiritum timiditatis, sed robo-
ris, dilectioiiis et castificationis.

TESTIMONIA QUOD SPIRITUS SANCTUS SIT

PERSONA.

Primum autem diligenter observandum est vo-
cabulum Spiritus, quod in genere signiticat agitatio-
nem, aut naturam seu vim agitaiitcm, et obser-
vanda est varietas in ipsis scriptis Proplieticis et
Apostolicis, nec temere omnia d;cta miscenda sunt,
in quibus reperitur vt)cabulum Spiritus, saepe signi-
ficat ventos, saepe vitani hominis, saepe motus seu
impetus hominum creatos, tum bonos, tum maloo:
hic significat essentiam spiritualein, id est, vivam,
intelligentem, incorpoream, efficacem, Deus est
Spiritus: Estque hoc loco nomen commune patri
et aliis personis. Delectus igitur adhibendus est
in testimoniis colligendis, ac prudenter iudicandum,
ubi proprie loquatur scriptura de Spiritu sancto,
qui est persona seu vcpiaiafievov , sanciificans corda
audientia vocem Evangelii, et cum sic sumitur vo-
cabuhim Spiritus^ confirmandum est Spiritum san-
ctum esse personam seu vffiGidfxtvov^ Nam multi
impii et audaces homines in dissidiis Ecclesiasticis
contenderunt, Spiritum sanctum non esse vffiaia-
fjbtvov, sed tantum cogitationem creatam, aut certe
ipsum Patrem potentem, seu agitantem sine alia
persona. Sed huic impio sophismati Ecclcsia vera
opponit testimonia in scripturis tradita, quorum pri-
muni et maxime ilkistre est revelatio divinitatis fa-
cta in Baptismo Cliristi, ubi clare discernuntur tres
personae: Pater inquit: Hic est Fihus meus dile-
ctus, hunc audite, Est igitur alia persona Patris,
alia Filii, descendit autem Spiritus sanctus in spe-
cie cohunbae. lam si Spiritus sanctus esset agita-
tio in animis creata, non appareret peculiari specie
corporali, aut si esset ipse Pater, non discerneret
Spiritum sanctum. Inquit enini : Su*per quem videris
Spiritum sanctum descendentem. Sic et in Pente-
coste apparet Spiritus sanctus peculiari specie
corporali.

Hae patefactiones non sunt frustra factae^
Sed testificantur Spiritum sanctum personam esse,
et mitti ad sanctificandam, et ccnlirmandam Eccle-
siam.

Ad haec testimonia adiungntur dictum de Ba-
ptismo: Ego baptizo te in noun'ne Patris, Filii et
Spiritus sancti, id est, boc Baptismo testor te re-
cipi a vero Deo , quem super te invoco Patrein,
Filium et Spititum sanctum. Affirmo te recipi a
vero Deo, qui est pater Domini nostri lesu Chri-

sti, et patefecit se misso Filio, et te propter Filium
recipit et vivificat, sanctificat et confirmat te ad
vitam aeternam, donans Spiritum sanctum proce-
dentem a Patre et Filio, ac tu vicissim agnoscas,
hunc verum Deum, qui se sic patefecit.

Cum autem ad Spiritum sanctum dirigatur in-
vocatio, sicut ad Patrem et Filium, necesse est
eum esse vcpiaidixsvov, et non motum seu agitationem
creatam in homine, nam motus seu agitatio creata
in homine, non est invocanda, lohan. 14. Rogabo
Patrein et alium paracletum dabit vobis. Cum ait
Alium, discernit a Patre et Filio hunc paracletum.
Et lohan. 15. Cum venerit paracletus quem ego
mittain vobis a Patre, Spiritus veritatis, qui a Patre
procedit. Ego, inquit, mittam a Patre, Non est
ergo liic missus Spiritus ipse Pater agitans, quia
i Filius non mittit Patrem, nec est agitatio creata,
! quia haec sunt nomina personae, Alius paracletus,
' qui docebit vos^ et, quae audiet loquetur. 1. Co-
rinth. 12. expresse discernit Paulus Spiritum san-
ctum a donis creatis: omnia haec efficit unus et
idem Spiritus. Et 2. Cor. 3. Transformamur in
eandem imaginem, tanqiiam a Domini Spiritu, ubi
etiam efFectorem discernit a luce creata.

Quod autem Spiritus sanctus fuerit antequam
carnem induit Filius Dei, perspicue testatur Petrus
1. capite. Epistolae priinae, cdm inquit de Prophe-
ti^: Spiritus Christi praedicens in eis Christum pas-
surum esse.' Hic diserte nomlnatur Spiritus Chri-
sti qui fuit in Prophetis, eodem igitur Spiritu Chri-
sti et Patres et Apostoli, et pii deinceps, hoc est,
omnes electi omnibus temporibus sanctificati sunt.
Idque multo illustrius docent verba Esaiae 59.
Hoc foedus meum cum eis, dicit Dominus, Spiritus
meus qui est in te, et verba mea quae posui in
ore tuo, non recedent ab ore tuo, nec ab ore se-
minis tui, dicit Dominus , deinceps et in sempi-
ternum.

Eundem Spiritum ait esse in Esaia, et in tota
Ecclesia in omneni aeternitatem, non igilur tantum
post resurrectionem Christi effusus est Spiritus
sanctus in pectora Sanctorum, sed sernper eodem
Spiritu sancto omnes electi sanctificati sunt, et qui-
dem dictum Esaiae dulcissimam doctrinain et con-
solationem proponit, affirmat seurper mansuram
esse Ecclesiam Dei, et ibi mansuram, ubi sonat
vox Evangelii, et cum ea voce affirmat dari Spiri-
tum sanctum per Filiuin, sicut in Psalmo dicitur:
Dat dona hominibus.

Et Zachar. 7. Verba quae misit Dominus ex-
ercituum in Spiritu sancto, per nianuin Prophetarum.
Hoc dicto utrumque affirmatur, et gubernatos esse
Spirilu sancto Prophetas, et verbuin Dei non esse

379

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

380

inanem sonituni. Sed audito Evangelio, efFundi
Spiritijni sancUini in corda , qui niovet ea ad cre-
dendujn, et assensionem confirmat, accendit vitam,
invocationem, laetiliam, dilectionem Dei, et alios
motus tales, qualis ipse est, ut Rom. I. dicilur:
Evangelium est potentia Dei ad salutem omni cre-
denti. Et 2. Cor. 3. vocatur Evangelium ministe-
rium Spiritus.

Constat igilur ex Esaiae et Zachariae dictis,
quae recensui, doctrinam de Spiritu sancto in ve-
teri Ecclesia patrum et Propbefarum notam fuisse.
Ideo etiam veteres hoc dictinn in (>enesi I. capite
intellexerunt de Spiritu sancfo, qui est persona di-
vinitatis: Et Sj>iiitus Domini ferebatur fsuper aquas.
Sic enim inquit Basilius: Sive quod verius est, et
enarratum est ab iis qui ante nos fuerunt, loquitur
de vSpiritu sancto Dei.

Cum autem dicta in novo Teslamento niagis
perspicua sint, adiuiigantur ad dicta exempla vc(e-
ris Tesfamenti, quod cum fiet collatio utriusque
lucem adferet, nec tantum speculationis causa haec
considerenms, sed ut nos ad petenda beneficia Dei
exuscitemus.

Agnoscanms immensam bonitatem Dei, quod
prinnnn condidit nos, ita ut connnunicarit sese no-
bis, et voluerit nos in omni aeternitate frui sua
luce, sapientia, iustitia et laetitia. Deinde quod
Filium misit, ut pi oferret Evangelium, et esset Re-
demtor et restitutor generis Immani, et mittit in
corda credentium Spiritum sanctum. Haec bene-
ficia petamus, et grati celebremus, non simus Pe-
lagiani, non cogilenms hominem tantum humanis
viribus regi posse, sciamus non sine maxima causa
nostiae imbecillitati promitti Spiiitum sanctum.
Sicut Paulus inquit: Spiritus opem fert imbecillitati
nostrae.

Quanquam autem de essentia Dei sine certis
testimoniis nec Angeli, nec ulli Doctores certo nos
possint docere, tamen postquam Deus se patefecit,
et veri)um suum Ecclesiae tradidit, utlle est nosse,
qtiid probati homines in prima et jmiiore Ecclesia
senserint, qui docfrinam ab Apostolis acceperunt,
voluit enim Deus aliquos esse testes de sua veri-
tate, ut [»osteritas confirmaretur, iuxta dictum: Et
tu conversus confirma fratres tuos.

TESTIMONIA ECCLESIAE VETERIS.

IHustre testimonium est in Symbolo Niceno.
Credo in Spiritum sanctum dominum vivificautem,
ubi cum Spiritus sanctus nominatur Dominus et

vivificator, perspicuum est intelligi personam et
quidem omnipotentem^ vivificantem cum Patre et
Filio, qui est persona procedens a Patre et Filio
immediate, accendens motus in corde tales qualis
est ipse, Recifavi et supra confessionem Gregorii
Neocaesariensis, quae hic quoque rej)etenda est:
unus Deus pafer verbi viventis, sapientiae sub-
sistentis, et imagin'is suae iiiteger integrae genitor,
Pater Filii unigenifi, unus Dominus, unus ex uno,
imago Patris, Verbum efficax, Filius sempiternus
ex sempite.no , unus Spiritus sanctus ex Deo sub-
stantiam habens, qui per Fiiium apparuit, sancti-
ficans, per quem Dsus super omnia et in omnibus
cognoscitur.

Multorum vetustiorum testimonia collegit Ba-
silius, in his et Palaestini Eusebii verba recitat:
Sanctum Deum lucis conditorem, per salvatorem
nostrum lesum Christum, cum Spiritu sancto invo-
caiulum. Haec verba ostendunt, veteres diserte
tres personas in Invocatione complexos esse, et ea
forma loquendi de Filio usos esse, ut animi simul
de Mediaforis intercessione, et de promissionibus
commonefierent. Basilius inquit: Oportet nos ba-
ptizare sicut acccpimus: Credcre autem sicnt bapti-
zamur, glorificare autem sicut credimus Patrem,
Filium et Spiritum sanctum. Fugere autem palam
blasphemos eos , qui Spiritum sanctum creaturam
esse dicunt. Apud Epiphanium saepe repetitae
sunt satis perspicuae asseverationes, confra Sabel-
lianos, iwTicciuiov 6 jiai^Q, iwnooiaTov 6 viog^ ivv
jicaiaiov To dyiov jTVivfja. Ifem contra TivevaaTOfjjd-
/6VC, Spiritus vere est ex Deo, et non alienus a
Patre et Filio, sed ofioovawg Patri et Filio.

Postquam autem dictum est tres esse personas
divinitatis, discrimina erudite considerentur. Pater.
non nascitur, Filius etiamsi coaefernus est Patri,
tamen genitus est, et est inuigo aeterni Patris.
Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio. Hae
appellafiones extant in sermonibus Christi. Sed
hic quaerat aliquis, quid intersit inter nasci et pro-
cedere. Etsi exLauriri haec arcana non possunt,
tamen significari discrimenFilius Dei voluit, et ne-
quaquam eius sermo mutandus esf. Usus autem
est vocabulis humanis , quasi deducens nos ad
aspectionem nafurae hominis, ut inde similitudo
et umbra sumatur. Sunt autem in aiiima hominis
duae praecipuae potentiae, Intelligens et Volens.
Intelligens format imaginem, quoties de amico co-
gitat, statim eius imaginem in mente quasi pingit.
Volentis autem potenfiae sunt ainor, odium et alii
affectus, et cum hac copulatum est in homine cor,
quod gignit Spiritus, videlicet flammulas quae sunt
incifatrices actionum, motuum et aftectuum. Sit
igitur hoc discrimen inter nasci et procedere.

381

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

382

Nasci est a potentia intelligente, quia Filius
cogitatione nascitui,, et est imago Patris, et prola-
to verbo nobis ostendit Patreni et voluntaten» eius,
per quotl verbum et ipse notitiam in nobis accenilit.

At procedere est a voluntate, quia Spiritus
sanctus est agitator, seu amor substantialis, et tan-
quam ignis amoris, quo Pater Filium complcctitur,
et Filius Patrem. Item quo postea Pater et Filius
copulant sibi Ecclesiam, et communicant ei suam
laetitiam et amorem.

DE DUPLICI DISCRIMINE PERSONARUM.

Est autem duplex discrimen personaram. Allud
est interius, ut Pater gignens, Imago genita, Spiri-
tus procedens. Aliud est externum a beneficiis er-
ga Ecclesiam sumtam, ut Filius et Spiritus sanctus
mittuntur ad Ecclesiam statim ab initio. Filius
constituitur Mediator, patefacit promissionem, orat
pro Ecclesia, est custos Ecclesiae, immediate con-
servat ministerium Evangelii, loquens cum Patribus
et Prophetis, postea assumsit humanam naturam, tit
redemtor et persona, per quam immediate piotegi-
tur Ecclesia, manifestum iudicium fit immediate
per ipsum.

Spiritus sanctus mittitur in corda sanctorum, ut
in nobis accendat motus congruentes cuni Lege Dei
et laetitiam et invocationem. Haec omnia discrimi-
na mens in quotidiana invocatione intueatur, ut dls-
cernamus nostram invocationem ab Ethnica, Ma-
hometica, ludaica, et ab afiarum sectarum lurori-
bus, quia scriptum est: Dominum Deum tuuni ado-
rabis, et ei soli servies. Item, Non habebis Deos
alienos.

Ut autem vitentur ambiguitates et insidiae in
vocabulis, summa cura retineamus appellatioiies et
phrases traditas in sermone Prophetico et A})osto-
lico, et usitatas in vera Ecdesia, nec gignantur
portentosae appellationes, quales finxerunt Haeroii-
ci, quadrigas Aeonum et provolas et ah*a portena.
Considcrenms autem in scriptis Propbeticis et Aj o-
stolicis, ubi proprie de generatione yeterna dicatur,
ubi de generatione visibili Chi isti , ubi de adventu
ad ministerium. lohan. 8. Ego a Deo exivi et ve-
nio. Hic dicitur proprie de niissione et de adven-
tu ad njinisterium, quia obiurgat ludaeos, quod non
velint sermoneiu eius audire. Sicut mox sequitur:
Si Veritatem dico, cur non creditis mihi? In INli-
chaea capite quinto dicitur: Et tu Bethleiiem Ephra-
ta parvula est in millibus luda, id est, in populo
luda, ex te mihi egredietur qui erit Dominator in

Israel. Hic egressio significat generationem visibi-
lem, qua Cliristus ex virgine editur in Bethiehem.
Deinde mox sequitur: Et egressiones eius sunt an-
te dies mundi. Etsi autem ut in brevi dicto aliquid
est obscuritatis, tamen simplicissimain est, liic in-
telligi generationem aeternam, quia dictum concio-
natur de utraque generatione. Si quis autem dis-
putabit, cum nonien egressionis seu processionis
alibi tribuitur Spiritui sancto_, (;ur hic Filio tribui-
tur? Respondendum est; vocabuhim egretli connnu-
nius esse, Sed cum de Fiho dicitur, declaranditn» est
per vocabuhnn (xigni seu nasci. Filius egreditur
ut genitus. Item, loyog et intago, Sed Spiritus san-
ctus procedit ut agitator et laetificator; Item dis-
cernator egressio , altera est a potentia cogitante,
ahera est a voluntate. Aliquid etiam interest inter
verba t^eAd^siv et ixnoqevfa&m. Nam nooog est agi-
tatio et motus. In Psahno, dixit Dominus, legitur:
ex utero ante luciferum genui te, quod antiquitas
accommodavit ad generationem aeternani. Sed si
legitur: ex uterd, niane veniet tibi ros generalionis
tuae, tum quadrat ad generationeni ex virgine, ex
qua nascitur Christus vekit ros coelestis, videlicet
Filins missus de coelo, et sine semine virili assu-
mens humanam naturam in virgine. Haec recito,
ut iuniores sint circumspec«^^i in loquendo, et discant
et tueantur phrasin verae Ecciesiae, nec Uidant am~
biguitatibus, aut hyperbohs, aut Acyrologiis. Ac
ad cotnmonefactionem utile est forma?n precationis
tenere, utcunque recitantem discrimina, et dedu-
centeni nos ad patefactiones, ut cogitemus quid,
et quem alloquanmr, et cur exaudianmr.

AD DEUM PATREM.

Omnipotens aeterne, vive et vere Deus, ae-
terne et unlce Pater Domini nostii lesu Chiisti,
qui te patefecisti imniensa bonitate, et chimasti de
Fiho tuo Doinino nostro lesu Christo. Hunc autn^e,
conditor et conservator coeii et terrae, ei angeiieae
Ecclesiae et humanae, et opituhitor, resuscitator
inoriuorum et sjilvator, una cuin Filio tuo coaeter-
no Doinino nostro lesu (^hrisfo, et Spiritu saiicto,
sapien^, bone, verax, casie, iudex iustissime, mise-
ricors, liienime, qui dixi^ti: Vivo ego, noh) mor-
tein peccatoiis, sed uf convertatur et vivat: conli-
teitr libi me muUipHciter pec;"asse, et du'eo quod
oflTsnili te, doleo etiain de oinni immnndiiia iiiea.
Oro autem toto pectore, miserere niei , et leinitte
niihi oiniiia peccata inea, et iustiHca ine per et
propler lesuin Chiistum, crucifixiim pro nobis, et
resuscifatum, Xoyov xui-eixora oov utSior, id est, ima-
ginem sempiteriiain tuain, quein voluisti pro nobis

383

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

384

victinmin, xal /ufffrnrjyv xal ixiTT]v esse, mirabili et
inenaiiabili consilio, et immensa bonitate, et san-
ctifica, me Spiritu tuo sancto, casto et veraci, ut
te agnoscam, invocem, tinieam et diligam verum
Deum omnipotentem, sapientem, castum et vera-
cem aeternum Patrem Domini nostri lesu Cliristi,
et Dominum nostrum lesum Christum et Spiritum
sanctum, qui te patefecisti misso Filio, collige Ec-
clesiam inter nos, da salutaria et pia regimina,
protege me et familiam mearn, oppidum nostrum etc.

AD [FILIUM lESUM CHRISTUMj
MEDIATOREM.

Onmipotens Donnne lesu Christi Fili Dei Xoyt
ual (Ixcov dtdtB aiSiov. Emanuel, nate ex virgine,
crucifixe pro nobis et resuscitate, qui es Sacerdos
in aeternum, sedejis ad dexteram aeterni Patris, et
es deprecator pro nobis, sapiens, bone, verax, ca-
ste, iudex iustissime, misericors, liberrime, qui di-
xisti: Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati
eslis, ego reficiam vos, miserere mei, et intercede
pro me apud aeternum Pati«em tuum, et sanotifica
me Spiritu sancto tuo, collige tibi inter nos Eccle-
siam, et eam guberna, sicut dixisti: Ero vobiscum
usque ad consummationem seculi, da salataria et
pia regiminaj protege me et familiam meam, et de-
pelle a nobis Diabolos hostes nostros, sicut dixi-
sti: Nemo rapiet oves meas ex manibus meis.

DE CREATIONE.

Factorem coeli et terrae.

Etsi naturalis ratio in hominibus convincitur
ordine corporum mundi , et motuum coelcsfium,
conservatione specierum, et ipsa naturali notitia le-
gis in meiitibus, ut fateri cogatur esse Deum, sa-
pientem, bonum, veracem, iustum, et a Deo condi-
tum esse mundum, tamen in hac infirmitate homi-
num languida est assensio, et Phiiosophi affinxe-
runt muhos tetros furores, ideo in Ecclesia divini-
tus patefacta est vera doctrina de Creatione, et il-
lustris asseveratio traditur, quod Deus sit essentia
aeterna, distincta a rebus creatis, et qiiod liberri-
ma voluntate condiderit coeUmi et tevram, angelos
et homiaes et alias creaturas ex nihilo, nec fuit
alia aeterna res ante creatioiiem, nisi sola essentia

divina, et execrandi sunt furores Philosophorum,
qui fingunt Deum esse quiddam, quod tantum sit
in quadam materia coaeterna, et necessario in ea
sit, et necessario formet eam. Adversus haec Dia-
bolica deliramenta veris testimoniis divinis munien-
dae sunt mentes. ac primum de causa efficiente et
finali cogitandum est, postea recitanda sunt te-
stimonia, quod libera vohnitate res sint conditae.
Item, quod res ex nihilo sint conditae. Item, quod
cum cieatione sinml oporteat intelligi perpetuam
conservationem substantiarum , quod videlijet De-
us non discesserit a suo opere, sicut faber disce-
dit a navi post fabricationem.

DE PRIMO.
DE CAUSA EFFICIENTE CREATIONIS.

Quod Creatio sit opus commune aeterni Patris,
Filii et Spiritus sancti manifeste significatum est
Gene. 1. in hoc dicto: Faciamus hominem ad ima-
ginem et similitudinem nostrsm, et de Filio multa
sunt expressa testimonia in lohanne, Omnia per
ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil,
quod factum est. Item, Pator meus usque modo
operatur, et ego operor. De Spiritu sancto Gene.
1. dictum est: Spiritus Domini ferebatur super
aquas. Et Psalmo 33. Verbo Domini coeli facti
sunt, et Spiritu oris eius omnis exercitus eorum.
Hic tres personae nominatim recitantur, et diserte
de persona dicitur 1. Corinth. 12. Omnia haec ef-
ficit unus et idem Spiritus. Cum igitur creatio sit
commune opus trium personarum, tradita est regu-
la : Opera Trinitatis ad extra sunt indivisa, id est,
personae simul sunt, et simul agunt, et tamen haec
regula sic intelligenda est, ut sua cuique personae
proprietas tribuatur. Pater creat dicens, ut scri-
ptum est in Genesi: Et dixit Deus, faciamus homi-
nem etc. Pater igitur creat per Filium qui est
Verbum, in quo lucet opus totius opificii, et Spiri-
tus sanctus immediate fovet creaturas et mo-
tum impertit. Ideo dicitur : Spiritus Domini fo-
vebat aquas. Ac lohannes et Paulus certo con-
silio utuntur hoc modo loquendi, ut dicant per
Filium omnia creata esse, et cur dicatur, quod
cogitatione considerandum est. Haec magis
perspicua fiunt, cum restitutionem Adae et Evae
intuemur: Pater mittit Filium, qui edit promissio-
nem; et Filius sonans promissionem simul est effi-
cax in corde, ostendens voluntatem arcanam Pa-
tris, et per Verbum Spiritus sanctus imm-ediate lae-
tificat et movet corde ad invocaiionem Dei, et ac-
cendit tales motus qualis ipse est.

385

V. EXPLICATIO SY3IB0LI NICENI.

386

DE SECUNDO.

DE CAUSA FINALI CREATIONIS.

De causa finali quare munclus cenditus sit.
Duia Deus cuin sit optiinus, voluit habere creatu-
7as quibus suani bonitatem conimunicet, et quidem
rationalibus creaturis communicat illa, quae sunt in
ipso optima, scilicet sapientiam, iustitiam, liberta-
tem elcctionis, vitam aeternam, et laetitiam aeter-
nam, et intellectum horum istorum bonorum, ut vi-
cissim ille celebretur. Assidue autem consideran-
da est magiiitudo dilectionis Dei erga nos, Primum
in creafione transfudit in nos radios eorum bono-
rum, quae \v ipso sunt summa, et voluit hominem
esse domicilium et templum Dei. His tanlis bonis
amissis, rursus magnitudo amoris fit illustrior, cum
Filio deprecante recipinuir et natura humana non
solum fit domicilinm Dei, sed etiam fit unio perso-
nalis Filii et naturae assumtae. Huius mirandi
operis causae et modus in tota aeternitate consi-
derabituf, sed hanc esse principalem causam im-
pulsivam. quodFilius missus est, videlicet, dilectio-
nem Dei erga nos, affirmat ipse Filius, cum ait:
Sic dilexit Deus mundum, ut dederit Filium unige-
nitum. Paulus inquit: Dilexit nos in dilecto. Rur-
sus igitur propter hunc Filium alii homines fiunt
domicilia et templa Dei, agnoscitur Deus in hac
vita per Verbum, et Spiritus sanctus immediate ac-
cendit motus in corde tales qualis ipse est, ac post
hanc vitam Christus tradet regnum Patri, id est,
adducet Ecclesiam ad Patrem, et tota divinitas se
immediate ostendet et conspicietur, et erit efficax
in beatis^ non aget per ministerium Evangelii, de
hoc fine loquitur FiHus, cum ait: Haec est vita ae-
terna, ut agnoscant te esse solum Deum, et quem
misisti lesum esse Christum. Item, sit dilectio tua
in eis qua me diligis. Affirmat igitur ideo condi-
tum esse geiuis humanum, ut Deus illam ingentem
bonitatem suan; nobis communicet, quae est maxi-
me illustris in copulatlone divinae et humanae na-
turae in Filio. Ideo Paulus inquit, in hunc Filium
omnia condita esse, id est, ad liunc finem, ut con-
spiciatur hoc mirandum opus Dei, in quo sic com-
nmnicavit humanae naturae Deus suam bonitatem,
ut etiam unione vnoaiajtxa Filius assumserit huma-
nam naturam.

hilo

DE TERTIO.

Quod res sint conditae ex nihilo.

Quod Deus condiderit res alias omnes ex ni

facta sunt, Ergo non fuit materia coeli et terrae
aeterna, non facta sicat Stoici et alii quidam duo
aeterna finxerunt menteni et materiam. Saepe etiam
Scriptura affirmat Deo dicente res creatas esse.
Non igitur ex alia priore materia factae sunt, et
usitatum est in Ecclesia creationem nominari fabri-
cationem reruni ex nihilo.

DE QUARTO.

Quod Kbera voluntate res sint conditae.

Quod Deus libere et volens tunc cum voluit
condiderit mundum, et quod sit agens liberrimumj
manifeste testatur dictum Psahni 114. Omnia qiiae-
cunque voluit fecit, et Psalin. 135. Omnia quae-
cunque voluit Deus fecit in coelo et in terra.

DE QUINTO.

Quod conservet Deus res creatas.

Infirmitas humana etiarr.si cogitat Deum esse
conditorem, tamen postea affingit hanc imaginatio-
nem, ut faber discedit a navi extructa, et relinquit
eam nautis gubernandam, ita Deum discedere a
suo opere, et relinqui creaturam tantum propriae
gubernationi.

Haec imaginatio Deum removet a ereaturis, et
fingit eum otiosum esse, contra hunc tetrum erro-
rem erudiendae sunt mentes, et firmissime statuen-
dum est, etsi Deus est alia res distincta a creatu-
ris, tamen adesse eum universae creaturae, et
oinnium creaturarum substantias quae servantur,
et quatenus servantur, sustenfari a Deo, i^ed ita
tamen, ut Deus sit agens liberum, sustentet donec
vult, agat simul quatenus ipse dccrevit, et mode-
retur ac mutet aliqua propter salutem Ecclesiae
suae immensa bonitate, lianc praesentiam Dei con-
firmant haec dicta: Actorum 17. In ipso vivinius,
movemur et sumus, id est, per ipsum creatura su-
stentatur et fovetur vita nostra.

Retinendum est autem discrimen inter creato-
rem et creaturam, inter essentiain creantem et es-
sentias creatas, dicit enim vox divina Deutero. 4.
Ut scias quod ,"i'i,"T) Dominus sit Deus, et non est

T ;

alius praeter eum, et discernantur motus Diabolo-
rum a motibus divinis in hoc dicto: Cam menda-
conhrmat dlctum lchannis 1. Omnia per ipsum i cium loquitur, ex proprio loquitur. Heb. 1. Ge-

UELANTH. OPER. VOL. XXIII. 25

387

PHIL. MEL. SCEIPTA DOGMATICA.

388

stans oniiiia verbo potentiae siiae. Coloss. 1.
Omnia per ipsiuu consisdint. 1. Tinioth. 6. De
Deo (licitnr, qui vivificat omnia. Hier. 23. Coe-
Inm et terram ego impleo. Haec rerum sustentatio
et conservatio, qua Deus adest toti opificio suo,
et rerum «ubsiantias servat, sustentat coelum, et
niotus coelestes, foecundat terram, procrsat fruges
in terra, creat vitam in viventibos, nominatur usi-
tata appellatione actio Dei generalis seu praesentia
universalis. Alia nominatur actlo specialis, quae
est sanctificatio, qua in Ecclesia per Verbum et
Spiritum sanctum iustitia et vita aeterna restituun-
tur, et simul agnoscitur et invocatur Dcus, et fiunt
alia extraordinaria opera in Ecclesia, ut conserva-
tio in foinace Babylonica, ac certo consiiio Deus
et ordinaria opera, et extraordinaria facit.

Ordinaria ostendunt hanc naturam non casu
confluxisse, sed sapientem conditorem, autorem
esse ordinis.

Extraordinaria ostendunt hunc conditorem esse
essentiam distinctam a mundo, et esse liberum
agens, et posse aliter agere, quam cient causae
secundae^ et muha moderari in natura suo liberri-
mo consiHo, obstrvandum est igitur quae dicta lo-
quantur de universali praesentia, quae de speciali.

DE SEXTO.

An omnia fiant necessario.

Cum Deus sustentet totam naturam rerum, ori-
untur quaestiones quomodo sustententur, an sit ne-
cesse omnia ferri et fieri, sicut feruntur et fiunt.
Item, quae sit causa peccati, si Deus ipse adest
naturae.

Etsi autem multae spinosae disputationes in
his quaestionibus motae sunt, tamen explicatio sim-
plicior esset, si liaec responsio semper in conspe-
ctu esset, Deum esse agens liberriumm, et libere
adesse causis secundis, et cum eis agere quatenus
ipse sua immensa bonitate et sapientia agendum
esse iudicat. Haec brevis responsio liberat boiias
mentes a muhis quaestionibus, et vnlt Deus mo-
dum esse disputalionuju et consisiere nos in ex-
pressi.5 testimonii.s divinis, iuxta dictum: Lucerna
pedibus meis verbum tuun».

Stoici alligarunt Deum ad causas secundas, id
est, finxerunt Deum nihil aJiter facere posse, qnam
ut causae secundae sua natura cient, ut cum Sa-
ra sit sterilis et anus, cogitant impossibile esse

fieri eam matrem: ita omnes homines in hac natu-
rali caligine intuentes ordinem naturae, delabuntur
in hanc imaginalionem, ut existiment nihil aliter
fieri, quam ut liic ordo ciet. Hac imaginatiune
impediii invocationem manifestum est, quid enim
prodest petere ea, quae alioqui necessario fiui^
et quid prodest petere gubernationem divinam, aut
mitigationem malorum, si mutari cursus secunda-
rum causarum non potest?

Haec cum Stoicis obiiciebantur, fateri etiam
impie audebant non nostrae indigentiae causa Deum
invocandum esse, sed tantum gratiarum actionis
causa, quod hunc ordinem physicum conservet.
Item quid prosunt consilia, leges, et diligeiktia
regendi mores^ si nulli motus in humanis volunta-
tibus mutari possunt?

Talia absurda cimi sequantur ex Stoica neces-
sitate, recte docenda est Ecclesia, Suntque haec
vera principia firmissime tenenda, Deus est agens
liberrimum, et adest suo opificio, non ut Stoicus
Deus, sed ut agens liberrimum. Et quanquam su-
stentat rerum substantias, et magna ex parte ser-
vat ordinem corporum, quem instituit: tamen im-
mensa niisericordia multas partes moderatur, et
saepe secundas causas vel adiuvat vel impedit, vel
prorsus mutat. Haec libertas in exemplis conside-
retur. Statim initio post lapsum Adae et Evae cum
ordo sancitus esset, ut extinguerentur propter pec-
catum, et ordo iustitiae divinae sit firniior, quam
ordo in causis physicis, tamen hic Deus se pate-
fecit, et immediate sine causis secundls servat ho-
minem. Moisi dividit aquas maris rubri longo spa-
tio per aliquot dies. Praelianti losuae sistit solem. ^
Ezecliiae sol regreditur. Tres Israehtae servantur
in fornace Kabylonica. Christus, Prophetae et Apo-
stoli resuscitant mortuos. Talia extraordinaria
opera ornnia sunt testimonia libertatis in Deo, et
ostendunt eum non alhgatum esse causis secundis,
sed pjopter Ecclesiam saepe eas moderari et mu-
tare.

Praeterea certissimum est, Deum saepissime
consilia et voluntates liominum flectere quo vult
sine causis secundis, ut cum movet Ale.xandri men-
tem ad bellum Persis inferendum, et deinde prae-
liantis dextram regit, seu cum incutit terrorem fu-
gientibus hostibus, ut Psahnus inquit: Terribili et
potenti, qui aufert Spiritum Principum.

lam addantur testin>onia ex dictis Propheticis
et Apostolicis, Psahno 114. Omnia quaecunque
voUiit fecit. loel. 2. Scindite corda vestra, niise-
ricors et nnserator est Dominus, paliens et muhae
n)isericordiae, et poenitet eum poenae, Sicut de
Minive retractat promulgatani sententiam. Item

389

V. EXPLICATIO SYiMBOLI NICENL

390

Zacliariae 1. Convertimini ad me, et ego conver-
tar ad vos. Lucae '21. Orate, ut possitis eftugere
ventura mala. Deut. 8. Non in solo pane vivit
hoiru), scd in onvn verbo quod procedit ex ore
Doi. Malth. 2L Oninia qnae petetis credentes,
accipietis, Si dixeritis lunc monti: iacta te in mare,
fiet. Psahno 23. Etiamsi ambulavero in medio
unibiae mortis, non timebo nialum, quia tu mccum
es. Fsahuo 9, Exaltes me de portis mortis. Matfh.
8. Si vis, potes me mundare, volo, muiukis esto.
Talia dicta omnia testantur Deuin esse agens hber-
rimum, et saepe tollere aut leniie poenas, quae
iam ordine legis^ et causarum securKharum in nos
irruunt.

Ut io-itur necesse est in omni invocatione
promissiones cogitare, ut: retite et accipietis. In-
voca me in die tribulationis, et* ego e: ipiam te et
similes. Sic et cogitandum est, Deuin adesse crea-
turis, et esse libenimum agens, et posse tollere
aut mitigare mala. etiamsi caiisae secundae viden-
tur adversari, ideo dictuin est de Abraliam: Cre-
didlt contra spem in spem. Et rex losaphat in-
qiiit: Cum nescimus quid sit agendum, ocuh nostri
ad Dominum toUantur. Et Ephe. 3. dicitur, Deum
posse excellenti modo, et excellentia facere, quae
petimus supra quam intelhgimus. Et Psal. 7L
Liberavit paupeiem cui non erat adiutor. Psal. 90.
Cum ipso sum in tribuhitione. Oseae. 1. Salvabo
eos non in arcu nec in gladio, sed in Domino Deo,
id est, Filio ^uo. Et Zacha. 4. Non in exercitu,
nec in robore, sed in Spiritu nieo defendani eos,
dicit Dominus exercituujn.

Talia dicta nuilta sint in conspectu, ut sint
consolationes, accendant invocationem et confir-
ment hdem et spem, et ut consideretur potentia
Dei, praesentia et gloriatio in Ecclesia.

Est autem libertas in Deo posse creaturas
condere et non condere, posse conservare et de-
struere, et invare mediate per creaturas, et imme-
diate extra creaturas, et quanquam tantum bona
facit, tamen posse bona muhiplicia et dissimilia
faceie. Haec pritnum scienda sunt. quia libertas
in Deo est fons contijigentiae et libertatis in crea-
turis.

DE CONTINGENTIA ET CAUSA
PECCATI.

Primun» considerent Studiosi, quid vocabula
Necessitas: Impossibilitas, Libertas,

signiticent:

Contingentia, et traduntur explicationes in Dia-
lecticis.

Sunt autem quatuor Gradus necessitatis.

Primus est propositionum de essentia et de
proprietiitibus Dei, ut : Deus est sapions, verax,
voleiis iu.sta, casta. Est autem sim])liciter neces-
sariuin, quod est prorsus innnutabile, et cuius con-
tradictoriuin est simpliciter impossibile, ita ut cau-
sa non possit quidem aliter agere, hanc nominant
absolutam necessltatem.

Secundus Gradus est definitionum et demon-
strationum, quae etiam prorsus sunt iinmutabiles.

Tertius Gradus est necessitas Pliysica, videli-
cet ordo in creaturis, ut motus solis et in aliis
creaturis, actionum ordo, qui non potest mutari po-
tentia creaturae, sed potuisset aliter condi^, et po-
test a Deo mutari, et Deus ostendit nuilta exempla,
ut CQin iussit consistere solem aut regredi , cuui
fecit anus steriles foecundas.

Quartus Gradus est mutabilium, quae tamen
necessitate conseouentiae dicuntur necessaria, id
est, quae sunt quidein re ipsa mutabiha, sed non
mutantur, vel quia sic a Deo decreta sunt, vel
quia sequuntur ex causis quae non mutantur, cum
tamen nmtari potuissent, vel quia cum hunt, con-
tradictoriae simul verae esse non possunt, ac nia-
gna dissimilitudo est propositlonum huius gradus,
quia aliter iudicandum est de rebus bonis quae fiunt
decreto Dei, Item, volente et adiuvante Deo. Ali-
ter de rebus malis, quae fiunt sine decreto Dei,
nec volente, nec impellente, nec approbante Deo.
De hac distinctione postea copiosius dicetur.

Necessaria est resuscitatio mortuorum, quia
Deus edidit de ea decrefum. Paulus inquit : Opor-
tet haereses esse, scilicet necessitate consequen-
tiae, quia in multis ingeniis inagna est petulantia,
et incitata a Diabolis, qui deiectantur ludis nova-
rum opinionum, ex his causis sequuntur haereses,
cum tamen frenari et impediri possent.

Saul necessario punitMr, quia causas non mu-
tat, cum posset non insidiari Davidi et non inter-
ficere Sacerdotes. Denique onniia cum fiunt, ideo
tunc necessaija dicuntur necessilate consequeiuiae,
quia contradictoriae non possunt simul verae esse,
ut cum Plato sedet, contradictoria falsa est. Plato
non sedet, Vult enim Deus distinctionem esse inter
veritatem et falsitatem, et vult esse certitudinem.

Haec commonefactio de appellatione neccssi-
tatis hic cojisideretur.

25*

391

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

392

Contingens aiitem dicitur, quod cum fit, liabet
causam quae posset ex natura sua aliter agere, et
fons contingentiae primus est, libertas voluntatis in
Deo. Deus liberrima voluntate creat genus huma-
num, ordinavit cursum solis, iubet solem regredi,
iubet aquas in mari rubro consistere, etc. Haec
potuisset non facere, et aliter facere: ita discrimen
inter asens liberum et non liberum consideretur.

Sic autem condidit Deus angelos et homines,
ut essent ipsi quoque agentia libera, manet aliqua
libertas etiam in hominibus post lapsum, haec li-
bertas etiam causa est contingentiae actionum hu-
manarum, Patris frenare locomotivam poterat, ne
raperet Helenam.

Nunc consideratis appellationibus teneatur in
Ecclesia firmissime haec vera doctrina. Primum
quod Deus non sit causa peccati, nec velit pecca-
tum, nec impellat homines ad peccandum, nec ap-
probet peccatum. Postea ex hac verissima senten-
tia sequitur perspicue, quod voluntas in Diabolis
et hominibus sua libertate averterit se a Deo, se-
quitur et deinceps, non omnia quae fiunt, necessa-
rio fieri: Cain non necessario interficit fratrem.

Quod autem Deus nec sit causa peccati, nec
velit peccatum, nec impellat voluntates ad peccan-
dum, nec approbet peccatum, pers})icuum est ex
multis firmis testimoniis, quorum aliqua recitabo.
Gene. 1. Vidit Deus ornnia quae fecerat, et erant
vahle bona, id est, Deo placentia ordinata, congru-
entia ad ordinem in mente divina, et ad certos
usus profuturos homini condita. Psal. 5. Non
Deus volens iniquitatem tu es, id est, Deus vere
et non simulate odit peccata.

lohan. 8. Quando mendacium loquitur Diabo-
lus, ex propriis loquitur, quia mendax est, et pater
mendacii. Pater, id est, primus fons et causa
mendacii. Dlscernit autem Dominus mendacium a
substantia, quasi dicat substantiam quidem habet
Diabolus aliunde acceptam, Nam omnes Angeli
sunt essentiae a Deo creatae, quorum aliqui postea
lapsi sunt, habet autem proprium quiddam Diabo-
lus non a Deo acceptum, videlicet mendacium, id
est, peccafum, quod est destructio orta a libera
voluntate Diaboli avertentis se a Deo. Neque haec
inter se pugnant, ut postea rursus dicam, Subsfan-
tiam a Deo condifam esse, et sustentari et tamen
voluntatem Diaboli et hominis causam esse peccati,
quia voluntas abuti libertate sua potuit, et sese a
Deo avertere, Zachariae 8. Malum ne cogitetis
in cordibus vestris, et iuramentum mendax ne dili-
gatis, omnia enim haec sunt quae odi, dicit Domi-
nus.

Cum igitur non sit simulatum odlum peccati
in voluntate divina, nequaquam sentiendum est,
Deum velle peccatum. Primae lohan. secundo.
Concupiscentia carnis non est ex Patre, sed ex
mundo. Primae lohan. 3. Qui facit peccatum ex
Diabolo est, quia ab initio Diabolus peccat, id est,
primus autor peccati Diabohis est. Rom. 5. Per
hominem intravit peccatum in mrmdum, id est, pec-
catum non est res condita a Deo, sed homo sua
libertate se a Deo avertit, et excussit dona Dei,
et illam suam destructionem propagavit in suam
posteritatem.

His et similibus dictls confirmati veram et
perpetuamficclesiae sententiam constanter amplecta-
mur, et nequaquam applaudamus Stoicis et Mani-
chaeis furoribus, qui sunt contumeliosi adversus
Deum et perniciosi vitae, qui fingunt homines ne-
cessario scelera facere, et recte intelligamus dicta,
quae contra veram sententiam detorquentur ad
Stoica deliramenta.

ARGUMENTA STOICA ET MANICHAEA.

Primum argumentum.

Primum, Indurabo cor Pharaonis, hoc ita cita-
tur, cum sit verbum activum, ut indocti ratioci-
nentur inde Deum esse causam efficienten» pec-
cati. Ad hanc phrasin et similes respondendum
est: Certissimum est Ebraica phrasi verba activa
saepe significare permissionem, non effectionem,
Ut ne nos inducas in tentationem, id est, non si-
nas nos opprimi, cum tentamur.

Repudianda est et Cyclopica cavillatio quo-
rundam veterum et recentium, qui dlcunt non ideo
peccare Deum, quia impellat ad mala, quia Deo
non sit Lex posita. Haec Cyclopica imaginatio
execranda est, quia lex Moralis est ipsa sapientia
aeterna et immota in Deo, et voluntas Dei est
iusta, conformis illi suae sapientiae, ideoque pate-
facta est lcx Moralis, ut sciamus qualis sit Deus,
et discernanms eum a malis nafuris. Nec fin-
gendae sunt in Deo contradictoriae voluntafes, quia
Deus est verax non dissentiens a sua sapientia, et
a verbo quod edidit et sanxit.

Plato inquit libro 2. de Rep. Quod vero di-
cunt aliqui malorum causam esse Deum, qui bo-
nus est, pugnandum est omnibus modis, ne quis
haec dicat in sua civitate, si vult eam bene regi,
et ne quis haec audiat, nec iuvenis, nec senex,
nec in carmine, nec extra carmen figurate reci-

393

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

394

tent, quia nec pium est sic dicere, nec nobis utile,
neque talia dicta secuni ipsa consentiunt.

Secundiim argumentum.

Anios 3. Non est malum in civitate quod
non fecit Dominus. Huiusmodi dicta cmnulantur
ab iis qui vociferantur Deum esse causam peccati.
Hic autem nota sit omnibus vetus et necessaria
distinctio. Differunt peccatum et poena, ac usitate
peccatum nominatur malum culpae, quod est aver-
sio a Deo et odium Dei, quod nequaquam efficit,
Sed poenae sunt destructiones rerum aut corporum,
ut incendia, diluvia, morbi, fames: aut in anima
pavor aat dolor horribiliter puniens ea, talis poena
est opus iustitiae Dei, et nominatur malum poenae,
saepe igitur sic loqimntur Prophetae Deum haec
mala efficere , id est, has poenas velle ordine
iustitiae.

Sic leremias inqnit in Threnis capite 3. Quis
dixit: ex ore altissimi nec bona nec mala veniunt.
Ubi obiurgat Epicureos, qui somniant res secundas
et adversas casu accidere.

Similis obiurgatio est Zophoniae primo: Scru-
tabor lerusalem lucernis, et visitabo super viros
defixos in fecibus suis, qui dicunt in cordibus suis,
non faciet bene Dominus, et non faciet male, et
erit domus eorum deserta ptc.

Sic et dictum Amos intelligatur: Tristis que-
rela est de concursu muharum calamitatum. Non
est nialum poenae, quod non fecerit Douiinus in
civitate, id est , Deus omnibus generibus caia-
mitafum, bello, fame, lue et variis aerumnis nos
punit.

Sic et apud lesa. capite 45. Ego Deus fa-
ciens pacem et creans malum, de rebus secundis
et poenis iiitelligatur.

Tertium argumentum.

Determinatio divina est immutabilis,
Omnia contingentia sunt determinata

in mente divina,
Ergo omnia contingentia sunt immu-

tabilia, et per consequens necessaria.

Kespondeo ad maiorem: Ex determinatione di-
vina, tantum necessitas consequentiae sequitur, et

aliter intelligenda est determinatio eventuum bo-
norum, quos vult Deus: Aliter malorum eventuum,
quos non vult, sed permittit.

Deus determinans hanc: Mortui resurgent:
vult hanc resurrectionem, et condit decretum ne
fiat oppositum, At determinans istam: Nero inter-
ficiet Pauium, non vult hanc saevitiam, sed per-
mittit et determinat metas furorum Neronis, ut de
Sennacherib dicitur 4. Kegum 19. Ponam hamum
in labiis tuis et reducam te.

Quartum argumentum.

Causae secundae non agunt sine prima,
Ergo cum secundae agunt, necessario
primae simul agunt.

Simplicissima et expeditissima responsio est,
secundas non agere sine prima sustentante, quae
tamen liberrime concurrit, agit quantum vuit et
quatenus vuit, et aliter concurrit in regendis moti-
bus coelestibus, in regenda dextra Davidis prae-
iiantis, et aliter in sustentanda substantia Sauiis,
cui praebet vitam tantum, tantisper donec vult,
cuius voiuntas habet suam quandam et propriam
aciionem, non impeilitur ad maia a Deo: necesse
est enim discerni Deum a creaturis, essentiam in-
creatam ab essentiis cieatis. Item diversos modos
agendi, modum agendi naturaliter uno modo, et
modum agendi libere.

Quintum argumentum.

Citantur dicta ut Eplie. 1. Electi secundum
propositum eius, qui facit omnia secundum consi-
liuin voiuntatis suae, et 1. Corintii. 12. Item est
Deus agens omnia in omnibus. Hic monendi sunt
iuniores, liaec dicta non ioqui Physico more, de
omnibus motibus materiae et omnium animantium.
Sed tantum de bonis et salutaribus actionibus in
Ecclesia: Sicut iioc dictum, Ego sum vitis, vos
palmites, Sine me nihii potestis facere, sciiicet sa-
lutare vobis et Ecciesiae. Sunt auteni testimonia
et consoiationcs dulcissimaC;, quae affirmant Deum
et Domiiium nostrum lesum Christum vere adesse
Ecclesiae, et ei opem ferre, et velie ut petamus et
expectciiius auxilium divinum, sicut iiiquit Domi-
nus: Petite et accipietis. Itein, Quanto magis pa-
ter vester coelestis dabit Spiritum sanctum.peten-

395

PHIL. iYiEL. SCRIPTA DOGMATICA.

396

tibus. Siciit Ecclesia servatur in diluvio, et postea
in mari rubro, sicut serv?)ntur tres viri in fornace
Babylonica. Ita seniper Ecdesiani servat Deus
mJraudis opeiibus, elianisi non eodem modo in-
currunt in oculos hominum, illi qui servantur co-
guntur fateri se liberatos esse.

Haec ii!;itur dicta adnioneant nos de infirmitate
nostra, de magnis periculis, ([e certaminibus et
auxilio Filii Dei, qui inquit: Nemo rapiet oves meas
ex manibus mtis. Oves autem meae vocem meam
audient, et accendamur ad curam et invocatio-
nem efc. Non detorqueantur haec dicta ad Stoica
deiiiamenta quae iuvpediunt invocationem, et lan-
guefaciunt in regetulis moribus diligentiam.

Sextum argumentum.

Saepe citatur et Teremiae dictum: Scio D-^mine,
non est houiinis via eius, etc. Confessio est infir-
mitatis nostrae in reg-enda via, id est, vocatione.
Sunt autem muhae causae impedientes. Nam et
mcTis in consiliis saepe errat: sicut errabat losias
movens bellum non necessarium. Erraverunt Pcri-
cles et Demostbenes suadenfes bella non necessaria
et exitiosa patriae, ct omnes historiae plenae sunt
talium errorum Ideo dictnm est: Nisi Dominus
custodierit civitatem, frustra vigilant etc. Hinc
vero non sequitur, quod non sit libera electio.
Iteni, Vana salus hominis. Stultoruni iiifinitus est
iiumerus. Ovidius: Proh Superi quid non mortalia
pectora cogis etc Cicero: O me nunquam sapien-
tem. Niliil homini facillus est quau) labi. In He-
siodo homines finguntur Epimethel. Plautus: Queni

tum concurrunt aliae multae causae, nec pendet
eventus a sola losiae voluntate. Etsi igitur saepe
eventus non congruunt cuui vohmtate eligentis ali-
quid, tamen non propterea sequitur nuiiam esse
Jibertatem voluntaris ct nuUam contingentiam.
Praeferea in deliberatione humana, quanquam ipsa
eltctio seu proaeresis libera est, tamen saepe an-
tecedit error, ut Pericles et Demostlienes suadent
bella, et libere eam sententiam eligunt rnoti argu-
mentis probabilibus, quae tamen non erant tirma,
sed collecta erant ex causis non suflicientibus.
Sicut Detnades inquit: Demosthenis consilium fuisse
orcfjbaat xalov, ov Gunrjqvov iQyoig.

De causa octavum argumentum.

Citatur et hoc dictum ex Proverbiis Salomo-
nis capife 16. Omnia facit Deus propter se ipsum,
etiam im})ium ad diem maium. Hic Syntaxis Criam-
n)afica cousideretur, et particula: })ropter se ipsum.
Nequaquam enim cogitandum est, Deum esse cau-
sam peccati in voluntate impia propter se ipsum,
sed Deus punit impium proptcr se ipsum, ut vide-
licet conspiciantur testimonia iudicii et iustifiae
Dei. Sit igitur haec Syntaxis: Deus facit impiuin
ad diem mahim, id est, ordinat impium ad poenam,
eaque ordinatio fit propter Deum, et gloriam Dei,
videhcet, ut conspiciatur iusfitia Dei. Est igitur
hoc dictum asseveratio de providentia, quod vide-
licet fufurus sit aliquando finis liorribilium furorum
in genere humano, quia Deus iusto iudicio ordina-
vit impios ad poenam.

poenitet non peccavit etc. Praeterea foris muha
sunt in)pedimei)ta consiliorum, saepe mutantur su-
bito occasiones, nec semper respondent eNentus.
IMiilta accedunt inextricabiha huu)ano consilio ut
David exul, humano consilio non potest re.stifui. i
Deiiique multi experiuntur errores et alia imj^edi-
nieuta. Agnoscan)us igitur infirmitatem nostram,
et a Deo pefan)us auxilium. Hoc monet leremias,
nec inde sequitur Deum esse causam peccatorum.

Nonum argumentum.

Matth. 10. Nonne duo passeres asse veneunt,
et unus ex eis non cadet super teiiam sine patre
vestro. Vestii autem capilli capitis omnes nuine-
rati sunt. Hanc diilcissimam piomissionem de pro-
tectione divina detorquent quidam ad Stoicam ne-
cessisatem, qui sic argumentantur.

Cum passerum motus fiant a Deo, sequitur
omnium rerum motus a Deo fieri bonos et
malos.

Sed simplex et verissima responsio est: dictum
Christi est docfrina et asseveratio de providentia
et conservatione crealurae, et de protectione et
conservafione Ecclesiae. Veri.s.simum est Deum
omiiia praevidere, inspicere et iudicare, ut Psahuo
opus, et rit libere et contingenter, sed ad even- ' 32. dicitur de providentia: De coelo respexit, vldet

Septimum argumentum.

Salon)on inquit: Ilomo praeparat animam. Deus
gubeinat liuguam, in hoc dicfo utile est nionere
discentes, discernendam esse electiotiem, quae est
in voluntate ab evenfibus qui «-unt extra nos. Cum
losias bellum ehgit , ea electio est vohintatis

397

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

398

omnes filios hominiini, et intelligit oninia opera
eoruui. Etsi auteni praevidet omnia, non tamen
■vult, nec efficit, nec adiuvat, nec approbat peccata,
sed tolerat doneo punit, nec praevisio cogit volun-
tates creaturarum, ut faciant peccata, multo mi-
nus dicta de conservatione naturae confirmant
Stoicas imaginationes, Deus vult hoc bonum con-
servationem naturae, ut dicitur, in ipso vivimus,
movemur et sumus etc.

Psahn. 35. Homines et iumenta, servabis Do-
mine: Nec inde sequitur Deum velle aut facere
peccata in homine, unus ex passeribus non cadet
super terram sine patre vestro, scilicet sciente et
pcrmittente. Quia utrumque verum est, quod et
praevidet omnia Deus, et naturas servat liberrinia
voluntate donec vult etc. Non igitur intereunt
nisi ipso deserente eas. Deinde fallacia est a non
causa ut causa, praevidet, ergo efficit peccatum.
Item servat naturam, ergo efficit peccata. Haec
non recte contexuntur. David servatur, non quia
Deus velit peccatum, sed ut postea redeat ad poe-
nitentiam, multo minus promissiones de protectione
Ecclesiae detorquendae sunt ad Stoica deliramenta,
Omnes capilli capitis vestri numerati sunt. Item,
Nemo rapiet oves meas de manibus meis. Talia
dicta promittunt beneficia, et tantum de bonis
actionibus Dei loquuntur, quas Deus liberrima volun-
tate efficit et exhibet, ut ostendat de sese testi-
monia, nec ex particulari extruenda est universalis
propositio, Omnia bona et mala necessario fieri a
Deo. Recitavi fontes doctrinae de Contingentia,
quos consiflerare utile est, ut discernantur gradus
actioniim, et causae, et considerentur opera et
dona Dei, quae actiones fiant proprie a vohintati-
bus Diabolorum et hominum, et removeantur Stoica
deliramenta, quae sunt contumeliosa contra Deum,
et perniciosa moribus, et impediunt invocationem
et diligentiam regendi mores. De his tantis rebus
iuniores praemonendi sunt, ne applaudant istis, qui
Stoicas opiniones in Ecclesiam invehunt, et quidem
in invocatione necesse est considerare Deum esse
agens liberritnum, quod multa in causis secundis
sua bonitate leniat.

DE CREATIONE HOiMINIS.

Narratio de creafione hominis in Mose semper
in conspectu sit omnibus, et confirmandae fidei
causae, et ut aliquo modo res maximas considere-
mus, quarum doctrina ibi traditur. Cum autem
postea de peccato dicendum sit, necesse est prius
dici, qualis sit conditus homo ante peccatum. Etsi
autem nec angelorum nec hominum sapientia per-

spicere potest consilium Dei, quare et quomodo
res sic condiderit, tamen initia luiius sapientiae co-
gitanda sunt, sicut patefecit ea Deus, ac supra
dixi causam finalein esse creationis angelorum et
hominuni, quia Deus vult habere creaturam, cui
communicet sua summa bona et se ipsum, vitam,
lucem, sapientiam, iustitiam et laetitiam aeterjiam.

Est igitur causa impulsivj* in voluntate Dei
liberrima ipsius bonitas. Vicissim autem sequi
debet in angelis et hominibus celebratio Dei, ut
Dominus inquit: Luceat lux vestra, ut glorificetur
Pater vester coelestis.

Qualis autem conditus sit^, docent verba: facia-
mus hominem ad imaginem et simihtudineui no-
stram. Intelligunt autein aliqui imaginem et simi-
litudinem Dei naturam humanam, quam fuerat as-
sumturus Filius, id etiamsi recipitur, tamen in illa
natura oportet iutelligi non tantum corpus, sed si-
mul principalia in homine, scilicet mentem, in qua
voluit Deus lucere veras notitias de se ipso et
de sua Lege, voluntatem rectam, libertatem ele-
ctionis, et flammas viitutum. Sinms igitur contenti
usitata enarratione, quae ex Paulo sumta est, ima-
go et similitudo Dei in homine sunt mens et verae
noticiae et voluntas recta incensa flammis virtutum,
dilectione Dei et aliis virtutibus, et libertas electionis.
SicutPaulus loquitur adColoss. 3. Induite novum ho-
rninem, qui renovatur ad imaginem eius, qui condidit
eum etc. Ephes. 4. Induite novum hominem, qui secun-
dum Deum conditus est in iustitia et sanctitate veritatis.

Consideremus igitur bona attributa hominibus
in creatione, fulgebat in mentibus lax excellens de
Deo, et notitia Legis, et firma assensio seu fides
amplectens promissiones et minas Legi additas.
Deinde universi huius opificii mundi, motuum coe-
lestium humani corporis, animantium, et plantaruni
cognitio. Postea et in voluntate et in corde recti-
tudo et consensus erat congruens cum notitiis di-
vinitus insitis, quae sunt radii divinae lucis in no-
bis, Et erat omnium virtutum copulatio, timor Dei,
vera fiducia et vera dilectio Dei et liominum, nulli
aberrantes motus a notitia Legis, sed ardebat in
corde amor iustitiae, veritatis, beneficentiae, casti-
tatis, et siinul erat libertas electionis non impe-
dita. Ac his pulcherrimis dotibus intelligebant se
ornatos esse primi parentes, ut agnoscerent esse
eas testimonia de Deo, ex quibiis discerent, et
esse Deum, et qualis sit, et qualem velit esse obe-
dientiam- Sic ornatus est homo in cieatione, et
placuit Deo, quia textus cxpresse dicit: Vidit Deus
onniia quae fecerat, et valde erant bona, id est, a
Dco condita et certo modo ordinata, et placentia
Deo. Ac magis intelligebant se placere Deo, quia
Deus prodiens ex arcana sede alloquitur eos ex-

399

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

400

presso verbo. Benedicit eis, iubet eos dominari
caeteris rebus, adrlit exercitia obedientiae de pomo
et de lege Coniugii. Etunt duo in carnem ui.an),
id est, unus mas et una foenfina inseparabilitei*
iuncti. Talis autem esset homo et placeret Deo,
insuper Deus habitaturus esset in eis, et tanfisper
in eis habitabat, donec verbum fide retinebant.
Nam per Verbum et Fidem habitat Deus in liomi-
nibus, iiLxta dictum Pauli ad Ephesios : Mabilat
Christus per lidem in cordibus vestris. lohan. 4.
Si quis diligit me, sermones meos servabit, et Pa-
ter meus diligit eum, et ad eum veniemus, et man-
sionem apud eum faciemus.

Sic igitur erat homo imago Dei, non solum
quia erant in homine intellectus, voluntas, libertas,
sed etiam quia in intellectu fulgebat agnitio Dei in
voluntate et corde, motus erant congruentes cum
Deo , iustitia, laetitia, imo quia ipse Deus per
Verbum et iSpiritum sanctum in nobis habitasset,
et vivificasset nos.

Hac simplici enarratione de imagine contenti si-
mus, etdictum Pauli,cumaitdeRenovariimagineinDei
in nobis intelligatur de restitutione lueis divinae, iusti-
tiae et laetiiiae in nobis, in qua restitutione, ho-
mines rursus fiunt tenipla Dei. Grati autein
agnoscamus et celebrenm» immensam bonitatem
Dei, et amoreni erga nos, et petamus, ut Fides et
Gratitudo in nobis accendantur, et confirmentur.
Sic condidit nos Deus, ut earum rerum, quae
sunt in ipso optimae, similes in nobis creaverit,
scilicet mentem et sapientiam, voluntalem et iusti-
tiam, et libertatis electionem, praeterea ut se ip-
sum in nos infuderit, et voluerit nmtuam laetitiam
esse in nobis suam et nostram, ergo verissime di-
lexit hominem sic conditum.

Postea rursus cogitemus, quanta bonitas, quan-
tus anior sit in Filio Dei erga nos, postquam
prima dona amisimus, quod fit intercessor, et vult
hanc humilHatem, ut assumat humanam naturam,
quanta item misericordia est in tota diviiiitate, 1
quod Filius constituitur Mediator, et propter euin I
re<'ipitur genus humanum. et rursus homo fit tem- 1
plum Dei, et aeternus Pater, et Filius copulant !
nos ibi Spiritu sancto, qui est amor et laetitia
substaiitialis, quae diviiiitas nos diligit, et vicissim
accendit laetitiam et omnes virtutes in nobis. Haec
testimonia immensi anioris quotidie consideranda
sunt, et petendum est, ut in nobis Fides et Gra-
titudo crescat.

Augustinus sic enarrat imaginem, ut tantum
potentias numeret, et accommodet ad personas,
Pater aeternus est ut mens, Filius ut imago cogi-
tatione genita, Spiritus sanctus, ut volun as, sed

imagines a nobis cogitatae et motus nostri non
sunt v(ptaTdfi(va, ut aUbi copiosius dicitvn-. Haec
breviter addidi, quia nunc in hac tanta caligine,
doctrina de imagine obscurior est. Sed erit illu-
strior, cum divinitas corain conspicietur, et erit
omnia in omnibus. Interea tamen elementa huius
doctrinae inchoanda sunt, ut tionitatem et miseri-
cordiam Dei consideremus, et ut doctrinani de
peccato originis rectius intelligamus, iinaginis in-
tegritas amissaest, ut inox dicemus. Caeterum prod-
est hic nosse distributiones potentiaruni animae, quas
petant iuniores ex iis scriptis, ubi ordine recitantur.

DE LAPSU PRIMORUM PARENTUM
ET DE PECCATO ORIGINIS.

Etsi non penitus perspicifur (jeatio, tamen
etiam ratio naturalis a*»piciens pulcherrinmm ordi-
nein coiporum muiidi in hoinine, iiotitias certas nu-
meroiuin, legis, et alias, convincifur, ut fateri co-
gatur, esse Deum sapientem, veracem, beneficum,
iustum, conditorem et iudicem, ac utile est saepe
testimonia Physica considerare, Sed doctiina de
lapsu primorum parentum, et de peccato originis,
et de causis horribilium calamitatum in genere hu-
mano longius posita est extra conspectum huma-
nae rationis. Patefacta cst igitur in Ecclesia in
scriptis Propheticis et Apostolicis, et tantum ex
patefacfionibus divinis cognoscuntur principales
causae malorum, et remedia. Cuin aspicimus cala-
mitates humanas, niortem, morbos, dolores, innu-
merabiles, neces multiplices , bella, magnarum ur-
bium excidia, gentium dissipafiones, et vastationes,
monemur quidein, ut cogitemus tristem aliquam et
magnam causam esse tantarum miseriarum in tam
praestanti natura generis humani. sed quae sit pri-
ma et potissima causa, non scit humana ratio sine
verbo Dei, Voluit autem Deus, has tantas poenas
commonefactiones esse de suo iudicio, de Verbo et
de misso Hedemtore.

Sed Philosophi utcunque intuentur propinquas
causas, non jirimam, dicunt mortem et morbo.*",
oriri a mateiia, cur autem materia hominum nunc
Iiabeat tales vices, quales habet materia plantarum
aut pecudum, non dicunt.

Dicunt item multa mala accersi libera volunta-
te homiiium, sed non ostendunt causam, cur tanta
sit in.becillitas voluiitati.s, et unde sit discordia re-
cti iudicii et cupiditatum , horribili impetu piignan-
tiuni cum recto iudicio. Haec sola doctriiia Eccle-
siae exprimiteprimam et principalem causani omni-

401

V. EXFJ.ICATIO SYMBOLI MCENI.

402

um penculoriim ct calamitatum, videlicet lapsum
priuiorum pareutum et reatum ac depravatiouem in
posteris propagatis ex Adain et Eva, comnumi or-
dine naturae, quia cum })ost lapsum amisissent pri-
ora doua, et integritatem, deinde p!op<jgarunt tales
quales erant ipsP, ac narratio de lapsu extat in 1.
lib. JMoisi cap. 3.

Sed rursus vociferantur homines impi! : Etiamsi
primi homines discesserunt a maudato Dei, quid
hoc ad posteritatem, cur posteiitas rea estV Pro-
pter tales cavillationes Pelagiani et nmlti alli ne-
garunt aliquid esse j)eccatum Originis, alii valde
extenuarunt: sed nos teneamus dicta Prophetica et
Apostolica, quae affirmant posteritatem ream esse,
et homines nascentes secum afferre in hac ipsana-
tura multa horribilia maia pugnajitia cum Lege Dei,
videlicet in mente caliginem et dubitatiories de Deo:
In voluntate et corde aversionem a Deo, amorem
nostri sine Deo, et multiplicem contumaciam ad-
versus Legem Dei.

Eomauorum 5. Per unum hominem peccatum
intravit in nmndum, et per Peccatum mors, et sic
in omnes homines mors pervasit, eo quoil omnes
peccaverunt.

ItemEphes. 2. Eramus natura filiiirae, idest, pro-
prii damnationis, id est, rei et damnati. Et Psalm. 30.
Ecce in iniquitatibus conceptus sum, quibusverbis af-
firmatProplieta, peccatum esse propagatum a parenti-
bus, et iUustris imago proposita est (le viatore saucio
Lucae 10. in qua voluitDominus considerari magnitu-
dinem malorum nostrorum et causam et salvatorem.
Aithominem, id est, primos parentes desceiulisse ex
lerosolyma, id est, ex statu, in quo erat iustitia et
pax, ad lericho, id est, fragrantiam pomi, et a la-
trone Diabolo oppressos esse, ac spcliatos ac vul-
neratos esse, spoliati sunt, id est , facti sunt rei,
avulsi iam a Deo, et desierunt esse domicilium
l)ei , amiserunt lucem uotitiae Dei, quae antea in
eis fulserat, verbo in ipsis habitante, et amiserunt
dilectionem Dei, et cojiuruentiam voluntatis et cor-
dis cum Deo, quae regebatm- wSpiritu sancto, anu'-
serunt et vitam. Sunt et vulnerati in mente, iain
sunt tristissiniae (hibitationes de Deo, in volunlate
et corde contumacia contra legem Dei, et fremitus
contra Deum coniuncii cum horrendis doloribus et
morte. Haec inala non snnantur per sacerdoiem
et Levitas, id est, per Legem, sed sanantur per
Eilium Dei, qui ibi nomiiie Samaritani dulcissime
pingitur, qui recipil gentes et ludaeos.

or

MTELAl^TH. OPEK. VOr,. XXIII.

Definitio.

Priusquam autem definitionem propriam peccati
__iginis tradimus, initio nota sit deliuitio peccati
in genere conveniens originali et actuali peccato,
quia recte vocabulum peccati infelligi oporlet. Ex-
tat autem generalis desciiptio in 1. Epistola loan.
capite 3. t; a^uqiCa iailv a.vo^Ca. Peccatum est quic-
quid est contra Legem Dei. Haec descriptio recte
intellecta, concinna est, quia privationes hoc modo
describuntur ccllatae ad normam quae regit con-
traria.

Est autem Lex, Sapientia immota in mente di-
vina, quae est norma iustitiae divinae nobis pate-
factae, et idem est dicere, Peccatum est quiddam
contrarium Legi Dei , et peccatum est quiddam
menti et voluntati Dei contrarium, et reatus com-
prehenditur in nomine Legis, quia Lex expresse
damnat omnes non liabentes integram obedientiam,
iuxta dictuin: Maledictus omnis, qui non manet in
omnibus quae sunt scripta in Lege, neque tamen
reprehendo, si quis addat haec verba.

Peccatum est quicquid est contra Legem Dei,
propter quod et persona rea est irae Dei et aeter-
nae damnationis, nisi fuerit facta remissio propter
Mediatorem.

Prorsus idem dicit definitio generalis quam
antea tradidi, Peccatum est defectus vel inclina-
tio vel actio pugnans cum Lege Dei, offendens De-
um et commerens iram Dei, faciens personam re-
am aeternae damnationis, nisi fiat remissio propter
Mediatorem. Sed utamur verbis lohaunis, et ea
dextre intelligamus, Monachi nullam generalem
definitionem tradunt, (juia dicunt Legem de actua-
libus peccatis dicere, quod falsum et vanum est.
Pelagiani etiam hac cavillatione uiebantur, dicebant
hanc vocem, originale, novam esse, et fingi voca-
bulum et rem novam. Sed Ecclesia distinctionem
oiiginalis et actiialium recepit, ut adveisarios ma-
gis refutare posset, nec rcs nova fingitur, sed ma-
nife.stis testimoniis divinis affirmalur esse malum in
nasceiitibus ex commixtione inaris et foeminae, quod
Deo djsplicet, et est causa mortis et peccatorum
actualium.

Paulus Periphrasi usus est cum inquit: Ornnes
sumus natura filii irae, et vocabulum naturae, vi-
cinum huic receutiori originali, alibi nominat con-
cupiscentiam in membris.

Nunc recitemus definitionem peccati Origiiia-
lis, nec milii (fisplicent usltata verba, modo dextre
intelligantur. Peccatum Origiiiale est carentia iu-

26

403

PIIIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

404

stitiae Originalis debitae inesse. Intelligatur autem
carentia iustitiae non solum reatus, sed etiam ab-
sentia primae lucis et rectitudinis , quae fulsit in
homine, cum adhuc esset imago Dei incorrupta, et
templum Dei ante lapsum. Ideo definltionem ali-
quo modo planiorem addimus, Sicut Hngo inquit:
Peccatun\ Oi iginis est ignorantia de Deo in mente,
et inobedientia in voluntate et corde.

Nos sic dicimus : Peccatum Originale est rea-
tus propter lapsum primorum parentum, et propter
defectus et pravas inclinationes, quae secutae sunt
lapsum in omnibus nascenfibus e.x conmiixtione
maris et foeminae, et sunt mala pugnantia cum Le-
ge DEI, et merentur aeternam damnationem, nisi
tiat remissio propter Mediatorem.

UBI SIT PECCATUM.

Non tantum in corpore hominis sunt haec ma
la nobiscum nascentia, defectus et pravae inclina
tiones, sed sinml sunt in anima et corpoie, videli
cet in potentia cognoscente, tenebrae et dubitatio-
nes de Deo. In potentia appetente et corde, ab- '
sunt bonae inclinationes, amor Dei et timor Dei, et I
insunt pravae inclinationes, iniustus amor nostri, |
superbia, errantes appetitiones muhiplices, id est, ^
totus homo, anima et corpus, post lapsum desiit
esse domicilium Dei, et cum non fulgeat Deus in
hominibus, sunt in eis tenebrae, et multiplex dia^Ca.

Causae efficientes Peccati.

Causae efficientes primi lapsus sunt Diabolus
et vpluntas hominis, propria libertate avertens se-
se a mandato Dei, et assentiens Diabolo. Dicun-
tur autem efficientes causae, quae mereritur aliquid.
Sic Adam et Eva sunt causae efficientes, id est,
merentur reatum et pravitatem posteris, quia pri-
mis parentibus donata erat integritas, ut eam toti
posteritati conservarent: Et in hoc ipso certauiine
repraesentant Adam et Eva totum genus humanum.
Sunt item efficic.ites causae, quia ])ropria libertate
excutiujjt Verbum et S[)iriium Sanctum, et ita omit-
tunt dona conservanda toti naturae.

De Subiecto.
Ubi sit peccatum Originis.

Causa formalis peccati.

lam dixi de formali Pecc^ti, recte et erudite
dicitur, quod sit reatus. Fundamentum autem hu-
ius relationis est ipsum vitium in hominibus, ibi
quoque proprium vitii fonnale est defectus. liaeo
recie institutis non sunt obscura.

Praetera discerni oportet in hominibus organa
et appetitiones, quatenus a Deo conditae sunt, a
defectibus, seu dia^Ca, quae accessit ad opera Dei,
ut potentia geneiandi est opus a Deo conditum et
ordinatunij sed dia^ia seu ordinis turbatio deinde
accessit, quae est vulnus seu laceratio in opere
divino.

Discernendae sunt etiam notitiae verae, quas
Deus vult esse reliquas in natura hominum, ut no-
titiae Legis et artium, quae revera sunt opera et
dona Deij et a dubitationibus de Deo, et reliqua
caligine.

Fines autem sunt universa destructio humanae
naturae, quia Deus iustus destruit creaturam iniu-
stam. Sequuntur ergo mors, et omnia mala corpo-
risj et deinde aeternus dolor naturae abiectae. Item
omnia peccata actualia. Item tristissima servitus,
qua homo subiectus est tyranno Diabolo.

Considerata igitur naturae depravatione, intel-
ligitur unde sit malum, de quo afiter doctrina Eccle-
siae, aliter dostrina Phik)sopln*ca loquitur, ut Phi-
losophia cogitat, solam materiam esse mortis cau-
sam, Doctrina Ecclesiae docet, princ*palem causam
esse peccatum, ut Kom. 5, dicitur: Per unum homi-
nem peccatum intravit in mundum et per peccatum
mors.

Hic brevissime de usitata quaestione dicamus,
an in renatis in hac vita reliquum sit j)eccatum,
Monachi contendunt in infentibus baptizatis non es^
se peccatum, et malam concupiscenfiam, quae re-
liqua est, dixerunt tantum esse malum poenae, neo
esse aliquid pugnans cum Lege Dei. Nos constan-
ter dicimus illa mala, quae reliqua sunt, caliginem
in i.iente, et dabitationes de Deo, et in voluntate
fremitus contra Deum, et miiltiplicem aversionem,
quae mala omnia comprehenduntur nomine concu-
piscentiae, Uonmn. 7. esse mala pugnantia^cum Le-
ge Dei, sicut Roman. 7. expresse dicit. If^em Pom.
8. Seirsus carnis inimicitia est adversns Deum, et
ex definitione lohannis perspicua est confirmatio:
Peccatum est q'iicquid est contrarium Legi DeL

405

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

406

Concupiscentia est contraria Legi Dei, ut Paulus
Roni. 7. dicit: Est igitur peccatuin: Et onniiuni
JSanctorun» confessio ideni docet, ideo lohannes in-
quit: Si peccatuni non hahemus, nos ipsi decipinius,
et veritas non est in nobis.

Cum autem obiicitur, quomodo dicis manere
peccatum, cum in Baptismo tollatur, vere respon-
detur tolii reatuin actualem, sed morbum adhuc
fnanere, quanquam sanatio inchoatur, sicut supra
de saucio viatore dictum est, cuius vulnera obli-
gantur: sic Remissione peccatorum tegitur pecca-
tum in nobis, sed vulriera nondum prorsus sanata
sunt, erit autem integra sanitas in vita aeterna.

Haec explicatio vera est, et recte instituti in-
telligunt in vocabulo Relativo peccati discernendum
esse reatum a fundamento. Limes est lapis, etsi
non amplius distinguit agrum, Ita concupiscentia
est malum pugnans cum Lege Dei, etiani cum re-
atus actualis tolHtur, et propter Mediatorem non
imputatur amplius malum ad damnationem, Sicut
Psalmus inquit: Beatus vir cui non imputavit Do-
minus peccatum. Nec est loyoiiaxln. inter nos et
Papistas, de re certamen est: ipsi furenter conten-
dunt malain concupiscentiam non e-^se malurii pu-
gnans cum Lege Dei. Item dicunt, Lege tantum
actualia delicta postulari. Ita intelligunt Legem
Dei tanlum Pharisaice de actionibus.

Sic deleta vera doctrina de Lege et de peccato,
postea delent veram doctrinam, de gratia et de iu-
stitia fidei, et fingunt Legi satisfieri posse, et se-
quuntur aliae magnae tenebrae, necesse est igitur
errores Papisticos taxari, et facilis est refutatio
recte institutis.

Detestanda est etiam Synodi Tridentinae per-
yersitas, quae ut offunderet praestigias oeulis, ludit
ambiguitate, ait non esse proprie peccatum in re-
natis, cum tamen hoc velint, non esse malum pu-
gnans cum Lege Dei.

Distinctio peccati.

Etsi sermo Propheticis et Apostolicus plerum-
que peocati nomine et orig'nale et actualia com-
plectitur, tamen postea motis certaminibus, cum Pe-
lagiani contenderent, nihil esse peccatum, ni>i de-
licta actualia, necesse fuit uti dtiabus appellationi-
bus, hanc admonitionein de appellationibus consi-
derare utile est.

Snpra autem tradidimus communem definitio-
nem peccati in genere, De nde definitionem peccati

originalis, quod recte dicitur esse carentia iustitiae

originalis, id est, non esse temphim Dei^ non ha-

i bere lucem in mente, non ardere dilectione Dei,

i non liabeie ordinem in voluntate et corde, qualis

erat cum adhuc esseinus templa Dei.

Deinde sciendum est in hac misera natura post
lapsuin esse gradus rerum et actionum. In mente
sunt adhuc aliquae verae notitiae, ut numerorum,
Legis moralis, et aliae verae artes, quae hine ulla
dubitatione sunt suo genere res bonae, videlicet
conditae a Deo in natura humana, sicut vita, lumen
in oculis, calor naturalis, nutritio, generatio, facul-
tas in nervis et spiritibus, ad ciendum sensum, et
motum localem, Libertas eligendi actiones exter-
nas, dt ingrediendi in aquatn vel non ingrediendi,
admovendi poculum ori aut non admovendi. Item
GTOQyal in corde et virtutes Heroicae. Hae non
sunt suo genere peccata, et in renatis quia melius
reguntur, fiunt bona opera.

Sic de disciplina iudicetur, quae est iuxta no-
titias Legis regere locomotivam, ut Hippolytus scit
praeccptum: Non attingas novercam, huic notitiae
voluntas obtomperans, mandat locomotivae, ne at-
tingat novercam. Haec frenatio non est suo ge-
nere peccatum, sed quando non praelucent fides,
et.vera agnitio, et invocatio. Ita disciplina est
peccatum per accidens, quia persona non est re-
conciliata Deo, et disciplina non regitur luce Dei
et agnitione Mediatoris, sicut de Pharisaeo dicitur
Lucae 18. Nec existimentur esse levia mala, du-
bitationem de Deo, malas opiniones de Deo, fremi-
tus adversus Deum, et alias multas errantes flam-
mas etc. Alius est gradus videlicet actiones in-
teriores et exteriores suo genere pugnantes cum
Lege Dei, ut aduherium, vel errantes Ilammae li-
bidinum. Hae actiones dicuntur proprie actualia pec-
cata, et omnes tales actiones in non renatis, sunt
peccata mortalia seu regnantia.

Est igitur haec prima distinctio peccati. Aliud
nominatur Originale, aliud Actuate. Postea cum
de renatis dieitur, sequitur alia distinctio. Aliud
est Veniale;, aliud Morlaie.

Veniale est, quod quanquam est suo genere
peccatum, tarnen remittitur renato, qui repugnat
huic malo, et credit sibi remitti suani iMfirmitatem
propter Mediatorem, et non exciitit Spiritum saii-
ctuin, ruens contra conscientiam , aut assentiens
iinpio dogmati. Fiunt igitur Venialia in renatis,
reiinentibus fidem et bonam conscienliain naturalis
morbus, et inte; iora actualia peccata, scilicet vitiosi

26»

407

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

408

affectus, quibus tamen repus^nant renati, et multi
lapsus ignorantiae et oniissionis.

Hic efiam necesse est taxare tetrum errorem
Monaclioram, qul nimium extenuarunt peccatum
Vcniale, et fmxerunt esse actionem praeter Legem
Dei, non contra Legem Dei. Nos scianuis etiam
haec quae in renatis nominantur Venialia, esse
mala pugnantia cum Lege Dei, ut dubitationes, er-
rantes flammae vitioso! inn affectuuni, quibus tanien
renati lepugnant. Quando autem hi qui fuerant re-
nati, labunlur contra conscientiani, aut aniittunt
fundamentum, id est, assentiunUir impiae floctrinae
cor.tra articulos fidei, seu ignorantia defendant falsa,
}»ea scientes, propter talia facta lapsus annttit gra-
tiam et Spiritum sanctunj, et rursus fit reus aeler-
nae poeitae, et rult in aeternos cruciatus, nisi rur-
sus fiat conversio atl Deum: Talis lapsus iternm
esi regnans peccatum, et nominatur Mortale, Actnale,
quod est videlicet actio intericr, seu exteriur,
pugnans cum Lcge Dei, facta contra conscientiam,
seu error in ariiculo Fidei, propter quae mala
lapsus ruisus fit reus aeternae iiae, nisi fiat con-
versio. Quod eniin aliqui contendunt, ut Ana-
bapfislae, et alii, semel renatos non posse amittere
eratiam, et Spiritum sanctum, manifestus error est,
et necessaiio reprehendendus, ideo manifesta exem-
pla addam, Adam et Eva erant templum Dei, et
erant electi, et tamen revera in lapsu aversi sunt
a Deo, et desierunt esse teinplum Dei, et facti sunt
rei aeternae irae, Sicut inquit Paulus: Per unius
hominis peccatum intravit mors etc. Deut. 9. Ad-
\ersiis Aaronem valde iratus est Dominus, ut de-
leret euui, sed pro eo precatur Moises. Matth. 12.
Quando immun(lus Spiritus egressus est ab homine,
vadit per loca arida etc. 2. Pet. 2. Cum hi, qui
effugerant inquinamenta mundi agnitione Domini
etc. Kom. 8. Si seciindum car;.ein vixeritis, morie-
niini, sin autem actiones carnis spiritu mortificabi-
tis, vivetis. In hoc dicto perspicue traditur discri-
men inter peccata, quae sunt in renatis, qui tamen
retinent gratiam, et Spiritum sanctum, et alla pec-
cata propter quae an)iititur gratia. Tales autem
inquit relinere Spiritum sanctum, qui viliosis affe-
ctihus repugnant, id est, qui retinent bonam con-
scieutiam, sicut alibi inquit: Milita bonam militam
retinens fidem et bonam conscientiam. Contra ve-
ro non retinenies fidem et bonam conscientiam, in-
dulgent vitiosis affectibus, non repugnant, tales con-
demnantur, haec sententia firmissime tenenda est
1. Corinth. 6. INolife errare, neque scortatores, ne-
que adulteri etc. et loquitur de his, donec sunt
tales, nec reversi sunt ad Deum per conversio-
nem.

Ad hunc gradum pertinere dixi, qui amplectun-
tur enorem in aliquo articulo fidei, sive scientes,
sive ignorantes, quia ignorantia affectata non ex-

cusat delictum. Huc pertinent dicta: Qui non cre-
dit, iam ludicatus est. Fundamentum aliud ponere
nemo potest, praeter id quod positum est, quod est
Ciuistus iesus. Idein de affectata omissione dici-
tsir, Nam et de officiis regula tradita est: Hoc re-
quiritur, ut fideles simus, id est, liabeamus Proae-
resin et conatum recte faciendi officium et difgen-
tiam. Iteni, Vae milii, si non Evangelizen», etMatth.
25. iubet Dominus in tenebras eiicere servum in-
utilem, quamobrem principes Episcopi et innumera-
biles alii adversantes veritati, nequuquam sunt ex-
cusati ignorantia, sed haec ipsa ignoranlia horribile
est peccatuin, quia niandatuin Dei universale ct im-
motum est, ut omnes homines agnoscant et audiant
Filiuin Dei, iuxia dicta: Hic est Filius meus dile-
ctus, hunc audite. Psalm.2. Et nunc reges intelli-
gite. lohan. 16. Spiiitus arguet mundum de peccato,
quod non credunt in me.

DE LEGE.

Quod haec sola pars generis humani, quae am-
plectitur doctrinnm Propheticim et Apos+olicam,
sit Ecclesia Dei , et quoil in liac multitudine sola
sint electi ad salutem aeternam, illustre testimonium
est, quofl semper sola haec pars retinuit integiam
doctrinam legis Moralis, Omnes aliae gentes appro-
baverunt quaedam scelera contraria Decalogo, ut
cultus Idolorum, et vagas ac tetras libidines. Ro-
mani etiam approbaverunt homiciifia gladiatorum.
Hoc testimonium deEcclesia consideremus, et scia-
mus semper in vera Ecclesia inde usque af) Adam
fuisse integram vocem legis Moralis, et in Ecclesia
semper retinendam esse, ei recte de Lege et Evan-
gelio, et de discrimine Leg*.s et Evangelii homines
docendos esse.

Secundo necesse est, scire usitatas distin-
ctiones. Aliae sunt Leges divinae, aliae huma-
nae. Legis divinae partes tres noiiiinantur: I^ex
Moralis, Ceremonialis et ludicialis. Quid sint autem
Leges Ceremcniales et ludiciales seu Forenses, et
quare traditae et rursus abolitae sint, postea bre-
vissime dicam, nuuc prius defiuienda est Moralis.

Lex Dei , quae nominatur puei ili nomine Lex
Moralis, Est sapientia aeterna et iinmota in Deo,
et nonna iustitiae in voluntate Dei, discernens
bona et mala, qnae est patefacta rationali creaturae
in creatione, postea saepe repetita e^^t, et sancita
voce divina in Ecclesia, ostendens quod sit Deus,
et qualis sit, et quod sit ludex, obligans omnes
rationalcs creaturas, ut sint conformes illi normae
. Dei, et daninans omnes, ac denuntians horribilem

409

V. EXPLICATIO SYMBOLI TSICEM.

410

(lestructionem omnibiis, quae non congriiunt ad il-
lam normam, nisi sit rccon^iliatio facta propter
Mediatorem, iiixta dictum: Maledictus omnis, qui
imn permanet in onuiibus, quae scripta sunt in
Lege. In Psalmo: Non voleus iniquitatem tu es,
odisfi omnes qui operantur iniquitatem. Nos miseri
liomines nimis tenuiter con;itamus de Lege Dei,
perinde ac si Legem Laconicam de nummo ferreo,
aut legem Thebanam de cophlno imponendo obae-
ratis, aut siu)iles res parvas cogitaremus. Sed in
magnis doloribus incipimus utrumque cognoscere,
hoc iudi(^i'im esse sapientiam et iustitiam Dei vere
et liorrlbiliter irascentis peccato.

Et quia praecipua capita Legis Moralis seu
aeternae, comprebensa sunt in Decalogo, saepe pro
appellatione ]^egis Moralis utimur vocabulo Deca-
logi, quem tamen sic intelligi oportet, sicut eum
enarrant Clnistus, Prophetae et Apostoli, et scia-
mus in eo con)prehendi omnia praecepla Moralia,
ubicunque leguntur in Bibliis. Haec tota sapientia,
quae dicitur lex Moralls, est radius divinae lucis,
transfusus in ciealuras ralionales in creatione, qui
dicitur lus naturae, seu leges naturales.

Alii sunt grailus legum in liCge Moisi, Cere-
moniales, et ludiciales seu Forenses, que sunt de
externis gestibus, de distinctione personaruin, re-
rum et facultatum n)UtabiUum, et alias alii exteini
gestus instituti sunt. Tenean)us autem qualescun-
que descriptiones.

Leges Ceremoniales sunt praecepta de externis
gestibus sacriliciorum, de g.adibus saoerdotum, de
discriu)inibus ciborum et vestiimi, qui gestus insti-
luti sunt, partim ut essent significationes, pariim
ut discernerent personas, partini ut essent exercitia.

Leges Forenses sunt praecepta de distinctione
Magistiatuuu) Politicorui»), de distinctione et de de-
fensione corpoiuni et facultatum, de iudicibus, et
poenarum gi'adibuS. Sunt autem in his quoque
muUa )»aturalia pi'aecepla in gcnere, quae non sunt
iDutabilia quod ad genus attinet: Sed speciales de-
terminationes sunt mutabiles, ut iuris naturae est,
haeieditatem ad tilios et filias pertinere: sed spe-
cialis determinatio in politia Mosaica erat, ut por-
tiones duas h.aberet n)aior natu. Ita prudenter con-
sideretur, ubi fiat n)entio generis, vel speciei.

Deinde notissima sit con)munis reguia: Leges
Ceiemoniales et forenses Moisi abolitas esse, et
cum sua politia extinctas esse. Fluius regulae fon-
tes et causas sciri oportet, et recte intelligenda est,
ne turbentur praesentes politiae falsa peisuasione,
quod opoiteat nostias politias regi legibus Mosai-
cis, Sicut hic error saepe magnos tun)ultus ex-
citavit.

Causa autem abrogationis manifesta haec est,
Deus singulari beneHcio constituit poliiiam Mosai-
cam, ut esset certa sedes et certa gens, et quasi
schola, in qua servaretur doctiina de Filio Dei, et
repeterentur promissiones, et addereistur illusfris-
sima testimoiiia, et in qua certum esset Filium as-
su!))ta nafura hun)ana concionaturum esse, et futu-
ruin victiu)am, et resuri-ecfurum esse, et editurum
testimonia doctrinae, quia Deus de his tantis rebus
vult nos certos esse, voluit autem postea finem
esse huius politiae.

Sunt vero leges Ceremoniales et Forenses ipsa
forma politiae. Deleta igitur hac politia, hae leges
ad i«i fempus tratiitae, etiam destrucfae et extinctae
sunt, ut in Actis et in (rahit. perspicnae assevera-
tiones extant de abrogafione i)arun) iegum. Priii-
cipalis auten) causa «lestructionis poiitiae, et abro-
gationis Ceremoniarum iiaec est: Vuit Deus intel-
ligi promissioneu) de Messia affer)'e aeterna bona,
vitam et iustitiam aeternam, non tantum i)as um-
bras, Ceiemonias, et exigui temporis iiospiiium,
Vuit simul intelligi Ecciesiam in Iiac vifa subiectain
esse cruci, et tainen miiabiliter servari, vel in po-
litia propria, ut tunc in Isiaei miiabiliter inter cru-
cem servata est, vei in aiiis imperiis, ut in exi-
lio Babylonico quoque servata est Ecciesis.

Quare lex Moi*aiis, cum natura nota sit, tamen
promulgata est, et cuin liaec imbeciila natura non
posset ei satisfacere?

Respondeo. Etsi notitiae legis Moralis in crea-
tione in hou)ines transfusae sunt, et adhuc aiiquo
modo nobiscum nascuntui", tamen post ]ieccatum
magna caiigo et languida assensio est, idao Deus
semper in Ecciesia inde usque ab Adam repefivit
legem Moiaiem sua voce, et iliustrihus exempiis
})oenarum eam sanxit, ut de iiomicidio in poena
Cain, et de confusionibus iibidinum in poena diiuvii
et Sodomorum, et postea maxime iilustribus testi-
moniis promulgala est in Sinai. Quanquam igitur
aliquomodo naturae nota est, tamen (it conspecfior,
edita voce diviua: et testimonio divinao voci^i com-
monefacfi, aguosciuius lianc legem divinam esse,
et naturales nofifias hac voce regendas esse. Vult
aufem Deus Legeu) notam esse, ur sit doctrina seu
testii))oniun^ de n)uitis magnis rebus.

Primum docet, quod sit Deus, et qualis sit.
Taiis est eniin ipsius essentia, quaiem se esse in
lege ostendif, sapiens, verax, benelicus, iustus, ca-
sfus, servans conformes creafuras, et destruens
coiitrarias, cogitatione harum virtutum discernere
debemus iusta et inmsta, et Deui.i iustum, vera-
cem, casfui)), ab aliis iniustis, mendacibus et ob-
scoenis naturis.

411

PHIL.MEL. SCKfPTA DOGMATICA.

412

Secundo, lex docet hanc nostram naturam de-
bere couformem esse Deo, et cum hac conformi-
tate inltio conditam esse.

Tertio, monet nos de praesenti miseria: quia
enim ostendit, quales conditi simus, et ad qiiid
conditi siiiius, cuin videmus nos legi dissimiles
esse, agnoscimus aliquo modo nostrani niiseiiam,
tunc praesertim, quando vere peiterrermnt corda
voce Legis, ut cum David expavescit voce Nathan
obiurgatus, aut Ezecliias, cum inquit: Sicut Leo
contrivit omnia ossa mea.

Quarto, Lex monet nos tacite de reparatione
humani generis, et de vita aeterna: quia enim Deus
repetit vocem legis post lapsum hominis, vult ali-
quando eam fieri, erit igitur instauratio humani ge-
neris, et vita sine peccato. TSon enim frustra Lex
repetita est, sed tamen doctrina de instauratione
naturae alibi in promissionibus de Messia expresse
tradita est.

Quinto, Lex est testimonium de Christo, quia
et ostendit qualis sit, scilicet habens perfectam
iustitiam, qualem Lex describit, et pro nobis ideo
satisfaciens iustitiae Dei, quia ipse lialiet perfectam
iustitiam, cum fit victima pro nobis, quam signifi-
cant typi in sacrificiis Leviticis. Deinde eliam ta-
lem iuslitiam in nobis inchoat, qualem Lex descri-
bit iuxta dictum: Non veiii solvere Legem, sed im-
plere.

DE TRIPLICI USU LEGIS.

Magis etiam perspicunm fit, quare lex promul-
gata et patefacta sit, quando discernuntur tres usus
Legis. Primus est paedagogicus seu politicus (hos
enim non necesse est discerni) qui est regero ex-
terna membra seu h)comotivam, ut usiiate loqui-
mur, ut externa professio et aliae actiones exter-
nae cor:gruant cuin Lege Dei. Vult enim Deus
coerceii omnes homines eliam non renatos, iuxta
dictum: Lex est iniustis posita, et saepe alias re-
citatae sunt causae, quare externa obedienlia sit
necessaiia, eiiam in non renatis, scilicet 1. Pro-
pter mandatum Dei. 2. Ad vitandas poenas corpo-
rales et aelernas, qu:a sine ul!a diibifatione, atro-
cia delicta sequuutur atioces poenae, etiam in hac
vita, iuxta dictum: Qui i>,hidium acceperit, gladio
peiibif. Item, Ouinis aiiima, quae fecerit abomina-
tiones istas, extirpabilur. 3. Propier aliorum tran-
quillitatem. 4. Ut sit paedagogia in Cliristum, quia
perseverans in delictis contra conscientiam non ac-

cipit remissionem peccatorum, nec doceri homines
possunt in vita Cyclopica.

Secundus usus principalis est, de quo inquit
Paulus, Per Legem agnltio peccati. Item, Lex
iram efficit, id est, iudicium quo Deus iram suam
cstendit adversus omnia peccata interiora, et hor-
ribili terrore opprimit omnes homines, ut inquit
Ezech. Sicut leo contrivit omnia ossa mea, quan-
quam enim nmlti aliquantisper securi non sentiunt
hoc iudicium , tamen tandem sentient, ut Psal. 50.
dicitur : Deus manifeste veniet, Deus noster, et non
silebit etc. Item loel. 2. Ante faciem eius ignis vo-
rans, nec est qui effugiat eum: Nam qui non cre-
dit in Filium, non videbit vitam, sed ira Dei ma-
net super eum: ideo Paulus inquit: Ego aliquando
sine Lege vivebam, id est, securus non sentiebam
iudiciun; legis, veniente auteniLege, peccatum revi-
xit et ego mortuus sum.

Tertius usus est in renatis, in quibus crescere
poenitentiam necesse, ideo Deus sernper in Eccle-
sia et retinuit et repetivit Legem, ut voce ista osten-
datur ac arguatur peccatum. Item i'enatis opus
est testimonio Dei, ut sciant, qui cultus placeant
Deo, et manet ordo in tota aeternitate, ut creatu-
ra Deo obediat.

DE PRIMO PR.\ECEPTO.

Sapientia Legis exhauriri non potest, et tamen
utcunque initia discenda sunt, ordo in Decalogo
tam concirnius est, ut ipsa series praeceptorum
de multis magnis rebus nos adrnoneat. Initium est
ab agnitione et dilectione veii Dei, quia ideo con-
diti sumus principaliter, ut Deus nobis suam sa-
pientiam et iustiliam communicet, ct nos vicissim
eum agnoscamus, diligamus et celebremus et dile-
ctio mutua copulet Deum et nos, quia amor est
copulatio, idco Paulus inquit: Erit Deus omnia in
onmibus. Mox autem in initio discerrrit verum De-
um a commenli{;iis numinibus, et docet quomodo
sit agnoscendus Deus, et monet cogitandum esse,
qui«l, et quem Deum ubi patefactum alloquamur.
Quia enim Deum non ceiT.imus ocuhs corporis, ipse
sese Verbo suo et certo opere patcfecit, hic igitur
est verus Deus et alloquenflus qui hic loquitur, et
qui eduxit popuhim ex Aegypto, sicut ait: Ego
sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra
Aegypti, praeter me non est alius. Et liic idem
Deus e*t Aliraham, Isaac et Iac(ib, id est, qui pro-
missionem dedit de venfuro Redemtoie Patrilnis.
Hrc igitur Deus invocandus est, qui se pafefecit
dato hoc Vcrbo, et data prornissione de Mediatore
et factis miraculis, et postea misso Filio, propter

413

V. EXPLICATIO SYMI30LI NICENI.

414

cuius agnitionem omnia miracula facta sunt. Ideo
nos iam in novo Testame.ito, mentiojie Filii discer-
iiimus verurn Deum ab omnibus commenliciis nu-
minibus, qui se palefecit misso Filio Domino no-
stro lesu Christo, crucifixo et resuscltato, et acce-
diums fidncia huius Mediatoris, sicut ipse docet in-
quiens : Nemo venit ad Patrcm, nisi per Filium.
Item, Qui me videt, videt et Patrem. Item, Quic-
quid petieritis Patrem in nomine meo dabit vobis.

Haec prima doctrina est inimi praeoepti, quis
sit verus Deus, et quomodo agnoscendus sit et al-
loquendus.

Secunda doctrina est de cultibus, qui in hoc
praecepto describuntur, qui sunt vera et firma agni-
tio Dei, et credere Deo sine dubitationibus, et per-
fecte eum diligere. Praecipit enim Lex integram
obedientiam iuxta dictum: Diligas Dominum Deum
tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente, et totis
viribus etc. Manifestum est autem homines in hac
tristi pravitate naturae plenos esse dubitationum
de Deo, et de providentia, et securos non timere
iudicium Dei, postea vero in poena irasci et freme-
re adversus Deum, non ardere dilectione Dci, Sic-
ut Paulus inquit: Sensus carnis iinmicitia est ad-
versus Deum. Damriantur eigo hoc primo prae-
cepto omnes homines in hac depravata natura,
propter tenebras, et horrendam aversionem a Deo,
quae ut aliquo modo consideretur, aspiciantur hu-
mani furores, qui omnibus tenjporibus hoc praece-
ptum manifesta audacia violant, videlicet adeot et
omnes superbi, securi, et leviter curantes iudicium
Dei. Item Ilaeretici infinitis corruptelis ludentes
de Deo, ludaei, Maliometistae, et alii, qui fingunt
corruptelas doctrinae. Item Idololatriae, quae fin-
gunt Deos et cultus conira mandata Dei. Item
qui invocant homines mortuos. Item Magi qui jia-
cta cum Diabolis faciunt. Item omnes qui in poe-
nis irascuntur Deo, aut dubitant de misericordia,
non confugiunt ad Deum, ruunt in desperationem
et aeternum odium Dei. Talium peccatorum cum
nmndus plenus sit, agnoscanms et deploremus
hanc tantam miseriam generis humani.

Sequitur autem tertia doctrina, Cum iam intel-
liganms nos damivari hac Lege, quaestio est, quo-
niodo libcrenmr ab hac damnatione Legis, et quo-
modo restituatur in nobis obedientia? quia necesse
est tamen inchoari obedientiam in hac vita, sicut
Dominus inqult: Si vis in vltam ingredi, serva
niandata. Itein, Nisi abundaverit vestra iustitia plus
quam Scribaium et Phaiisaeorum, non potestis in-
gredi in regnum coelorum. Kespondeo, ne quidem
inchoari potest Lex sine agnitione Fihi Dei, sicut
dictum est, Lex dicit testimonium de Filio Dei. - i

Primum igitur cum in vera poenitentia aliquo
modo agnoscimus nostra peccata, confugiamus ad
Mediatorem, et credamus nobis remitti peccata no-
stra, nos recipi et reputari iustos proptereum, seu
eius obedientiam. Koc cum fit, Filius Dei vere est
efficax in nobis, ut per vocen» Evangelii ceinamus
verum Deum, agnita eius misericordia, qui conso-
latur nos Spiritu suo sancto, qui accendit tales mo-
tus, qualis est ipse, scilicet laeiitiam in Deo, et di-
lectionem Dei, qua incipinms nos ei subilcere, iu-
xta dictum: Effundam super donuim David Spiri-
tum gratiae et precuin. Ita fit inchoaUo obedien-
tiae per Fidem, agnito Filio, et inchoata obedien-
tia, quanquam procul abest a perfectione Legis,
placet tamen j)ropter Mediatorem, in his, qui fide
reconciliati sunt, ut suo loco copiosius dicam, at-
que hic immensa miseiicordia Dei cogitetur, quod
hanc inchoatam obedientiam exiguam, meudicam,
sordidam recipit, et ornat tanto honore, ut sacrifi-
cia nominet, et scianms hoc fieri propter Mediato-
rem, qui sic precatur: lohan. 17. Sit in eis dile-
ctio, qua me diligis. Ephe. 1. Sumus dilecti in
dilecto.

Quarta tJoctrina. Cum necesse sit inchoari
obedientiam, cogitemus quae opera sint prima, quae
maxime sensu percipi possunt.

Summum est opus dilectio, quae sic flagrabit
in aeterna vita, ut ardentissimo sensu eam perce-
ptuii siinus. Nunc mogis percipiuntur notitiae, fides,
timor et fiducia misericordiae, laetitia in Deo, spes
et patientia, quae est velle obcdire Deo in tole-
randis adversis, iuxta mandata eius velle pati con-
temtuni, inopiam, exilia, morbos, supplicia, mor-
tem piopter Deum, ct in his maiis tamen erigi fide,
spe, et laelitia in Deo.

David fide cernit misericordiam Dei promissam
propter Mediatorem, et agnoscit se Deo reconci-
iiatum esse, et Deum vere adesse illi, et mitigare
calamitatem, spe expectat liberafionem, et intuens
haec bona obiecta, Deum propitiuni, praesentem,
iuvanteuj, liberantem, laetatur in Deo. Ilaec sensu
percipi possunt, et comprehenduntur indicto: lusti-
ficati fide pacem habemus, et haec laetitia qua ac-
qu*escimus in Deo, est sciiitilla dilectioiiis Dei.
Cum igitur cogitamus de inclioatione primi praece-
pti, in nobis lios motus considerenms.

Quinta doctrina. Sciamus hoc quoque, primum
pracceptum initium esse obedientiae in caeteiis
praeceptis, et includi lio^ primum praeceptum in
omnibus, et obcdientiain in caeteris referendam es-
se ad Deum, iuxta priinum praeceptum, sciiicet

415

PIJIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

416

ideo, qiiia Deo recte agnito, quem in vero timore
et fide invocas, debes hanc obedientiam. Ideo in-
quit Paulus 1. Coriiith. 10. Onuiia ad gUuiam
Dei focite. Et Syrach capite 32. In onuji bono
opers eredas in aninia tua, haec enim est observa-
tio mandatoruni. Ephe. 3. Per Christum habemus
accessum ad Deum.

DE SECUNDO PRAECEPTO.

Primum praeceptum concionatur de luce in
corde, videlicet de vera agnitione Dei, et debitis
molibus cordis er£;a Deum. In secundo fit mentio
professionis exteniae, quia Deus vult innotescere
doctriria, invocatione, gratiarum actione et con-
fessione. Ut autem in hoc ])rimo praecepto affir-
mativae orationes sunt et exclusivae, prohibitivae,
negativae, ita et deinceps seujper affirmativa primi
praecepti repetatur et includafur sequentlbus, et
opponantur affirmativae orationes neo-ativis. Pro-
liibentur abusus nominis illius veri Dei, qui eduxit
populum ex Aegypto.

Qui igitur sunt veri usus?

Hi quatuor, vera doctrina, invocalio, gratiarum
actio et confessio. Ad omnes modos pertinent lau-
daliones seu liymnl, in quibus dicilur qualis sit
Deus, et celebrantur eius facla misericor<lia et ira.
luiamentum ^iertinet ad invocationem. Quia iura-
nsentum verissiine est invocatio, in qua oras Deuin, '
iit sit testis, quod habeas voluntatem non fallendi, ,
quoniam ipse sit inspoctor cordiinn, verax, itidex
et vindex, ei siiiiul petis, ut te vere puniat fallen-
tem. Hac deliiiilione considerata, cogita qnaiilnm
oniis sit iuiamentuin. Ut ;;utem poena certo se-
qui;ur iiomlridiiiin iniustuin in hac vita , iuxta di-
ctuin: Qui gladiuin aecepeiil, gladio jieiiLit: ita hic
sancitus est ordo divinitus, ut poena sequatur:
Pson habehit Deus insontem, qui vane usurpaverit
noinen eius, quia habens volunl;)tem fallendi, pri-
mum hac re peccat, quod facit Deurn testcin nien-
dacii, aut omriino negat esse Denin, ct esse iudi-
cem, et nnilfae contumeliae Del contingunt, cum iu-
rans faUit. Ad haec senieniiain ipse tibi ti.lisli, et
ad p<5enan! 1e obligasti, haec diligenler conslderan-
da sunt, ut revei cntia iuramentoi um confirmetur etc.

RecUatis bonis usibus nonn'nis divini contraria
vitia cogitcnlur, quae sunt innrinerabilia, omissio
verae invocationis et gratiarum actionis, corrupte-

lae doctrinae. Item, Epicureae blasphemiae et aliae
falsae invocationes, ut Ethnicae, ut Papisticae invo-
cationes hominum mortuoinm, violatio iuramenti.
Item illicita iurainenta, ut cum inrat aliquis se fa-
cturum esse opus a Deo prohibitum, hic peccat
iurando. Ut cum iMonachi iurant se servaturos
esse inipios cultus, de his tenenda est veraregula:
luramentum non est vinculum iniquitatis, id est,
cum iurat aliquis se facturum esse opus a Deo
prohibitum, non addat aliud scelus, faciendo id,
quod se facturum promisit.

DE TERTIO PRAECEPTO.

Ordinem observa. Primum praeceptum de
conformitate mentis et cordis cnm Deo, de luce
in mcnte et vesa notitia Dei loquitur, et de afTecti-
bus in corde. Secundum, De externa voce doctri-
nae et invocationis. Tertium, De Cerenioniis, vi-
delicet de conser^atione externi et publici ministe-
rii. Nain Sabbati observatio significat et comple-
ctitur universam publici ministeiii conservatidnemj
in quo vox doctrinae a Deo traditae in publica et
honesta congregatione proponitur, et fit expi-essa,
coinmunis et consentiens confessio et gratiarum
actio. Et ut sit nervus aliquis congregationis pu-
blicae, semper fuit institutus ritus exteinus, qui
discerneret hanc con2;iei>ationem ab aliis consrre-
gationibus, et ut sit virnruium ostendens hos ad
unum cultu.n convenire, et simili doctrina et invo-
catione copulatos esse. Vult eniin Deus exaudiri
vocem suam in genere humano, vult agnosci ab
omnibus Filiuin, sicut inquit: Osculamiiii Filium,
ne quaiido irascatur Dominus, et perealis in via:
ideo et insiiluit jniblicos congressus omnibus tem-
poribus, et ipse eos prolegit et conservat, et v.ult
ut siuguH hanc conservationein publicorum congres-
suum adiuvent, ut sciiptum est: In conveniendo
Reges et pojjulos in unuin, ut serviant Doinino.
Hic intellectus Sabbati diligenter considerandus et
iilustrandus est, ideo et puerile argumentum ex-
plicabo.

Cercmoniae Leviticae sunt abrogatae,
Sabbati obscrvatio est cercmonia Le-

vitica,
Ergo est abrogata.

Respondeo ad minorem. iSabbafi observatio
quo ad spt ciein, id est, diem septimum et l^evitica
sacrifi'jia, et observalio Levitica est abrogata, sed
nonquoad genus, quod est principalis sententia

417

V. EXPLICATIO SYMBOLI JNICLNI.

418

huius praccepli, videHcet quo ad conservationern
publici niinisterii, et usitate sic tlicitur: Tertiuu)
praeceptun» partim est JNIorale et perpetuuni, par-
tin» vero Cereujoniale, id est, observatio Levi(ica
diei septimi et sacriticioruni. Scianius igitur prae-
cipi in hoc tertio rnandato conservitioneui rniniste-
rii Evangelici, quarn suo quisqne loco adiavaie de-
bet. Etsi autein Ethnici quoque ritus tanquarn a
Patribus acceptos retinuerunt, tanien lioc pr-aece-
pturu deleverunt arnissa vera doctriiia, quia et Le-
gern niutihiverunt, et proniissionuni piorsus obliti
sunt. Sic nunc iinpii ludaei, JMahonietistae, Etli-
nici, Papistae, et onmes qui veram doctrinam cor-
rurnpunt, violant lioc praeceptum. Item Tyranni,
qui ministerium Evangelii, et studia doctiinae op-
pi'imunt, aut neghgunt, aut docenlibus eripiunt mer-
cedem. Item in poi^ulo rnulti qui non adiuvant sua
frequentia, et ahis ofticiis conservationem mini-
sterii.

DE SECUNEA TABULA.

Etsi primum praeceptum, ut supra dixi, omni-
bus includendum est, tamen certo consilio distin-
xit Deus tabulas, ut consideremus, ubi immediate
cum ipso solo agamus, et ubi foris cum hominibus
agatur, quia vult Deus et lianc societatem liomi-
num ordinare, cum velit esse Ecclesiam, vult et
intelligi se esse autorem ordinis, conservatorem,
iudicein et vindicem huius societatis, vuit ex his
praeceptis quae loquuntur de actionibus erga ho-
mines disci virtutum species, ut sciamus, qualis sit
ipse Deus, quaHs sit erga nos. Item ut sciamus,
quales nos esse velit. Simul aulem sciendum est
obedientiarn in his praeceptis interiorem et exterio-
rem referendarn esse ad ipsum, id est, praestan-
dam in agnitione et invocatione ipsius, et propter
eurn. Ac de dignitate Secundae tabuhie semper in
conspectu sit dictum Christi, ubi inquit JMatth. 22.
praeceptum de dilectrone pjoximi simiPe esse priori
praecepto, de dilectione, Del. IMira profecto vox
est, quarn quis auderet cogitare, si non esset ab
ipso Eilio Dei edita? Keverenter aulem cogitemus,
cur ita dictum sit, eadern divina nrens est, quae
sanxit hunc ordinem rn utroque pr^aecepto, et obli-
gatio in utroque eo similis est, quia rmHiirs creatu-
rae autoritale mutari potest. Illustris autem simi-
litudo eo est, quia in ulroque praecepto vuk intel-
ligi Chiistus, non solum piioris praecepti virUrtes
cultus Dei esse, sed eliam aherius j;raecepti virtu-
tes et oficia, Ideoque vult obedieritiam referri ad
Deum. Piopter tales aliquas causas ornavit Chri-
stus allerunr praeceptum tanta laude, qua commo-
nefacti nos quoque magnifaciamus hunc ordinem,

MELAM'H. OPER. VOL. XXIII.

et hanc obedientiam, quae proponitur in secunda
Tabula.

DE QUARTO PRAECEPTO.

Cum autem Secunda tabula oidinet socretatem,
pulcherrime initio constiluitur guberiiator. Orditur
autem vox divirra a prirno gradu imperii, scilicet
a parentibus qui debent esse regula aliorum guber-
natorum, de quibus alibi dicltur Hom. 14. INotum
est erriin in brevibus dictis Decalogi simul compie-
hendenda esse praecepta divina, quae alibi prolixi-
us lecitantur: quia vero liic de obedientia (hcitur,
consideres nominari surnrnurn gradum obedientiae,
videlicet, honorem.

Honos tria complectitur-, agnitronem Dei rn hoc
ipso ordine, Externam obedienliarn et tnteixiiav.

Primus gradus honoris est agnosceie vere Dei
consilro institutum esse, et a Deo conservari totirm
hunc ordinem politicum, id est, leges coniugii, le-
ges societatis humanae, et contractuum, et exequu-
tionem legum, iudlcia et poenas, Agnoscere iteni
Irunc totuin ordinom esse testimonium de Deo, et
de providentia, commonefaciens nos, non casu ex
Democriti Atomis ortum esse genus humanurn, sed
conditum esse a Deo sapiente et bono, sicut et le-
gem saepissime dicimus testimonrum esse de Deo.

Est enim Lex nervus universae gubernatronis.
Et Magistratus est vox et executor Legis. Sicut
autem verissimum est foecunditatem terrae a Deo
inslitntam esse, et ubicunque et donec manet foe-
cunditas, conservatur a Deo: Sic a Deo est hic
ordo Polilicus, et quanturn ordinis reliquum manet,
a Deo coirservatur-. Sicut enim lupi dissipant gre-
gein, et aliquas oves devorant, sic Diaboli et or-
gaiia Diabolorum, Tyranni, latr-o>es, seditiosi, et
alii scelerati turbant ordirrem, sed ut jjastor ali-
quani giegis partem ser'vat, sic Deus rrranifesta po-
tentia servat aliquid ordinis, et quaiiquam sinit ali-
quantisper- Tyraniios et Latr-ones grassarr, tamen
postea eos tollit, iuxta dictum: Qiii gladium acce-
perit, gladio peiibit.

Haec agnitio iustitrae, sapientiae et praesentrae
Der rn Lege, et «n ipso ordine politico, et propter
Deum niagnifaceie hunc or-dinem, et nolle euin
turbare, sed spoiite subiicere sese, et Deo gr*atias
agere pro patefactione sna, et pro caeteris benefi-
ciis, et ab eo petere conservationem ordiiris, sunt
prruius gradus lionoris.

lam cogitet horno non efTeius, quantas res

27

419

PHIL. MEL. SCKIPTA DOGMATICA.

420

complectatur hic prinius gradus honoris, et qualis
furor sit Cyclopuni, qui haec tesfinionia de Deo
contenwmnt. Scias etiani, quia Magistratus seu Iii- ^
dices sunt custodes et executores, dici in Psahno: ^
Ego dixi, Dii estis, id est, meo dpcreto sanxi, et
verbo nianirestavi hanc nieam sapientiam et iusti-
tiam Dei. Talla dicta (liiigcnter consideranda sunt,
et pertinet huc tota concio Pauli in cap. 13. ad
Romanos.

Secundus gradus honoris est externa obedien-
tia debita legibus propter Deuni, et conmiunem uti-
litatem, videlicet, ut con»nmnibus officiis conserve-
tur honesta societas, et non dlssipetur gcnus hu-
manum.

Tertius gradus est innixfia, qua in tanta infir-
mitale huiuana, quaedam inconunoda imperiorum
n\oderate toleranda sunt. Cun.que in hac praeser-
tim senecta mundi, imperia futura sint magis de-
formia aut languidiora: agnoscamus huius senectae
imbecillifatem, et maiore dillgenfia et industria fo-
veamus communem societatem, non faciamus sine
necessariis causis dissipationem, nec delectemur
Alcibiadeis consiliis, ut multi discurrunt, qui alibi
alios piincipes excutere conantur, et somniant au-
rea secula etc.

Haec brevissime de vocabulo honoris in quar-
to praecepto diximus. Quanquam autem magnitudo
harum rerum nullius eloquentia satis exponi pofest:
tamen utcunque huius doctrinae initia sciri necesse
est, et magnitudo rerum magis conspicietur, cum
de hoc ordine legitimae societatis, et de sapientia
et bonitate Dei, et de praesentia Dei in genere hu-
mano, conservantis honestam societatem, et de fu-
roribus Diabolorum turbantibus hunc ordinem, sae-
pe cogitabimus, et his cogitationibus miscebimus
giatiarum actionem et precationem ad Deum. Quia
vero muhum horribilium confusionum in Imperiis
cernitur, obstupescit humana ratlo et cogitat uni-
veisam gubernationem rapi, et retineri hominum
violentia, alias alibi, et nuUam partem in guberna-
tione opus Dei esse. Propter haec deformia spe-
ctacula, necesse est discerni ipsas confusiones, ab
universali conservatione societatis, ac operibus Dei
in ipsa conservatione, et necesse est discerni auto-
res confusionum, et Deum autorem ordinis.

Confusionum causae sunt Diaboli, et organa
Diaboloium. Contra vero universalis conservatio-
nis causa Deus est, qui et ipse genus humanum
servat, et retinet aliquid ordinis, coniugia, leges,
contractus, iudicia, poenas sceleratorum, et hos aut
mediate aut immediate mirandis operibus tollit ipse.

Hoc discrimen mediocrher pingitur in similitu-

dine gregis, in quo etsi lupi grassantur, tamen pa-
stor agmen defendit et lupos depelht. Haec consi-
deratio necessaria est, ut fanatici dogmatistae re-
cte refutaii possint, qui damnant in pclitica vita,
simul et vitia et ordinem ipsum, nec discernunt
opus Dei ab operibus Diaboli et sceleratorum ho-
minum.

Sciamus igitur ordinem ipsum politicae vitae,
rem bonam et opus Dei esse, et propter DEUM ei
obedien<Ium esse. Deinde et intuentes tristissima
spectacula confusionuin in Iinperiis, vero dolore af-
ficiamur, et de potentia Diaboli , et de nostra mi-
seria cogitemus, et assiduis votis petamus, ut DE-
US autor et custos humanae sociefatis reprimat Di-
abolos, sicut precatio inquit Psalmo 7. Surge Do-
mine Deus meus ad ptaeceptum quod mandasti.
Iten» Psahno 81. Surge DEUS, iudica terram, quia
tu coUiges haereditatem ex omnibus gentibus.

DE OFFICIIS MAGISTRATUUM.

In hoc praecepto etiam dicendum est, de offi-
ciis gubernatorum. Haec brevissime comprehen-
denda sunt in hac definitione.

Magistratus est custos Legis. Sciat Magistra-
tus politicus, se custodem debere esse totius Le-
gis, Primae et Secundae tabulae, quod ad externam
disciplinam attinet, non tantum ut armentarius de-
fendat corpora, Sciat se vocem Dei debere esse
in genere humano, Primum ut fulgeat notitia Dei.
Curare igitur debet, ut recte doceantur homines de
Deo, iuxta dictum: Aperite portas principes vestras.
Debet Magistratus politicus punire blasphemos, et
tollcre Idola, et non permittere, ut spaigantur er-
rores. Recte igitur fecerunt Constantinus et Theo-
dosius, qui Idolorum templa clauscrunt et deleve-
runt.

Ordine autem saepe distribuo praecipua officia
Magistratus Politici hoc modo.

I. Simpliciter hoc est officium Magistratus:
Sit vox totius Decalogi recte intellecti, quod ad
externam disciplinam attinet.

II. Sit executor Legis divinae, legitime puniat
vi corporali facientes contra Decalogum.

III. Addat ahquas leges, quae sint determina-
tiones circumstantiarum particularium, non expres-
sarum in Decalogo, nec tamen pugnent cum Decalo-
go, ut Decalogus in genere dicit: Non furtum fa-
cies. Hic Magistratus politicus ostendit niodos suc-

421

V. EXPLICATIO SYiMBOLI NICENI.

422

cessioniim, contractuum, ne fiant furta, et sciamus
Magistratum politicum tlivinitus armatum esse Iiac
autoritate condendi tales leges de rebus politicis,
iuxta hoc dictum Proverb. 8. Per me Keges re-
gnant, et ludices iusta decernunt. Error est eniui
dicere, Magistratum politicum non liabere potesta-
tem condendi illas Leges de rebus politicis. Sed
metae certae sunt eius potestatis. Non praecipiat
facere contra mandataDei, non iuipossibilia. Iteui:
Non instituat cultus Dei, non fingat nova dogmatas
ut est Interim, etc. sicut leroboam, Nabuchdonosor
et alii.

IIII. Sit exequutor etiam proprlarum legum.
Nam Lex sine executione est inanis sonitus, iuxta
dictuui Aeschinis: ovdtv offdog nolnsiag fjbrj ixovatjg
vivqa inl dSixovvTag, nulla utilitas politiae non haben-
tis nervos puniendi scelera.

Peccata contra quartum praecsptmn sunt in
parentibus aGTOQyiai, non alere sobolem, non doce-
re, non regere. In Magistratibus: non curare ut j
populus de Deo recte doceatur, non recte exercere
iudicia et poenas, non regere mores, non defendere
innocentes, iniusta imperare, afficere alios iniuriis,
eripere aliis coniuges, filias, facultates, movere non
necessaria bella.

Peccata in sobole, est omnis dcTOQyia erga quos-
cunque cognatos, ut Cain est acTOQyog erga fratrem
et parentes. Item, omnis ingratitudo adversus quos-
cunque bene meritos, ut Laban ingratus est genero
lacob, Miles Macedonicus hospiti a quo servatus
fuerat in naufragio. Hic miles cum servatoris
praedium sibi donari petiisset, re cognita, Rex fronti
miliiis iussit inuri stisrmata his literis: HOSPES
INGRATUS. Ut autem vitia hic recensentur, quia
conspectiora sunt, ita scianms aptissime virtutes
distribui posse in Decalogum, et ex Decalogo, quia
quaelibet virtus est obedientia iuxta praeceptum
aliquod Decalogi. Sit igitur hic nota simplex et
vera definitio gratitudir.is.

GRATITUDO est virtus composita ex veritate
et iustitia, Veritas profitetur, unde sit acceptum be-
neficium. lustitia obligat nos ad nmtua officia pos-
sibilia Nam is qui ab altero aliquid accipit, vicis-
sim debet aliquid propter aequalitatem et conser-
vationem naturae. Imo vero ideo debet, quia hic
est ordo in menie divina. Et vult Deus Legem et
virtutes intelligi, ut sint testimoiiia quod sit Deus,
et doceat qualis sit Deus. Postulat, ut homines
grati sint hominibus, ut sciamus nos ipsos etiam
gratos esse oportere, id est, ])rimum veraces, agno-
scere Deum esse creatorem et datoreni vitae et alio-
runi bonorum, et conservatorem vitae etc. Deinde
et obligatos nos esse ad obedientiam. Quia enim

vult sese, suam lucem, sapientiam, iustitiam nol)is
conununicare, necesse est nos iieri conformes ipsi.

David est gratus, id est, verax, cuni profitetur
se adiutum esse a Deo in praelio, et est iustus, id
est, obh*gatus est, ut Deo vicissim tribuat cultum
piacentem etc. Ita erudite quaerantur causae et
species virtutum in praeceptfs Decalogi.

Sunt et peccata contra hoc praeceptum in sub-
ditis, non obedire iustis im})eriis, et sententiis Ma-
gistratuum, iuxta dictum: Necesse est obedire, non
solum propter iram, sed propter conscientiam. Item
cavillari Leges, non agnoscere, quod Deus sit cu-
stos politicae societatis, non agere gratias Deo pro
hoc beneficio , non petere a Deo conservationem
politicae societatis. In hac brevi enumeratione co-
gitetur, quanta sit in mundo confusio contra hoc
praeceptum.

DE QUINTO PRAECEPTO.

Quintum praeceptum, Non occides, non solum
externas corporum iniurias, et privatam vindictam
externam prohibet, sed etiam in corde malevolen-
tiam, invidentiam, privatam vindictae cupiditatem,
sicut expresse enarrat Christus hoc praeceptum
Matth. 5. Econtra vero postulat erga onmes ho-
mines benevolentiam, et quidem propter Deum.
Nam omnibus praeceptis includitur prinnnn, et tota
obedientia in omnibus praeceptis ad Deum referen-
da est. Praecipitur ergo benevolentia erga omnes
homines propter Deum, id est, velle nos et alios
homines omnes, ut omnes simus una Ecclesia, et
unum in Deo, et omnes recte invocemus et cele-
bremus Deum, et velle omnibus bene esse in cor-
pore et anima, et misericordia affici erga calami-
tosos, et zelo ardere ad conversionem malorura,
vel ad legitimam poenam.

Pertinet autem ad hoc praeceptum, Non occi-
des, exceptio ofncii Magistratus, quod cum Deus
ipse ordinaverit, illa poena non est privata vindi-
cta, sed coniprehenditur in hac sententia. Milii
vindictam, et ego retribuam, quia Deiis aliquando
immediate punii, non per arma Magistratuum, ut
ipse Eilius Dei incendit Sodoma. Aliquando me-
diate punit, ut cum Catiiina punitur per Consules
et Senatum. Huc tota doctrina pertinet de omni-
bus officiis Magistratuum, de quibus alihi prolixius
dicitur.

Hic etiam monendi sunt iuniores, legitima bel-
la, et legitimam militiam pcrtinere ad officia Magi-

27*

423

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

424

stratuum, et non pugnare cum quinto praecepto.
Sed ut suinnius gradus est potesta)is politicae bel-
luni, Ita in niaxinio abusu est, et rarissinta sunt
iusta et legitirna bella, Sed Diabolus cum sit ho-
micida, et ininiicus politico ordini, saepe levissiinis
occasionibus excitat ingentia belia, incensis aniinis
utrinque iniusta cupiditate. Haec latrocinia tole-
rat Deus, ut puniantur utriusque partis scelera.

Sit autem baec sapientia in summis guberna-
toribus, ut deliberent quae l>ella sint necessaria,
quas iniurias ini(Cxn,a condonaie debeat communi
saluti, ac praesertiin Ecclesine, Nec serviant bella
privatae iracundiae, ambitioni, avaritiae, aut impiae
superstioni, sed sint, ut Abigail nominat, praelia
Domini, inquiens ad David: Quia praelia Domini
praeliaiis, non invenietur in te malum. Et notissi
nium sit dictnm Pindari : ia noyf/jtjv x^^Q''? Hiov^ ic
fj^axav^ Omitte pugnam, oniitte belluin sine Deo.

ta

Comprehenduntur hoc praecepto multae vir-
tutes.

lustitia particularis, quae est nullius corpus
iniuria aflicere, et ubi possumus innocentes deien-
dere.

MANSUETUDO, quae est lenire iram proba-
bili ratione.

ZELUS, qui est propter gloriam Dei, et iusti-
tiam incendi dolore et ii a ad depellendas contume-
lias, et ad pellendam turpitudinem.

'EniEIKEIAf quae est probabili ratione lenire
iustas poenas, et oblivisci piivatas iniurias^ de qui-
bus dicitur: Remittite, et remittetur vobis.

TEMPERANTIA , quae est iustitia debita pro-
prio corpori iu modo victus.

DE SEXTO PRAECEPTO.

In sexto praecepto, Non moechaberis, com-
prehendi iiecesse esf omnia prae(;epta Dei tradita
in sciiptuiis Propbeti<;is et Apostolicis, quae et
sanciunt coniugium, et proliibent onnies alias coin-
mivtiones, et effiisiones seininis, ut iii cap. 18. Le-
vifici, lecitantiir miiltae proliibitiones, et additur
severissiina comminalio, Omnis anima quae fece-
rit aliquid harum abominationum, peribii de medio
))opuli sui. Eplie. 5. Oinnis scortator aut conta-
minatus, non lial^et haereditatem in regno Christi,
et Dei. Nemo vos decipiat vanis sermonibus. Pro-
pler liacc venit ira Dei super inobedientes. Et
ad Uebraeos jscriptum est, Scortatores «t adulteros

iudicabit Deus etc. Haec dicta omnia includantur
in hoc sextum praeceptum, et adiungatur enarratio
Christi recitata Matth. 5.

Huc et tota doctrina pertinet de coniugio, pro-
pria Ecclesiae, et saepissime hoc testimonio nos
confirmemus, Cum in sola vera Ecclesia Dei sit
integra doctrina de coniugio, et de castitate, ne-
cesse est solum hunc coetum esse populum Dei,
qui amplectitur Pio;)heticam et Apostolicam doctri-
nam sine corruptelis. et non alias gentes. Quia
impossiliile est, aliquem coetum manifeste docen-
tem aliquid contra Decalogum, esse Ecclesiam Dei,
ut Etlinicl niultas vagas libidines et confusiones
coniugiorum approbaverunt. Idem nunc Mahome-
I tistae faciunt, et Papa.

Prohibitio coniugii, et vota Monachorum cau-
sae sunt multorum horribilium scelerum. Sciamus
igitur castitatem Deo placentem esse, vel in legi-
liino coniugio, vel in vita coelibi propter Deuin,
vitare omiies prohibitas commixtiones et effusiones
seminis. Et arl castitatem nos exuscitemus cogita-
tione mandati divini, et horribilium poenarum tem-
poralium et aeternarum.

Cogitemus etiam, quare Deus tam severe pu-
niat libidines, quod vult iiitelligi castitateiii, ut scia-
mus ipsum esse mentem castaift, puiain , et aman-
tem ordinis, et castitatem ostendere illustre discri-
nien inter Deum, et naturas immundas, Ac in in-
vocatione cogitantes, quod sit Deus, hac virtute
eum discernamus a Diabolis. Cogitemus etiam
Diabolos immediate odio Dei impellere infirmos ho-
mines ad libidinum confusiones. Quare petamus
auxilium Dei Ad retincndc<m castitatem, ac Deus
eo libentius opem feit pelentibus, quia scit Diabo-
los praecipue propter hanc causam iinpellere ho-
mines ad contaminationem, ut Deus contumelia af-
ficiatur, et plarima fiant displicentia Deo: Fortius
igitiir reprimit Diabolos Deus, quia scit eo^^ magis
cdio Dei qnain hominum furere. Hae cogitationes
saepe miscendae sunt invocationi.

DE SEPTIMO PRAECEPTO.

Non furtum facies.

Cum furtum prohibetur, e regione affirmativa
sententia tenenda est. Non enim essent furta, si
nulia esset distinctio domini*>rum. Ideo sciamus
in hoc ])raecepto sanciri distinctionem dominiorum,
et di^cerni inter propria et aliena, et velle Deum,
ut suas quisque res teneat, et ab alieno abstineat.

425

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

426

Hoc illustri et firmo testimonio deliria fanaticorum
hominnm refutentur, qui magno et pernicloso erro-
re contendunt, in Evangelio tolli rerum proprieta-
tem. Adiungantur et alia testimonia, ut Proverb.
5. Fonles tui deriventur foras, et tu Dominus eo-
rum maneto solus, et non alii. Discamus etiam
recte explicare usitatum argumentum.

NatiiraUa sunt' immutabilia,
Communio rerum est luris naturalis,

ut loquuntur lurisconsulti,
Ergo immutabilis.

Fespondendum est ad maiorem. Naturalia
sunt immutabilia, scilicet, quae sunt praecepti, id
est, notitiaa naturales, ut numerorum, et alia prin-
cipia et Legis divinae notitiae, semper manent ea-
dem in natura integra et corrupta, ut alibi copio-
sius dicifur. Sed naturalia, quae sunt bona utilia,
non sunt immutabilia, ut sanitas corporis, fuit do-
num utile, naturae integrae attlHbutuni: Sed mata-
tuni est, postquam homines mersi sunt in peccatum.
Ita uti rebus communiter fuit bonum utile, quod
fuisset possibiie in natura integra, postea non est
possibile. Manet autem notitia aeterna et immota
in mente: Neminem laedas, non t,urbes societatem
generis humani. lam plurimi imbeciHiores laede-
rentur iniuste, si eriperetur eis victus. Ideo videt
ratio distitictionem dominiorum necessariam esse:
et Deus eam expresso verbo suo sanxit, et addit
defensionem, videlicet Imperia, Magistratus, poena~
furantium et rapientium res alienas, ne di>tinctio
don»iniorum turbetur. De his fontibus erudite co-
gitandum est.

Deinde sciendum est, cum talis sit hominum
natura, ut alienis laboribus indigeamns, ut in nutri-
catione infantium cerninms. Item: Ut nemo unus
habeat omnia ad vitam neeessaria, vult Deus nml-
tis ofiiciis genus humanum copulatum esse: Sai»xit
Deus contractus, et vult res sine iniuriis per con-
tractus communicari.

Oritur ergo ex hoc praecepto, doctrina de iu-
stitia particulari in con(raclil)us, quam sic ordina-
vit Deus, ut sit aequalitas ntercis et pretii, ne vi-
delicet aherutra pars laedatur, et fame pereat.
Huius aequalitatis fontes sunt in his dictis: Diiige
proximum tuum sicut te ipsum. Item, Quod tibi
fieri non vi"*, alteri no feceris. Flanc aequalifatem
tjuaerunt leges sapientcr scriptae, Et Lex, quae
hanc aequalitatem ostendit et praecipit, iusta est.

Ut autem ahas virtutes monstravit Deus, ut
sciamus, quaUs sit ipse: Ita docet nos iustitiam

aequalitatem esse, iit sciamus et ipsum, <;um sit
fons iustitiae, aequalem esse, nec esse in eo nQogomo-
XtjipCav^ sed aequaliter eam irasci peccato, et aequa-
liter omnes recipere, confugientes ad Filium. Ideo
et lesaias de Christo inqait cap. 42. Non accipiet
personam. Et divus Pauius ait: Deus vult omnes
homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis per-
venire. Item: Venite ad me omnes, qui laboratis
et onerati estis etc. Co2:itemus iaritur in contracti-
bus de hoc praecepto: Non turtuin facies, et pro-
pter Deum servenms aequalitatem: Deinde eo ma-
gis ordinem divinum, et hanc aequalitatem amenms,
quia scimus nos a Deo commonefieri de sua ae-
qualitate.

Prudenter etiam iudicandum est de dictis scri-
ptorum, ut cum Augusfiuus inquit: lare huinano
haec villa niea est, non divino. Haec oratio, si in-
teUigatur ut sonat, nequa(|[uam vera est, Nam hae-
reditas quam tibi parentes iuste tradant, tua est
iure divino. Sic res iuste emta, perinde est tua iure
divino, non tantum ordinatione regum. Quia dis-
tinctio dominiorum divinitus sancita est in prae-
cepto: Non iurtum facies. Quod autem dicit, Le-
gibus regum distribui res, hoc sic intelligatur, Ma-
gistratum esse exequutorem iuris divi'ii. Sicut in
praecepto: Non occides, vita est tua iure divino,
id pronunliat Magistratus, cum alius te iniuste ac-
cusat et custodit tuam vitam, Sic cum alius tuum
fundum petit, Magistratus tibi non dat dominium,
sed pronuntiat te esse iustum dominum, adversa-
rium non esse: Discernit inter proposiliones, qua-
rum veritas non pendet ex arbitrio ipsius, sed ex
aliis causis, ut si medicus pronunliet vinum non
prodesse laboranti febre, prodesse autein potionem
ex Cichwio et absynlhio. Et cum pronuntiavit lu-
dex, vult eum Deus esse custodem suarum rerum.
Ita non fuit iustum cogere Nabotli ad vendendam
aut donandam regi vineam, et quanquam stipendia
debentur Hegibus et Principibus: tamen quia distin-
ctio dominiorum est iuris divlni, sciant Ke2*es et
Principes se non habere ndniitam potestitem, ra-
piendi ex bonis subditorum quantum volunt, aut
eos omnino excutiendi ex Lonis. Sciant se quoque
subiectos esse huic praecepto : Non furtum facies,
sicut his Praeceptis: Non occides, Non moechaberis.

Pertinent ad hoc praeceptum muhae virtutes,
lustitia particulaiis, quae est, nec fraude, nec vi,
les quae sunt aliorum auferre et tenere. Ac una
appellatione sciiptura noininat lurcM, omnes violan-
tes hanc iustitiam. Sed in foro plures sunt appel-
lationes, quia aiia delicia aliis atrociora sunt, fu-
res, grassatores, raptores, usurarii, stelliones, ad
quos referantur ignavi mendici, qui laborihus vi-
ctum parare possent. Sunt et septimi praecepti vir-

427

PHIL. M£L. SCRIPTA DOGMATICA.

428

tutes, sedulitas in parandis rebus necessariis, par
simonia et liberalltas, quae onnies vicinae sunt.

DE OCTAVO PRAECEPTO.

Non dicas falsum testimonium.

Saepe de oninil)us virtutibus inonemus, velle
Deuni notam esse suam Legem, et intelligi virtutes,
ut sciamus qualis sit ipse. Maxime vero illustria
discrimina ostendunt castitas et veritas, inter Deum
et malas naturas, Ideo scriptum est: Est autem
Deus verax. Et lohan. 17. Qiii misit me, ille verax
est. Et in lioc mandato praecipitur de veritate,
quae est virtus in doctrinis, in pactis, in iudiciis,
et omnibus dictis et gestibus, servans convenien-
tiam mentis, dictorum, gestuum et rerum. Haec
definitio sunita est ex dicto Christi: Sit sermo ve-
ster, est, est, non, non. Et quia veritas est nervus
iudiciorum, iam cogita, quantum sit delictorum in
toto genere huniano, pugnantium cum hoc Praecepto,
quae nominantur mendacia, id est, dicta vel facta
discrepantia a rebus, aut a mente, in quibus est
voluntas nocendi cupida. Quam perniciosae cor-
ruptelae sunt doctrinarum, quarum nmltae fingun-
tur mera petulantia ingenioruin. Deinde quam multi
fallunt in pactis et contractibus, et quaerimt So-
phisticas elusiones, Deinde quantum praestigiarum
est in iudiciis. Item quoties Leges ipsae depravan-
tur cavillationibus: quantum est privatarum calu-
mniarum. In horum multiplicium peccatorum con-
sideratione, non tantum de hr.mana infirmitate co-
gitemus, Sed etiam de Diabolis, a quibus ortum
est mendaciuni, et qui horribili odio Dei confirmant
in multorum meiiHbus teferiima mendacia, non so-
lum in vita politica et oeconomica, sed multo ma-
gis contraDeum, ut cum stabiliunt Idola in mundo
omnibus aetatibus, et impia dogmata. Advorsus
haec ingentia mala, sciamus nuiniendas esse men-
tes doctrina a Deo tradita, et invocatione Dei,
Sicut ipse Filius pro nobis precatur: Pater sancti-
fica eos in veritate tua, sermo tuus estveritas etc.

DE NONO ET DECIMO PRAECEPTO.

Nonum et decimum praeceptum expresse pro-
hibent inordinatam concupisceiitiam, ut sciamus Le-
gem Dei non sohim de exteinis factis concionari,
sed etiam acciisare et damnare malum haerens in
hac depravata natura hominum, quod nominatur in-
ordinata concupiscentia, Quod non significat tantum

affectus vitiosos, ad quos accedit consensus: Sed
significat aversionem a Deo, quae nascitur no-
biscum, quae est radix malorum aiiectuum, de qua
dicitur : Sensus carnis inimicitia est adversus Deum.
Et coinplectitur haec mala onmia, caliginem et du-
bitationes de Deo in mente, et in volunfate et corde
absentiam Dei, et inclinationes ruentes contra
Deum, ut quia cor non regitur a Deo, immediate
incenditur aliis motibus aberrantibus a Deo, Hunc
totuin morbum in natura hominuin damnat Lex Dei.
Negabant autem i^harisaei hunc morbum esse pec-
catum. Ideo Chiistus enarrat Legem Mattli. 5. Et
Paulus Rom. 7. et 8. Et in Prophetis eadem enar-
rafio saepe repetita est. Haec testimonia nunc
quoque Papistis opponamus, quia Pharisaica deli-
ramenta defendunt, et negant caliginem et aversio-
nem a Deo, et pravas inclinationes peccata esse.
Haec breviter de hoc loco addidi, quia supra de
hac quaestione prolixius diximus.

DE LEGE NATUKAE.

Cum quaeritur, quid sit Lex naturae, rectissi-
mum est respondere, Legem liumanae naturae esse
ipsum Decalogum, recte intellectum, quia Decalo-
gus est sapientia aeterna et immota in Deo, quae
est norma iustvtiae, Et est patefacta, primum ita,
ut notitia siniilis in creatione mentibus insita sit,
quae est lumen a Deo conditum, et quasi radius
lucis quae in Deo est. Deinde saepe repetita est
voce divina.

Etsi autem praecepta secundae Tabulae magis
cernit ratio, quam doctrinam primae Tabulae: ta-
men certissimum est, et fulsisse notitiam de Deo,
et fulgere debere in mentibus hominum, et non
prorsus extinctam esse post naturae depravationem,
Quare et vera de Deo notitia, pars est Legis na-
turae: Ideoque manifestae demonstrationes reliquae
sunt, quae ostendunt, et quod sit Deiis, et quod
sit sapiens, verax, bonus, beneficus, iustus, castus,
liberrimus, et vindex scelerum, conditor omnium
creaturarum, ut:

Impossibile est notitias perpetuo discernentes
honesta et turpia, casu in natura hominum manere.

Ergo necesse est eas ortas esse a conditore,
qui et hoc lumen mentibus inditfit, et talis est ipse,
quales notitias creavit, per quas agnosci voluit.

De his demonstrationibus loquitur Paulus ad
Romanos 1. et 2. capite. Inde rectius est discere,
quid sit Lex naturae, quam ex vulgaii descriptione,
quae non a notitiis, quae sunt certa regula, sed ab

429

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

430

efFectibus desninta est, quorum alii boni sunt, alii
niali. De hac tota quaeslione studiosi tliligenter
cogitent, et testimonia deDeo in natuia considerent:

Dixi aiitem Decalogum recte intelligendum esse,
ut cum (licitur: Non moechaberis, comprehendenda
sunt onuiia praecepta «le va^is libidinlbus. Levi-
tici 18. expressa et alibi Item cum dicitur: Non
occides, comprehendi necesse est exceptionem de
Magistratu, qui est vicarius Dei, et occidit sontes
niandato divino , id efiam ratio naturalis intelligit.
Primum quia ipsi eruciatus conscientiae in nece in-
iusta, qui naturaliter sequuntur, ostendunt talia fa-
cta iniusta esse.

Deinde GTOQyal in natura humana appetunt con-
servafionem suorum. Et quanquam alii sunt pro-
piores, alii longius distant a sfirpe: tamen connnu-
nis cognatio est inler omnes homines. Expetunt
autem oioQyal defensionem, Ideo volunt reprimi tur-
bantes societatem. Etsi autem hae rafiocinationes
veiissimae sunt, et in natura integra perspicue ful-
sissent: tamen in hac naturae pravitate sunt ob-
scuriores, et in hominlbus efferis Diaboius con^i-
mat caecitatem: Ideo manifesta voce Deus in Ec-
clesia saepe repetivit Legem, et quoties de Lege
naturae loquor, (nunc omissis demonstrationibus)
breviter nomino Decalogum, quia verissimum est,
Lanc lucem naturae primum in creatione insitam
fuisse. Fit autem assensio finnior et. stabilior, cum
vocem divinam pie intuemur, quia disputando tur-
batur ratio in hac imbecillitate praesertim, Inter-
dum enim faisa specie movetur, ut, quia differun-
tur poenae, homines confemnunt iudicium Dei, ut
Diogenes de Harpalo dixit, qui cum maximos the-
sauros Alexandro furatus essef, diu in Rhodo splen-
dide vixit. Ideo inquit Dlogenes, Harpalum dicere
vivum testimonium confra Deum. Et tamen hic
Harpalus aiiquanto post a suis inferfectus est.

Sciamus igifur ideo Legem expressa voce Dei,
saepe repefitam esse in Ecciesia, et in Sinai inter
illustria testiinonia, audiente mulfitudine, duodecies
centum miiiium honn'num: Quia Deus singulaii con-
silio voiuit opponeie nostris dubitationibus expres-
sam vocem, et firmissima teslimonia.

Quanquam enim nofitiae naturaies non prorsus
extinctae sunt, tainen manifestum est, assensionem
de providentia languidam esse, et valde concuti
dubitationibus. Quare Paulus inquit Kom. 1. Veri-
tatem Dei homiiies in iniustitia captivam tenere, id
est, homines habere quidem veras notitias Legis
divinae, quibus infeiligunt, quod sit Deus, et qua-
lis sit Deus, et quod velit sibi praestari obedien-
tiam iuxta eas Leges, sed tamcn corda repugnare.

Postremo et haec commonefactio repetenda

est, de tesfimoniis Ecclesiae. Saepe cogitandum est
lioc illustre et firmuin argumentum.

Ratio naturalis intelligit, eos nequaquam esse
popuium Dei, qui doceiit contraria Legi divinae.

Etlmici autem universah*ter docuerunt contraria
primo et sexto Praecepto: Finxerunt turbam Deo-
rum, et concesserunt teterrimas confusioncs libidi-
num. Sicut et Iiodie Mahomefistae faciiinf: Ergo
in illis congregationibus non est popuius Dei.
Seinper autem tantum in vera Ecciesia mansit in-
cortupfa docti ina Legis. Ac nunc quoque Papisfae
docent contraria priino et sexto Praecepfo, quia
defendunt invocationem iiominum mortuorum, et pro-
hibent coniugia.

Haec de articulo Legis.

DE LIBERTATE VOLUNTATIS HU-
MANAE, SEU DE LIBERO ARBITRIO.

Diversae quaestiones sunt, quaerere de con-
tingentia, seu an omnes mofus omnium rerum, in
coeio et terra, pecudum et hominum, boni et maii
necessario fianl, sicut Stoici finxerunt, et quaerere
de viribus humanis, an, et quatenus obedire Legi
Dei possint, et an homines Lege Dei iusti fiant.

Harum quaestionum diversitatem necesse est
considerarCj ac supra refutavimus Stoicos, et dixi-
mus, Sfolcam necessitatem confumeliosam esse
contra Deum, et perniciosam moribus.

Nunc breviter dicam de altera quaestione, sci-
licet de viribus humanis. Primum autein nota sit
puerilis doctrina de potentiis animae. Sunt autem
duae supremae, quarum ai era est potentia cogno-
scens, quae nominatur infellectus seu mens, S2u
iudicium : Aitera est potentia voiens seu appetens,
quae nominatur voluntas, et cum est seria appeti-
tio, nominatur cor in Propheticis et Apostoiicis
scriptis. Non enim jsemper in actionibus Imperatis
congruunt voiiintas et cor: Ut cum Sinon apud
V'rgiiiiim, siinuians seesse amicum Troianis, im-
perat iinguae, ut falsa dicat. Nomen rationis inter-
dum soii cognoscenti potentiae rribuitur, Interdum
compiectitur potentiam cognoscentem et voientem:
Et haec Phrasis, iiberum arbitrium, significat poten-
tiam cognoscenfein et volentem, seu liberam ele-
ctionem harum potentiarum.

Deinde quaeritur, quatenus voluntas in homine
sit libera. Haec de vocabulis primuin conside-

431

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGxMATICA.

432

raiida sunt, et vitancH Labyrinthi disputationum,
quas liic nioverunt niulti ante liaec secula, tantuni
eoj quia noji didiceiant pioprie loqui.

Tres perspicuae propositiones de Liber-
tate voluiitatis, Prima.

Oidine auteni tres perspicnas propositiones
tradain, de libenate voluntatis. Piima est, Mani-
festum est homines in liac depravata natura, non
posse tollere jeccatum et morteni, id est, exuere
pravas inclinaliones, et liberare se ab ira Dei, a
morte corporali et aeterna propriis viribus, aut
operibus, aut virtutibus, aut meritis, nec posse sa-
tisfacere Legi Dei. Sed baec liberatio a peccato
et a morte, iit propter Filium Dei, et per eum in
vera conversione.

Primum in hac vita, imputatione iustitiae et
inchoatione novae et aeternae vitae et iustitiae.
Posfea confirmatione in vita aeterna. De liac tota
liberatione dicitur loan. 8. Si vos Filius liberave-
rit, vere liberi eritis.

Alia autem quaestio est, quid et quantum pos-
sit homo non renatus facere, in hac depravatione
naturae. Sit igitur haec secunda propositio.

Secunda Propositio.

Homo etiam non renatus, potest iitcunque re-
gere Locomotivam, id est, llectere CNterna menibra
ad actiones congruentes cum Lege Dei. Item ad
actiones pugnantes cum Lege Dei. Hanc libertatem
regendi locomotivam, id est, regendi externa mem-
bra, vult Deus reliquam esse, etiam in hac depra-
vata nafnra. Priunim ut aliquo modo intelligatur
discrimen inter agens liberum et non agens iibe-
rum, simile igni aut brutis. Vult einm intelligi
Deus, sese esse agens liberrinmm, quod libere
etiam extra ordinem naturae_, et sine causis se(?iin-
dis opiiulari invocantibus et possit et velit, iuxta
dicfiiin: O.ninia quaecunque vokiit, fecit.

Secundo, vult Deus libe-rtalem regendae loco-
motivae esse in onaiibns, efiam non renatis, ut
homii.es etiam non renafi habeant iustitiam carnis
seu disciplinam Rccte enim dicitur, Disciplinam
esse aciiones exteinas congruentes cum Lege Dei,
quorum cansae inmiediatae et propriae sunt. Cogi-
tatio Legis in mente, et voluntas iuxta Legis cogi-

tationes imperans nervis, ut cieant externa membra
sic, ut motus externi congruant cum Lege etiamsi
intus cor habeat flammas contrarias. Necesse est
enim fateri, naturam hominum sic conditam esse,
ut nervi in locali motu obedire cogitationi possint.
Sic Achilles iratus, cum honesta cogitatione com-
monelit, reprimit mcjnus, ne interficiant Agamem-
nonem. Et quanquam Philosophi multa disputant
de huinana virtute, tainen quid virtus sit in homine
non renato, nisi taiis nervorum gubernatio, quae
cogitatione Legis regitur, non satis perspicue
ostendi potest, Et haec gubernatio in ahis magis,
in ahis minus adiuvatur, vel temperamento, vel
mofibus Heroicis, qui sunt singulares motus insiti
praestantibus viris a Deo, sicut inquit Seneca:
Nulla magna virtus sine Deo est, ut Alexandri,
Achillis, luhi fortitudo, fuerunt singulares motus
divini.

Ut autem alias saepe dicitur; Sciant iuniores
quatuor praecipuas et necessarias causas esse,
propter quas omnes homines etiam non renati, de-
bent externam obedientiam Deo praestare. Qua-
ruin causarum priina est, Praeceptum Dei, quia
omnes creaturae debent obedientiam Deo.

Secunda, ut vitentur poenae huius vitae et aeter-
nae, quia regula divina est, Atrocia delicta puniri
atrocibus poenis, etiam in hac vita. Sicut scripfum
est: Qui gladium acceperit, gladio peribit. Item,
Yae qui spolias, quia spoliaberis. Item, Non ha-
bebit Deus insontem eum, qui vane nomen eius
usurpat. Item de incestis, Omnis anima quae fe-
cerit abominationes has, peribit de populo suo.
Et in his qui non convertuntur ad Dominum, poe-
nae coiporales sunt inilia aeternarum poenarum.
Sed in illis qui convertuntur ad Deum, remittuntur
aeternae poenae, ut Davidi, Manassae, et aliis, et
tamen hic quoque in liac vita casfigantur, sed mi-
tigat eis Deus poenas, iuxta dictum: Convertimini
ad me, et ego convertar ad vos. Item, Bonus est
Dominus, et poenitet eum mali. Item, Non faciani
furorein irae meae, quia Deus ego sum. Item,
Si fuerint peccata vestra ut coccinum et vermicu-
lus, eritis candidi sicut nix etc.

Tertia causa est, Vult Deus etiam in non re-
natis externam obedientiam, propter aliorum tran-
quillitatem, et conservationem communis societatis.
Non eniih tantum nobis nascimur, sed Lex Dei sit
in conspectu : Quod tibi non vis fieri, aheri ne
feceris.

Quarta causa est, Quia Lex est paedagogus
in Christum, id est, in his qui perseverant in sce-
leribus, certissimum est, non esse efficacem Spiri-

433

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

434

tum sanctum, iuxta (lictum: Qui facit peccatum, ex j
Diabolo est. Item, Nolite eriare, Aflulteri, homi-
cidae etc. non sunt haerecles regni Dei. Et in iu-
ramento po.stuiatur conversio, Vivo ego, dicit Do-
miiius, nolo niortem peccatoris, secl magis ut con- |
vertalur et vivat. Haec verissiina suat.

Necesse est igitur praestari externam obedien-
tiani, et tamen simul sciii necesse est, hanc disci-
pliiiam non esse impletionem Legis, nec mereri re-
missionem peccatorum, nec iustitium esse coram Deo^
aed in vera conversione propter Filium Dei gralis
Fide accii»imus remissionem peccatorum, reconci-
liationem, imputationem et vivilicationeni per Filiuni,
dato Spiritu sancto.

Hanc communem doctrinam de disciplina scire
necesse est, Simul scienduin est, quid sit liaec gu-
bernatio locomotivae, et quod sit possibilis etiam
non renatis, se(J tamen simul hic consideranda
sunt duo tristia impedimenta naturalium viiium:
scilicet imbecillitas quae nobiscum nascitur, et ra-
bies Diaboii. Facile labuntur homines propria in-
firmitate, Et simul assidue Diabolus tanquam Leo
ruglens circuujit quaerens quem devoret. Sunt
igilur paucissimi, in quibus disciplina sit sine ali-
qua exferna labe, et Diaboius muitos horribiliter
impellit in niuita sceiera, ut tota mundi liistoria
ostendit.

Contra haec tanfa mala, Fiiius Dei offert de-
fensionem et auxiiium, sicut scriptum est: Filius
Dei apparuit, ut destruat opera Diaboli, Tunc igi-
tur et externam obedientiain tirmius praestare pos-
sumus, cum agnoscimus Fiiium Dei, et ab eo auxi-
lium petimus, sicut ipse praecipif: Orate, ne Intre-
tis Jn fentafionem. Item, Venite ad me omnes, qui
laboratis et onerati estis. Item, Nenio rapiet oves
meas de manibus meis. Item, Petite et accipietis.
Ifem, Qiianto magis Pater vester coelestis dabit
Spiritum sanctum petentibus.

Tertia Propositio.

Terfia Propositio de acfionibus Spiritualibus,
quod videlicet (tonversio ad Deum, et vera conso-
latio, quae fit fide et fiducia acquiescenfe in iMe-
diafore, iuxta piomissionem, et verus timor Dei.
dilecio Uei, consfantia in arilictionibus, (!Oi»i*es-
sione, et insidiis Diaboli, vera spes et iaetilia in
Deo, et aiii tal'is mofus piaecepti: non fiunt in
cordibus soiis humanis virihns: Sed ifa fiunt, cum
Fiiius Dei voce Evangeiii dicit consola'ionem in
niente, et ostendit niiseiicordiam aeterni Patris, et

MELANXH. OPER. VOL. XXIII.

Pafer per Fdium effundit Spiritum sanctum, quo
veris et ardeniibus motibus accendunfiir corda, ut
sint in eis fiducia, laefitia i:» Deo, dilectio, timor,
et aiii motus tales, qualis est ipse, Sic (it liberafio
ex morfe, et ex infeiis, et veia consolafio divina,
si(-ut Filius ipse dicit ioan. 10. Ego vitan» aeter-
nam do eis, sciiicet non tanfum merifo, sed etiam
effectione Sic loan. 14. dicitur: Si quis diiigit
me, scrmonem meum servabif, et Pater meus dili-
get eum, et ad eum veniemus et mansionem facie-
mus apud EUiM. Ifem, 1. loan. 4. In iioc cogno-
scimus, quod in eo maneimis, et ipse in nobis,
quia de Spiritu suo dat nobis.

Nequaquam siinus Pelagiani , nec fingamus
vinci morfem, et doiores inferorum et potentiam
Diaboii, solis liumanis virii)us : Sed diiicissimas
p'omissiones praesentiae Dei et auxilii in conver-
sis amplectamur, et agnoscamus imbecillitatem
nostram, et petam s auxitium Dei, et misericordiani
eius, et celebremus omnia beneticia, sicut in Osea
dictum est : Perdilio ma ex te Israel, tantum per
me est auxilium tuum. Ef Esaiae 4o. Deus iustus,
et salvans non est praeter me. Converfimini ad
me, et salvi ciitis onmes iines terrae. Quia ego
Deus, et non alius, per me ipsum iuravi, exivit de
ore meo iustitiae Verbum, et non revertetur, quod
mihi curvabitur onine genu, et iurabit onnns iin-
gua, Cerfe in Domino dicet: Habco iustifiam et for-
titudinem, Ad eum veniet, omnes autem, qui repu-
gnant ei, confundentur. In Domino iustificabilur
oujne semen in Israei et luudabit. In h<>c dicto et
mullis similious comprehenditur sunnna beneHciorum
Evangeiii, Gratia et donum, id est, remissio pecca-
toium seu reconciliatio, et deinde vivificafio, quae
fit Deo ipso sese nobis communicante, in hac vita
et post hanc vitam. Ideo hic inquit: Per Dominum
iiabeo iustiliam et fortitudinem, id esf, reconcilia-
tionem et dona, scilicfit vivificationem et sanctifi-
cationem.

Ac exempla infueamur, cum primi parentes
obiurgafi expavescerent, et cum njorte iuctarentur,
Fiiius Dei promissionem sua voce profeif, et simul
in mentibus accendit immediale notitiam, quae
osfendit lianc esse voluntafem aeferni Patris, et
osfendlt piaesentiam et nnseiicordiam Patris, et
confirmat assensionem, ac siniul in hac cognifione
Pafer per euin effundit Spiiit.r.n sanctum, et (;orda
eorum iaelifi(.'at, et accen<lit invocafionem, et aiios
bonos motus. Sic cum Nathan consolatur Davidem,
ipse Filius Dei adest verbo vocaii, et in menfe
Davidis ostendit hanc esse volinitatein aeterni l^a-
fris, et assensionem innnediae confirmat, et per
Filiuin datur Spiritus sanctus, qui Davidem retra-
hit ex doloribus inlerorum, et laetificat, et accen-

38

455

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

436

nit invocationeni, et alios pios niotus, Est enim
Ecclesia regimni Cliristi, non tanfuni quia Christus
est victinia, sed etiam quia onmi tempore colligit
Ecchsiam, ct immediate est efficax cum verbo vo-
cali, sicut inquit: Ego sum viti^, vos estis pal-
mites: Sine me niliii polestis facere etc. Ilaec
declaratio utilis est, ut cogitemus, quo ordine sint
simul personae in conversis.

Agnoscitur Pater per Filium, qui et Evange-
lium profulit ex sinu aeterni Patris, et in mentibus
accendit notitiam, sicut iiiquit : Nemo novit Patiem
nisi Filius, et cui volet Filius revelaie: et slmul
dans Spiiitum sanctum, consolatur corda.

lam addantur plura testimonia, quae refutant
Pelagianos Quae quidem Mon ita acci|>ienda sunt,
ut contirment piophaiiitatem, atit desperationem
adferant, sed ut sciamus immensa miseiicordia
ofteni auxilium omnibus confugientibus ad Filiurn in
veris doloribus: Sicut ipse Dominus inquit: Venite
ad me omnes qui laboratis et ontrati estis, et ego
reficiam vos. Item, Petite et accipietis. Iteni,
Quanto magis Pater vester coelestis dabit Spiritum
sanctum peteiitibus ? non ait contemnentibus, aut
fingenti us se expcctaturos esse violentos raptus,
ut Entliusia»>tae fingunt. Sed vult Deus nos audiie
vocem Evangelii, non vult nos indulgere dubita-
tionibus, et «liflidentiae, vult nos luctari, ut assen-
tiamur verbo, et petere auxilium, Sicut Proplieta
clanmt: Converte me et conertar. Et ille inquit
apiid Marcum: Credo Domiiie, sed op?in fer im-
becillitati nieae. Ac nequaquam fingendae sunt in
Deo contradictoiiae voluntates: Nam iileo Filius
Dei ex siiiu aeteini PaUis Evangelium ]»rotulit, ut
scianuis hanc ipsam csse voluntatem Dei, quae
per Filium patefacla est.

Est autem utraque praedicatio nniversali*:, con-
cio poeniteiitiae aigueiis peccata in omnibus, et
promissio gratiae, sicut inquit Dominus: Venite
ad me onnies qui laboratis et onerati estis.

Non igitur quaeramus alienas disputationes de
eleciione, sed a voce Evangelii orciiamur, et expa-
vescamus agnitione irae Dei adversus peccattim,
et coiirugiajiiiis ad Filium, et petamus si«;ut Pro-
pheta iiHjuit: Converte me et convertar. Hoc cum
tit, conciirrunt hae causae, vox Evangelii, et ipse
Filius Dei intus nos docens, et smiul effmnlens
Spiritum saujMiim, qui cor confirmaf, ut assensio
et obe<lientia inchoenfur. Concurrit et volunfas
nostra lu(;tans, ut assentiaUir \erbo Dei, et non
repugnet. Posset enim excutere, ut exculit Saul
sua sponfo. In hoc certacnine adiuvantur Mens et
Voluutas a Filio Dei intus docente, et Spiritu

sancto confirmante corda, nec tamen habent se
Mens et Voluntas ut statua. Ideo dixerunt vete-
res, Piaecedente grafia, comitante voluntate, bona
oiiera fieri. Et Basilius inquit : fjovov i^ilrjaov xal
^il.g nQoanavia. Tantum velis, et Deus praeoc-
curret.

Deus antevertit nos , et vocat , edita voce
Evangelii, docet et trahit mentem per Filium: Con-
firmat cor Spiritu sancto, sed nos viderimus, ne
repugnemus. Constat eiiim oriri peccatum a no-
bis, non a voluntate Dei. Chrysostomus inquit:
0 ifitg fjtv ilxii^ X()V ^ovlofxfvov St lAxft. Et 2. ad
Cor. 6. dicitur. Ne frusfra gratiam Dei accipi.afis:
Item, Habenti dabitur. Ifeni, Quanto magis Pater
vester coelestis dabit Spiritum sanctum petenti-
bus. Non igitur cogitemus prophana securitate
expecfandos esse violenfos rapfus, sicut loquuntur
Enihusiastae, sed obediamus Deo trahenti nos
voce Evangelii, et in vero dolore discamus, qualis
sit haec lucta volunfatis, Quae si haberet se ut
stafua, nulluin esset cerfamen. Haec pie cogitanda
sunt, et addenda est Invocatio, sicut dictum est:
Petite et accipietis.

Ilis considerafis dulcescent multa dicta, quale
hoc esf, Deus qui efficit ut velitis, efficiet etiam
ut perficiatis, ut ipsi grata fiant. Consoiaiio est,
qua eos confirmaf, qui non sunf omniiio prophani,
sed trahuntur ef confugiunt ad DEUiM, agnoscunt
aufem aliquo modo, et propriam infirmitatem, et
ingenfia impedimenta, quae foris accedunt, his pro-
mittit Deus suam praesentiam et auxiiium.

Ac diligonter consideranda est magnitudo hu-
manae miseriae.

Primum in nobis ipsis magna caligo est, quae
est causa nmlfoium errorum in deliberationibus,
etiam saiictoruii', ct halientium magna dona. Sunt
et in voluntate et in corde aversiones a Deo, et
multa incendia vitiosorum alfectuum.

Secundo foris accedunt Diabolicae insidiae et
impulsiones, sicut Dominus inquit: Depoposcit vos
Satan, ut cribaret vos.

Tertio impedimenta bonarum actionum innume-
rabilia ofleruntur a malis hominibus, uf Davidem
niilitantem inipedit Saul. Tyranni imped;unt emen-
«lafionem Eccle.siae, Jangueliunt animi odiis adver-
santium, caluuniiis el saevitia.

Quarto, Sunt et locorum et temporum incom-
moda. lo^ias bonus Kex incidit in tcmpus infeli-
ciut>. Multis nocent mala exempla et scandala,

437

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENl.

438

multorum pia sturlia impedit paupertas etc. Deni-
que confusiones huius vitae innuniierabiles sunt,
quae turbant aut inipediunt recte agentes. Adver-
sus hanc tantam moieni consolatur nos haec pro-
missio. Deus perficiet, id est, Quanquani et vos
infirmi estls et magna sunt impedimenta^ taujen
veniet Deus, et veniet ideo, ut aliqua ipsi grata
fiant, quasi dicat, Ne univer^sum geims huinanum
frustra conditum sit, Deus aliquos trahit et adiuvat,
«t faciant ipsi grata, cum reiiqua multitudo ruat
horrendis furoribus et faciat ingrata Deo.

Hieremias 10. Scio Domine, non est hominis
via eius, ut dirigat gressus suos.

Recte discernenda sunt dicta de electione, et
de eventii)us. Nam Hieremias non hoc vult, rena-
tos non veile recte facere. Loquitur enlin de sese,
et de aliis sanctis, qui certe volunt recta facere,
cuin voluntas in eis iuvetur Spiriiu sancto: Sed
via sigiiificat vocationem, quae ut sit feiix, peal
a Deo dari, et consilia, et prosperos eventus, ut
losias sanctus Rex errabat in consiiio, cum bellinn
inferret Aegypfio, et evcntus non adiuvabatur di-
vinitus. Est in JMoise voiuntas obediendi Deo in
populo ducendo in terram piomissam, et tamen
plarima impedimenta praeter ipsius opinionem in-
cidunt. Ita Hieiemias non hoc inquit, nuliam esse
electionem in uliorum hominum voiuntatibus, Sed
de nostra infirmitate et iinpedimentis in vocatione
concionatur, ut sciamus vocationes a Deo ordi-
natas esse, et petanms ut ipse eas regat, det no-
bis recta con-iiia, et successus, sicut Psaimus
docet: Commenda viam tuam Deo, id est, voca-
tionem, spera in eum, et ipse faciet.

Suam quisque vocationeni et militiam, id est,
sui officii opera et peiicuia coiisideret. Sciat a
Deo ordinata esse diversa ministeria, Oeconomica,
Poiitica, Ecclesiastica, et haec sine auxilio Dei
non regi foelicifer, sicut et Dominus inquit: Slne
me niliii potestis facere, sciiicet, saiutare, sed qui
manet in me, et ego in eo, iiic fructuin copiosnm
fei ct. Sapientia Dei apud Saiomonem inquil : Pe- |
nes me est consilium et successus. Petanms igiiur !
et vocari nos ad iabores utiles, ac gubernari ac
iuvaii, ut cursus noster piosit nobis et aiiis, et
fiamus vasa miseiicordiae, non vasa irae, ut fue-
runt, sunt et eiunt nmiti in»|,'ii, qui magnos iabores
suslinent, scfl perniciosos sibi ipsis et aliis, ut Ai-
cibiades, Agatbocies, JNlyrius, CaMIina, et aiii in-
numeiabiies. De iiis cogifalionibus et de invoca-
tione Dei mouemur dic'o leieioiae et siinilibus, \ide-
licet: Non potest sibi iiomo sumere quicquam, nisi
sit ei datum desuper.

De duobus dictis, quae extant apud
Hieronymum.

Hic duo dicta, quae extant apud Hieronymum,
explicanda sunt. Alterum est, Anatliema sit, si
quis dixerit Deum impossibilia praecepisse. Etsi in
liac brevi rccitatione non dicitur, quae fueril occa-
sio faciendi huius decreti, et adversus quos factum
sitj tjunen existimo proprie .Maniciiaeos hoc deci eto
condenmatos esse qui finxerunt multitudinem lio-
minum a maio princi[»io creatam esse, et eam non
posse converti ad bonnm, et necessario non solum
interiora vitia iiabere, sed etiam externa sceiera
facere.

Hos horrendos furores damnare et execrari
necesse est, iliiistranda est veiitas, tantnm esse
unam esseniiam divinam, creatricem rerum, aeter-
nam, onniipotentem, sapientem, veracem, bonam,
iusfam, caslam, iiberam, et ab hac conditos esse
piimos paienfes sine pravitate, sed eos iibertate
voluntatis abusos. sese sine coacfione avertisse a
Deo, et amisisse lucem et rectitudinem, quam in
creafione acceperant. Ab hac una massa corropta
reiiiiuum totum genus hunmnum oriri, et ab una
essentia divina conditrice, cona, conservari, et
omnes iiomines posse externa opera in Lege Dei
praecepta facere, et tanien, quia Fiiius Dei Media-
tor ex hac misera massa assumturus erat Immanam
naturam, verissime omnes liomines, qui in poeni-
tentia confugiunt ad Filium Dei fide, recipi et fieri
iiaeredes vitae aeternae.

Haec doctrina contra Manichaeos firmissime
retinenda est, et execrandus est fiiror Manichaeorum,
qui finxerunt Neronem et simiies cogi, ut faciant
externa scelera. Adversus hos furores Manichaeo-
rum existimo decretum, quod recitat Hieronynms,
factum esse.

Nos autem plane discernimus externa facta ab
integra intpletione Legis, quae est Lux et confor-
mitas cum Deo sine peccato, et accendilur ab eo
communicante se et suam sapientiam et iustitiam
iiomini.

Dicimus autem liomines etiam non renatos ex-
tcrna Legis opera faceie posse, quaitquam faciles
sunt lapsns pro|»ter piopsiam infirmitatem, et Dia-
bolicas insidias: Sed haec exteina disciplina ne-
qnaquam est integ'a Legis im|>letio, quanquan» l*o-
iiti(;a :sa|>ientia nilii) nisi exteinam obedienfiam prae-
cipi coiijifat. Sed Iiaec Phaiisaica scu Innnana
imaginatio univer.5alifer refutatur iii concionibus

28*

439

PHIL.MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

440

Christi, Proplietaruni et Apostolorun). Ineo Paulus
inquit: Iu)possil)ile est Leii;e iustificari. Item, Caio
non potest sulidi Legi Dei. Iten), Ex opeiibus Le-
gis non iustifieahitur oniiiis caro. In l)is et siniili-
bus (lictis aflimiat neminem iu hac vita mortali
posse habere iiitegrani Legis implelionen) excepto
Christo. Nec «lictum ilUnf reci!atum a Hieronyino
testinioniis diviiiis oppcinendum est.

Alteium clicMim est: Anat])ema sit, si quis rli-
cit, Legei)) posse fleii sinc giatia. In hoc dicto j
necesse est scire, quid sii (iiatia, Nani re<einiores
tantum iiitelligunt auxilium Dei, quasi (iicat: Lex
tunc fit, quando homo adiuvatur a 8pi iiu sanclo,
ut Da\id est forfis, cum Spiritus saiw^lus eum ar-
mat et ei robur addit, et dexteram regit.

Haec vulgaris declaiatio, etsi piodest nos
comnionetieri de auxilio Dei , tanien non est suffi-
cieiis, sed giatia jjiiimm) inielligitur de iniputatioiie
gratuita propter i^hdiafoiem, Piimum enini opor-
tet opeii'.us praehiceie agnifioiiem iMediaforis et
fidem, quia sfatuepdum est . Deo ])laceie nos pro-
pter Filiuu) (Jiatis, et pincere hanc obedientian),
quanquam n)utilam et mendicam.

Haec ingens boiiitas Dei primum consideranda
est inter beiieficia Filii Dei, Deiiide adiuiigatiir et
altera iiiterprefatio de auxilio. Lex fit iiivante n )S
ipso lilio Dei, per quem aeternus Pafer coUigit
silii Ecclesiau). Hic Filius est Emanuel, ut adsit
nobis, et voce Evangelii vi\if)cet corda, et trans-
formet nos, ut lux et n<»titia accendatur in nobis
siniilis verbo, et det Spiiitum sanctum, qiii llectit
coida ad invo^aiionem . et excitat talcs mofus,
qiialis ipse est. Hic Filius et assidue Ec<lesiam
seivaf, qtiia est Emantiel <lefendeiis nos contra
Dialolum, ct dat ne<'essaria <"orj)oii ef aniniae.
Utraqiie infei pjelafio de imputati iie et auxilio quo-
tiJie in Invocatione cositanda esl.

De dicto syracidae.

Citantur ex capite L5. verba Syracidae de li-
bertale luimanae' voluntatis. Deus reliqiiit homi-
nem in niaiiu <onsilii sui, Si voles ser\abis n.an-
dafa, posiiit <-oiam fe aquam et ignem, ad ulrum
voles exfeiKlito maiium.

Augustinus breviter et recte respondett Ad
utriMn voles exleiidito manum. Voluntas jiotest per
sese extendere manum a<l malun), (^uia certissimuin
est, ruenies contra cons<-Vn'iam non cogi, u^ la-
banlur, sed libere et volentes labi, ac refutat illo

ipso loco Syracides furores eorum, qui dicunt Deum
esse causain peccati. Damnat igitur Sloicain ne-
cessifatem et iManichaea portenta.

Deinde de bono etiam recte dicitur, Voluntas
extendit majiuin. Sed adiuvafur a Spiritu sancto.
Hoc addidiinus ex Evangelio, quod est lunien Le-
gisj, et ostendit, quomodo Lex fieri possit, et quo-
niodo placeat, Nec tan)en voluntas est otiosa. Tia-
hit Dcus, sed volentem trahit , ut supra dictum
est: et fatoidum est, in renato voluntaten^ sic esse
liberam , ut ]iossit bbi volens, et possit retinere
beneficia Filii Dei, cuin quidem iam iuvefur Sjtiritu
sancto, iuxta dictum: Spiiitus 0])!fulafur infirmitati
vestiae, videlicet, in petente et luctanfe, noii iii re-
pngnanfe. David volens lapsus est, Et cum temjilum
esset Sj)irifus Sancti, resisfere tentationi ])<)terat
petens auxiliinn, sed volens eiecit et conlristavit
Sj)iiitum sanctuD). Inde magnitudo talium lajjsuum
consisleretur. Hac responsione Augustini conten-
tus sum.

DE EVANGELIO.

Nomen Evangelii sine ulla dubitatione signifi-
cat Graecis etiam ijjsum sernjonen) laela nuntian-
tem, ut aj>u<l Ajqiianu))) 4. libro bellorum ci-kilium
de nece Ciceronis: (uSi {vayyi)Mv 'Avidvim SiafiQonfg.
Et apud Plufarchuin iii vifa Pompeii, yQou^uiwfoQot
jiQcgfj}.avv(jv ix novTov xoyCQovitg ivayyilva eic. Nec
<hil)ium est Demn voliiisse hac insigni aj)pellafione
<loctrinam de Filio et laefissimis beneficiis Filii di-
stinguere a Lege, ut aj)])ellationis dulcetlo moneiet
homines de discrimine Legis et Evangelii, quod in
Ecclesia consjnci necesse est. Id disciimen statiin
osteixlit lohannes inifio enarrationis suae. Lex per
Moisen ilata est, (JHATIA autem et VLIHTAS per
lesum Chiistum facfa est.

Gratiam nominat gratuitam renivssionem pecca-
toruni, et leconciliationem. Verilafcm oj^ponif uin-
bris, et rebus interituiis, qnasi di<'at: Data Lege,
accejiistis terran) et bona coipoialia, et iustitiam
inteiiiuram: Sed Filius affert bona aeferna, vi<le-
Ii<'et ipsum Deum vivifi<'antem nos vifa et iusfitia
aeterna. Sicut Panlus discrimen ostenait, Nanc
siiie Lege iustitia Dei nianifestata est.

Haec fornia loquendi, prodigiosa est non intel-
ligentibus fonfes. Quare et Oiigenica iiiteip:etatio
proisus eam corrumjiit. Sed Paulus monef, lusfi-
tiain Evangelii dari sine Lege, id e«^t, (rialis j)ro-
pter Filium, non proj)fer Legis observafionem, et
intelligit lustitiara Dei, gratuitam reconciliationem

441

V. EXPLICATIO SYiMBOLI MCENI.

442

propter Mecliatoris obedientiam , et deirule restitu-
tionem vitae et iustitiae aefernae in nobis, Quae
bona omnia sunt iustitia Dei, i«l est, acceptatio, qua
Deiis (rratis nos propter ober!ien!!am hilii accept t,
et deinde nova et aeterna vita, liix et iustitia, quam
Deus efficit, seu ipse Deus, qui tunc est onnn*a in
onmibus. Nam inter hos nuxb^s loquendi tantum
boc discrimen est, quod alibi eftectus nominatur,
alibi causa.

Ac discrimen conspici potest collatis initii» et
definitionibus: In primis parentibus Lux est con-
dita, que iuit notitia Legis, et expressum mandatum
additum est, ut certo testinionio exerceretur obe- }
dientia. Haec n-otiiia Legis post lapsum mox ar-
guit peccatum, ac vox Legis sonabat in tristissima
accusatione. Quid fecisli'^ Hic ratio nullam vidit
consolationem, sed moesta in sensu irae Dei hoc
argumentum cogitabat: lustitia Dei est ohedientes
servare, et inobedientes perdere, et haec iustilia est
imnmtabUis: Nos fuimus inobedientes, Ergo immu-
tabiliter damnati sumus.

Ad hoc argumentum nullius creaturae sapientia
respondere potuit. Postea edita est promissio de
reconciliatione propter venfurum Senien: Inde in-
tellecta est huius argumenti explicatio.

Insdtia Dei est immutabilis, Erit igitur aliquis
sine peccato in genere humano, qui sustinebit poe-
nam pro caeteris, et erit suffi<^iens pretium, Ita et
satisfiet iustitiae Dei, et tamen isti recipientur, qui
eiunt membra illius venturi Kedemtoris.

Ilaec promissio nequaquam fuit nota rationi,
antequam ex sinu aeleini Patris prolata est. In
huius historiae c(>nsideratione discrimen Legis et
Evangclii valde fit illustre. Supra autem definitio-
nem Legis et usus recitavimus, ac ibi diximus, Le-
gein esse notitiam nobiscum nascentein, quam vult
Deus notam esse, ut aiguat peccatum in omnibus
hominibus, ut Paulus inquit: Per Legem cognitio
peccati. Semper etiam voluit Deus Legem Mora-
lem in sua Ecclesia custodiii et doceii, et quidem
ipse saepe eani sua voce repetivit, et potenter
servavit incorruptam in s^la Ecclesia. Et illustie
testimonium est, ostendeus, quae et ubi sit Eccle-
sia, Lex Moralis incorrupta.

Manifesta igitur impietas et insania est, dicere
Legem iMoralem non docendam esse in Ecclesia:
se(l hic sciendvm est, oportere eliam Evangelium
doceri, et ostendendum est discrimen Legis et Evan-
gelii. Vox Legis ostcncfit, qnae sint peccata, et
est ministerium irae et mortis, quo, cum Deus iu-
dicat corda, horribilem iram eius senfimus. Sicut
Paulus inquit: Lex iram efficit. Sed Evangehum
est consolatio: £st enim gratuila promi&sio^ qua

non propter Legem, sed propter obedientiam Me-
diatoris Gratis (bintur credeiitilfus reinissio ])ecca-
torum, et reconciliatio, et fit vivificatio per FiHum
dato Spiritu sancto, et credenles fiunt haeredes
vitae aeternae,

Differt igitur Evangelium a Lege et genere et
differentiis. Lex est notifia praecipiens integram
obe(hentiam erga Deum, ef damnans non habentes
integiam obedieniiam. Sed Evangelium est pro-
missio oflferens reinissionem peccalorum et recon-
ciliationem. Item Lex non liabet promissi-mes gra-
tuitas, sed Evangelium est gratuita proiuissio pro-
pter Mediatorem, Ac particula (rratis propfer Me-
diatorem, valde illustre discrimen est Legis et
Evangelii.

Hoc discrimine recte cognito, cernuntur bene-
ficia Filii Dei et firmae consolaliones, et doctiina
de vera invocatione. Et refutantur mulfi errores,
ut insulsissima distinctio trium Legum, N^ituialis,
Mosaicae et Evan2;elicae. Haec talsa disiinctio ex
magna confusione est nata, Sciamus autem uiiicam
esse Legein moraletn, omniuin teinporuju, quae est
aeterna sapientia in Deo, et norma di^cerneiis re-
cta et non recta : (^uius sa))ien!iae radios t^ansfu-
dit Deus in creatione in rationales (rreaturas, et
eam postea in Ecclesia sua voce saepe repetivit,
quae ohligat omnes creatin'as rationales, ut sint
conformes Deo, et danmat oinnos non coiiformes,
Sciamus item uni(,am esse gratiae piomissi(Uiein,
quae propter Filium (rratis offert remissionem pec-
catorum, reconciliationem, vivificatiouem per I ilium,
donationem Spiiitus sancti et vitam aeternain.

Ut igitur discrimen Legis et Evangelii semper
in conspectu sit, notae sint definiliones, et pie in-
telligantur. Ac supra Legis definitio recitata est,
Hic Evangelii definitionem recito, et pie intelligi
volo.

EVANGELIUM est praedicatio poeuitentiae et
promissionis, cuius notifia non est insifa naturae
hominum in creatione: Sed miranda bonitafe pro-
lafa est ex siuu aererni Patris per Filium piomis-
sio, in qua non propter ulla inerita nostra aut di-
gnitatem nostram, sed propter obedientiinn Domini
nosfri lesu (^hiisti, (rratis (ronantur credenfibus re-
missio peccatoium, et reconciliafio seu iiistificafio,
in qua Filius Dei voce Evangelli vivificaf corda
cred^nfium, et dafo Spiiitu »ancto facit eos tem-
pla Dei, et credenlcs sanciificantur et pro|)ter F^i-
liuin Dei (Jrafis fiunt haeiedes vitae aefern.je, et
resuscitantur ad vitam aefern;)in, sai^ieniiam, iusii-
tiam et iaetitiam, in qua erit Deus omnia in omni-
bus. <

443

PUIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

444

Ut autem haec definitio planius intelligatur,
considerandum est, duplices esse promissiones.
Prima praecipua, et outnium maxime necessaria
est pronussio gratiae, seu aeternorum bonorum.
Alia sunt bonorum corporalinm, Quia Deus in hac
\ita colligit Ec«;lesiam voce Evangelii et non aliter,
promiliit et laigitur etifim huic corporali vitae ne-
cessaria. Ita sciamus ad primam proinissionem re-
ferendas esse etiam corporales, et has quoque da-
ri proi>ter Mediatorem. Sed tamen discrinien te-
nendum est.

Prima omnium promissionum post laps;um, fuit
promissio gratiae, et restitutio vitae aeternae. Se-
men mulieris conteret caput serpentis.

Haec promissio initium fuit Ecclesiae Dei, et
fuit Evangellum iliius primae Ecclesiae. Quia ve-
ro magna multitudo siatiin post Abel oblita est
promissionis, Deus eam saepe repetivit, sicut re-
petita est, cum Abiahae tradita esset Circumcisio.
Cum enim antea generaliter dictum esset, de Se-
mine mulieiis, tunc restrictio ad certam stirpem
facta est, et postea rursus certa stirps nominata
est, videlicet posteiitas Davidis, ut cum ccrtum es-
set, in qua gente, quo loco, quo temj)Gre, Deus
hunc Mcdiatorem exhibiturus esset, et splendidissi-
me illustrata est promissio voce Propljetarum. Sem-
per igitur in genere humano fuit nota promissio
gratiae de iMediatore, Sicut Dominus inquit: Vidit
Abraham diem meum et laetatus est, et semper
tantum ille coetus fuit Ecclesia Dei, qui retinuit
hanc doctrinam de promissione gratiae et Mediato-
ris, iuxta dictum : Fundamentum aliud poni non po-
test, praeter id quod positum est, quod est lesus
Christus. Item, Wemo venire potest ad patrem, ni-
si per Filium.

Reliqua magna ir.nltitudo gentium ohlita pro-
missionis, aut eam contenmens, nequaquam erat
Ecclcsia Dei, etiamsi aliquo modo norat sapientiam
Legis, quae hominibus in creatione insita est, et
nobiscum nascilur. Elsi igiiur in Hesiodo, Pbocy-
lide, Xenophonte, Platone, nuiltae sunt senlentiae
congruentes cum Lege Dei, tamen promissio gra-
tiae et iSiediatoris ignota est eis. Ideo neque mem-
bra Ecclesiae Dei fuerunt, nec fuit apud eos vera
Dei invocatio, neque agnitio reconcilialionis.

Aliae promissiones sunt bonorum corporalium:
Cum enim Deus Ecclesiam aeternam ita coUigit,
ut in hac vita eam voce Evangelii inchoari velit,
et Filium miseiit, ut in hac \ila Heret victim<., vult
eliam dare res, corporali vitae necessarias, et qni-
dein jnopter Ecclesiam, servat universum gejius
humanum, imperia et politias, quare ad promissio-

nem gratiae, addita est etiam promissio coi^porali-
um bonorum.

Ne autem sic intelligeretur, quasi iusti sine
aflhctionibus in hac vita futurl essent simul adiun-
cta est praedictio de cruce, et significatum est, Fi-
lium Dei semper affuturum esse Ecclesiae, et mi-
rabiliter eam inter Diabolorum insidias et impiorum
furores servaturum esse. Ideo statim inilio edita
promissiune gratiae, deinde dicitur: In sudore vul-
tus tui vesceris pane tuo , doncc reverteris in ter-
ram etc. Hic siaml praedicitur aliqua vitae spatia
fore, et deinde moitein corpoiis secuturam esse,
et in his vitae spatiis, tamen non defuturum esse,
Simul autem futnras esse magnas aerumnas, acces-
suras etiam esse Diabf)lorum insidias, de quibus
inquit: Iniinicitias poiuim inter te et Semen mulie-
ris, sed simul signilicat illum promissum Dominum,
qui erit semcn mulieris, tunc statim repressurum
esse Diabolum, et servatuium Ecclesiam: Addit
etiam Deus piimis parentibus vestitum, quo gestu
utrumque significatur, defensio corporis in hac vi-
ta, et deinde restitutio novae pellis. Ita multae
sunt mirandae picturae in ilia prima descriptione
de praecipuis rebus in Ecclesia, de conversione,
de (iratia, de viia corporali, de cruce, de morte,
i de restitutione vitae aeternae, postea ad Noe repe-
tita est promissio corporalis.

Sciendum autem est, duplices esse promissio-
nes corporales. Aliae sunt speciales, ut de certa
sede, de certa forma politiae conservanda et de-
fendenda. Haec specialis promi^sio non est omni-
um temporum, sed Abrahae posteris tradita, et con-
stitutum est tempus, quo durare sedes illa deberet.
Nec pertinet haec specialis promissio ad caetera
tempora aut ad alias gentes.

Aliae sunt generales, quae sunt omnium tem-
porum, de victu, hospitiis, et de defensione coetus
Ecclesiae, etiamsl miscentur variae afflicliones, et
multa men^bra vagantur in exiliis, nmlta tru'ndan-
tur. Quia semper Deus utruinque vult sciri, Ec-
clesiam subiectam esse cruci, et tamen in ea Fili-
um Dei adesse, qui miiabiliter eam servat.

De his generalibus promissionibus multa sunt
tradita testimonia, Mattb. 6. Priinum quaerite re-
gnum Dei, et <;aetera adiicientur vobis 1. Timoth.
4. Pietas promissiones habet praesontis et futurae
vitae. Matth. 10. Oinnes capilli capitis vestri nu-
merati sunt, ne tiniete. Marci 10. Nemo est qui
reliqueiit domuin aut agros propter me, etpropter
Evangeliiim, qui non recipiet centuplum in teinpo-
re lioc cum persecutionibus, et in futuro seculo
vitain aeternam. Luc. 6. Date et dabitur vobis.

445

V. EXPLICATIO SYMBOLI MCENI.

446

Hnc adiiingantur promissiones generalcs in
Propbetis traditae, quae iion solum de ludaica po-
litia intelligarjtur: Fertinent enin» ad universam Ec-
clesiam, quia Deus vult omnibus lemporibus Invo-
cationem, Fidem, Speni, Gratiarum actionem in l)is
consolationibus exerceri. Vult et praesentiam suam
in Ecclesia, in multis mirandls liberationibus osten-
dere. Nota sint igitur talia dicta, ut Fsalm. 49.
Invoca nie in die tribulationis, et ego eripiam te,
et glorificabis me etc. Fsalm. 33. Leones esurie-
runt, timenti autem Donn*nuin non dcerit ullum
bonum. Multae tribulationes iustorum. et ex omni-
bus liberabit eos Dominus. Fsalm. 36. In diebus
famis saturabuntur. Fsal. 90. Quoniam Angelis
suis mandavit de te, ut custodiant te in onmibus
viis tuis. Cum ipso sum in tribulatione etc. Psal.
111. Sufficientia et divitiae in domo eius. Esai 58.
Frange esurienti panem tuum, et eris velut hortus
irriguus.

Denique saepissime repetitae sunt hae promis-
siones, quia cum in tantis vitae periculis animi
hominum valde anxii sint de defensione, de sobole,
de mediocri forma publicae gubernationis , et cum
trepidae mentes saepe quaerant, an nostri gemitus
et petitiones nostrae proficiant aliquid, Deus toties
inculcat has promissiones, ut scianms ipsum ut
patrem etiam ista bona daturum esse, et exaudire
gemitus nostros.

Simul autem sciendum est, has promissiones,
cum hac additione intelligendas esse, quod Eccle-
sia subiecta sit cruci, iuxta dictum: Qui vult me
sequi, tollat crucem suan», et sequatur me. Item :
]Muhae tribuJationes iustorum. Etsi autem pugnare
videntur, promissio bonorum corporahun», et prae-
dictio de cruce : tamen Deus mirabiliter conciliat
utrasque praedictiosies. Senqer enim seivat cor-
pus Ecclesiae in hac vita, et inter Diabolorum et
imperiorum furores, mirandis modis ilhid protegit.
Et quanquam nuilta membra sustineijt aerumnas :
tanien his quoque dat certi temporis cursum, et in
hoc ipso cursu ea defendit, sicut Danielem servat
inter Leones, Fetrum in carcere, Faulum in nau-
fragiis etc. Hanc conciliationem dictorum de cruce,
et promission's bonorum corporahum intelligunt
p>i, ac simul sciunt, aliam piincipalem promissio-
nem esse, scilicet gratiae et aeternorum bonorum,
et norunt hoc insigne discrimen retinendum esse.
Amissis omnibus bonis corporalibus, tamen reti-
nendain esse promissionem gratiae, et bonorum ae-
ternorum et haec anteferenda esse bonis corpora-
libus. Ideo lob inquit capite 13. Etiamsi occidet
me, sperabo in eum. Et Dominus inquit : Ne limete
eos qui possunt occidere corpus, aniinam autem
nou possunt occidere. Item, Venite ad me omnes,

qui laboratis et onerati estis, et ego refocillabo
vos. Esaiae 57. Dommus habitans cum contrito
et Iiumili Spiritu, ut or vivificet, Cum igitur pro-
missio gratiae et vifae aeternae ilhs ipsis offeratur,
qui amiserunt bona corporalia, et qui sunt in mor-
le, manifestum est hf»ncaeternam promissionem re-
tinendam esse, etiam amissis omnibus bonis corpo-
rahbus, iuxta iuramentum : Vivo ego, dicit Domi-
nus, Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur
et vivat. Et Fsalm. f)7. Deus noster, Deus sal-
vos faciet, et in Domino Deo est exitus ex inorte.
Et ob hanc causam, promissio gratiae nominatur
aeternum testamentum, quia res aeternas offert, et
retinenda est etiam amissis aliis rebus. Utrumque
igitur sciendum est, videlicet discrimen promissio-
num, et quod oporteat semper praelucere fidem,
quae accipit promissionem gratiae, et semper reti-
neri, etiam cum bona corporalia amissasunt, sicut
tandem in mortc amittuntur.

Haec tota doctrina repetita est Fsalm.* 48.
Mors absumet divites, verum Deus redimet animam
meam ex inferis, quia assumsit me.

His necessariis admonitionibus traditis, iam or-
dine recitentur causae, quare Deus tradiderit pro-
missiones bonorum corporalium.

Prima est, Ut hae promissiones sint testimonia
de providentia Dei contra Epicuteas imaginationes,
quae fingunt casu spargi divitias et alia commoda
corporaha, sicut in Foemate dicitur: Fortuna spar-
git munera coeca mann. Vuh autem Deus nos
scire, et haec bona ab ipso condita esse, et qui-
dem propter Ecclesiam, et suo consilio dari Ec«;le-
siae suae, quantum ipsi videtur. Vult sibi hanc
gloriam tribui, quod sit conditor harum rerum,
quod eiiam vita corporalis suae Ecclesiae, ipsi cu-
rae sit. Dat Abrahae hospitia, et ea defendit mi-
rabiliter, etiamsi alios tenere ibi regna et maiores
opes sinit. De hac priina causa contra Epicureos,
concionatur Hieremias in Threnis cap. 3. Quis est
qui dicit: Ex ore Domini egr«dientur nec bona nec
mala? Et Fsalmus inquit: Leones esuiierunt, Ti-
menti autem Donunum non deerlt ullum bonum.
Item, Iiistus non peribit in faine.

Secunda causa, Ut promissiones corporales
sint testimonia de conservanda Ecclesia in hac vi-
ta. Sicut inquit Domnus : Scit Fater vester coe-
lestis, quod his omnibus indigeatis. Item, Evange-
liam habet promissionem praesentis et futurae vi-
tae. Item, Non mortui laudabunt te Domine etc.

Tertia causa, Ut fides exerceatur petitione cor-
poralium bononim. Quia ctiam hoium bonorum
petitione vult Deus exerceri Fidein et Invocatio-

447

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

448

nem, ut sciamus ei verae curae esse etiam corpo-
ralem vitam Ecclesiae. luxta Psal. Iiivoca me in
die tribulationis, et ego eripiam te.

Quarta causa est. Quia vult Deus promissio-
nes corpoiales esse commonelactiones de Spirltua-
lihus. Nam bona corporis promissa sunt, quia col-
ligitur aeterna Ecclesia in hac vita. Et in invo-
catioiie pfii non possent, nisi praelucente FIDE,
quae accijut p; onn*ssionem grati&e. Ac sciamus in
onini invocaiione oportere praelucere fidem, quae
intuetur S ilium Dei, et accipit remissionem pecca-
torum, iuxta dictum: Nemo venit ad Patrem, nisi
per Ellium. Item, Quicquid petieiitis Patrem in no-
niine meo. dabit vobis. Itein, Per Christum ratae
sunt omues promissiones.

Quinta. Cum velit Deus Ecclesiam in hac vi-
ta colligeie, multas corporales liberationes vult
esse illustria testimonia praesentiae suae in Eccle-
sia, cum videlicet nmlta inextricabilia hnmano coii-
silio mota sunt. ut ^enditio loseph, difticultates
educfionis po|)uli ex Aegypto, seditio mota contra
Davidem, bella Antiochi. Denique multa publica
et privata accidunt, in quibus ratio exitum prospi-
cere non potest.

In talibus periculis, cum fit liberatio, convin-
cuntur animi, ut agnoscant Dei praesentiam, et fa-
teantur, Deum esse protectorem et liberatorem. Sic
}' oises precatur in Numeris capite 14. ut audiant
Aegyptri, quod tu Domine sis in hoc po|Hilo. lo-
suae S. Scient quod Doininus Deus vivens sit in
medio vestri. 1. Hegum 17. Ut sciat omnis terra,
quod est Dominus Deus in Israel. Esaiae o7. Ut
sciant omnis regna terrae, quod tu es Dominus so-
lus. Ac ut Prophetae in petitione auxilii, hanc
finalem causam Deo proponunt, ut praesentia eius
conspiciatur, eodem modo nos quoque petamus.
Haec tota doclrina de intellectu et usu promissio-
num fit illustris in ardenti invocatione et petitione
auxilii. ,

In fine rursus hoc moneo, discernendas esse
promissiones generales bonorum corporalium Ec-
clesiae oinnium temporum factas, a specialibus,
quae ad solam ludaicam politiam pertinuerunt, ut
promissio de victoiiis, nominatim facta pro defen-
sione eius politiae. Nota sit etiam explicatio ar-
gumenti de omnibus promissionibus corporalibus.

Promissio divina est immutabilis.
Ecclesiae sunt promissa bona corpora-
lia,

Igitur Ecclesiam oportet semper sine
aerumnis esse.

Breviter respondendum est ad Minorem. Omnes
promissiones corporales intelligendae sunt, cum
e.\(;eptlone crucis et castigationis, quia haec regu-
lae praecedunt: Si quis vult me sequi, tollat cru-
cem suain etc. Item, Iram Domini portabo, quia
peccavi ei. Et comminationes ipsae inMoise addi-
tae sic interpretantur prouussiones.

Davidi prornissum est regnum, sed excutitur
propter delicta. Ita onuilbus temporibus Ecclesia
punitur, propter multa multorum dellcta. Mitiget
tamen Deus poenas piopter aliquorum conversio-
nein, ut ostendit exempluin Ninivae, carcer loseph,
Danielis, calamilates lob, Lazaii, pertinejit ad ex-
empla crucis. Semper autem in conspectu sit lie-
gula, Eliaiu amissis onmibus bonis corporalibus,
tamen retinendain esse promissionem gratiae, iuxta
dictum lob: Etiamsi occidet me, sperabo in euin.

et congruit dictuin Psalini 89.

Visitabo in virga

iniquitates eoruin, Misericordiam autem meam non
amovebo ab eo etc. Nec deticiendum est ab eo
propter uUani creaturam.

DE lUSTIFICATIONE.

Ideo semper dissensiones et fuerunt et erunt
de lustificatione. Quia homines naturaliter utcun-
que Legem intelligunt, cogitant de iustitia iudicio
rationali, nec consiflerant discrimen Legis et Evan-
geiii, et quare in Evangelio alia iustitia patefacta
sit. Ex hac calis^ine oriuntur et confusiones et
dissensiones. Utile est autem initio considerare,
quid ratio intelligat esse iustitiam, et quid de ratio-
nali iustitia doceri necesse sit.

Vocabulum lustitia in Philosophia et Legibus
politicis, significat obedientiam erga Leges, Et obc-
dientia erga omnes Leges, nominatur universalis
lustitia. Sic poli ico more Aristides nominatur iu-
stus, id est, civis onuiibus Legibus suae civitatjs
obtemperans, Sic usitate dicitur; lustitia in sese
virtuies continet omnes.

Certum est autem, ut supra dictum est, Deum
omnibus hominibus, et renatis et non renatis prae-
cipere, i:e in ullo externo opere violenf Legem Mo-
ralem, iuxta dictum: Propfer haec venit ira Dei
super inobedientes. Et possunt etiain non renati
aliquo raodo facere externa opera Legis honesta.

449

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

450

id est, Legi Dei congruentia, quia Pauliis nominat
iusfitiaia cariiis, id est, quam non renati facere
possunt.

Sunt autem actiones, quae nominantur iustitia
carnis, cogitationes in luenfe hominis, quanquam
non renafi, intuentes Legem Dei, seu lectum iu-
dicium rationis: et cientes locomotivam, id est, re-
gentes actiones externas, ut congiuant cum exter-
na voce Legis, sive cor congruat, sive non con-
gruat, ut in Achille, repressio iiae est cogitatio in
cerehro eius de hac Lege: Non iiiterficias ducem
exercitus. Haec cogitatio manihus imperat, ut gla-
dium recondant. Interea tamen cor ardet ira, nec
nioderafio illa fit propter gloiiam Dei, nec regilur
agnitione Fllii Dei, nec est vivus motus in corde,
sed evanescens cogitatio.

Sic erudite cogitandum est, quid re ipsa sint
actiones virtutum, at utcunque actiones intelligi pos-
sunt, etiamsi Aristotelicas imaginationes de hahiti-
bus seponimus. Sunlque mentes cogiiatione Legis
poenai um et exemplorum ad recte fuciendum exci-
tandae. Supra autem dictum est, quafuor esse
causaSj propter quas etiam non renati se disciplina
regere dehent, quarum piima est, Mandafum Dei.
Secunda, Ut vitentur poeiiae. Tertia, Ut aliis par-
camus. Quarta, Quia disciplina sit paedagogia in
Christum, id est, Quia certum sit, Deum non
efticacein esse in his, qui perseverant in sceleribus
contra conscientiam. Hae causae pie cogitenlur.
Simul autem sciendum est, lustitiam carnis seu di-
sciplinam, seu opera Legis nequaquam esse iiisti-
tiam coram Deo, nec impletionem Legis esse, nec
causas, nec merita remissionis peccaforum. Sed
sicut f()h'um fici tegebat nudifatem primorum paren-
tum, ita iusfitia carnis est qualecunque tegumenfum
horribilium vuliierum in mente, voluntate et corde
hominis, ut pulclira res esf foris, castitas Scipio-
nis, sed intus sunt dubitationes de Deo et de pro-
videnfia, ignoratio Mediafoiis, fiemifus adversus
Deiim et aliae flammae vitiosorum affectuum, ac
multi sunt typi, disceinentes discipllnam et iustiti-
am, de qua dicitur: lusfus fide sua vivet: sed illu-
stris fjpus est, quen» recensui de folio fici.

Nunc accedendum est ad doctrinam de lustifi-
catione. d^ qua loquitur Paulus, cum inquit : lusfifi-
cati fide pacem habemus. Ac piimiim consfituamus
definitiune;n vocabuli simi>licem et perspicuam.

lUSTIFICATIO est acceptio remissionis pecca-
torum, et reconciliatioins [tersonae corain Deo, et
imputationis iustitiae, et haereditatis vitae aeternae,
propter obe«lientiam Mediatoris, quae acceptio fit
iide, consolante et erigente cor in veris doloribus,

MELAMH. OPER. VOL. XXIII.

in qua fit vivificatio per Filium Dei, dicentem con-
solafionem in corde voce Evangelli, et effunden-
tem Spiritum sanctum, quo inchoafur nova obedi-
entia in corde, sicut scriptum est: Dabo Legem me-
ain in corda eorum.

Observandum est autem, quando vocabula lu-
stitia, lustus, lustificatus legaliter usurpentur, quan-
do de iusfitia imputata, id est, <le reconciliatione
seu acceptalione gratuita coram Deo propter Me-
diatorem dicatur.

Apud Philosophos lustifia tanfum legaliter usur-
patur, et significat iustitia universalis obedientiam
secundum omnes leges, iuxta dictum: lustitia in
sese virtutes continet omnes.

In Lege divina, ubi de lustitia Legis dicitur,
etiam hoc modo usurpatur de integra obedientia,
ut in his dictis, Psalmo 142. Non intres in iudi-
cium cum servo tuo , Quia non erit iustus coram
te omnis vivens. Item lob: Vere scio, non est iu-
stus homo coram Deo. lustus, id est, habens in-
tegrain obedientiam.

Interdum etiam de bonis operibus iustorum di-
citur, etiamsi non est integra obedientia, ut, Feci
iudicium et iustifiam. Solus Osiander transfulit
nomen ab effectibus ad causam. lustitia est quod
facit nos iusta facere, videlicet Deus. Haec defi-
nitio certe non congruit ad hocdictum: Imputafum
est ei ad iustitiam. Nec Paulus loquifur de hac
effectione, quando quaerit, an homo sit iustus Fi-
de, aut Lfcge seu operibus. Sed cum non habea-
inus illam obedientiam integram, docet vox pro-
niissionum de misericordia, quae fide, id est, fidu-
cia Mediatoris nobis applicatur.

Angelus bonus est iustus, quia habet integram
obedieniiam, vel iinpletionem Legis, vel integram
conformitafem ad DEUM, vel, Qiia Deus est in
eo, efficiens hanc iiifegram conformitafem. Hi mo-
di loquendi idem significant.

Sed David est iustus, id e.st, acceptus Deo,
seu placens Deo, non quia habet integram confor-
mitatem seu iinplefionem Legis, sed (juia recipifur
per misericordiam Fide propter Mediatorem, qua
fide, etsi vere fit vivificafio seu renovafio quae est
inchoatio novae obedientiae, tamen ]»ersona est iu-
sta, id est, placens L>eo piopter Mediatorem, seu
iinpufata ei Mediatoris obedientia. Est ergo iustus
coram Deo iuxta Evangelium placens Deo, seu re-
conciliatus seu acceptus prop er Mediatorem fide,
qiia quidem fit vivificatio in veris doiorilius, iuxta
dictum: lustusFide sua vivit. Relatio igitur, vide-

29

451

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

452

licet, Acceptatio seu Reconciliatio includitur in vo-
cabulo iustus, et de hac reconciliatioiie dimicat con-
scientia, non quaerit, an iusta faciat, sed fatetur se
non habere legis impletionem, et clamat expresse:
Non est iustus in conspeclu tuo omnis vivens, id
est, habens integram obedientiam. Cunr. igitur in-
quit Osiander: lustificare est ex non iusto iustum
facere, id est, habenteni recte facta, sciamus aliter
loqui Paulum, videlicet iustificare, est ex non iusto,
id est, ex reo, et non habente impletionem Legis,
faccre iustum, id est, non reum propter Mediato-
rem. Haec relatio primum in verbo lustificandi in-
telligenda est. Sic Paulus eadem significatione uti-
tur verbis Reconciliari et lustificari, cum ait, Rom.
5. lustificati sanguine, id est, reconciliati per mor-
tem eius.

Quod in verbo lustificandi necesse sit intelli-
gere relationem, scilicet renussionem peccatoium
manifeste ostendunt haec dicta Act. 10. Huic
omnes Prophetae testimonium perhibent, remissio-
nem pcccatorum accipere per nomen eius, omnes
qui credunt in eum. Iteni, Beati quorum remissae
sunt iniquitates. Lucae iS. inquit Publicanus: De-
us propitius esto mihi peccatori. 2. Regum l'i. Do-
minus abstulit peccatum tuum. Et Esaiae 38. Pro-
iecisti post tergum tuum omnia peccata mea. Sem- !
per cum accedimus ad reum, initio petenda et ac-
cipienda est remissio peccatorun» fide, et cum acci-
pitur remissio fide, simul hoc fit, quod Paulus in-
quit: lustificati fide pacem habemus.

Ac prorsus imaginatio reiicienda cst, quae fin-
gitNeroni peccata remissa esse, sed damnari eum,
quia non habet iustitiam essentialem. Non fit re-
missio peccatorum, sine fide, quia dictum est: Qui
non credit in eum, manet ira Dei super eum.

Haec dicta perspicue ostendunt relationem, vi-
delicet remissionem peccatorum, et reconciliationem
uicludi in verbo lusiifieandi. Haec ipsa autem ac-
ceptio reniissionis, non est frigida imaginatio, Sed
fit, cum in vero dolore sentitur consolaiio, quac est
vivificatio, quae fit, cum Eilius Dei simul est elfi-
cax cum verbo externo, et dicit consolationem in
corde, et ostendit misericordiam Patris, et dat Spi-
ritum sanctum, sicut clare dicitur, 1. lohan. 5. In
hoc cognoscimus, quod in eo manemus, et ipse in
nobis, quia de Spiritu suo dat nobis.

Utor autem et hac forma in declaratione voca-
cabuli lustlficationis, cum lohannes dlcat: Qui ha-
bet Filium, habet vitam, Declaratio inde sunu po-
test, lustificaii est, ex non habente Filium, fieri
habentem Filium. Habere autem Filium, est fide
statuere, quod propter obedientiam Christi donentur

nobis remissio ^t reconciliatio. Deinde est habere
eum vivificantem nos sua efficacia. Sic intelligitur
habens Filium, id est, non reus propter Fillum, et
deinde vivificatus per eum Ideo inquit lohannes:
Qui habet Filium, habet vitam et congruit hoc di-
ctum cum illo: lustus fide sua vivet.

Ex his intelligi potest Osiandricam definitionem
iustitiae non esse sufficientem, cum ait: lustitia est,
quod efficit nos iusta facere. In hac definitione
non fit mentio obedientiae Filii Dei propter quam
recipimur, et qua fides propria nititur, Sed tantum
fit nientio novitatis sequentis. Nostra definitio pri-
mum nominat obedientiam FilU Dei. lustitia est
obedientia Filii Dei nobis imputata, id cst, propter
quam recipimur fide, qua fide et vivificatio fit, per
ipsum Filium Dei. De hac imputatione loquitur
Paulus RoMi. 4. et 10. Finis Legis Christus est
ad iustitiam onnii credenti.

Haec de vocabulis lustitia, lustus, lustificari
coram Deo dicta sint. Postea quomodo nova obe-
dientia dicatur lustitia, infra copiosius dicemus.

Nominatur enim iustitia, Quia est inchoata con-
formitas cum Lege, quae tamen ideo placet, quia
persona iam Fide reconciliata est, et placet, non
quia est integra obedieiUia, sed propter Filiuin Me-
diatorem, et summam sacerdotem intercedentem
assidue pro nobis, et tiif)uit Deus hunc ingentem
honoiem novae et squalidae obedientiae, ut nomi-
net eam iustitiam et sacrificium. Sed tamen discerni
eam oportet ab illa iustitia et iustificatione, qua
homo coram Deo accipit reinissionein et reconcilia-
tionem, quae nominatur imputatio lustiiiae per Mi-
sericordiam propter Filinm Mediatorem.

DE VOCABULO GRATIAE.

Gratia significat in hac quaestione relative gra-
tuitam remissionem peccatorum et reconcilialioiiem
seu misericordiam, et acceptationem gratuiiam pro-
pter iMediatorem, cum qua remissione et reconci-
liatione simul fiunt vivilicatio per Filium, cuin Fide
accipiinus vocem Evangelii, et donatio Spiritus san-
cli. Paulus igitur ad lioinanos 5. duobus vocabu-
lis usus est coinplectens beneficia Mediatoiis. No-
miiiat Gratiam et donu n per gratiam. Gratiam in-
teiligit relative, gratuitum favorein seu misericor-
diam, seu remissionem peccatoruin, et reconcilia-
tionem seu acceptationem gratuitam propter Media-
torem.

Donum vero per Gi^atiam intelligit novitatem in-

453

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENL

454

choatam et consummatam, id est, vivifieationem et
fotam gubeinationem sequentem, que tit a Deo per
Filium et Spiritum sanctum in renatis, ad vifam
aeternam. Totum enim beneficium Mediatorls com-
plectitur nonune Doni per Gratiam. Ac multum
refert recte intelligi haec vocabula, qua in re et phra-
sis Hebraea consuleuda est, et consideranda est
narrationum series, et maferia in quolibet loco,
Cum Komanos 4. dicitur: Operanti merces non im-
putatur secundum gratiam: hic perspicue gratiam
relative inteUigit gratuitam benevolentiam seu im-
putationem. Est enim Antithesis: Laboribus de-
betur merces. At credenti, efiamsi non affert me-
rita, tamen fit imputatio iustitiae gratuita.

Eodem modo postea loquitur: Ideo ex fide se-
cundum gratiam, ut sit firma promissio, id est, ut
sit certa reconciliatio, non pendet ex conditione
nostrae dignitatis, sed est gratuita. Hic quantum
referat vocabukim Gratiae recte intelhgi, non ob-
scurum est. Nam si iudices ita te habere remissio-
nem, cum fueris dignus et mnndus, et habueris ex-
cellentes virtutes, quas Monachi nominant gratiam,
sequetur infinita dubitatio et desperatio. Et Ro-
manos 6. Si gratiam interpreteris ut Monachi dele-
tur consolatio: Non estis sub Lege, sed sub gra-
tia. Hic Paulus hoc ipsum agit, nos placere Deo
propter Filium, non propter nostram- dignitatem,
cum quidem adhuc haereat in renatis ingens imbe-
cillltas et peccatum.

Significat igitur Gratla gratuitam misericor-
diam, promissam propter Fihum. Quanquam autem
haec significatio nativa est : tamen sciamus, cum
accipitur remissio peccatorum, sinml in ea conso-
latione fieri vivificationem per Filium, cum Fide
accipitur vox Evangelii, et donationemSpiritus sancti.
Ideo et loliannes duobus vo(^abuhs usus est, sicutPau-
lus inquieiis: Per lesurn ('hristum gratia et veritas
facta est. Giatiam n<)nn'nat gratuitam remissionem et
reconciliationem seu acceptationem. Deinde umbris
opponit veritateu), videlicef regno Politico, sapien-
tiae et iustitiae carnis et alilN bonis peiituris. Et
noininat verilatein, vera et diiratura bona, veram
agniiionem Dei, aeternam vitam, lucein, iustitiam
et laetifiam semper duraturani, cum erit Deus
omnia in onmibus sanctis resuscifatis. Ita congruit
dicfum loliannis cum verbis Pauli: Per Christum
habemus gratiam, et donum per gratiam. Expiesse
enirn djnuiamus Peldgianos et IMouacbosj qui fin-
xerunt homines sine regeneratione posse Legi Dci
satisfacere, et mereri reconciliationem, et iustos
esse propria Legis impletione.

Has Pharisaicas imaginationes, quae tollunt in-
gentia beneficia Mediatoiis, prorsus execrandas

esse censemus. Et Deo gratias agimus, quod non
soluin patefecit Legem, sed etiam misit Filium, et
non solum edidit promissionem grafirie, sed efiam
revera adest nobis, regenerat, saiictifi('at, protegit
et gubernat nos assidue, sicut in lohanne dicitur:
Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et
Pater meus diliget eum, et ad eum venienms, et
mansionem apud euin faciemus.

Hic quoque duo illa beneficia recitantur, (Jra-
tia et donum per gratiam, et modus exprimitur,
qno accipiuntur. Initium est ab auditu Evangelii,
cum in conversione voce Evangelii nos sustenta-
mus, sinml haec fiunt, Pater diligit nos, id est, re-
cipit per misericordiam propfer Filium, et Filius
dicit consolationem in corde, ostendit misericordiam
Patris, et vivificat credentes refractos ex dolori-
bus inferorum, et Pater per eum effundit Spiritum
sanctum in corda, ut tales motus habaamus qualis
ipse er,t, laetemur in Deo, diligamus et invocenms
eum, et nos el subiiciamus, agnoscamus infirmita-
tem et pericula nos ra, et sciamus nobis immensa
misericordia Dei jiroposifum esse auxilium divinum,
contra infirmitatem nostram, et contra Diaboloium
rabiem. Adversus ista petamus Dei praesentiam,
sicut dicitur: Salvabo vos non in arcu, sed in Do-
mino Deo vestro, id est, in Filio, qui vere est
Emanuel, vere adest credentibus, cum voce Evan-
gelii sustenfantur, et sinml dat Spiritum sanctum :
Sic 1. loli. 4. dicitur: In hoc scinms, quod in ipso
manemus, et ipse in nobis, quia de Spiritu suo dat
nobis.

DE VOCABULO FmEI.

Cnm Paulus inquit: lustificamur fide, vocabu-
lum Fidei non tantum historiae nolifiam significat,
ut Diaboli etiam norunt hisforiam seu dogmata,
Sed sigiiificat assenfiri omnibus arficulis fidei, et in
his huic artii;ulo: Credo remissionem jieccatorunn, et
vitam aeternam, non tanfum allis dari, sed milii quo-
que. Cum hoc assensu, quo tibi credis remitti,
cor erigifur fiducia promissae misericordiae, ac-
quiescenfe in Deo propfer Mediatorem, lucet in
mente assensus apprehendens vocem Evangelii, et
fiducia Medialorls et misericordiae in corde.

Haec fides non est mortua imaginafio, sed est
illa fides, de qua dicitur: Fide iusfificati pacem
habemus. Item, Haec est vita aeterna, uf agno-
scant fe solum verum Deuin, et quein misisti lesum
esse Christum. Ifein, Qui habet Filium, habet vi-
tam, Sic enim accendifur haec Fides, Filio dlcente
consolationem per vocem Evangelii, et Spiritu

29»

455

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

456

sancto accendente laetitiam et pacem in corde.
Usitata est igitur nobis haec definitio.

FIDES est assentiri universo verbo Dei, nobis
tradito, atque ita et promissioni gratiae, Et est
fiducia acquiescens in Deo propter iSlediatorem, ac-
cedens ad Deum, vere invocans eum, et clamans
Abba pater.

Sic intelligendum esse vocabulnm Fidei, cer-
tissimuin est, ut multa illustria testimonia osten-
dunt, Romanos quinto: lustilicati fide pacem habe-
mus. Ac notitia historiae, qualis in Diabolis est,
non affert pacem, imo auget pavores et desperatio-
nem. Quo enim certius sciunt Diaboli, Filium Dei
iudicem esse, et se futuros esse in poenis aeternis,
eo horribilius metuunt et odeiunt Deum. ISec po-
test quicquam cogitari tristius aut peius, quam crea-
turam sic in tota aeternitate victuram esse, ut ha-
beat sunnnam acerbitatem odii adversus Deum, et
velit horribdi furore, omnia contraria divinae vo-
luntati, ouniia turpissinm, et destructionem Dei et
universae naturae, si esset possibilis. Tales sunt
Diaboli, et horum similes erunt Iiomines danniati.
Huius summi et infiniti mali cogitatione expavescant
anliui.

Inde autem perspicue intelHgltuf, longe aliam
esse fidem, quae credentibus pacein affert, id est,
laetitiam acquiescentem in Deo propter Mediatorem.
Loquitur eigo Paulus de hac Fide, qua sic ample-
cteris promissionem, ut credas tibi ipsi remitti pec-
cata, te ipsum reconciliari, Quae Fides est assen-
sio, qua accipis omnes articulos Fidei, et est fidu-
cia acquiescens in Deo propter Mediatorem. Quare
Paulus ad Hoinanos quarto, correlative coiineetit
Promissionem et Fidein. Nominat igitur FIDEM
hanc assensionem, qiiae promissionem accipit. Nec
dubium est, mandatum Dei esse, ut assentiamur
promissioni: sicut lohannes inqiiit: Qui noii credit
Deo, meiidacem eum facit. Ut igitur fide accij.i
promissio possit docet Paulus eam non peiidere ex
conditionc Legis. Haec non possunt intelligi de
sola notitia historiae, ut adversarii coeci, et falsis
ophiionibus fascinati contendunt.

Aliud Testimonium.

Ephesios tertio, Declarat Paulus, quid nominet
Fidem pluriuiis vocabulis, quae ostendunt, qualis
sit motus accensus per Filium voce Evangeiii, et
dato Spiritn sancto: Dicit enim Fidem talem esse,
quae non fugiat Deum, nou fremat adversus eum,

Sed accedat ad eum, et quidem propter Mediato-
rem. Sic enim loquitur Paulus: Per quem aude-
mus accedere in fiducia per fidem eius.

Necessario igitur diciinus, Fidem et assensionem
esse, quae promissioiiem accipit, et esse fiduciani
acquiescentem iii Deo piopter Mediatoiem. Huc
adiuiigantur dicta: lustus fide sua vivet. Item,
Omnis qni credit in eum, non confundetur. Certe
sota historiae notitia nenio vivit: Quare necesse
est hanc fidem infelligi, quae est fiducia miseiicor-
diae propter Mediatorem promis^ae. Nec tnrben-
tur pii cavillatione Sophistica eoruin qui vociferan-
tur, nos miscere virtutes theologicas, Fidein et
Spem, et disputant fiduciam esse actum spei. Ad
Iiaec respondeo: Certum est re ipsa has virtntes
seu motus non ])osse distrahi. Sed tamen officiis
propriis distii:ctae sunt. Fides et notitia est, et
motus accensus a Spiritu sancto in voluntate et
corde, quo in praesentia volumus et accipinuis re-
missionem peccatoium, rei^oiiciliationem et vivifica-
tionein, quae fit per Filium et Spiiituin sancfuin.
Sed spes est certa expectatio salutis aeternae, gra-
tis daiidae propter Mediatorem, et niitigationis ca-
lamitatum in hac vita, iuxta consilium Dei: Estque
haec expectalio motus in corde, accensus a Spiiitu
sancto. sequeiis fidein, Sic propiia euiusque virtu-
tis officia intelligantur et recte discernantur.

Ad enarrationem vocabuli fides et haec admo-
nitio pertinet. Ideiu est dicere: Per miseiicorcnatn
homines iustos esse, seu placere Deo, et dicere:
Homines Fide iustos esse. Expresse autem et sae-
pe repetitae sunt hae sententiae Psalmo sexto: Sal-
vum nie fac pro}!ter misericordiam tuam. Psal. 31.
Beati quorum remissae sunt iniquitates etc. Item,
Dixi: confitebor adversus nie iniustitiam meam, et
tu remittes impietatem peccati mei. Danielis noiio:
Non iii iustitia nostra, sed misei icoi dia tua propter
Domiiium exaudi nos. Sic et Moises precatur Ex-
odi 34. Domine Deus misericors, qui aufers ini-
quitatem, et innocens coiam te non est iiinocens.
Et lonae secundo: Relinquentes misericordiam vana
custodiunt.

Quoties autem misericordia nominatur, simul

intelligi opoitet promissionem et Mediatorem, quia

loquuntur Piophetae de misericordia certa, et pro-

missa propter Mediatorem. Idem est igitur dicere,-

Fide iustificamur, quia promissioncm Fide accipi

opoitet, et ei ciedentes acquiescimus in IMediatore,

et statuimus nos ])ro|)ter ipsius obedientiam recipi

et placere. Ideo Paulus Rom. 4. Fidem et Pro-

I missionem coniungit: Ideo e\ fide gratis, ut firma

I sit Promissio. Et nos usitate dicimus hanc propo-

i sitionem, Fide iustificamur, intelligi correlative pro

457

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

458

ista: per misericordiam gratls propter Mediatorem
placemus, Qiii tanicn ita nobis applicat sua beneK-
cia, cum promissloni credimus.

Haec ideo dicenda sunt, ut nativa sententia
retineatur in propositione, Fide iustificanmr. Nam
Ori^enes, Thomas, et multi alii depravarunt Pauli
sententiam, qui finxerunt Synecdochen, Fide iusti-
ficamur, i«l est, prae|)aranmr, ut postea sinms iusti
aliis virtutibus, ut si quis dicat: iMotus calefacit, id
est, exuscitat aliquid, quo postea sumus calidi.
Thomas hanc Synecdochen liis verbis expressit:
Fide scilicet formata aliis virtutibus sumus iusti,
quod nihil aliud est, quam dicere homines iustos
esse suis operibus.

Osiander pro effectu nominat causam , Fide
praeparamur, ut postea siums iusti Deo habitante
in nobis, nec recipit hanc interpretationem, Fide iu-
sti sunjus, videlicet. per misericordiam propter Me-
diatoris obedientiam.

Simus igitur vigilantes in refutatione huius
Synecdoches, et confirmemus nos in quotidiana in-
vocalione, illis ipsis exeniplis Prophetarum. Non
erras, quando invocas ut jNloises, David, Daniel,
et caeteri Proj hetae. Hi omnes confugiunt ad mi-
sericordiam gratuitan», et hanc statuunt certam et
promissam esse propter Mediatorem: Sic cum tu
quoque invocas_, recte invocas. Haec saepe cogi-
tanda sunt, ut contra illam Sophisticam Synecdo-
chen co))firmenmr.

Deinde verum est, cum sustentamur et libera-
mur ex doloribus inferorum, adest Filius Dei et
vivificat nos, Sed obedientia Mediatoris fide in-
tuenda est, et propter illam statuas te certo pla-
ceie: Et obedientia Mediatoris in infinitum antefe-
renda est illis novis actionibus, quae in te fiunt.

Conclusio.

Recte explicatis vocabulis, recito propositio-
nem, quae est suinma Evangelii. recitata a Pauio
Rom. 3. et deinceps. Propter Filluin Dei Mediato-
rem, et quidem propter eius obedientiam, Gratis,
non propter ulla nostra merita, accipimus in veris
pavoribus sola Fide reinissionem pcc(!atoruni et re-
conciliationem, et in ea consolatione cum Fide su-
stentamur, Filius Dei fpse in nobis est efficax, di-
cit consolationein voce E/angclii, ostendit miseri-
cordiam Patris, et liberat nos ex doloribus infero-
ruin, et dat Spirituin sanctum, ac reputamur iusti
coram Deo, id est, accepli Deo propter obedien-

tiam Mediatoris, et simul sumus haeredes vitae ae-
ternae propter Mediatorein, non propfer nostram
dignitatem aut nostras virtutes seu opera.

Huius oonclusionis testimonia propria et per-
spicua sint in conspectu, ut docfrinae puritas con-
servetur, Primun» propter gloriam Filii Dei, Dein-
de ut fiinuun consolationeui teneamus, et Dcum
recte invocare possimus, fiducia Mediatoris.

Testimonia.

Primum. Act. 10. Hnic omnes Prophetae te-
stimonium perhibeut, accipere reinissionem pecca-
toruni per nomen eius, omnes qui credunt in eum.
Hic Petrus affirmat, liimc esse conscnsuin omnium
Prophetarum, ut significet hanc perpetuam vocem
esse pronnssionum in Ecclesia Dei, et quidem dis-
cernentem veram Ecclesiam ab aliis gentibus et
congregationibus.

Secundum Testimonium.

Rom. .3. principfilis propositio his verbis con-
stituilur. Omnes peccaverunt, et carent gloria Dei.
lustificamur autem Gratis ipsUis gratia per Kedem-
tioiiem, quae est in Christo lesu, quein proposuit
Deus propit aforeni per Fidem in sanguine eius.
Inifio ut osfendat homines non esse iustos propiia
mundifia, iiiqait, Omnes esse reos, et carere glo-
ria Dei, id esf, sapientia et iustitia, quam Deus ap-
probat, seu ducit esse gloriam, seu Deo ipso, seu
praesentia Dei in nobis. Deinde addit quomodo
reconciliemur: lusfificamur, id est, accipimus re-
missionem peccatorum, et repufamur iusti seu ac-
cepti Gratis, ipsius gratia, id est, misericoidia gra-
tuita propter Christum, quem ptoposuit Deus pro-
pitiatorem. Adilit aufem: iustificamur in sanguine
eius, id est, propter obedientiam ipsius. Sed hoc
beneficium Fide applicari oportet.

Statuendum est igifur, quod propter hunc pro-
pifiatorem, et quidem propfer eius obedienfiam, ti-
bi vere propilius sit Deus, non propter tiiam digni-
tafein. Haec Fides est fiducia, qnae pacem et vi-
tam cordibus affert, ut supra de Fide dictum est,
quae in Deo propfer Mediatorem acquiescit. Deinde
Paulus in (juarto capite insfituit confirmalionem
huius proposifionis, et testimonia ac argumenta re-
censet. Primum tesiimonium sumtum est ex Ge-
nesi. Ut enim ostendat hanc perpeiuam esse Ec-

459

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

460

clesiae doctrinani, citat priniam concfonem, in qua
expresse fit meiitio Fidei et lustitiae. Allegat et
illuiu virum (jui proponitur, ut ab ipso caeteri
discant promissiones et verum cultum Dei. Credidit
Abrahaui Deo, et imputatum est ei ad iustitiam.

Semper in conspectu sit Pauli Syllogismus in
quarto capite ad Romanos.

Promissionem reconciliationis oportet

esse certam,
Promissio pendens ex conditione Le-

gis nobis est inceila,
Ergo, Promissio reconciliationis non pen-

det ex conditione Legis, sed datur

Gratis propter Mediatorem.

Maiorem in Syllogismo Paulus confirmat, in-
quiens: Lex iram efticit, id est, Lex semper accu-
sat homines in hac naturae ind)ecillitate, et osten-
dit nos non esse tales, quales esse praecipit. JNon
igitur affert consolationem, sed dolores animi fu-
gientis Deum, et tristes fremitus, de quibus dicilur:
Sicut Leo contrivit omnia ossa mea, et Rom. 7.
copiose declaratuT propositio haec: Peccatum per
Legem fit excellenter peccatum, id est, reiun. Tunc
enim reatus senlitur, cum Lege perterrefacti senti-
mus iram Dei, et 1. Corinth. 15. Aculeus mortis
peccatum est, potentia vero peccati lex est, id est, j
Peccatum quidem immediate est causa mortis, et
aeternae poenae, et est per se causa: tunc autem
sentitur, quale malum sit, qnando lege homines
perterrefacti, sentiunt se propter peccatum a Deo
abiici, et non vivificari.

Hanc doctrinam de Lege Paulus opponit Pha-
risaicis opinionibns, et expresse postea inquit: Le-
gi erat injpossihile iustificare. Aha igitur vox est,
annuntians reconciliationem, videlicet piomissio pro-
pter Mediatorem Filium, gratis offe<ens remissio-
nem pecctatorum et reconciliationem, et vi'>ificatio-
nem, quae tunc fit in illa consolatione per Filium
et Spirituni sanctum. Hunc totiim Pauli Syllogis-
mum omnibus familiarissime notum esse oportet,
qnia discrimen Legis et Promissionis gratiae, quae
propria est Evangelii, et discrimen Ecclesiae et
Eihiucorum perspicue ostendit.

Deinde minorem sic declarat, videlicet, opor-
tet promissionem reconciliationis esse certan». Si
enim non esset certa reconciliatio, nulla consola-
tio nota esset hominibus, et nullum discrimen esset
Ecclesiae Dei et Ethnicorum, quia Ethnici etiam

norunt Legem. Ut autem discnmen esset Eccle-
siae et Ethnicorum, tradita est alia vox praeter
Legem, scilicet promissio gratiae, seu reconciliatio-
nis. Hanc qui audiunt et Fide amplectuntur, ii sunt
vera Ecclesia Dei. Nec satis est nosse Legem, et
vivere in perpetua dulitatione, sicut Ethnici cogi-
tant. Et prorsus Etlmico more iubent Papistae te
semper dubitare, an te rocipiat Deus, et hanc inia-
ginationem retinent. Deus legeai dedit, hanc ser-
vantes Deo placent. Ego fateor me non esse ta-
lem, qualem lex esse praecipit, ideo dubito, an pla-
ceam Deo, et an me exaudiat. Haec imaginatio
est prorsus Eihnica, et delet promissionem gratiae.
Pugnat igitur Paulus de prouiissione, et affirmat
eam esse certam oportere, et a Lege distujgui,
sicut inquit: Ideo ex fide gratis, ut sit firma pro-
missio. Haec sunt perspicua, recte institutis, et in-
telligentibus exercitia poenitentiae, quia certe opor-
tet esse aliquam firniam consolationeni, sed fasci-
nati Pliarisaijis opinionibus, haec non intelligunt,
et dubitationem Ethnico more retinent.

Rccitavi aliquot ilhistria testimonia, sumta ex
iis locis, ubi haec doctrina principaliter traditur,
conlia Pharisaica iudicia, et ex sede huius mate-
riae, Sieut in qualibet contioversla , quaerenda est
perpetua sententia scribentiiim, non tantum exer-
penda sunt mutilata testimoiua.

Manifestissimum est autem omnes Prophetas
et Apostolos retinere hanc propositionem universa-
liter, de cmnibus hominibus, excepto Clnisto, Non
iustificabitur in conspectu tuo ouniis vivens. Item,
Omnes eirent £2,loiia Dei. Posita hac nes^ativa uni-

!•• • I ••

versali de personis: Seqnitur altera de niisericor-
dia: Siciit Daniel conimigit, Non in iustitia iiostra,
sed in misericordia tua piopter Doininum exaudi
nos. Item, Psalino 6. Salvum me fa^c propler
misericordiam tuam. Item, Dixi confitebor adver-
sum me iniusiitiam nieam, et tu remittis impietatem
peocati mei, etc. Hoc modo universaliter accedunt
ad Dedin oinnes sancii , ut ad Romanos et Ephe-
seos sic dicitur: Per hunc habemus accessuin fide.
Itein, Propter unius obedientiam iustificantur mulli.
Sic et nos accedamus ad Deum.

His fontibus cognifis intelh'gi potest, sententiam
quae in nostris Ecclesiis proponitur, j>erpeluum
consensum esse, expressum in omnibus scriptis
Piopheticis et Apostolicis. Sicut et Petnis perpe-
tuum consensum citat: Huic onmes Piophetae te-
stiinoniuin perlnbent, elc. Ideo firmissiine comple-
ctamur hanc sententiam, et non sinamus nobis cri-
pi, aut Piiaiisaicis deliramentis Papistaruin , aut
aliis praestigiis eludi.

Hic rursus etiam consideremus, quare necesse

461

V. EXPLICATIO SYiMBOLI NICENI.

462

sit, retineri particulam exclusivam, Gratis vel sola
Fi(]e. IJsitatum est autem nobis propter iuniorum
commonefactionem, lecilare quatuor causas, pro-
pter quas necesse est retiiieri exclusivam.

Prima est, ut Mediatori Filio Dei tribuatur de-
bitus lionos, qnod propter ipsum (irratis, non pro-
pter nostram digniiatem uUam accipiamus remis-
sionem et reconciliationem, Quia liic est honos so-
lius Filii Dei tollere peccatum iuxta dictum: Ecce
agnus Dei, qui toUit peccata mundi.

Secunda est, ut nostrae raentes teneant firmam
consolationem: Quia, si penderet remissio ex digni-
tate nostra, fieret incerta, sicut et Paulus dicit :
Ideo ex Fide gratis, ut sit firma promissio etc.

Tertia, ut sit illustre discrimen Legis et Evan-
gelii: Quia particula Gratis propter Christuin,
discernit Le2;eni et Evan2:eliuin. Lex enim non ha-
bet gi-atuitas promissiones, sed semper postulat in-
tegram obedientiam.

Qiiarta causa, ut possit fieri invocatio ad Deum,
Quia omnes sentinms in Ijivocatione turbari corda,
cogitatione indignitatis nostrae, iuxta hoc dictum:
Peccatores Deus non exandit. Semper igitur ne-
cesse est in Invocatione primnm nos.confirmari co-
gitatione gratuitae promissionis, quae in conversio-
ne reinis.>ionein et reconcillationem offert credenti-
bus In Fiiium, efiamsi manent in nobis reHquiae
peccati, ut haec aiibi copiosius declarantur.

DE NOVA OBEDTENTIA SEU DE BO-
NIS OPERIBUS.

Non ideo ingen^em iram Dei susiinuit Media-
tor, sudans sanguinem et moriens in cruce, ut con-
firmetur peccatum in hoirnnibus, et sit liceiitia
omnium scelerum : Sed ut Peccatum et Mors re
ipsa deleanfur in homine, et inchoentur aeterna vi-
ta, et aeterna hix , sapieniia et iu titia in honnne,
et homo rursus fiat temphnn Dei, sicul inquit Fili-
us: Si qui^» dili^i;it me, sermonem meum servabit,
et Pater ineus diliget euin, et ad euin veniemu.s, et
mansionem apud eiiin facienius. Et Rom. 8. dici-
tur: Si quis Spirirum Ciiristi non liabef, hic non est
eius. Scianms igitur, sic fieri renjissionem pecca-
torum et leeonciTialionem, seu iusiifi(;ationem fide,
ut siiiuil fiant regeneraiio et vivificalio, Sicut et
Doniinus inquil : Nisi quis renatus fuerit ex aqua
et Spiritu. Et Petrus^ inquit : Kegenerati estis per
Verbum vivum Dei, et maneKS in seculum. Et 1.

lohan 3. Qui natus est ex Deo, peccatum non facit,
quia Semen eius in eo manet. Sic autem fit Kegenera-
tio_, et sic fit homo templum Dei. Sicut Adam in prima
consolatione sensit sese ex morte liberari: Auribus
accepit foris vocem promissionis: cum hac voce
siinul Filius Dei est efficax, dicit consolationem,
ostendit hanc esse voluntatem Dei, ut Adam habeat
remissionem, vivificat euin, et confirmat assensio-
nem, ac effundit Spiritum sanctum in cor Adae,
qui cum sit laetitia, iam laetatur Adam in Deo re-
cte agnito, seu agnita misericordia, et accenduntur
motus tales, qualis est ipse Spiritus sanctus, luxta
dictum: Dabo Legem meam iu corda eoruni.

Eodem modo de Davide, et de omnibus, qui
vere convertuntur ad Deum, cogitandum est. Da-
vid auribus accipit hanc vocem, Dominus abstulit
peccatum tuuin: Cura hac voce sinml Filius Dei
\6yog in mer.te Davidis est efficax, dicit consolatio-
nem, et ostendit hanc esse voUnitatem Dei, ut Da-
vid habeat remissionem peccatorura, et iara fit re-
conciliatus, et vivificat eum, ac confirmat assensio-
nem, et, siinul effundit Spiritum sanctum in corda
Davidis, quo laetatur David inDeo, agnita ia u eius
misericordia, sicut inquit: Auditiii meo dabis gau-
dium et laetitiam, et exultabuiit ossa humiliata.

Haec mutatio est regeneratio seu vera conver-
sio ad Deum, et quomodo siinul sint tres personae,
pie considerandum est. A6yog dicit consolationem,
et ostendit hanc esse voluntatem Patris, ut simus
recepti, et hicet in inente, ut assentiamus. Et Pa-
ter per Filium dat Spirituin sanctum, ut scriptum
est: Dans dona hominibus. Et Act. 2. Promissio-
nem Spiritus sancti accipiens a Patre.

Dicit igitur Athanasius: In quocunque homine
est Spiritus sanctus, in eo est per Filium, et quia
prius agnosci oportet Mediatorem, quod propter
ipsius obedientiain recipiamur^ et quia curn verbo
vocali Filius est efficax, et dat Spiritum sancfum.
Et Paulus inquit ad (ralatas, ut promissionem Spi-
ritus accipiamus per Fidem. Et Ephe. 3. Ut ha-
bitet Christus per Fidem in cordibus vestris, id est,
T^oyog adsit in vobis, ostendat vohrntatem Patris, et
sit efficax, et vos ita transformemini , ut notitia et
affectus fiant similes Filio Dei, qui est imago ae-
terni Patris, sicut de transformatiune dicltur '2. Co-
rinfh. 3. Haec renovatio seu regeneratio seu con-
veisio fit, cum in veris d<)h)ribus accipitiir reniis-
sio peccaforum, et reconciliafio, fide. Inde perspi-
cue intellip^i pofest, novaiir obedienliam necessaii-
arn esse. Nec vocabuluin riecessitas propiie signi-
ficat violentam coactioneni, ut indocti suepe inter-
pretantur-, ut cum dicitur: Lafro c;r])frrs necessario
desinit latrocirrari, ubi necessitas significat coactio-

463

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

464

nem foris accidentem etiam cum voluritas repusjnat.
Sed cum inquit Paulus: Debitores sumus, intelligit
necessitatem, ordinem a Deo sancitum, quo crea-
tura subiecta est Creatori, quo vult Deus immuia-
biliter, ut et volens obtempcret creatura rationalis,
et sciat non esse faciendum contra illum ordinem.

Haec relinquo considerationi piorum et enidi-
torum : Sequar autem usitatam dispositionem , in
doctrina de bonis operibus, seu de nova obedien-
tia, iuxta has quaestiones:

L Quae opera sint docenda et facienda.

II. Quomodo fieri possint.

ni. Quomodo placeant.

nil. Quare facienda sint.

V. Quod sit discrimen peccatorum, cum ne-
cesse sit fateri, quod in hac vita magna sint pec-
cata in sanctis.

DE PRIMA QUAESTIONE.

Quae opera sint docenda et facienda?

Respondeo. Illa quae praecepta sunt in Ver-
bo Dei, ac summa comprehensa est in Decalogo,
recte inlellecto, sicut Ezech. 20. dicitur: In prae-
ceptis meis ambulate. Vult enim Deus normam
certam in Ecclesia conspici, et semper in Ecclesia,
iiule usque ab initio generis humani doc(rina Deca-
logi fuit. Ac tenendae sunt perspicuae contirmatio-
nes, contra Antinoinos et Anabaptistas, qui deleta
hac norma, concedunt infinitam licentiam contra
vocem divinam: [n praeceptis meis ambulate. Ifem,
contra dictum loliannis: ^ d^aQiCa iailv dvoiiia. Item
contra dictum: Si vis ingredi in vitam aeternam,
serva mandata. Item, Per Fidem Lex stabilitur.

Nec opus est longa disputatione, quia nianife-
stum est propriam vocem Ecclesiae esse, doctiinam
de poenitentia, argi:entem peccata, ad quam par-
tem opus est voce Legis, iuxta dictum: Per Le-
gem cogniiio peccati. Nec dubium est semper in
vera Ecclesia Dei mansisse vocem Legis incorru-
ptam. Qiiod qui em et illustre testimonium est,
solam Ecclesiam esse coefum Deo placentem. Quia
etiam ratio naturalis intelligit im|)ossibiIe esse pla-
cere Deo, sectam probantem aliqua peccata contra
Legem Dei, sicut Ethnici approbaverunt confusio-
nes libidinum, homicidia in ludis gladiatoriis, item
manifestam idololatriam : sicut et Papa manifestani

Idololatriam approbat, delet praeceptum: Non con-
cupisces, Corrumpit praeceptum: Non moechaberis
etc. Scienduin est autem iii renatis, non tantum ex-
ternam obedientiam esse, sed etiam inchoari interio-
rem obedientiam, quia Spiritus accendit iam tales
motus, qualis ipse est, qui quidem sunt congruen-
tes cum Lege Dei.

Praecipue autem considerentur opera interiora,
quae ad piimum et secundum Praeceptum perti-
nent: ut ad primum haec pertinent, vera agnitio
Dei, id est, vero assensu et firma fideamplecti to-
tam doctrinam a Deo traditam, vere credere com-
minationibus, et perterrefieri agnitione irae Dei.
Kursus etiam credere promissioni gratiae, et erigi
Fide, id est, fiducia IMediatoris, et laetari in Deo.
Haec fides dilectionem parit, qua voluntas iam se
subiicit Deo, et habet bonum propositum obediendi
Deo, iuxta onmia praecepta. Coniunctae sunt cura
fide et laefitia in Deo, Spes et Patientia. Item,
cum Timore et Fide coniuncta est virtus, quae no-
minatur humilitas, quae est in agnitione piopriae
infirmitatis vere timere Deum, et expavescere agni-
tione irae Dei contra peccata, et sordes nostias,
et est non erumpere exfra vocationem, et tan.en in
vocatione, fiducia auxilii divini servire, et fateri
praesentiam et auxilium Dei, et non despicere aut
premere alios, sed siiigulis suo loco honorem tri-
buere, nec fremere adversus Deum, cuin punit. Ita
haec virtus ex multis composita est.

Ad primum et secundum praeceptum pertinent,
vera agnitio Dei, gratiarum actio, confessio, pro-
pagatic doctrinae. Diligenter autem cognoscenda
est enarratio Decalogi, ut aliquo modo cogitari
possit, qualis sit inteiior obedientia, et quae sint
praecipuae virfutes iuxta singula praecepta, et quod
sit dis(;riinen Ecclesiae et praestantium Ethnicorum,
ut Scipio est honestus princeps, sapiens senator,
et dux fortis et foelix. Haec omnia sunt et in Da-
vide, sed accedunt alia, David est domicilium Dei,
qui accendit in eo novam Incem verbo, scilicet no-
tifiam veram Dei, et assensionem Spiritu sancto
confirmat, accendit timorem Dei, fidein, laetitiam
acquiescentem in Deo, spem, veram invocationem,
petifionem auxilii in omnibus praeliis, et rdiqua vi-
ta, gratiarum actionem, confessionem et propagatio-
nem doctrinae, humilitatem, patientiam. Et tota
obedientia interior et exterior in Davide refertur
piinci|»aliter ad Deum, et ut ipsi obediat, ])raestet
ei veros culius, et alii confimientur in veia agni-
tione Dei, et simul cum ipso Deo gratias agant, et
confirmati exemplis liberationum Davidis, invocent
et ipsi ardentius.

465

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICLNL

466

II. QUAESTIO.

Quomodo possint fieri bona opera?

Saepe dictum est supra, reltquam esse in ho-
mine non renato liberta!em utcunque regendae lo-
comotivae, sicut usitate loquimur. Quare potest
homo aliquo modo externas actiones facere con-
gruentes Legi Dei: Quanquam haec libertas lan-
guidior est in hac infirmitate naturae hominum, et
saepissime impeditur insidiis Diaboh)rum. Sed de
interiore obedieutia sciendum est, videlicet, de ve-
ra agnitione Dei, de vero timore, de vera fidu-
cia Mediatoris , de laetitia in Deo et dilectio-
ne Dei, de firmitate fidei in periculis, hanc interio-
rem lucem, et motus congruentes Legi Dei, non
posse inchoari sine Evangelio, et nisi ipso Deo
trahente, movente et renovante mentem et cor,
quod ita fit: Ipse Filius Dei est efficax voce Evan-
gehi in mente tua, et ostendit voluntatem Patris, et
simul eftuiidit Spiritum sanctum in cor, ut assensio-
nem confirmet,, exuscitet Timorem, Fidem, Dilectio-
nem Dei, et flectat cor ad invocationem, et adiu-
vet omnes vires, etiam ad regendas actiones exter-
nas. Ipse etiani Filius Dei potenter depellit Dia-
bolos insidiantes, menti dat bona consiiia in rebus
dubiis cogitatione doctrinae, et cor in bonis consi-
liis confirmat Spiritu sancto, et ducit ad occasio-
nes salutares, ut Davidi dat consilium, ne inteifi-
ciat Saulem. Et in hoc consilio confirmat eum Spi-
ritu sancto, et exitus est salutaris. Inquit igitur
Filius Dei : Sine me nihil potestis facere, id est,
nullas actiones sahitares. Item, Aj^paruit FiUus
Dei, ut destruat opera Diaboli. Et de Spiritu san-
cto dicitur: Effundam super domum David Spiritum
gratiae et precum. Et llom. 8. Accepistis Spiri-
tum adoptionis filiorum, clamantem Abba pater.
Item, Si Spiritus Christi non est in vobis, non estis
ipsius.

Et de Filio et de Spiritu sancto dicitur in Epi-
stola lohannis: In hoc scimus, quod Filius sit in
nobis, et nos in eo, quia de Spiritu suo dat nobis.
Itaque totis pectoribus damnamus et detestamur
PeUigianos et similes omnes, qui tantum habent
Philosopliicas imaginationes de impletione Legis.
Cogitant Legi Dei satisfieri externa obedientia, et
dicunt Legi Dei posse satisfieri sine Spiritu sancto,
et illam externam obedientiam affirmant esse iusti-
tiam coram Deo, et mereri remissionem peccato-
rum et vitam aeternam, delent beneficia Mediatoris,
et tollunt Spiritum sanctum, et abolent veram Dei
agnhionem et invocationem: Sunt ingrati Deo pro
summis beneficiis, et peccatum et potentiam Dia-
boli in hominibus confirmant. Sciamus igitur exe-
crandos esse Pelagianos, et eorum similes, qui

MELAJ4TU. OPKK. TOL. XXIH.

transformant Ecclesiae doctrinam in Philosophicas
imaginationes. Et aliqui aperte scripserunt, idera
dicere Philosoplios, cum distinguunt hominis vires
in affectus et rationem, et Paulum, cum distinguit
carnem et Spiritum. De his Ijlaspliemis mendaciis
necesse est iuniores praemoneri. Nam Caro signi-
ficat omnes vires naturales sine regeneratione,
sensus, affectus et rationem. Sed Spiritus in hoc
proposito, significat ipsum Spiritum sanctum per-
sonam divinam, quae effiinditur in corda creden-
tium, de qua Filius inquit, lohan. 14. Rogabo
Patrem, et dabit vobis aliuni paracletum, ut ma-
neat vobiscum in seculum, Spiritum veritatis, quem
mundus non potest capere, quia non videt eum,
nec novit eum, Vos autem novistis. Dolendum est
tantas esse tenebras hominum, ut nec propriam im-
beciUitatem, nec ingentia Dei beneficia considerent.

Intueamur et nos ipsos, et totam mundi histo-
riam, singuli ah'qua vulnera non parva habemus,
ut sentimus multos morbos in nobis, dubitationes
et pravos affectus : sicut Hieremias inquit : Cor
hominis perversum est et aerumnosum. Deinde
insidiae Diaboli, quales sint, ostendunt horrendi
lapsus primorum parentum, Saulis, Davidis, et fu-
rores omnium impiorum , quos tenent Diaboli
captivos, Ao ahi fanaticis opinionibus fascinati,
sese et muUos alios perdunt, alii coeci ruunt in
libidines, alii furentes ambitione, aut ciipiditate
vindictae movent seditiones et iniusta bella. Ac
nota sit tristissima concio de nostris periculis: Cir-
cumit Diabolus, tanquam Leo rugiens, quaerens
quem devoret. Adversus haec tanta mala, Deus
se ipsum nobis immensa bonitate offert, mittit Fi-
lium, ut ira placata remittantur peccata, et per
Filium voce Evangelii colligatur Ecclesia, et po-
tenter servetur contra furores Diabolorum, sicut
inquit: Nemo rapiet oves meas ex niauibus meis.

Hic Filius est umbraculum, propitiatione^ per-
petua intercessione, et gubernatione, quia docet
I mentes, et regit consiliis, et Spiiitu sancto accen-
dit novos motus in cordibus, congruentes Legi
Dei, et ea confirmat contra illecebras peccatorum,
ne ruant, sicut confirmantur loseph, David in
praeliando, Heiias, Helisaeus in reprimendis blas-
phemis, Martyres in confessione et perferendis
suppliciis. Et affirmatDeus, se velle nobis adesse,
et in afffictis invocantibus ipsum habitare. Psalm .90.
inquit: Cum ipso suin in tribulatione. Psalm. 33.
Prope est Dominus his qui tribulato sunt corde etc.
Hanc tantam bonitatem grati agnoscamus et cele-
bremus, et sciamus velle Deum peti haec beneficia,
et nos ad invocalionem et ad gratiarum actionem
exuscitemus, sicut rnandatum est: Petite et acci-
pietis. Quanto magis Pater vester coelestis dabit

30

i67

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

468

Spinhim sanctuin petentibiis. Item, Orate, ne in-
tretis in tentationem.

Pertinet ad promissiones auxilii et haec sen-
tentia: Deus est qui efficit in vohis et ut velitis,
et ut perticiatis, ut aliqua ipsi g;ata fiunt, icl est,
Deus non voluit perire totum genus humanum,
sed misit ?'ilium, ut sit Ke«lenitor et Salvator, de-
dit voceni E\angelii et Spiritum sanctum, ut trahat
et convertat liomi^nes. Haec non ideo tantum fa-
cit, ut initia conversionis fiant : sed ut perficiatur
totum beneficium salvationis, ut aedificans non tan-
tum initia molitur, sed domum vult extruere totam.
Sic argumentatur Paulus a principio ad beneficii
perfeclionem, ut consoletur et confirmet nos, ne in
medio cursu fracti magnitudine onerum deficiamus,
ut cogilandum fuit Moisi, Davidi, et onMul)us san-
ctis. Deus eduxit te in hanc molem periculormn.
Voluit aulem non tantum inilia fieii, sed n.uho
magis perfici beneficia. Addit igiiur, ut aliqua
ipsi in genere liumano grala fiant, quasi dicat:
Ideo colligit aelernam Ecclcsiam Deus, ne totum
genus humanum pereat, et sit sindle Diabolis in
tota eeternitate conlumelia ipsum afficientibus, sed
vult esse aliquos, qui ei in hac \ita et post hanc
vitam grata faciant, qui recle de ipso senliant et
doceant, qui invocent eum, et quibus vicissim sese,
suam patienliam, iusliliam et laeiitiam in lola ae-
ternJtate comnmnicet, ut sint ipsi conformes.

Sic ad consolationem de auxilio tradita est
haec senlenlia Pauli, nec est affingenda Manichaea
vel Enthusiaslica imaginalio, oliosos 6t indulgenles
voluplalibus expe<;lare debeie vi(»lentos raplus ad
bcjiefaciejulum. lino tiahit Deiis, sed volentem
trahit, et in jcnatis iiichoatur reslitutio libertatis
in voluntale, qui in vera invocatione discunt piae-
sentiam Dei tripliciter.

Primo, sentiunt consolationem in corde in con-
versione, ut dicitur: luslificati fide pacem habenms,
quae vere est tesiimoniuin piaesenliae Spiiitus
sancti, iuxta dictum: Accepistis Sitiiitum claman-
tem Abba pater. Item, Vos novistis Spirituin
sanctum.

Secundo, sentiunt et auxilium in ipso labore,
ut dicitur: Spiiitus opitulatur infirmilatibus nostris.

Tertio, cognoscunt in eventu Deum fuisse gu-
bernatorem, iuxta haec dicta: Commenda Deo viam
tuam, et speia in eum, et ipse frciet. Ilem, Iste
pauper claniavit ad Dojninum, et Dorainsis exaudi-
vit eum. Item, Invoca me in die tiibulationis, et
eripiam te, et gloiificabis me.

III. QUAESTIO.

Quomodo placet nova obedientia
inchoata?

Diveisissimi gradus sunt hominura. Alii se-
curi vivunt in sceleribus contia conscientiam, qui
nihil anguntur, cum tamen audiant haec fuhnina:
Scorlatoie;;, adulteri, homicidae, non possidebunt
regiium Dei. Ui sciunt, et fateri coguntur se dis-
pl.cere Deo.

Alii Hypocritae iactitant se facere Legem Dei
et placere Deo propter externain disciplinam, sicut
Phaiisaeus apud Lucam. Sic Papistae dicunt, re-
natos satisfacere Legi Dei, et posse esse sine
peccato.

Tertius gradus est eoiura qui conversi sunt ad
Deurn, et habent initia timoris et fidei, et cum
senliunt infirmilatem suam, quam fiigida sit invo-
calio, quam mullae erranies flanunae cupidilatum,
quanta ignoranlia, quam iiiulta errata in vocatione,
quam multae praetermissiones officii, valde excru-
ciantur et disputant, An et quomodo placeant Deo.

Hic Papistae delent totara doctrinara de fide,
et dicunt, semper dubitandum esse. Haec humawa
et Elhnica imaginatio est doctrina conterntus Dei
et desperationis. Nam vivens in tali dubitatione,
an Deo placeat, vivit sine invocalione, et tandem
oppiiii'itur desperatione, et pugnat haec dubitatio
cuin his diclis: Per hunc audemus accedere in fi-
ducia, per Fidem lesu Christi. Itein, Quomodo
invocabunt, nisi ciedent.

Sit igilur brevis et perspicua responsio. Nova
obedicnlia seu bona opera in conversis seu rcnalis
placent Fide propler Alediatorem. Haec respcnsio
declaretur his tiibus membris.

Primuin statuat conversus personara iustam

esse, id est, aceeptani Deo et placentem, gralis

propter Mediatoiem, sola Fide, non propter pro-
piiani Legis impletionem.

Secundo, agnoscat et fateatur conversus, se
nequaquam Legi Dei satisfacere, et adhuc circuni-
feri e in sese peccala, magnam caliginem, ignoi-an-
tiam, dubitationem, nec in mente lucem fidei et
firmitatem esse tantam, quanta esse debeat, nec in
corde tiinorem, qualis esse debet, iiec ardentera

469

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

470

clilectlonem, et laetitiam in Deo, nec invocationem,
nec giatianim actionem satis arclentem et multas
esse llammas enantium cupidilatum, val<le niulta
peccata ignorantiae et onussionis: et vere doleat,
tantam esse moleui peccati reliquam in nobis, nec
naturam hanc integre o!)edire Deo, nec inte^re
laetarl in eo, et liahere muUa peccata, quae revera
Deo displicent, et languefaciunt invocationern, sic-
ut Faulus queritur, se captivum rapi Lege pec-
cati.

Tertio sciat conversup, quanquam non satis-
facimus Legi Dei, tainen Deuai vere et immuta-
biliter velle, ut inchoetur obedientia, et a<l eius
inchoationem, effun»lere in coida Spiritum sanctuui,
et placere Deo inchoatam obedienti;inj, non pro-
pter digiiitatem, sed Fide propter iMediatorem, qui
et intercedit pro nobis assidue, et est umbraculum
tegens infirmitatem nostram, sicut Fetrus inquit:
Otferte hostias spirituales, acceptas Deo per lesum
Christum. Hac brevi responsione com lecfimur
doctrinam de hac quaestione, Quomodo placeat no-
va obedientia, cum sit mutila et lan^uida. De hac
quaestione, cum vetustas multa obscure disputave-
i*it, fontes diligenter considerandi sunt, qui passim
in Piophetis monstrantur, et ad Romanos 6. 7. et
8. cap. copiose illustrati sunt.

Primum taxatur hordbilis impietas et securi-
tas, quae fingit non necessariani esse novam obe-
dientiam.

Secundo, taxatur arrogantia Hypocritarum, qui
putant se Legi satisfacere, et se et opera propter
propriam dignitatem placere, sicut sese admiratur
Pharisaeus Lucae 18.

Tertio , monemur de vera humllitate , cum
agnoscimus infiiinitatem nostram : sicut lob cla-
niitat: Vere scio, quod non sit iustus homo co-
ram Deo.

Quarto, ostenditur amplitudo misericordiaeDei,
recipienfis propter Filium hanc inutilam et men-
dicam obedieirliam in tuis moribus, in quibus ipse
eernis muitum esse sordium.

Quinto, accenduntur corda ad invocationem,
et ad studium bene operandi, cum sciamus velle
Deum nos non deterreri ab invocatione propter
nostram infirmitatem, et velle nos non eo segaio-
res esse in bene operando, quia cogitamus operum
iniperfectionem.

Tenenda sunt igitur testimonia de utraque pro-
positione. De priore: In renatis ia hac vita ma-

nent peccata, testimonia sunt illustria, Psal. 147.
Non intres in iudicium cum servo tuo, quia nou
iustificabit ir in conspeclu tuo omnis yivens. lob. 9.
Vere scio, quod non sit iustus homo coram Deo.
Et longa declaratio extat Hoin. 7. Sciamus igitur
oportere abesse arrog intiam, qualls est in Phari-
saeo Lucae 18. qui pntat se Legi satisfacere, et
slne peccato esse , Sed addenda est etiam conso-
latio, vider.cet altera proposiilo: ('onversl placent
Deo, et exaudluntur a Deo, etlamsi adhuc haerent
in eis reliqulae peccatl. Tesliinonia ilhistria sunt,
Koman. 8. N'«lla nunc (;ondem latlo est his, qui
iii lesu Christo ambiil mt, qsiasi dlcat: qumquam
sentlo aliam Legem in memjris mels repugnante.n
Legi mentis meae, tamen nulla condemnatlo est
am nilanti In Chiisto, id e-^t, conveiso, iam pla-
centi fiile prop.er iMediatorem, et vivificato per
eum. Et Kom. 5. lusfificati Fide pacem habemus
apud DEUiVl per Domlnum nost^rum lesam Chri-
stum, per quem et accessum habemus in graiiain
hanc, In qua stamus. 1. Petri 2. Oiferte hostias
spliituales plicentes Deo per lesiim Christum,
quasi dicat: plucentes non propter proprlasa digni-
tatem, sed propter suinmum sacerdofem Filium,
qui, nnifl m-iius pctere potest, q;iam cum dici^: Sit
«lilectio tua in eis, qua me diligis. Sic et Paulus
inijuit: Dilexit nos in dllecto. Iliin. 6. Non estis
sub Lege, sed sub Gratia. Ibi hoc ipsuin quae-
rltur_, an placeat obedienfia, cum Legi non satis-
faciamus. Respondet placere, quia sumus in gra-
tia propter iMediatorem, per quem habemus iam
hoc beneficlum, ne slmus su!) Lege, id est, captivi
et condemnati. Nam sub Lege esse, est con<le-
mnatum esse a Lege. Koin. 8. Quls nos condemna-
bit : Christus pro ncbis mortuus est, et resurrexit,
qui est ad dexteram Dei et intercedit ]>ro nobis,
id est, placent conversi propter CHIIISTUM, qui
et victima fuit, et nunc semper olfert sul sacrificii
satisfaciionem, et pro nobis preca ur, slcut dicitur:
Tu es sacerdos in taeternuni secun<lum onlinein
JMelchisedech. Ephes. 3. Per quem habemus au-
diciam et accessum in fiducia per Fiilem lesu
Chrisli, id est, fi<luclam acce<lentein et invocanteai
Deum propter IMediatorem Fillum, propter quem
haec invocatlo placet. Coloss. '2. lu Christo con-
summati estis, i<l est,* efiamsi renati nomlum satis-
faciunt Legl, tamen sunt iusti et placent Deo, pro-
pter Filiuiu Fide.

Ilic agnoscamus et celebremus amplitudlnein
mIsei'icor<liae Dei, quo<l vi<lelicet in reconcillatis
hanc mutilam, mendicam et squalltlam obedientiam
tamen reciplt et ipsos diligit et exaudit, sicut Do-
mlnus iaqult: Pater meus <IIliget eos. Item, Sit
diieciio t la in els, qua me diligi;-<. Hoiu. 14. Qui
in his servit Christo, beneplacebit Deo. Hebr. 12.

30"

471

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

472

Ideo regniim accipientes quod destrui non potest,
retineanms gratiani, per quam serviiimus placentes
Deo, cum reverentia et ciicumspectione lubet re-
tineri gratiam, id est, non anritti fundamentum, nec
ruere in scelera contra conscientiam, et affirmat
placere obedientiam propter gratiam, videlicet pro-
pter Mediatorem. Sic postea capite 13. dicit: Per
quem offerimus sacrificium laudis onsni tempore
Deo, id est, fructum labiorum confitentium nomini
eius. Beneficentiae autem et communicationis ne
obliviscamini: Tales enim hostiae placent Deo.

His et similibus testimoniis confirmemus nos
contra diffidentiam et segnitiem. Ideo enim in In-
vocatione trepidamus, et negligentius omnia faci-
mus, quia remoratur nos conspectus nostrae in-
dignitatis, quo movemur, ut cogitemus: Cur invo-
cas : cur multum vis conniti : cum fortassis non
exaudiaris, nec placeat tuus labor. Slcut Petrus
inquit: Egredere a me Domine, quia peccator
sum.

Contra vero utrumque cogitandum est, et
indignos nos esse, et tamen accedendum esse ad
Deum fiducia Mediatoris, sicut Eplieseos 3. dicitur,
et certo statuendum est, recipi, diligi et exaudiri
nos. Psal. 33. dicitur: Accedite ad eum et illu-
minamini, et facies ve.strae non confundeiitur. Iste
pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum, et ex
omnibus tribulationibus eius salvavit eum. Et
Dominus inquit Lucae 18. Semper orate, et
non fiatis languidi. Item, Petite et accipietis.
Et Syriacid. 7. firj chyoxpvx)JG7]g iv t^ nQoaevx?]
aov, id est, non sic accedas ad Deum, ut tre-
pides dubitatione, an te recipiat et exaudiat,
aut an velit tam multa et tam magna largiri, quae
pro te et aliis petis.

IIII. QUAESTIO.

Propter qiias causas nova obedientia reti-
nenda sit seu bona opera facienda?

Semper retinenda est perspicua doctrina et
asseveratio, quod nostrae virtutes et bona opera
non sint meritum remissionis peccatorum, neque
reconciliationis, nequc vitae aeternae, sed quod
haec beneficia certo propter Filium Dei Gratis
dentur credentibus, videlicet, remissio peccatorum,
reconciliatio et haereditas vitae aeternae. Roman.6.
Donum Dei vita aeterna per Christum lesum Do-
minum nostrum. Epbes. 2. G^atis salvati estis
per Fidem.

Simul autem propositio vera est, Nova obe-

dientia est necessaria. Et recte intelligantur voca-
bula, Nova obedientia seu bona opera intelligantur
non tantum de externis operibus, sed prius de in-
teriore luce et novitate. Et insulsum est neces-
saria interpreturi extorta coactione vel nietu poe-
narum: Sed necessitas significat ordinem, quem
sapientia et iustitia Dei iiumutabiliter sanxit, ut
creatura Deo obteniperet. Sic et debitum inielli-
gatur, non extortum coactione vel metu poenarum,
sed ordo, quem Deus imnmt&biliter sanxit. Sic
Paulus inquit: Debitores sunms. Scio quosdam
petulanter ludos et praestigias quaerere in harum
vocum depravationibus, qui cum non habeant stu-
dium Veritatis, nolo cum eis rixari, tantum bre-
viter haec moneo de nativa significatione vocum,
et iuniores adhortor, ut recte loqui et iudicare stu-
deant. Impropria enim et ambigua pariunt er-
rorem.

Sic igitur dico. Nova obedientia est neces-
saria necessitate ordinis causae et effectus, item
necessitate debiti seu mandati. Necessitas ordinis
causae et effectus sic intelligatur, cum fide acci-
pitur Spiritus sanctus, fit vivificatio, et laetitia in
Deo, et accenduntur tales motus, qualis est ipse
Spiritus sanctus. Est igitur hoc ordine novitas ne-
cessaria, ut si dicas, Aquam calefactam necessario
calere et calefacere. Sic lohanncs inquit: 1. lo-
han. 3. Omnis natus ex Deo peccatum non facit,
quia semen Dei in eo manet. Item, Onmis qui
non facit iustitiam, non est ex Deo. Haec dioun-
tur proprie de hac necessitate quae est ordo cau-
sae et effectus. Altera necessitas est debili seu
mandati, quia manet debitum, id est, ordo imnmta-
bilis, ut creatura Deo obtemperet. Nec liberatio
a Lege est talis laxatio, ut Lex, id est, sapientia
et iustitia in Deo desinat, quae ordinat, ut ratio-
nalis creatura sit ipsi conformis.

Cum igitur fit reconc.iliatio, fit ideo, ut resti-
tuatur conformitas cum Deo, sicut Paulus inquit:
Per fidejn Legern stabilinms. Hahet igitur et con-
versus latro in cruce novam obedientiam et bona
opera, est in eo poenitentia integra, et audita con-
solatione fide erectus, habet iam novam et ma-
gnam lucem de Messia, et incipit Deum dillgere,
laetatur in Deo, invocat eum et ei gratias agit,
subiicit se ei in poena, ostendit etiam testimonia con-
fessionis, obiurgat impiumlatronem, et iam conver-
sus fit templum Dei. Insulsum est somniare non
esse lucem et virtutes divinitus accensas in eo.

Ex his gradibus necessitatis, sequuntur et alii.
Nece.ssitas retinendae fidei, quia, cum fiunt pec-
cata contra conscientiam, Spiritus sanctus expel-
litur, et lapsns contra conscientiam rursus fit

473

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

474

reus irae Dei et poenae aeternae, ut clare dicitur
1. lohan. 3. Qui facir peccatuni, ex Diabolo est.
1. Cor. 6. Nolite errare, scortatores, adulteri, ho-
micidae etc. non possidebunt re^nuni Dei, etc. Est
et haec necessitas consideranda ex ordine partium
conversionis, quod ne potest esse quideiu Fidps
in iis, qui sunt sine poerutentia, et perseveiant in
delictis contia conscientiam. Ideo dicitur in iura-
mento: Vivo ego, dicit Dominus, bo]o mortem pec-
catoris, sed ut convertatur et vivat. 1. Cor. 6.
Nolite errare, scortatoies, adulteri, homicidae, non
possidebunt regnum Dei.

Tertia necessitas est vitandi poenas temporales
et aeternas, quia lapsi, qui non rursus convertun-
tur, ruunt in poenas aeternas. 2. Pet. 2. Fiunt
eis posteriora prioribus detciiora, et sunt sicut ca-
nis rediens ad vomitum.

De temporalibus poenis sciendum est plrrrimas
ma£;nas calamitates in genere humano privatim et
publice poenas esse certorum lapsuum, etiam in
his, qui sancti fuerunt, et postea redeunt ad poe-
nitentiam. Quanquam enim poenae mitigantur
agentibrrs poenitentiam, et Deus in ira recordatur
miseiicordiae, quod certissimum e-^t, tamen etiam
ostendit testimonia irae adversus peccata, et mul-
tos lapsus severe punit, ut Eccles. 8. dicitur: Non
erit impunita iinpietas: Ut propter Davidis adulte-
rium et homicidium, secuta est horribilis seditio
mota a filio etc.

Cultus Idoli permissus a Salomone causa fuit
dilacerationis regni, quae postea praebuit occasio-
nem bellis sine fine.

Propter Manasse bellum illatum est patriae.
Denique tota vita privatim et publice, plena est
exemplorum, ut de poenis electoruni dicitur, Psal.
88. Visitabo in virga iniquitates eorum, misericor-
diam autem meam non auferam ab eis. Et ir» ge-
nere dicitur: lerem. 22. Quare sic fecit Deus huic
magnae civitati: Quia Deum reliquit etc. Et in
Psalmo, Pi*opter iniquitatem coriipis filios homi-
nuin. Psalm. 106. Propter iniustitias suas humi-
liati sunt. Item, Psalm. 72. Propter iniquitatem
suam perierunt. Mich. cap. 7. dicit de Ecclesia:
Iram Domini portabo, quia peccavi ei. Et Daniel
inquit: Tibi Domine iustitia, nobis autem confusio
faciei nostrae etc. Et explodenda est illa fingida,
sophistica et stulta cavillaiio, quae reprehendit be-
nefacta metu poenae. Multi sunt fines unius facti,
sed ordinati. Sciunt sancti primum propter Deum
recte faciendum esse, sed sciunt hoc quoque, velle
Deum conspici iram suam in poenis, et velle me-
tui poenas praesentes et futuras, quia sunt testi-

monia et commonefactiones de rra Dei. Osten-
duntur poenae in toto genere liumano, et Deus
multa exempla scribi voluit, vult igitur eas con-
siderari et commonefactiones esse de ira sua.

Non igitur sophistice disputemus, non metuen-
das esse poenas, quia recte faciendurn sit, etiam
non metu poenae, Hic considerandum est lioc
quoque, quod aeternae poenae sint infinitus cumu-
lus aeternorum peccatorum. Et poenis temporaii-
bus multa peccata iuiphcita sunt, sicut in poenis
Saulis et Davidis intelligi potest.

Dictum est de necessitate, cui quomodo adda-
tur dignitas, considerandum est. Papistae dicunt,
virtutes et bona opera renatorum mereri vitam ae-
ternam de condigno, ut ipsi loquuntur. Dicunt
itein, quod sint impletio Legis et pretium vitae ae-
ternae, et tamen iubent homines manere in dubita-
tione, et doctrinam fidei obruunt. Hoc totum x'^^?
errorum damnandrrm est. Srrpra arrtem exposuimus
ordine veram doctrinam de Fide, item de obedien-
tia, qualis sit et quomodo placeat. Sint igitur in
conspectu hae regulae.

Primum remissio peccatorum, reconciliatio,
vivificatio per Filium et Spiritum sanctum, et hae-
reditas vitae aeternae, donantur gratis propter
Christum credentibus.

Secundo, Nova obedientia in hac vita non sa-
tisfacit Legi Der, et non est meritum seu pretium vitae
aeternae, imo adhuc manent in renatis multa et
tristia peccci<ta, ut saepe diximus.

Tertio, Quae est igitur dignitas novae obedlen-
tiae: cum nominetur cultus Dei et sacrificium, item
cum praemia a Deo olTerantur? Respondeo. Non
est haec dignitas, quod sint Legis impletio, meritum
serr pretium vitae aeternae, sed postquam fide per-
sona est iusta et haeres vitae aeternae, placet Deo
nova obedientia, ut dictum est supra, propter Me-
diatorem. Et propterea nominatur cultus Dei et
sacrificium. Talis est dignitas: qrria placere Deo
et esse sacrificia, magnurn bonuin est. Non vult
Deus perire totum genus humanum, sed immensa
misericordia colligit ex eo aeternam Ecclesiam, cui
se in tota aeternitate communicet, et hanc collectio-
nein et communicationein vult inclioari in hac mor-
tali vita, Per hanc Ecelesiam vult agnosci, et ce-
lebrari doctrina, et certo modo obedientiae, et vult
eam discerni ab impiis. Non placent impiorum
actiones, quanquam splendidae: Sed prior obedien-

475

PHIL. MEL. SCKIPTA DOGMATICA.

476

tia pkcet, iuxta dictum Petri: Offerte hostias spi-
rituales, placeufes Deo per lesum Christum. Et
haec ipsa oberlientia placeiis Deo, nominatur cul-
tus Dei et sacriticium, scilicet fv/aQiGzixoy. Haec
nomiiia sunt honoroiica. INam sacriticiuni signifi-
cr.t opus, quo Deus iudlcat se honore aftici. Ideo
ilictum est, Esai. 61. Vos sacerilotes Doniini vo-
cabiniini, ministti Dei nostri dicetur vobis. Psalm.
50. Sacrificiuni Deo Spiritus contribulatus, cor con-
tritum. Malach. 3. Purgabit et colabit eos sicut
aurum et argentum, et erunt duo ofFerentes sacri-
ficia in iuslitia.

Quanta consolatio est scire, Pastorem, Docto-
rem, Discipuhun, Magislratum, Militem, Patremfami-
lias, Matrem, placere Deo, et peisonam et hanc
squalidam obedientiam in maximis laborilms et ae-
rumnis vocationum, et discerni uos ab impiis.
Quantum refert scire militiam Davidis esse sacri-
licium Deo gratum et utile Ecclesiae: luhi militiam
ess'e horribile incendlum, et impetum, in quo Deus
contumeliu afticitur. Ideo dicit Paulus: Deus est,
qui facit, ut vehtis, et ut perticiatis, ut aliqua ipsi
grata fiant, quasi dicat: INon vult totum genus hu-
nianiim tale esse, ut contumelia Deuni alHci.it. Sed
vult esse ahquam partem, quae celebret Deum et
giata ei facijt, et quidem ipse adiuvat volentes
ipsi obedire, et facit, ut servelur Ecclesia, et pro-
sint labores, Sicut aiibi iiiquit Paulus: ^^on est
inanis labor vesler in Domino.

Haec bona scilicet placere Deo, esse sacrifi-
cium, esse labores uliles, qualis dignitas sint, diU-
genter considerandiim est, ut et necessitas, et haec
ingentia bona, videlicet, quod obedientia placet
Deo, quod est sacriHciiim, quod utilis est Eccle-
siae, exuscitent nos ad curajn bene operandi, et
maius donum est, quod Deus affiriifat se haec ipsa
bona gubernare et adiuvare, se praesentem esse
in illa obedientia.

Deinde addatur doctrina de praemiis, ubi scien-
dum est duplices esse promissiones. Prima Evan-
gehi est propria et gratuita. Altera est operum,
quae potest nominari Legalis. ProMiissio Evangehi
propria, est promissio gratiae, id est, remissionis
peccatorum, reconcihationis, vivificaMonis per Fi-
lium et Spii itum sanctum, et vitae aeternae propter
Mediatorem donandae. Haec et praecip?ia et piima
promissio est, Ideo enim misit Deus Filium, ut ab
aeternis malis nos hberet et restituat aeterna bona.
Ac certo lenenda est haec coiisolatio, hanc pro-
missionem et gratuitam esse, et semper ratam esse
iis qui convertuntur ad Deuin, et confugiunt ad Fi-
lium Fide, etiamsi amittenda siiit omnia bona cor-
poris, iuxta dictum: Vivo ego, dicit Domuius, nolo

mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat.
Ideo promissio gratiae nonr.natur aeternum Testa-
nientum. Quia vero Deus in hac vita vult inclioari
collectionem Ecclesiae, addidit etiam promissiones
bonorum corporalium seu praesentium, quae etiam
sunt ratae propter Firum, sicut 2. Cor. 1. dicitur:
Omnes promissiones in Christo sunt ratae et tamen
dillerenfia est, Deus dat bona corporalia, neque
eadem, neqiie eodem modo, ut Abrafiae dat divifias,
non dat Lazaro. Siriit lonatham interfici cum pa-
tre, non sinit occidi Davidem. Item punit exilio
Davidein, non sic punit Ezechiam.

Vult autem et poenas et praemia operum in
hac vita quoque consplci, quare atrocia delicta
punit atrocibus pocnis in hac vita, et pro benefa-
ctis dat praeiira aHas alifer suo consilio. Et vera
est propositio: Bona opera sanctorum, etiainsi ne-
que remissionem peccatorum, neque reconciliatio-
nem, iieque vitam aeternam merentur, tamen me-
reri alia praeinia coiporaiia et spiritualia in hao
vita. aliquo modo mitigationem poenarum praesen-
tium, gubernafionem tranquilliorem. Et gradus
erunt in vita aeterna.

Sint igitur in conspectu promissiones addltae
operibus. Date et dabitur vobis. Beati mifes,
j qiiia possidebunt terram. Et saepe cogitemus,
! quare Deus tradiderit promissiones corporalium
bonorum, et quod velit etiam in his bonis petendis
et accipiendis exerceii Fidem, Invocationem, et
(jrrafiarum actionein. Numerantur autem quinque
causae, propter quas traditae siint promissiones»
bonoruni corporahum»

Prima, Vult Deus nos confirmari contra Epi-
cureas imaginationes, et sciri non casu ofFerri haec
bona sine ipsius consilio. Vult eigo primum exer-
ceri Fiflem de providentia, quod et creata sint ab
ipso bona corporaha, et disiribuantur ipsius con-
silio , iuxta dictuni: Benedictio Domini divite»
facit.

Secunda causa cst, Vult has promis.siones
praesentium bonorum tesfinionia esse, quod in liac
vita Ecclesiam servaturus sit. Ideo Paulus inquit:
Pietas habet promissionem praesentis et futurae
vitae, et Dominus inquil : Scit Pater vester coe-
lesiis, quod vobis his rebus opus sit. Item, Pri-
mum quaeiife regnum Dci, et caefera adiicieiitur
vobis. Et F^sa. 30. Dabit Dominus panem et aquam
cum tribulatione, et non sinet avolare doctorem.

Tertia causa est, Quia vult Deiis in his bonis
petendis et accipiendis exerceri Fidem, Invocatio-
nem, et Gratiarum actionem, iuxta dictum: Invoca

47T

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENL

478

me in die tribiilationis, et eiipiam te, et glorifica-
bis me.

Qnarta causa, Vult Deus promissiones bono-
rum corporalium conmionefnctiones esse de pro-
missione gratiae , quia bona corpoifilia dantur
propter proniissionem graliae, propter Mecliato-
rem et collectionem Ecclesiae nec potest fieri
invocatio ac petitio bonorum corporaliuni, nisi prius
apprehensa gratia. Semper igitur in petitioite cor-
poralium bonorum siinul cogitanda est promissio
gratiae, ut accendi» fides, et fieri invocatio possit.

Exercetur auteni et confirmatur fides multi-
pliciter, generaliter et specialiter. Fiiinum gene-
raliter, quia petens ha^ec bona agnoscit ea non
casu spargi, sed vere a Deo dari, foveri et servari
etiam hanc corporalem vitam, ut in hac vita Ec-
clesia esse possit, soboles ali et institui, et houii-
nes regi possint, iuxta dicfum: Ipse est vita tua,
et longitudo dierum tuorum. Item, In ipso sumus,
vivimus et movemur. Et confirmatur fides, cum
liberatio aut mitigatio calamitatis ostendit praesen-
tiam Dei, iuxta dictum: Iste pauper clamavit, et
Dominas exaudivit eum. Pater et Mater derelique-
runt me, Dominus autem assumsit me. Casfigans
castigavit me, et morti non tiadidit me. Non mo-
riar, sed vivam, et narrabo opera Domini. Item,
Misericordiae Domini, quod non consumti sumus.

Deinde specialiter exercetur et confirmatur
fides, quia Deus vult haec corporalia commonefa-
ctiones esse de invocalione, ut sinml de promissione
gratiae cogitetur. Non enim potest fieri invocatio,
nisi praelucente hac fide, quod Deus nos propter
Mediatorem grafis recipiat et exaudiat. Simul igi-
tur haec specialis fides de gratia exercetur et
confirmatur.

Quinta causa, Cut traditae sint promissiones
corporales, ut hae liberatioiies sint testimonia prae-
sentiae Dei in EcclesJa, iuxta haec dicta. 1. Keg. 17.
Ut sciat on^nis terra, quod sit Deus in Israel. Item
Esa. 37. Salva nos de manu Sennaherib, ut sciant
omnia regna terrae, quod tu solus sis Deus. Hanc
causam' semper intueri debeirius, cum petinms mi-
tigationem poenarum p+iblicarum aut piivatanim,
ut hostes Evangelii fateri cogantur Deunr» adesse
his Ecclesiis. Haec tofa doctrina de promissioni-
bus sit notissima et saepe cogitetur propter glo-
riam Dei, et propfer necessitafem nostram. Et
quanquam sunt sua praemia bonorum operum: ta-
men simul tencatur doctrina de Fide, quae gratis
accipit reconciliationem, et intelligitcorporaliaquo-
que dari principaliter propter Mediatorem, et^ ut

servetur Ecclesia, nec amplificat merita, sed semper
simul indignitatem propriam fatefur, sicut lacob in-
quit (irenes. 3'2. Minor sum cuiicfis miserationibus
tuis, et videt, quanta bona sequantur, ut cum Sa-
rei)tana vldua dedit cibuin Heliae. Sic scianms
etiam unum lapsum sequi longam Iliadem miiltorum
sceleruin, et multarum calamitatum, ut Davidis la-
psus ostendit, et Diabolus insidians non est con-
tentus uno lapsu, sed longam telam texit. Sequi-
tur quinta Quaestio.

DE DISCRIMINE PECCATORUM.

Quae peccata sunt reliqua in renatis in

hac vita?

Respondeo. In renatis sunt reliqua multa pec-
cata, sed non contra conscientlam, nec defensio
falsi articuli contra fundamentum. Nomino autem
fundamentum, articulos doctrinae necessarios, De-
calogum , Promissionem gratiae , et Symbolum,
iuxta dictum: Fundamentum aliud poni non po-
test, praeter id quod positum est, quod est
Christus lesus. Donec igitur in renato lucet
Fides, seu Fundamentum non labefactatur defen-
sione Idolorum, aut impii dogmatis, et conscientia
non est saucia lapsu contra Legem Dei, renatus
manet in gratia, retinet Spiritum sanctum, est tem-
plum Dei , et haeres vitae aeternae. Qiianquam
enim in eo multuni caliginis est, et mulfi sunt vi-
tiosi affectns, et niulta peccata ignorantiae et omis-
sionis: tamen retinet Fidem, et repugnat falsis opi-
nionibus, et pravis afiectibus. Ideo Paulus inquit:
Sl actiones carnis Spiritu morlificabitis, vivetis.
Et ad Timoth. integre comprehendit omnia, quae
in renato esse opoitet, cum inquit: iSUlita bonam
militiam, retinens fidem et bonam copscicntiam.

Nec cogitandum est levia certamina esse, re-
tinere fundamentuin, contra tumultuantes dubitatio-
nes rationis, et contra varios laqueos Diaboloruin.
Item, retinere integiam conscientiain cum natura iin-
becilla facile vincatur pravis affectibus, et Diaboli
secuios et negligentes astute impellant variis oc-
casionibiis, ut labantur.

Vult i2;itur Deus nos munitos et armatos esse
duabus rebus, cogitatione verbi sui, et precafione,
sicut Paulus haec uoniungit Ephesios ultimo: Ac-
cipite gladium Spiritus, quod est Verbum Dei, in
oumi precatione vigilantes.

Addit enim vigilantiam cogitationi verbi Dei
et precationi, ut requirat diligentiam vitandi occa-

479

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

480

siones lapsuum, iuxta dictum : Qui amat periciilum,
peribit in eo. Item, Accurate ambulate, non ut
fatui. Et Proverb. 30. Omne verbum Dei purga-
tum clypeus est sperantibus in ipsum. Et Domi-
nus inquit: Orate, ne intretis in teiitationem. Cum
igitur Pauliis inquit: Si Spiritu actiones carnis mor-
tificaveritis, vivetis, utrumque docet, Et eftundi Spi-
ritum sanctum, si non repugnemus dubitationibus
et pravis aflectibus, et quomodo repugnandum sit:
discerntt losepli et Scipionem.

Scipio ])ulchritudine virtutis, quam ratio ut-
cunque intelligit, movetur, ut abstineat ab aliena
sponsa, et illa actio est cogitatio rationis frenans
externos gestus, quae tamen utcunque adiuvatur
heroica naturae inclinatione. Sed loseph cogitat
mandatum Dei, nec vult Deum off*endere, nec vult
abiicere praesentem gratiam, nec contristare Spi-
ritum sanctum, nec accersere poenas. Abstinet
igitur ab aliena propter voluntatem Dei, et refert
suam abstinentiam ad gloriam Dei, ne Deus off*en-
datiu", et ne doctrina scandalis deformetur. Simul
etiam orat se regi a Deo, et statuit se placere
Deo, et exaudiri suam orationem propter Mediato-
rem. Est igitur actio loseph, non tantum actio ra-
tionis, sed hix, quam Verbo Filius Dei in ipso lo-
seph accendit, ut cernatur voluntas Dei, et est in-
cendium Spiritus sancti in corde, quo movetur lo-
seph, ut obediat Deo, et confirmatur, ne pericula
pertimescat.

Haec omnia complectitur Paulus, cum ait:
Spiritu mortificate, quasi dicat, iion sola ratione
frenate, sed Verbo Dei et Spiritu sancto corda re-
gant actiones carnis, id est, dubitationes et motus
in corde, quos erudite nominat actiones, ut, aliqua
assensio et delectatio simul rapitur, sed fide et
Spiritu sancto, retinens fundamentum et bonam
conscientiam, manet in gratia, et manet haeres vi-
tae aeternae. Haec eadem doctrina tradita est
Rom. 6. Non regnet peccatum in mortali corpore
vestro, quod sumtum est ex Genesi: Sub te erit
appetitus, et tu domineris ei.

RESP0N8I0 AD "ARGUMENTA QUAE

CONTRA DOCTRINAM DE lUSTlTIA

FIDEI OPPONUNTUR.

I.

Daemones credunt et contremiscunt.
Ergo non dicendum sola Fide homines
iustificari.

Nego consequentiam et ratio est, Quia non
congruit exempkun Fidei Daemonum ad Fidem, qua
iustificantur homines, sed infinita diff^erentia est. Fi-
des, qualis est in Diabolis, est mutila, quia etsi est
certa nolitia historiae, Legis, irae, et venturi iudicii,
tanien non assentiuntur promissioni, cum sciant Di-
aboli eam non pertinere ad sese, .sed tantum ad ho-
mines, iuxta dictum Symboli: Propter nos homines,
et propter nostram salutem descendit de coelis.
Quia autem norunt Diaboli, vere iudicem esse Fi-
lium Dei, et se futuros esse in poenis aeternis,
haec notitia iudicii et irae, quo certior est, eo tru-
culentius odium, horribiliores doh)res, et tristiores
fremitus adversus Deum, et adversus Christum ac-
cendit.

Sed fides, qua homo iustificatur, est assentiri
omni verbo Dei nobis tradito, atque ita et promis-
sioni gratiae, cui assentiens cernit non tantum iram,
sed misericordiam propter Filium promissam, et
acquiescit in Deo propter hunc Mediatorem. Ideo
addimus in definitione, et est fiducia acquiescens
in Deo propter Mediatorem, accedens ad eum, et
recte invocans et clamans Abba pater. Ideo sae-
pe dicimus, Fidem complecti omnes articulom fidei,
et historiam referendam esse ad hunc articulum:
Credo remissionem peccatorum, scilicet non tantum
aliis dari, sed mihi quoque. Haec fides in vera
consolatione magna lucta vincit dubitationes et tre-
pidationes aniir.ae fugientis Deum, de qua luctadi-
cit Psalmus 41. Quemadmodum cervus desiderat
ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te
Deus. Quare tristis es anima mea? spera in Deo,
quoniam adhuc confitebor ei. Et in hac ipsa lucta,
Filius Dei agnitus in Verbo vocali, dicit conso-
lationem in corde, et ostendit Patrem et volunta-
tem eius, sicut inquit: Nemo novit Patrem nisi Fi-
lius, et cui voluerit Filius revelare, et dat Spiritum
sanctum, quo confirmatur assensio, et quo fiducia
et laetitia in voluntate accenduntur, iuxta dictum:
lustificati fide pacem habemus.

II.

Impossibile est aliquam naturam sola

notitia iustam esse,
Fides est tantum notitia,
Ergo non sola fide homo est iustus.

Nego Minorem, quia Fides, de qua Paulus lo-
quitur, est et notitia promissae gratiae et fiducia
acjquiescens in Deo propter Mediatorem, et velle
hoc- beneficium, quod in promissione offertur, ut et

481

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENL

482

Paulus atl Ephesios his verbis describit Fideni, in-
quiens: Per hunc audenius accedere confidenter in
Fide ipsius, et ut iam dixi, ipse Xoyog Filius Dei
sic habitat in corde, dicens hanc consolationem, et vi-
vificans acliberans ex doloribus inferorum, utEphe. 3.
dicitur, habitare Christum per fideni in cordibus
vestris, et dato Spiritu sancto, accenduntur fiducia
et laetitia in corde. 1. lolian. 4. In hoc cognosci-
mus, quod in eo manemus , et ipse in nobis , quia
de Spiiiiu sno dat nobis. De hac vera notitia lo-
quitur Esaias, cum ait: Agnitio servi mei iusti, iu-
stificabit multos. Haec in vera poenitentia, et quo-
tidiana invocatione fiunt illustriora.

III.

Ubi multae virtutes simul sunt, non

ponenda est exclusiva,
In conversione sunt multae virtutes,
Non igitur dicendum est, sola Fide.

Respondeo ad Minorem. Etiamsi sunt simul
multae virtutes, tamen non sunt causae aut meritum
remissionis seu iustificationis, etsi scio quosdani
procul quaerere alias responsiones: tamen haec est
vera et plana. Necesse est enim fateri iri conver-
sione aliquam contritionem esse, quae cum accedit
Fides, fit excellens virtus stb sacrificium, ut dici-
tur: Sacvificium Deo Spiritus contribulatus. Item,
Ubi habitabit Dominus, in spiritu contrito et tre-
mente sermones meos, et cum fit consolatio fide,
cor in Deo laetatur, iuxta dictum: lustificati fide
pacem habemus. Cum hac laetitia certe coniunctae
sunt Dilectio Dei, Invocatio et Spes, et multae
aliae virtutes. Cum igitur dicimus, Sola fide, non
excluduntur caeterae viitutes, ne adsint, sed ex-
cluditur conditio meriti, et hoc dicitur, nullas vir-
tutes seu opera in nobis merituni seu causam esse
iustificationis, sed propter solam Mediatoris obedi-
entiam Gratis dari remissionem seu reconciliatio-
nem, et imputationem iustitiae, et fieri vivificatio-
nem per Filium Dei Fide.

Haec est nativa Pauli sententia in exclusiva
Gratis. Insania est enim cogitare vivificationem,
in qua Filius Dei vivificat, et de Spiritu suo dat
nobis, esse sine magnis et ardentibus divinis moti-
bus. Memini multorum de hac re barbaricos cla-
mores. Quidam dicebat, Sola, id est, sine contri-
tione, postea cum cogerelur admittere contritionem,
respondit, Contriiionem non es^e opus, sed Passio-
nem. Lantterwaldt clamitat, fidem aliquo tempore,
sed exiguo, esse sine caeteris virtutibus. Alius

MELANTH. OPER. YOL. XXIII.

recens de Hyperbole non intellecta magnas tra-
goedias egit, Fides non est fides, nisi sit sola, quod
recte dicitur sic intellectum, Fiden» non esse fidem,
nisi sit fiducia solius misericordiae Dei, propter
Mediatorem, sed ille contendit, oportere solam es-
se sine caeteris virtutibus, quasi in loseph, Elia,
et similibus, non simul fuerint excellentissimi mo-
tus divini. Sed fugiamus in re tanta Sophismatum
praestigias, nec implicemus nos et alios inextrica-
bilibus labyrinthis, ne postea dubitationes, et odium
pariant. Cognita igitur simplici veritate, retinea-
mus eam, et propriis et perspicuis verbis eam ex-
ponamus.

IIII.

Fide sumus iusti.

Fides est opus.

Ergo operibus sumus iusti.

Respondeo primum ad maiorem. ^aec propo-
sitio, Fide sumus iusti, correlative intelligenda est,
videlicet, Misericordia propter Filium Dei sumus
iusti, sed hanc oportet Fide apprehendi, audita vo-
ce Evangelii, quia certe aliquid esse oportet , quo
fiat applicatio misericordiae. Ideo Esaias dixit:
Agnitio servi mei iustificat multos. Vult Deus
agnosci Filium, et agnitione Filii coUigi Ecclesiam,
et discerni eam ab aliis gentibus. Est autem haec
fides agnitio Filii, et assensio, qua misericordiam
propter eum promissam agnoscimiis et accipimus.
Sic igitur mutandus est prior Syllogismus: Miseri-
cordia propter Filium sumus iusti, Misericordia non
est nostrum meritum, Ergo non nostris meritis aut
operibus sumus iusti. Haec est vera et simplex
responsio.

Postea et de Minore dicas : Fides est opiis, sed
non sumus iusti propter ipsius operis dignitatem,
sed quia apprehendit misericordiam propter Filiura
promissam. Alii respondent, Fidem non esse opus,
quia sit donum Dei. Haec responsio est aliena,
quia, cum dicitur: Non sumus iusti ex operibus,
etiam illae virtutes intelliguntur, Dilectio, Castitas,
Patientia, quae sunt accensae a Spiritu sancto.

V.

Deus iustificat,
Deus est dilectio,
Ergo dilectio iustificat.

31

483

PHIL.MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

484

Responcleo. Concedo totum, Si dilectio intel-
ligatur siue ambiguitate cle dilectione, quae est in
Deo erga nos propter Filium. Ae prorsijs corre-
lativae sunt propositiones: Fide iustiHcamur, et il-
la dilecticne, qua Deus nos diligit propter Filium
iustificantem, quia haec dilictio esi misericoidia,
qua pro])ter Filium rec'pinuir, ut Paulus inquit:
Sunms dilecti in Deo. Et Dominus inquit: Sit di-
lectio tua in eis, qua me diligis. lohan. 17. Quod
dictuui semper sit in conspectu, quid enim dulcius
dici poiest, quam quod Filius ])eiit, ut ab aeternc
Patre diligamur, sicut ipse diligitur? Haec est
praecipua responsio ad hoc argumentunj. Deinde
addatur Antithesis. Cum Pa]>istae dicunt: Dilecti-
one iustificaumr, intelligunt dilecfioncui, qua homi-
nes Deum diligunt. Haec ])rocul abest a perfecti-
one Legis in hac vita, nec meretin- remissionem
peccatorum, nec est illa res, propter quam persona
est iusta, id est, reconciliata et accepta coram Deo,
sed est effectus sequens Fideni.

VL

lohannes inquit:

Qui non diligit, manet in morte,
Ergo non sola fide vivit liomo.

Respondeo. Nego consequentiam, quia est fal-
lacia a non causa ut causa Antecedens simplici-
ter veruni est, Qui non diligit, manet in niorte. Quia
verissinunn est, quod in converso sunt Fides et Di-
lectio, qua fide clamamus Abba pater. Item, Fide
accipimus Spiritum sanctum, qui est Spiritus gra-
tiae et precum, id est, quo laeti sentimus nos libe-
ratos esse a doloribus inferorum, et esse in gra-
tia, et Deum invocamus, et }ios ei subiicimus. Est
igitur inchoata dilectio. Sed non sequitur: Ergo
iustificat vel vivificat, vel est causa vivificationis,
ut cnm dico: ()n)Me vivum habet motuin, inde non
sequitur, motnm illum esse vitae causam. Sio di-
lectio, etsi est in credente, tamen praecedit fides,
qua fiunt iustificalio et viviHcatio, iuxta dictum: lu-
stificati fide pacem habemus.

VIL

L Corinth. 13.

Si habeam omnem fidem, dilectionem

autem non habeam, niliil sum,
Ergo non sola fide iustificamur.

Simpliciter responderi potest, sicut antea, Ne-
go consequentiam, quia est fallacia a non causa ut
causa. Etsi necessaiio adest dilectio in conversis:
tainen non est causa lustificationis. Alii respon-
dent, ibi loqui Paulum de Fide quae est donum
faciendi miracula, nec reprehendo. Sed altera so-
lutio est simplicior, et multa similia dicta explicat.

VIII.

Danielis 4.

Redime peccata tua Eleemosynis,
Ergo Bona opera merentur remissionem.

Respondeo ad antecedens, quia textus non tan-
tum nominat Eleemosynas, sed prius nominat iusti-
tiain. Iustit!a*aMtem couiprehendit initio veram Dei
agnitionem et fidem, Libera te a peccatis iustitia et
misericordia erga miseros. Deinde sequitur expres-
sa promissio: Ecce erit sanatio delictorum tuorum.
Haec verba Danielis sunt brevis concio poeniten-
tiae, quae multa membra coniplectitur, quae distin-
guenda et enarranda sunt ex aliis locis Propheticis
et Apos(olicis, ubi eadem doctrina distincte ex])0-
nitur, ut poenitentiae concio est apud Esaiam : De-
sinite raalefacere, et discite benefacere. Haec pars
est doctrina contriiionis: Secunda pars est promis-
sio: Si fuerint peccata vestra ut coccinum, eritis
candidi ut nix.

Hic quoque multa membra continentur, quae
evolvenda sunt. Prima pars in Daniele piaecipit
mutationem vitae iuxta omnia praecepta Decalogi.
Cum enim nomi.iat ii;stitiam, complectitur universa-
lem obedientiam, nominatim vcro deinde mentionem
facit miseiicordiae exercendae erga iniuste oppres-
sos. Est enim regia concio: docet Daniel hunc
summum Monarcham, et inter homines imperia con-
stifui «livinitus, ul defendant iustitiam, et communem
societatem contra latrocinia, ut et Aristoteles Alc-
xandrum monct, ut cogitet Iinperium debere esse
non v^Qiy, sed ivfQyfaiav. Daniel vero et singula-
reni adinonitionem adhibet, sciebat Ecc^esiain in
exilio in dura servitute esse, viderat Hegem erexis-
se statuam a<^)orandam et coniecisse in ignern vi-
ros saiuttos qui statuam adorare noluerant. Ita-
que de tota iustitia, id est, et de veii Dei agnitio-
} ne, et deponenda saevitia ei concionatu:'. Et con-
i sentaneum est haec omnia co{»iosius dicfa esse,
quam in illa brevi narratione recitantur, quae ta-
msn cuilibet bono principi suiiuna doctrinae esse
poiest de praecipuis rebus. Sit princeps iustus er-
ga Deum et erga homlnes, protegat Ecciesiam.

485

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

486

Tantum diciliir in illa parte concionis, Quomodo
auiern sit a^iioscendus Deus, quomodo fide sit ucci-
pieuda rernissio, id copiosius Duiielem docuisse inde
intelligi potest, qiiod rex voiuit Imius populi doctri-
narn audire relicta doclrina Chaldaeorum. Seusit
ergo taiitum in Iioc populo doctriuam de vero Deo,
de remissione peccato!um et de saiiite aeterna
quaeiendam esse. Seciinda pars in concione Da-
nielis est expiessa promissio (ie remissione: Ecce
erit sanatio delictorum tuorum, Piomissio aufem
fide accipienda est: Eigo Daniel cum piomissio-
neni expiesse tiadit, simul et doctriiiam de Fide
cosr.plectiuir. Hieronymus non recte addit paiticu-
lam duliitatioiiis (jootov dncQriiyov. ISam in textu
ma!iifesta asseveratio est: Ecce erit sanr.tio delicto-
rum tuorum. Haec expiicaiio Danielis piana et
non Sopiiistica est. Alii dicuiit, Danielem loqui de
remissione poenarum temporalium, sed Iiaec solu-
tio etsi alibi locum hal)et: tamen hic prius docen-
dus erat rex de remissioue cuipae. Et dulcissima
eonsolatio est in hoc exemplo proposila omiiibus:
Cum tanto Tyranno promittatur remissio peccato-
rum, si agat poeiiiteiitiam, et agnito vero i eo ap-
preliendat })romissionem. Exuscltennis nos quoque
ad poenitentiam et hdem. Meminerimus huius re-
gis conversionem in.vigne exemplum esse, et poeni-
tentiae et i;emissioiiis peccatorum et uiitigationis
poeuarum.

IX.

Remlttite et remittetur vobis,
Ergo nostra remi.-^sio meretur remissio-
iiem apud Deum.

Responsio. Multa dicta loquuntur de remis-
sione poenae tempoiaiis, ut in Tobia necesse est
haec dicta accipi de remissione poeuae tempoialis.

Eleemosyna liberat a morte, et purgat jtecca-
ta. In taliluis dictis necesse est adijibeie inter--
pretationem, quia alia dicta expresse affirmant, gra-
tis reinitti peccata , et tolii mortem aefernam pro-
pter iSlediaforem. Decurro igitur ad hanc brevem
enarrationem, haec dicta ioqui de piaeiniis bono-
rum operum, quae fiuiit a coiiversis, Ceitissimum
est eniin, quod bona opei a piorum habent sua quao-
dani praeuua, iuxta dictuui: Date et dabitur vobis.
Item, Si quis dederit potum aquae uni ex minimis
propter do';trinam, habebit meicedem. Ita Elee-
niosyna liberat a moi te, scilicet in jiei iculis corpo-
rum, ut dicit Psalmus: Beatus qui iiitelligit super
egeiiuni et paaperem, in die mala liberabit eum

Dominus. Flae promisslones legales di.scernendae
sunt a promissione i'econciliatioiiis, quae est gra-
fuila, sicut dicit Dominus conversis et hai/entibus
remissionem culpae: Hemittito et remittetur vobis.
Tu David parcito Nabnl: Ita vicis.sin; tilii poenas
Deus miligabit, ut 1. Heg. "25. dicitur : Non eiit ti-
bi haec offensio, quod fuderis sangtiinem iiinocen-
tem, et te ulfus sis, sicut saepis.siuie repetifa est
doctrina, quae proiiibet iniiulgeie irae, odiis, et cu-
pi(iitafi viiidijtae. Et sint noti dulcissiuii versus
INazianzeni :

« S'i oTSug ocphov xal nqcxQf]Gov zo iTQaov,
oVxKji yuQ olxiog loT iJioli aiaOfxit,iiai.

8i quibus autem haec responsio non placet,

j uJamur aliera, quod hoc dictum: Hemittite et remit-

I tetiir vobis, et similia, sint coiiciones poenitentiae.

j In altera pa:te praeci})itur conversio: Kecte facite.

I In altera par'te ostenditur piomissio, quarn aliva di-

cta Evangelii declaranf, qiiod sit gr-atuita et detur

})ropter Mediatorem, sicut Pauius inquit: Ideo e.x

Fide gratis, uf sit firma })romissio. Si enim ex

nostra condonatione penderet, quae semper est im-

})eifecta, fieret incerta remissio. Attexuntur aufem

tales piomissiones operibus, quia vult Deus etiam

boiia opera iion meritum, sed commonefactiones

esse do promissione grafiae. Utraque enarratio

est sirnplex et sine Sophistica.

X.

Universa delicta operit dilectio,
Ergo dilectio meretur remissionem.

Nego consequenfiam, et ratio est, quia apud
Salomonem non hoc dicitur, Nostra delicta operit
dilectio, i^ed aliena, id est, dicitur de condonatione
infer homines, quia est Anfilhesis: Odium excifat
rixas, sed vera benevolentia tegit et sanat ol^en-
sioiies. Quia Saul odit Da\irlem, ideo accusat,
qu(td ei insidiefur. Sae})e aliud est rixae causa,
aliud })raetextus seu cccasio, ut dicitur: })leciimur
ov Sid a/JUQiiav ncdog nQ('g Ivquv. Qiiaie lioc dictum,
universa del-icfa opeiit dilectio, })raecepfum est de
tniiixcta inler liomines. Alind est loqui de remis-
sione nostrae cuipae apud Deum.

XI.

Si vis in vitam ingredi, serva man-
data,

81*

487

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

488

Ergo et fieri Lex potest, et bona ope-
ra merentur vitam aeternam.

Respondeo breviter. Serva niandata, scilicet
coniplectendo Evangelium, Nam Christus est finis
Legls. Ac semper legalibus dictis necesse est ad-
dere vocem Evangelii, quod docet Fide reconci-
liari hominem, et sinml inchoari novam obedien-
tiam, cum Filius Dei vivificat cor, dicens consola-
tionem voce Evangelii, et dat Spiritum sanctum,
qui tales motus accendit, qualis ipse est, et haec
nova obedientia etiamsi languida et intirma est,
placet propter Mediatorem, ut Rom. 8. dicitur:
Nulla nunc condemnatio est his, qui in Christo le-
su ambulant. Ita Evangelium est dulcissima inisC-
xiia Legis, docens placere in conversis, cum Fide
reconciliati sunt, inchoatam obedientiam, quanquam
haerent adhuc in nobis magni morbi interiores, et
multa incendia pravorum affectuum, sicut inquit
Psalmus: Propter nomen tuum Domine propitiabe-
ris peccato. Et Paulus de hac tnieCxfinc conciona-
tur inquiens: Milita bonam militiam habens fidem
et bonam conscientiam. Hinc non sequitur, homi-
nem satisfacere Legi in hac vita, sed sic placere
Deo, cum Ijabet Fidem et iustitiam bonae conscien-
tiae. Nec sequitur bona opera esse meritum vitae
aeternae, quia fides praelucens gratis accipit pro-
pter Mediatorem remissionem peccatorum, reconci-
liationem et haereditatem vitae aeternae.

XII.

Lucae 7. de muliere peccatrice:

Remittuntur ei peccata multa, quia di-

lexit multum.
Hlrgo propter dilectionem fit remissio.

Respondeo. Christus manifeste nominat ibi et
Fidem et dilectionem. Cum autem fides nonn*natur,
excluditur meritum. Quia fides tantum nititur Me-
diatore, et accipit promissam misejicordiam pro-
pter eum. Haec responsio est simplex et sine So-
phistica.

Cur igitur et dilectionem nominat? Respondeo
etiam simplicissime, usitata Synecdoche est, Pemit-
tuntur ei multa, quia conversa est, ut Esaiae 1.
dicitur: Auferte malum cogitationum vestrarum:
Si fuerint peccata vestra ut coccinum, eritis can-
didi sicut nix. Et Hieremiae 3. Convertimini filii
revertentes et sanabo vos. Denique usitata est
haec Synecdoche. Tamen sciendum est, quae sint

partes in tota poenitentia, seu conversione, et quid
differant, sola Fide accipitur reconciliatio. Sequi-
tur autem nova obedientia, quia ad hoc ipsum vi-
vificamur, ne maneamus in peccato et morte aeter-
na: sed deinceps simus templa Dei.

Est et alia splendida solutio seu responsio.
Duplex est absolutio, Altera privata conscientiae
iuctantis cum ira Dei./ In hac absolutione necesse
est intelligi, gratis fide accipi remissionem pecca-
torum propter Mediatorem. Ideo hic inquit: Fides
tua salvam te fecit. Nec existere dilectio potest,
nisi sit appreliensa remissio ista.

Altera absolutio est publica coram Ecclesia,
in hac conspici necesse est ab aliis testimonia con-
versionis, ut hic Christus ostendit Pharisaeo, cur
eam recipiat, quia extent signa conversionis, et
quidem illa opera recitat, quorum contraria pecca-
ta sunt in Pharisaeo. Haec muher agnoscit me
vere esse Messiam, a me petit et accipit remissio-
nem et reconciliationem, meum Evangelium in ea
efficax est, ungit pedes meos lacrimis, id est, be-
nefacit ministrls Ecclesiae, tu contra tumes hao
falsa persuasione, quod iustus sis disciplina, secu-
rus non agnoscis iram Dei adversus interiorem im-
munditiem. Deinde non agnoscis me esse Messi-
^ am: non petis a me remissionem. Haec tota nar-
j ratio recitat signa fidei. Posset igitur brevissime
j dici, nominari signa fidei pro ipsa fide: sicut in ea-
dem narratione lacrimae nominantur pro contritione.

xin.

Cum dictum sit: Delicta quis intelligit,
Nemo potest omnia sua peccata

scire.

Ergo possibile est hominem habere de-
lictum ignotum propter quod displi-
ceat Deo. Quare non est affirman-
dum quod placeat Deo.

Respondeo. Nego consequentiam, et ratio est,
quia firniissime retinenda est regula: Omnis con-
versus ad Deum recte tenens fundamentum, debet
credcre se placere Deo, et hac fide invocare, quod
propter Mediatorem placeat et exaudiatur, etiamsi
habet delicta ignorantiae, sicut in omnibus homini-
bus magna haeret infirmitas. Ac propterea tradi-
tur doctrina de remissione propter Filium, iuxta
dicta: Beati quorum sunt remissae iniquitates, et
quorum tecta sunt peccata, quia in nobis non est

489

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENL

490

integra impletio Legis in hac vita, sed ut dixi,
Fundanienluin recte teneatur, id est, non sit error
in articulis fidei. Paulus enim inquit, Fundamen-
tum aliud poni non potest, praeter id, quod po-
silum est, quod est lesus Christus. Et tamen de
ipso fundamento in aliis plus, in aliis minus est lucis.

Et Paulus inquit: Alios aurum, alios stipulas
extruere supra fundamentum, sicut valde multum
est stipularum in plurimis scriptoribus, quia qune-
libet tempora habent sua contagia. Cyprianus ab-
surde dicit, Peccata post Baptismum remitti pro-
pter Eleemosynas. Item nimis contentiose pugnat
de ritibus publicae poenitentiae sui temporis inqui-
ens: Inutilem esse absolutionem sine illis specta-
culis : et tamen talis vir postea constans fuit in
confessione et laetus pertulit supplicium. CogJt6-
mus igitur nos non esse omntscios, et simus doci-
les, et siudium discendi et precationem coniunga-
mus.

XIIII.

Nemo placet Deo iiisi habens novas

virtutes ortas a Spiritu sancto,
Nemo potest affirmare se habere illas

virtutes: Quia possunt esse virtutes

similes ortae a ratione,
Ergo nemo potest affirmare se placere

Deo.

Respondeo. Nego minorem, quia in veracon-
versione seu poenitentia utrumque debemus affir-
mare, et quod detur remissio propter Mediatorem,
et quod simul vivificemur per Filium dato Spiritu
sancto erecti voce Evangelii. Et quanquam intueri
mens fide Mediatorem debet, non novitatem in no-
bis: tamen simul in veris doloribus sentit hanc
consolationem, iuxta haec dicta: lustificati fide pa-
cem habemus. Item, clamamus Abba pater. Et
recte inquit Augustiniis : Credens scit se credere,
scilicet in doloribus sentiens consolationem. Ac
certitudo in Philosophia et in consolatione quae
fit fide, habet contraria itinera. In Pliilosopliia
praecedit sensus coUigens singularia experimenta,
postea sequitur assensio: Sed fide sic fit consola-
tio, prior est assensio, qua propter Deum assenti-
mur verbo seu voci divinae, deinde sequitur laetitia.

XV.

Impossibile est nosse voluntatem Dei
erga nos, iuxta dictum: Quis consi-
liarius eius fuit?

Credere quod habeas remissionem pec-
catorum, est aliquid asseverare et
affirmare de voluntate Dei erga nos,

Haec igitur affirmatio est impossibilis.

Respondeo brevissime. Nego maiorem de re-
velata Dei voluntate. Utramque autem vocem tra-
didit Deus Legem et Evangelium. Ac vult nos
certo scire hanc suam esse voluntatem , quam in
Verbo suo expressit. Ac de Lege minus obscuri-
tatis est, quia rationi nota est, et Moises ipse in-
quit contra Pyrrhonias dubitationes : Ne dicas, quis
ascendet in coelum, iuxta te est serino in ore tuo
et in corde tuo, ut facias illa. Et Paulus inquit:
Nolite errare, scortatores, adulteri, homicidae, non
possidebunt regnum Dei. Quare iuxta Legem cer-
to statuere debemus omnes, Deum vere irasci omni-
bus omnium peccatis. Deinde et vox Evangelii
addenda est, de qua dicitur: Filius qui est in sinu
Patris, ipse enarravit nobis. Item, Qui credit in
Filium, habet vitam aeternam. Certissime igitur
statuamus omnem promissionem reconciliationis et
vitae aeternae veram esse, quae quidem et morte
ac r«surrectione Filii obsignata est, et multis illu-
stribus testimoniis confirnxata. Quare necesse est
nos ei credere, et cum sit universalis, singuli nos
in eam includamus, certissimum est enim manda-
tum universale esse et immutabile, ut omnes Filio
credamus, nec fingendae sunt contradictoriae vo-
luntates in Deo. Ac simus memores dicti lohan-
nis: Qui non credit Deo, mendacem eum facit. Et
certissime statuamus, Filium Dei veracem nuntium
esse, qui inquit: Sic Deus dilexit mundum, ut Fi-
lium suum unigenitum daret, ut omnis, qui credit
in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam.

Sed humana ratio opponit hoc argumentum.
Addita est conditio Legis: Hoc fae et vives: Cum
igitur non satisfiat Legi, dubitandum est. Respon-
deo. Et hoc ipsum in revelatione Evangelii con-
siderandum est, ideo immensa misericordia missum
esse Filium, ut nos a maledictione Legis redimeret,
et Gratis propter Filium donari reconcihationem.
Hanc lucem Evangelii de gratuifa promissione ob-
ruerunt Papistae, qui fingunt dubitandum esse de
reniissione, quia pendeat ex conditione Legis. Ideo
simus vigilantes in retinendo discrimine Legis et
Evangelii, et quanquam necessaria est poenitentia

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

492

seu magna seu parva, tamen rennssio non pentlet
ex (lignitate nostrae contritionis vel obedieiitiae:
Sed projjter Mediatoreni, et gratuita et certa est,
iuxfa (lictnm: kleo ex fide gratis, ut sit lirina pro-
missio, lioin. 4.

Caeteruni fle non revelatis consiliis, ut quare
Alpxandio Deus triliuat inipcrluni, non tibi, recte
dicitur, hanc volunlafem neque sciii posse, neqne
qnaerendain esse. Ideo capite tertio Syracidae d«-
cturn est: Quae mandata sunt tibi, liaec cogita
sancte, non enim est opus te arcana videre oculis.

XVI.

Prorsus simile argumentum est, quod huc de-
torquefur ex capite 9. Ecclesiastici non recte
enarrato.

Nescit homo, an amore vel odio
digmis sit, etc.

Respondeo brevifsime. Totaseries in eo textu
ostendit JSalomonem lioc velle , non iudicandum
esse ex spectaculis humanorum evenluuni in hac
vita, videlicet ex secunnis vel adversis rebus de
favore et pdiu Dei, ut David non iudicet se a Deo
abiectuni esse, quia ex regno expulsus est. Achab
non iudicet se placere Deo, etianisi est rex potens
ct victor. Sed David iudicet ex vei bo Dei se pla-
cere Deo, quanquam exulem: quia dictumest: Do-
minus abstnlit peccatuin tuuin. Achab iudicet se
displicere Deo, quanquam est rex potens et glo-
riosns, quia scriptuin est Deuter. '11. Maledictus
onniis qui facit Idoluiw aboin:nationem Dei. Con-
gruit igitur dictuni Salomonis cuni nostra senten-
tia, quae iubet de voluntate Dei ex verbo iudicare,
non ex spectaculis externis. Nec difiicile est co-
piose refuare enarrationes Papistarum. Insaniunt
enini, si hoc dicunt, Non scire honiicidas et adul-
teros, an sint digni odio Dei. Hinc manireste ap-
paret ipsorum intei prsiationem esse tetram corru-
ptelani. Sed regula universalis leneatur, De vo-
lunfate Dei ex veibo ipsius iiidicamiuin esse, iuxta
di«;ti!m: Luceina pedibus meis verbum tuuin. Et
Veibuni Dei universahter damnat onines, qui non
sunt conversi ad Deuni, iuxta dicfuin: I. Ciuinth.
6. Nolite errare, Iclohilatrac, homicidae, adi-.lfeii
etc. noii sunf haeredes vitae aeternae. Iteni, Qui
non creilit in Filiuin, manet ira Dci super euni.
liursus universaliter recipit Deus omnes, qui in
conversione seu poeniteniia credunt in Filium, iuxta

dicta : Vivo ego , dicit Doininus, Nolo mortem
peccat(n'is, sed ut convertatur et vivat. Iiem, Sic
Deus dilexit mundum, ut Filiuin suuin uiii^enitum
daret, ut oinnis, qui c; edit in euin, non pereat, sed
habeat vifam aeiernani. Hae suinmae reguiae sem-
per in consj^ectu sint, quae muhis aliis sententiis
luceni afferunt.

Detestanda est autem Synodi Tridentinae im-
pudentia, quae in decreto dciorsit hoc dictuin Sa-
lomonls ad confinnandam filsani doctiinam, quae
iubet sempcr dubitare, an sinius in gratia. Contra
liuiic errorem sint in conr-|)ectii consolationes in
Paulo tiaditae. Ideo ex fide gratis, ut sit finna
proniissio. Item, lusiificafi fide paceni liaheinus.
Et no^uni si; Anoustini dictuin In Libro IMedifatio-
nuin: Tofius fiduciae cerfitudo est in preiioso san-
guine Chiisti Etsi autem nafuralis imbecillifas
seniper concutitur dubitafione, tainen fides elucte-
tur et ^incat dubitafinnes, el quotidie clamemus
ad Doininuin: Credo Doniine, sed opein fer imbe-
cillitati meae.

XVII.

Naturalia sunt immiitabilia,

Dubitatio de reconciliatione est natu-

ralis, ut nunc quidem uascimur,
Ergo est immutabilis.

Respondeo. Concedo csse immutabilsm in hac
depravatione sine voce Evangefii et sine auxilio di-
viiio, sicut Adam non solum in dubitatione man-
sisset, sed etiain oppressus aeterna dubitafione luis-
set, si promissio gratiae noii prohifa esset ex sinu
aeterni Patri», et per verbum Deus (lexisset cor
Spirifu sancto ad assensionein, et sic iii illa con-
solatone Filius voce Evangelii priinos parentes re-
traxisset ex inoife. Hoc exeinpluin intueanuir, quod
ostendit, quomodo fiat haec consolatio ef liberatio
a dubitatione, et docet [iroinissioncm Evangelii,
non esse natura notam, et disccrnendain esse a
Lege, et ab aliis naturahbus notitiis.

XVIII.

Virtutes non sunt confundendae, cum
Paulus discernat: Fides, Spes, Dile-
ctio, haec tria, ma**or horum dile-
ctio.

49^

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENL

494

Fiducia est actio Spei,

Ei'go fiducia est discernenda a Fide.

Resporuleo ad Maloreni. Verum est, Vlrtutes
non esse confundenilasj, sed recte intelli<2;enda sunt
discriniina. Nani Fides non tantum est notitia, sed
est siinul assentiri pronii>sioni, in qua offeruntur
reniissio peccatorum, reconciliatio, vivificatio per
Filium dato Spiritu sancto, et haereditas vitae ae-
ternae. Et est fiducia aequiescens in Deo propter
Mediatorem, accedens ad Deum , et accendens in-
vocationem, et clamaiis Abba pater. Et quia fides
in praesentia accipit remissionem et reconci!iatlo-
nem, est fiducia praesentis beneficii. Sed Spes est
certa expectatio vitae aeternae, gratis dandae pro-
pter Mediatorem, id est, expectatio uiitigationis poe-
narum corporalium, iuxta voluntatem Dei. Cum
igitur fiducia nOminatur actus Spei, intelligitur fi-
ducia futurae liberationis, seu futurae mitigationis.
Dilectio est obedientia, quae praqlucente fide prae-
statur Deo iuxta omnia mandata,* cum laetitia cor-
dis acquiescente in Deo propter Filium.

XIX.

Maxima virtus maxime iustificat,
Dilectio est maxima virtus,
Ergo maxime iustificat.

Eespondeo. Concedo totum argumentunj de
iustitia Legis: Sed quia non habemus integram iu-
stitiam Legis, Evangelium concionatur de alia, et
docet imputari credenti iustitiam propter Mediato-
rem. Ilaec est simplex et vera responsio, quae
prolixius explicari potest, si quis postulat. Ac
scie!)dum est, longe aliud esse loqui de collatione
virtutum inter ses,', aliud de remissione peccato-
rum, et reconciliatione coram Deo.

Utile est autem in eo ipso loco Pauli, diligen-
ter considerare collationem integram. Affirmat
Paulus dilectionem necessariam esse, fidem mira-
culorum^ efficientem sanatinnes et alia opera. non
«ingulis necessariam: Ideo longan» coacervationem
fructuuin addit, qui distiibuendi snnt in praecepta
Decalogi, iuxta viitutum appellationes.

Dilectio est patiens. id est, non iracunda, non
cupida vindictae. Sic orditur fructus ab ea viitute,
quae maxiino necessa! ia est, scilicet a j atientia seu
mansuetndine, quae ad quintum praeceptum pert'-
net, ct excludit odia et cupiditatem vindictae, unde
plurnna maia in communi societate oriuntur.

Benefica est; pertinet virtus beneficentia ad
quintuin et septimum praeceptum,

Non est aemulatrix, excluditur invidentia, ut
Cain, Saul aemulatione seu invidentia peccant. Est
contraria candoii.

Non est insidiatrix, seu fraudulenta, seu calu-
mniatrix, seu ast»ite depravans recte dicta seu ja-
cta: ut Ulysses Palamedi iiisidiatur, Anytus et Me-
lytus Socrati, Siba calumniose accusat filiuin lona-
thae. Talia exempla pertinent ad verbum mqjtf'
qeifa&at.

Non inflatur, excludit su^.erbiam, et certainina
ambitionum.

Non deformes gestus habet, praecipit mode-
stiam, contra assentationes, et contra tumultus con-
tentionum.

Non sua quaerit, ut multos avaritia movet ad
assentationes, et multa turpia mlnisteria, ut dicitur:
Malus est minister regii Imperii pudor. Item, Exeat
aula, qui vult esse pius.

Non est irritabilis, excluditur stulta credulitas,
quae adinittit delationes non expioratas contra piae-
ceptum octavum.

Non maluui cogitat, id est, non esi- suspicax,
ut plurimum peccant suspicaces impulsi falsis ra-
tiocinationibus contra alios. Id vitiun» etiam pugnat
cum octavo praecepto.

Non gaudet propter iniustiMam, id est, non est
tTctxo^tQtxoocog^ non laetatur calamitatibus innocentum,
vel in genere non laetatur scelere, sicut Catullus
inquit: Tantum tibi gaudium in omni culpa est, ia
quacunque est aliquid sceleris. Contraria virtus
est laetari veritate et recte factis. Itein, Projtter
res secundas iustorum, et certe sunt officia verita-
tis et iustitiae propria, probare recte dicta et recte
facta, et laetari recte dictis et recte factis.

Omnia capit Greyft inuCxiia est, quae placide
fert aliorum dissimiles mores. nec alienatur propter
morositatem, aut tales ^liqaos morbos, qul sunt si-
ne scelere, nec movet certamina propter quaslibet
ineptias, quia certe sapientem considerare oportet,
ubi sit praeliandum seu pugnandum.

O.mnia credit. Alibi dicitur, Qui cito credit,
levis est corde. Et utilis est vetus aflnionitio, fii-
fjvrjGo uniGJiXv ravia iml aQi^oa (fOfvoSv. Haec vera
sunt de credentii)us, sine piobal)ilil)us arguinentis,
ut qui odio iudicant, non arguinentis, lilienter ad-
mittiint caluinnias, etiani impudenter confi(^tas, de
his quos oderunt, siciit iitquit Caesar: Quod vo-
lunt homines libenter credunt, quod ex Deinosthene

495

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

469

sumtum est, utkq yaQ ^ovXofJof&a ^ TaZxa fiaXXov ni-
Gifvofifv. Sed virtus est candor vicina veritati,
quae recte facta non depravat, et ambigua flectit
in meliorem partem probabili ratione. Quod igitur
hic dicit, oninia credit, de candore intelligatur, pro-
babili ratione credente et vitante suspiciones et ca-
lumnlas.

Omnia sperat, Opponitur saevitiae, quae pro-
perat ad ultimam poenam non tentata emendatione,
iuxta Evano-elium, ubi ordo traditur: Argue eum
inter te et ipsum. Sperat enim omnia dilectio, do-
nec locus est emendationi.

Omnia perfert. Repetitiim est praeceptum de
patientia, praesertim in iniuriis tolerandis, ne cupi-
ditate vindictae ruant doctores ad turbandam Eccle-
siam, sicut iniuriae dolor Coriolanum armat contra
patriam, luliuni contra Pompeium.

Nunquam excidit, id est, durabilis est, non
amittitur in vita aeterna, et semper eius usus est.
Nam verbum ixnCmeiv significat excuti vel amittere
aliquid, ut t^ineat noXecog, id est, amisit civitatem.

PROPOSITIONES DE DISCRIMINE

VERAE ECCLESIAE DEI A CAETE-

RIS SECTIS SEIUNGENDAE.

L

In tam horrendis confessionibus generis humani,
in tanta varietate opinionum de Ueo, et inter tot
scelera libidines, iniusta bella, latrocinia, vastatio-
nes, mendacia, et infinitam Sophisticam turbatur hu-
mana ratio, quaerens, an sit Deus, et an certa
pars generis humani sit Ecclesia Dei, quae curae
sit Deo et exaudiatur, et cui sese in tota aeterni-
tate communicaturus sit, et quae ac ubi sit illa
Ecclesia, an vero omnes horaines pariter negligan-
tur a Deo.

IL

Cum haec horrenda spectacula tristissimis du-
bitationibu» concutiant omnium bominum animos,
necesse est opponere testimonia de Deo et deEc-
clesia, et mentes verbo Dei, quod illustribus testi-
moniis traditum est docere ac confirmare, et simul
ardenti precatione petere, ut divinitus doceamur et
confirmenmr, sicut scriptum est: Orate, ne mtretis
in tentationem.

IIL

Non satis est cogitare argumenta, quae ratio
humana naturali luce cernit, sed tamen paedagogia
utilis est, haec argumenta quoque colligere ad re-
futandos Epicureos furores: Nam et Paulus iubet
vestigia Dei in natura aspicere et considerare.

IIII.

Notae sint igitur hae demonstrationes, Impos-
sibile est notitias ordinatas, ut numeros, discrimen
honestorum et turpium, innnutabile conscientiae iu-
dicium, gaudium et horribiles pavores universahter
sic existere casu in hominibus, aut ex corporali et
bruta materia oriri. Nccesse est igitur mentem in-
linitae potentiae, sapientiae et iustitiae esse, a qua
hae notitiae et iudicium conscientiae oriuntur.

Ad hoc argumentum adiungatur generale argu-
mentum de pulcherrimo ordine corporum mundi, le-
gibus motuum coelestium, de vicibus temporum, de
annua foecundatione terrae, de conservatione spe-
cierum, de distributione plantarum ad nutricationem
et mendicationem, de multis Gvfina&iCaig. et avTina'
iffCavg in natura, Itcm argumentum vahle firmum
de conservatione humanae societatis in hac vita,
quam in tantis confusionibus et furoribus hominum
durare impossibile esset, nisi Deus eam sua po-
tenti dextra tueretur.

Huc adiungatur regula, quod atrocia delicta
comitantur atroces poenae in hacvita, iuxta dictum:
Qui gladium acceperit, gladio peribit. Item, Omnis
anima, quae fecerit has abominationes, eradicabi-
tur etc. Hanc regulam experientia etiam Ethnicos
docuit, et eos de providentia commonefecit, utver-
su» est :

(vfff^eiGGiv ael rb xeXog yXvxeQCOTeQov iffTt.

Item, levxojv (6g iTi'QO) zt, tCfT xaxov tjnaTi' xevxfi"

Et Isocrates inquit etiamsi aliquando secus
evenit, tamen prudentes regulam anteferre debere
iis, quae raro et extra regulam accidunt: ol avjip
xaxd Tivxii' Qari^Q aXXo) xaxd TevxMv. Addunt Philosophi
demonstrationes ex ordine causarum, Item argu-
menta ex signis: cum futura signiCcentur singulari-
bus prodiglis, apparet regi mutationes rerum huma-
narum mente, quae praemonet homines.

V.

Simul etiam naturales notitiae ostendunt, quod
et qualis sit Deus, videlicet mens aeterna, fabrica-

497

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

498

trix totius natuiae et ordinis in natura, et quidem
talis, qualeni se esse in Lege naturae ostendit,
quia cum honio facit contra illas Leges , sequitur
destructio naturae in pavoribus conscientiae et in
aliis ]joenis. Cum igitur velit congruentia Legi,
certum est, Deum esse nientem sapientem, veracem,
beneiicam, iusiam, castam, punientem scelera et
destruentem contrarias naturas. Ex his naturali-
bus notitiis extructa est definitio Platonica: Deus
est mens aeterna causa ordinis ac boni in natura.

VI.

Sed haec notitia de Deo, quam cernit ratio na-
turaliter, etiamsi veras demonstrationes habet, non
est sufficiens, sed vuit Deus se agnosci, sicut se
in verbo suo patefecit, cui addidit ilUistria testimo-
nia. Ideo dicitur 1. Coiinth. 1. Cum non nosset
mundus Deum in sapientia per sapientiam, placuit
Deo per stultitiam praedicationis salvos facere cre-
dentes. Et lohan. 1. Deum nemo vidit unquam,
unigenitus Filius Dei, qui est in sinu Patris, ipse
enarravit nobis. Item : Hnnc audite. Item, Pater
sanctifica eos in veritate, sermo tuus est veritas.

VII.

Dupliciter differt Etlmica notitia Dei a vera,
quae est Ecclesiae piopria, videlicet agn-tione essen-
tiae et asnitione voluntatis Dei. Nam essentia sic
patefacta est, quod una sit essentia aeterna, onini-
potens, sapiens et bona, creatrix, et tamen sint
tres personae o/joovGwt, aeternus Pater, coaetenms
Filius imago aeterni Patris, et Spiritus sanctus.

VIII

Ideo definitionem in Ecclesia tradinjus. Deus
est essentia spiritualis, intelligens, aeterna, alia a
creaturis onnn*bus, verax, bona, iusta, casta, niise-
ricors, benefica, hberrima, immensae sapientiae et
potentiae, irascens peccatis : Pater aeternus, qni
Filium imaginem suam ab aeterno genuit, et Filius
imago aeterni Patris, et Spiritus sanctus procedens
a Patre etFilio: Sicut patefacta est divinitas certo
verbo et testimomis divinis, quod Pater aeternus
cum Filio et Spiritu sancto condiderit et conser-
vet coekim et terram et omnes creaturas , et adsit
omnibus creaturis quo ad conservationem, et col-
ligat sibi in genere humano aeternam Ecclesiam
propter Filium et per eum, et sir iudex iustorum
et iniustorum. Hic vides in definitione nominari

MULANTH.OPEIS VOL. XXII!.

personas, et dici de collectione Ecclesiae propter
Filium, et per eum. Ilaec non sunt nota rationi,
sed divinitus patefaeta sunt, ut illustri patefactione
tres personae ostensae sunt in Baptismo Christi.
Et de singulis postea recitabimus testimonia.

IX.

Vocabulum essentiae significat id, quod revera
est, etiamsi ost communicatum (rraeca cvaia. Vocabu-
lum personae in Latina Ecclesia receptum est, cum
vetus Graecia significantius dixerit, tres esse vno-
Gidang seu v(piaiafj,8vovg. Id vocabulum opjioni-
tur evanescenti cogitationi, vel voci evanescenti,
vel motui accidentali evanescenti, et definitio haec
tradilur. Persona seu mptaiufisrov est substinens
vivum, individuum, intelligens, incommunicabile,
non sustentatum in alio.

X.

Sunt autem tres personae divinltatis, Pater,
Fihus et Spiritus sanctus, oficovatot et coessentia-
les, non plures nec pauciores, quia sic se divinitas
patefecit, ut postea testimonia addemus.

XI.

Sic autem discernuntur. Pater aeternus est
prima persona divinitatis, non nata, nec aliunde
procedens, sed quae ab aeterno genuit Fiiium ima-
ginem suam, et a qua procedit Spiritus sanctus, et
quae cum Filio et Spiritu sancto omnes alias res
creavit, et earum substantias conservat.

XII.

Creare autem nominat Ecclesia usitate, aliud
ex nihilo facere, sicut Deus coelum et terram, an-
gelos, et totam hanc mundi machinam dicendo fe-
cit ex nihilo, non ex aliqua praecedenti aeterna
materia, ut multi Philosophi cogitaverunt. Gignere
est alium de sua essentia gignere.

XIII.

De his vocabulis Ariani certamina movenint,
quia enim in Graeca lectione Salomonis Proverb. 8.
scriptuni est de sapientia: Deus creavit me initium

. 32

\

499

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

500

viarum suarum etc. Inde Ariani contendebant Filium
esse nldc^a ix fjirj ovxwv^ iu est, rem creatam ex
nihilo. Sed in Hebraeo textu aliter legitur: Doaii-
nus possedit me initio viarum suarunj, id est, ope-
rum, consiliorum. Etsi autem iudaei nolunt hic in-
telligere sapientiam, quae sit persona seu vcptGia-
^iVT]: tamen dico recte inteiligi illa dicta de Filio,
sicut postea inquit: Fui cum eo artifex, et delecta-
tiones quotidianae, ludens coram eo omni tempore,
ludens in orbe terrae, et delectationes meae cum
fdiis hominum: Nnnc ergo filii audite me, et beati
qui vias meas custodiunt. Sicut lohannes inquit:
Oii^nia per ipsum facta sunt. Ita et hic dicitur:
Fui fum eo artifex. Et sicut inquit: Filius qui est
in sinu Patris ipse enarravit nobis. Item, Nemo
novit Patrein nisi Filius, et cui volet Filius reve-
lare: Ita hic dicitur, Delectaliones meae cum filiis
hominum. Dicit se ad hominem mitti, ut Evange-
lium patefaciat. Hic Filius est persona, per qiiam
iiuniediate profertur promissio, et quae immediate
ad Prophetas loquitur, et quae adest innnediate
verbo vocali, et per illud est e^ficax. Estque dul-
cissime dictum, quod inquit : Se delectari consuetu-
dine hominum, mittitur volens, et laetatur nostra
salute, sicut Luc. 10. inquit: Laetatus est in Spiri-
tu et agit gratias aeterno Patri, quod multi conver-
tuntur. Et de Ecclesia dicitur Psalmo 16. Omnis
voluntas mea in eis, id est, ego diligo eos, dele-
ctor eis, et pro eis laboro. Contra vero de liosti-
businquit: Non libabo libationes eorum de sanguine,
nec assumam nouiina eorum in labiis meis, id est,
non recipiam sacrificia hostium Evangelii, nec pre-
cabor pro eis qui stabilinnt Idola et blasphemias,
et propter confessionem Evangelii interficiunt recte
sentientes et innocentes. Tales non sunt Ecclcia
Dei, etiamsi gloriantur se esse Ecclesiam Dei. Et
hoc uno clypeo defendunt errores suos Papistae,
ut ostendant plurimorum recentium scripta Poli,
Canisii, Staphyli, et similium etc. Sit igitur in
conspectu hoc dictum: Non libabo libationes etc
Teneamus consolationes, quod Filius Dei inquit, se
adesse Ecclesiae suae, Omnis voluntas mea in eis.

XIIII.

Filius aeternus est secunda persona divinitatis,
quae est substantialis et integra imago aeterni Pa-
tris, quam Pater sese intuens et considerans ab
aeterno gignit, quae nobis sic quidem manifestata
est, quod sit persona, per quam Pater aeternus df-
cit decretum, et totum ordinem creationis et repa-
rationis hominum, et mittitur, ut patefaciat Evange-
lium, et assumat naturam humanam, et sit Metlia-
tor, Bedemtor, lustificator et Salvator.

XV.

Spiritus sanctus est tertia persona divinitatis,
procedens a Patre et Filio, et est substantialis
amor, et laetitia coaeterna inter Patrem et Filium,
et nobis sic manifestata est, quod mitfatur in cor-
da credentium, ut tales motus, amorem et laetitiam
acquiescenteni in Deo in eis accendat, qualis est
ipse, sicut 2. ad Timoth. 1. expresse scriptum est:
Non dedit nobis Spiritum timiditatis, sed roboris,
dilectionis Dei, et castificationis.

XVI.

DiflFerunt nasci et procedere. Nasci est a po-
tentia cognoscente, quia genitum est Imago gignen-
tis. Ut autem in liomijiibus potentia cognoscens
format imagines et loquitur : Sic Filius est aeterni
Patris imago cogitatione genita est Xoyog ostendens
eun» in revelatione Evangelii. Procedere vero est
a voluntate: quia Spiritus sanctus est motor seu
agitator.

XVII.

Filius nominatur "koyog, non solum quia cogita-
tione nascitui', sed etiajn quia est persona profe-
rens Evangelium ex sijm aeteini Patris, et conser-
vans ministerium Evangelii, et est efficax in his
qui ciedunt EvangeJio, et voce Evangelii dicens
consolationem in mentibus eorum et vivificans eos,
sicut inquit: Ego vitam aeteinam do eis^ et osten-
dens Patrem et eflfundens Spiritum sanctum in cor-
da eorum. Etsi eniin fit vivificatio per tres perso-
nas, tamen hoc ordine fit. Aeternus Pater per
Filiuin colligit Ecclesiam, qui immediate voce Evan-
gelii movet corda et monstrat Patrem, et dat Spi-
ritum sanctum. Ideo dicit Athanasius: Quandocun-
que dicitur in homine Spiritus sanctus esse, pst
ibi per Verbum.

Considerandum est igitur Filium dici Xoyov^ et
respectu Patris et respectu nostri, quia est loyog,
per quem Pater se nobis patefecit. Ideo in lo-
hanne dicitur: Filius qui est in sinu Patiis etc.
Item, Nemo novit Patrem etc. Et Dominus ipse
respondet interrogantibus quis sit: t^v uqx^v oii xa\
XaXdo vfilv. Ego sum verbum, quod loquor vobis
ab initio, Sum illa persona initio missa ad Eccle-
siam, quae protuli Evangelium ex sinu aeterni Pa-
tris, et locuta sum cum Patribus. Haec declaiatio
nominis Xoyog^ quod alloquatur Ecclesiam, congruit

501

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

502

ad flicta in lohanne, et est dulcior quam declara-
tio de modo generationis. Nazianzenus utramque
declarationem recitat: Filius dicitur Xoyog^ quia sic
se habet ad Patrem, sicut ad mentem sermo, et
quia est igayyfAit^toV, id est, proferens Evangelium.

XVIII.

Congruit ad hanc enarrationem tov XSyov^ quod
Esaias nominat eum Consiliarium, videlicet profe-
rentem hoc mirandum consilium de redemtione et
salvatione ex sinu aeterni Patris, et postea capite
41. nominat eum Evangelistam.

XIX.

In Epistola ad Hebraeos appellatio est Imago,
quam nomiiiat fulgorem paternae lucis. Est enim
usitata phrasis apud Hebraeos dicere gloriam pro
hice. Postea inquit: Character substantiae Patris.
Dicitur autem Fiiius imago, quia Pater sese perfe-
cte intelligit, cum sese intuetur : in ea cogitatione
fulget integra et substantialis imago aeterni Patris,
sapiens, verax, benefica, iusta, casta, misericors.
Congruit autem et haec appellationis ralio. Filius
eo dicitur imago, quia armuntiando Evangelium
ostendit arcanam vohmtatem Patris. Nec dissimi-
les sunt voluntates Filii, et aeterni Patris. Promissio
gratiae edita per Fihum est universalis. Cum igi-
tur Filius sit imago aeterni Patris, non cogitetur
alia et dissimilis arcana esse voluntas Patris.

XX.

Sint autem in conspectu testimonia, quod Xoyog
sit v(piGiu[j,£vog, non cogitatio aut vox evanescens.
Sitque Ijoc prinmm vahle ilhistre testimonium, quod
in quotidiana invocatione cogitandum est. Certis-
simam est niliil invocandum esse, quod non est
natura Deus et omnipotens, iuxta dictum: Domi-
num Deum tuum adorabis et ei soli servies, et In-
vocatio absentis tribuit ei omnipotentiam, videlicet
audire et iudicare corda, quia solus Deus penitus
videt corda et discernit Hypocrisln a vera invoca-
tione. 1. Paral. 28. Onmia corda scrutatur Do-
uiinus, et universas mentium cogitationes intelligit.

Affirmat autem tota scriptura Prophetica et
Apostolica Messiam invocandum esse, Psalm.
45. Quoniam ipse est Deus tuus, et adorabis
eum, et Psalm. 72. Deprecabuntur coram ipso
semper, et (jen. 48. Ipse lacob invocat eum

dicens: Deus Abraham, et angelus qui eripuit me
de cunctis malis, benedicat his pueris, et Matth.
11. dicit. Venite ad mc omnes qiii laboratis et
onerati estis et ego reHciam vos. Et 2. Thes. 2.
Ipse Dominus noster lesus Christus et Deiis et Pa-
ter noster, qui dilexit nos et dedit consohitionem
aeternam et spem bonam, in gratia confirmet vos.
Ergo fateri necesse est, quod Messias sit non tan-
tum liomo, sed quod sit Xoyog, de quo dicitur: Ver-
bum caro factum est, et sit vcpiara/jfrog, non eva-
nescens. Haec in quotidiana invocatione cogitan-
da sunt, et statuendum est vere aspici et exaudiri
gemitus cordium nostrorum ab lioc ipso Messia ad
Ecclesiam misso, qui immediate vult custos esse
Ecclesiae suae, sicut Inquit: Nemo rapiet oves
meas de manibus meis.

XXI.

Deinde addantur testimonia quae de divinitate
Filii loquuntur^ ut lohan. 1. Deus erat Verbum.
Et cum Pauhis ad Colossenses de persona Christi
inquit: Omnia per eum facta esse, et consistere
per eum omnia, Fatendum est in Christo non tan-
tum esse huujanam naturam, sed et divinam, et
verbum non esse evanescentem sermonem, sed
v(ptaid/j.evov quod manet in persona Christi. Sicut
ipse testatur lohannis 8. Antequam Abraham na-
tus est, ego sum. Iteu), Si videriris Filium liomi-
nis ascendentem, ubi erat prius. Item, (Jlorifica
me Pater ea gloria, quam habui apud te, antequam
esset mundits. Est igitur loyog xxpiaidixivog.

XXII.

Huc pevtinent omnia dicta de. omnipotentia
Christi, lohannis 10. Ego vitam aeternam do eis.
lolian. 5. Pater meus usque modo operatur et
ego operor. (^uae ille facit, Filius similiter facit.
Item Sicut Pater exuscilat mortuos et vivificat, sic
et Filius, quos vult, vivificnt. Quid simplicius et
phmius dici potest'^ Cogita autem . quantuni refe-
rat firniissime statuere, <juod natura Deus se deini-
serit, ut nostrae naturae massain assumeret, et
fieret Redemtor. Saepe igitur cogitentur haec te-
stimonia, et ad confirmationem et ad consolatio-
nem. Malth. 18. Ubicunque sunt duo aut tres
ccngregati in nomine meo, ibi sum in medio eo-
rum. Sunt aufem propria naturae divinae. ubique
adesse, exaudire, et opitulari ubiquc. Quid didcius
cogitaii potest, quam hunc Kedemtorem, qui pro
te victima factus est, nunc quoque adesse custo-
dem tuuin, et gestatorem, sicut in Esaia inquit:

32*

30;3

PHLL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

504

Ego gestabo vos, sicut pastores agnos recens edi-
tos in gremio suo gestant.

XXIII.

Ideo Paulus inquit: Habitat in Christo pleni-
tudo divinitatis corporallter. Hic duo sunt discri-
mina, quae sic interpretor. In aliis sanctis habitat
Deus separabiliter, docens et movens eos, et non
tolam sapientiam et onmia dona tribuit, sed in
Christo habitat GWfiaiixaig, id est, ita, ut sint una
persona Xoyog et natura assumta, et sint hae duae
naturae inseparabiliter iunctae in tota aeternitate.
Nam ut nos dicinms nunc usitato sermone persona,
sic Graeci dixerunt cwfia. Et cum loyog in per-
sona Christi sit essentialiter Deus, ibi plenitudo
est potentiae, sapientiae, iustitiae, vitae, et omnium
donorum.

XXIIII.

Primao Corinth. 10. Paulus affirmat, Christum
adfuissp. populo Israel in deserto. Bibebant ex
spirituali comitante eos petra, Petra autem erat
Christus. Haec dicta quae affirmant ante assum-
tionem naturae humanae adfuisse Ecclesiae Filium
Dei, maxime perspicue ostendunt )^6yov v(fiGiufifvov
esse, et declarant missionem ad Ecclasiam, et quod
semper per ipsi;m immediate collecta sit et colli-
gatur Ecclesia, et quod ideo haec persona assum-
serit naturam humanam, quia haec ipsa persona
ad colligendam Ecclesiam missa est. Notum sit
igitur et dulcissimum diotum Irenaei libro 3. cap. 2.
?ibi affirmat loyov esse personam et semper ad-
fuisse Ecclesiae, etiam antequam assumsit huma-
nam naturam. Verba Iienaei haec sunt: Ostenso
raanifeste, quod hunc, qui a principio lovog fuit
apud Deum, per quem omnia facta sunt, qui et
semper aderat humano generi, novissimis tempo-
ribus secundum praefinitum tempus a Patre, unitum
suo plasmati, passibilem hominem factum misit.

Sint igitur in conspectu testimonia, quae affir-
mant, semper adfuisse Ecclesiae Filium. Fit enim
invocatio ardentior, cum lioc officium Filii et hanc
familiaritatem nobiscum cogitanuis, quod sit missus,
ut semper coJligat Ecclesiam^ servet ministerium
Evangelii, sit efficax cogitatione Evangeiii, sicut
dicitur: Evangelium est polentia Dei in\ sahitem
omni credenti. Item Christus est nobis factus a
Deo sapientia, iustitia, sanclificatio et redemtio.

SAPIENTIA est, quia profert Evangelium ex

sinu aeterni Patris, et credentibus ostendit patrem.
lUSTITIA est, quia propter eum dantur remissio
peccatorum et reconciliatio, qua coram. Deo iusti, id
est, accepti sumus. Est et SANCTIFICATIO, quia
per eum inmiediate nova lux in mentibus accendi-
tur, et ostenditur voluntas Patris, et datur Spiritus
sanctus. Est efc REDEMTIO, id est, liberator,.
per quem redemta est Ecclesia, et liberatur a
morte aeterna, et donatur gloria et vita aeterna.
Est autem et haec descriptio effectuum Christi te-
stimonium, quod sit onniipotens. Ac pertinent di-
cta de missione ante assumlionem humanae naturae
ad hanc propositionem, videlicet, Abraham vidit
diem meum et laetatus est. Item, Antequam Abra-
ham natus est, ego sum. Item, t^v aqxv^ oV» xa\
XaXdH vfuZv. Item, Filius, qui est in sinu Patris, ipse
enarravit nobis. Item, E\ plenitudine eius nos omnes
accepimus, inquit Baptista, Omnes Patreset Pro-
phetas accepisse Evangelium et vivifica^ionem et
iustitiam ad vitam aeternam, dante hoc Filio et
propter eum.

XXV.

Valde confirmant piam mentem cogitantem de
divinitate in Filio Dei, dicta quae loquuntur de
praesentia eius in Ecclesia ante nativitatem ex vir-
gine. Simul autem cogitetur de onuiipotentia, qua
et tunc fuit efficax, et eodem modo efficax est in
Ecclesia post assumtam humanam naturam. Nam et
liaec dicta de omnipotentia sunt testimonia divinitatis.
Nominatur Christus caput Ecclesiae Eplies. 1. De-
dit eum caput supor omnia Ecclesiae, quae est
corpus eius integrum, perficientis omnia in onmi-
bus. Expresse autem fatentur scriptores lib. 3.
sententiarum distinctione 13. Nomen capitis tri-
bui toti personae, et alias additis proprietatibus
competere ei secundum humanam naturam, alias
secunduni divinam.

Est caput efficacia, perfectione, merito et or-
dine. Prinmin efficacia, quia haec persona pro-
prie missa est, ut immediate per eam aeternus
Pater colligat Ecclcsiam. Haec persona initio pro-
fert Evangelium, per eam nnmediate Adam et Eva
vivificantur: Adest Ecch;siae. et eam immediate
'vivificat, sustentat, et servat. Per eam Nohe in
arca, populus in mari rubro, tres viri in ilammis,
et in summa universa Erclesia inunediate per banc
personani servatur: Sic inquit Paulus in Ephesiis,
Perficere eum onniia in ornnibus, et supra dictum
est: Ego vitam aeternam do eis. Item, Quos Pa-
ter vivificat, hos et Filius vivificat. Haec efficacia
est capitis praesentis in Ecclesia, secundum divi-
nam naturam.

505

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

506

Quanquam autem aliquae actioues, vivificare
aut resuscitare mortuos competunt Christo secun-
dum naluram divinam: tamen actiones tlicuntur
esse totius personae communicatione Idiomatum,
ut dicimus: homo numerat, etiamsi tantum mente
numerat. Fiunt iam hae actiones in natura as-
sumta, et ideo fiunt, quia decretum de illo mirando
foedtre factum est, videlicet de Filio mittenHo ad
assumenflam humanam naturam. Et fiunt actiones
muhae ministerio assumtae naturae, ut cum iudica-
bit Filius resuscitatos visibiliter, iutlicium vere erit
potentiae divinac, sed ministerio naturae assuiutae,
sicut inqiiit: Onme iudicium dedit Filio. Est autem
et sua efficacia naturae assumtae, quae antecellit
onmibus creaturis potentia, et niulta potenter agit,
quae capiti congruunt.

Secunno Christus est caput perfectione, non
solum iuxta divinam naturam, sed etiam hamanam,
quia et humana natura in Christo antecellit sa-
pientia et iustitia omnibus angelis et hominibus.

Tertio est caput merito, iuxta humanam na-
turam, quia, cum perfectissima obedientia meruerit
Eeclesiae Rcdemtionem, iustum est eum superio-
rem esse universa Ecclesia.

Quarto ordine iuxta missionem, sicut lohannes
inquit: Prior me est, quia primum haec secunda
persona propter decretum de assumenda humana
natura ad Ecclesiam missa est. Dignitas autem
etsi summa est, et propter has causas, quas reci-
tavi, efficaciam, perfectionem, meritum et ordinem:
tamen per se est dignissima persona, propter na-
turara divinam, et propter assumtae naturae Ex-
cellentiam.

Hae causa omnes cogitentur, cum Paulus no-
minat Christum caput. Expresse autem dicit: Per-
ficiens omnia in omnibus, quod intelligatur sicut
hoc dictum: Ego sum vitis, vos palmites: Sine me
nihil potestis facere, scilicet salutare. Ejsi tota
divinitas colligit Ect-lesiam et est in ea efficax:
tamen perFilium nussum ad Ecclesiam haec imme-
diate fiunt, et voce Evangelii. Et verum est di-
ctum : Filius agit per se, sed non a se. Ideo dicit:
Sedet ad dexteram aeterni Patris, dans dona lio-
minibus. Haec dona dantur a Patre, Filio et* Spi-
ritu sancto, Et tamen immediate dantur per Filium.
Sic et P.sahnus Joquitur: Dixit Dominus Domino
meo, sede a dextris meis, Etsi tota divinitas col-
ligit Ecclesiam, tamen P.sahrus tribuit hoc Filio,
quia per ipsum hoc fit inmiediate missum, ut pro-
ferat Evangelium ex sinu aeterni Patris, et sit
Redemtor et salvator Ecclesiae.

EX VETERI TESTAMENTO.

Adiungantur et testimonia ex Prophetis: apud
quos hoc commune semper in conspectu sH, quod
universaliter docent Piophetae, JMessiam invocan-
dum esse. Nihil autem invocandum est, quod non
est natura Deus. Item: quod universaliter docent
Prophetae, Messiam redflere iustitiam et vitam ae-
ternam, quod est naturae omnipotentis. Et quia
ante naturae humanae assumtionem, cum Patribus
et Prophetis loquilur, et tribuuntur ei proprietates
divinae, faleri necesse cst, quod Messias sit Deus.
lacob inquit: Benedieat Deus his pueris, et ange-
lus qui liberavit me ex omnibus malis. Ubi non
dubium est, nominari angelum Filium missum ad
Ecclesianij qui semper fuit et est custos suae Ec-
clesiae, et proprietates sunt divinae naturae, libe-
rare ex cunctis malis, a peccato, et morte et a fu-
roribus Diabolorum, item restituere iustitiam et
vitam aeternam. Loquitur Daniel cum Domino,
quem nominat Palmoni, id est, mirificum, videUcet
mirandis modis coliigentem et servantem Ecclesiam,
et mortuis reddentem vitam, quia est persona Jm-
mediate ioquens cum Moise, et ostendens se ei in
Petra. Exodi 33. et Fiiius Xoyog qui ibi expresse
inquit: Vacabor in nomine Domini coram te: Et
cum inquit, Posteriora mea videbis, significat hanc
personam assumta natura humana in fine istius
politiae cernendam esse. Quare et veteres sapien-
ter illud Pauli: Lex est data in manu Mediatoris,
inteliexerunt de Fiiio. In manu Mediatoris, scilicet
Fiiii, sicut affirmat Paulus, adfuisse eum populo
in deserto.

Hieremiae 33. Et hoc est nomen quod voca-
bunt eum lEHOVA iustitia nostra, ubl Propheta
expresse nominat Messiam lehova, quod nomen nus-
quam creaturis tribuitur. Etsi autem ludaei astute
eluilunt: tamen manifesta est refutatio, cum ait:
Vocabunt eum lehova, id est, invocabunt. Est
aulem et ipsa Invocatio testimonJum divinitatis, et
ait sic invocandum esse, ut fateatnur iioc germen
David quod est leliova, esse iustitiam nostram, id
est, vivificatorem et iustificatorem, tollentem pec-
catum, reddentem iustitiam et vitam aeternam.
Haec est proprietas divinae potentiae, nec tribui
potest creaturis.

Esaiae 7. Vocabitur nomen eius Emmanuel,
id est, nobiscum Deus, Nec valet elusio ladaica
de vocabulo, quia additur proprietas naturae omni-
potentis. Pater vitae peipetiae. Dare eniin vitam
aeternam est naturae omnipotentis: Sic inquit ipse
Dominus: Ego vilam aeteinam do eis. Est autem
in hoc dicto Esaiae, et in appellatione Ennnanuel
considerandum testimonium de missione Filii ad

507

PHIL. ]MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

508

Ecclesiam, quod videlicet propter hanc personam
recipiamur, et quod per eam inimediate coUigatur
Ecclesia, et quod haec persona inmiediate sit cu-
stos et caput Ecclesiae, quod semper ei adest, eam
servat et gestat.

Micheae 5. Egressiones eius ante dies mundi.
Hoc testimonium etsi breve est, tauien aftirmat
iMessiam fuisse ante creationem mundi. Est igitur
aeternus et Deus. Quare et norunt eum patres
ab initio, et adesse eum Ecclesiae sciveruni, et
eum invocaverunt, ut apparet in precatione lacob
supra recitata.

Psalm. 45. Et concupiscet rex decorem tuunj,
quia ipse est Deu» tuiis, et adorabis eum. Hic et
adoratio et propiietas competit natnrae onmipotenti.
Et dulcis consolatio est, cum Ecclesiae species
propter infirmitatem, crucem, et scandala videatur
deformis esse: tamen Psalm. inquit, Hunc regem
delectari pulchritudine Ecciesiae. Rex concupiscet
decorem tunm. Ivst enini pulchra coram ipsOj, quia
non est Idololatrica, sed relinet Evangelium, agno-
scit et invocat verum Deum sine Idololatria, et
hulc vero Deo desponsata est fide, et est domicilium
et templum Dei. Cum igi!ur in ea sit lux, videlicet
verus Deus et agnitio veri Dei, est pulclira, etiamsi
in hac mortali mitura adiiuc sunt reliquiae peccati
et multiplicia vulnera et scandala Ecclesiam lace-
rant. Hanc consolationem deforntitati nostrae op-
ponamus, et laetenmr nos esse in vera Ecclesia,
quae coram Deo pulchra est, non est Idololatrica
ut agmina jMahomeiistarum, Papistaruns, Ana-
baptistarunj, et njultorum faiiaticoruni.

Psahn. 72. dicit Messiam sempiternnm esse et
semper adoramUim. Fuit nonien eius semper ante
solem, et benedicentur in eo omnes gentes. Item,
Timebunt eum, dojjec eiiint Sol et Luna. Item,
Adorabunt eum omnes Reji-es. Hic Psaiimis affir-
matiMessiam aelernum esse item adorandum esse.
Hae sunt proprietates Dei , et intelligitur adoiatio,
non de externo gestu corpoiis tantum, qui exhibe-
tur ])raesenti regi more {iolitico, sed de adoiatione
naturae quam non cernimus oculis corporalibus, a
qua petimus bona, quae non possunt dari a cieatu-
ris, quam confitemur dare vitam, iustitiam et salu-
teni. Et in boc ipso Psalmo sic dedaratur adora-
tio, quia alfirmat Iiunc Regein tribuere bona, quae
creaturae dare non possunt. Eripiet pan]>erem, cui
non est adiutor, dicit talem esse opitulatorem, qui
desertos ab omnibus creaturis serval, ut servantur
Adam et Eva deserti ab omnibus creaturis.

XXVI.

Kesponsio ad quaedam argumenta.

Postquam autem certis et illustribus testimo-
niis vera doctrina de Christo confirmata est, te-
nendae sunt etiam perspicuae responsiones ad ea
quae contra veritatcm op;)onuntur: Ac niaxime spe-
ciosa obiectio est:

Natura divina non patitur, non mo-

ritur,
Christus est mortuus,
Ergo non est Deus.

Responsio ad minorem vera et necessaria est.
Chrislus mortuus est secundum naturam humananj,
sicut Petrus inquit, Christum passum esse carne,
et Irenaeus pie et erudite dicit ])ag. 185. Cliristum
crucifixum et mortuum esse requiescente verbo, ut
crucifigi et mori posset, id est, natura divina non
est qui«lem lacerata aut mortua, sed quievit, cessit
irae aeterni Patris adversus peccatum generis hu-
niani, non est usa sua i)otentia, non exeruit suas
vires, et voluit hanc obedientiam et humirKaiem,
qua quidem maiorem humilitatem ostendit eiga ae-
teinum Patrein, quam ulla alia creatura. Huius
solutionis liic fons est, cum iii Christo siiit duae
naturae, quaedam propria uni naturae non impe-
diuiit, quo minus et altera natura adsit, ut ])roprium
est liumanae naturae, edeie, dormiie, esurire, sitire.
Haec non impediunt, quo minus adsit divina natura,
quia naturae retineut suas proprietates: JSic lace-
rari membra, pati, mori, propria sunt humanae na-
turae, nec imiietriunt, quo minus adsit divinanatura,
sicut expresse dictum est: Ego liabeo ])0testatein
ponere aniinam ei rursus eam suniere: Nam et sic
assumsit iiumanr.m natuiam, et sic induit infirmita-
tein, ut noii maneret in niorte. Hanc personam
voluit aclernus Paler esse victimam, et quiescente
verbo mori, secundum eam naturam, quae niori
poterat. Sed voluit cum non manere iii morte. Ideo
inquit Athanasius pa^. 28. Corjms assumsii , quod
mori posset, quia morte placanda erat ira aelerni
Patris. Manere autem in morte fuit impossibile
propter unitam naturam divinam, quae mori non
poterat. Teneantur autem hoc loco modi lo-
quendi in Ecclesia, bono iudicio distincti. Haec
propositio non est recepta in Ecclesia, Natura di-
vina morilur, Quia in abstracto natnra secmidum
se consideratur, non comprehenditur persona. Et
vetustas tam severe custodivit hunc niodum lo-
quendi, ut decretum extet inter caeteras optimas
sententias, in libro 9. Tripartitae historiae: .Si quis
dicit, quod in passione crucis dolorem sustinuerit

509

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

510

Filius Dei divinitate, et non oarne et aninia ratio-
nali, quam assumsit in servi fornia, ut dixit sancta
scriptiira, anathema sit: ti ilg fiirrj^ oxv iv nddn
Tov (jiavQov odvvrjv vjTt/iieivev 6 viog i^fov &(6t>]rs ^ xal
ov Gaqxl xal ^iv^fj Xoyixrj^ rjv dveXa^fv iv SovXov /iioQCf^f
MgrtfQ fiitfv dyia yQaipri^ dvd&fjua taiut. Sed hae pro-
positiones de Christo receptae sunt: Christus mor-
tuus est, Deus niortuus est, et dicuntur esseverae
conmmnicatione Idiomatum.

Est autem comFnunicatio Idioniatum fi£;ura lo-
quendi, in qua proprietas unius naturae, tribuitur
persoiiae in concreto propter unionem Hy|)ostati-
cam, ut recte dicinuis: homo numerat, quanquam
mente nuinerat tantum. Nec intelligatur connnuni-
catio Idiomatiim, Physica confusio naturarum, sed
prudenter cog;itetur, quid sit persona.

Ingens dissimilitudo est haruni propositionum:
Baptista patiente Deus patitur, iuxta dictun» : Qnic-
quid fecistis uni ex minimis meorum, \\\\\\\ fccistls:
Et huius propositionis: Christo patiente Dens pati-
tur. Nam Baptista patiente Deus patitur: haec
vera est -[teY pfracpoQdv, scilicet quia relatio, ]ioc est,
contemtus ad Denm perMnet, ut contunielia Legati
pertinet ad Dominnui, scilioet relatione seu cogita-
tione: Sed in hac propositione: Christo patiente
Deus patitur, non est Metaphora, sed significatur
personae unitas, videlicet, quod haec persona pa-
tiens vere sit Deus, et tamen non intelligatur Phy-
sica confusio naturarum. In hoc, qui moritur, est
natura divina, sed haec ad tempus quiescit, et vult
istam humilitatem.

Prodest autem exempla intueri tradita in scri-
pturis. lohan. 8. Anteqiiam Abraliam natus est,
ego sum. Ilaec propositio vera est conmumicatione
Idiomatum, id est, de persona recte sic dicitur.
Etsi enim natura humana Christi non erat ante na-
tum Abraham, tamen persona eadem est, quae et
ante fuit, et deinde assumsit humanam natnram.
Et Zaciiar. 12. Videbunt me, quem confixerunt.
Filius inquit se vuhierari, cum nonchim naturam
humanani assiimsisset, sed propositio vera est com-
municatione Idiomatum. Sic JEsa. 43. Servire me
fecisti in peccatis tuis, laborare in iniquitatibus tuis.

Utile est etiam nosse dicta veterum scriptorum,
qui de formis loquendi certa tesiimonia tradere vo-
luerunt. Verba Hieronymi in expositione fidei ad
Damasum haec sunt: Nos autem ita dicimus a Dei
Filio susceptum esse passibile nostrum, ut Deus
impassibilis permaneret. Passus est enim Filius
Dei sectindum illud, quod pati poterat, scilicet se-
cundum substantiam assumtam. Item mortuus est
Dei Filius secundum scripturam iuxta id, quod mori
poterat.

Et Augustinus Psalm. 129. Per illud, quod
homo erat, mortuus est Deus, et per illud, quod
Deus erat, homo exuscitatus est et resurrexit.

Ambrosius de incarnatione verbi: Ergo morie-
batur secundum naturae nostrae susceptionem, et
non moriebatur secundum aeternae vitae substan-
tiam.

Cumque nemo in Ecclesia sic sit locutus: Chri-
stus secundum utramque naturam mortuus est. di-
ligentiam et circumspectionein Ecclesiae veteris
nos quoque iinitemur, ac scianuis eos usos esse
partioula, secundnn), tanquam disiunctiva. Christus
mortuus est secundum huinanam naturam. Hic non
fit divulsio personae, sed sua cuiqne naturae pro-
prietas attribuitur, sicut particula Secundum usus
est PauUis Bom. 1. Nato ex semine David secun-
dum carnem. Et A(5t. 2. dicitur, Secundum carnem
resurgere Chr«stum.

Retinenda est igitur personae unitas et tamen
non sunt confundendae naturae. Nestorius autem
non retinuit unitatem personae negans lianc pro-
positionem de Chri:5to : Deus est passus, quia sen-
tiebat tov Xoyov adesse humanae naturae per assi-
stentiam, ut ipsi loquebantur, Id est, societatem,
sicut revera adfuit Ileliae vcl Fsaiae. Huic impiae
imaginationi necesse fuit advsrsari, sicut necesse
est discerni Christum ab omnibus sanctis, In Chri-
sto sic sunt unitae duae naturae, ut sint unum
vcpiGTufjfvov, id est, ut gestetur humana natura a
Xoyrn, Sic ut sint inscparabiles Jiaturae, deiiule in
tota aeternitate, et ut natura humana redigeretur in
nihilum, nisi sic gestaretur. Usi sunt hac simili-
iudine Athanasius, Cyrillus et lustinus : Sicut ho-
mo est vcpiGTd/jfvov habens animam et corpus, sic
unum est vcptcjidfj^fvov, Xoyog et natura assumta. Sed
tamen correctionem addidit lustinus, quia exemplum
non prorsus congruit. Verba lustini haec sunt:
Quidam sic explicarunt, cogitantes tanquani animae
et corporis coninnctionem: Etsi autem concinnum
est exemplum, tamen non congruit per onuiia, con-
gruit tainen secundum aliquid. Graeci sic: Tivtg
jjiv Trjv ivwaiv o5g ^v/ijg jtQog aw/ia vcrjaavTfg, ovTtag
ixSfSciJxaaiv, xal aQ/iiodiov ys t6 naQuSftyfJta, fl xal fi}}
xaid jtdvTa, xard il yovv.

ludico etiam disGernendas esse proprietates,
aliae sunt solius naturae divinae, ut non posse vul-
nerari, non posse mori, aliae sunt solius naturae
humanae, posse vulnerari, mori etc. Ex his fiunt
propositiones verae communicatione Idioniatum, et
tamen cavendum est, ne fiat confusio naturarum,

Aliae sunt proprietates, quae sunt immediate
personae, Christus est Mediator, Redemtor, Sacer-

511

PIIIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

512

dos, Rex, Salvator, Qiiia fatendum est, quod ^.oyog
venerit, non tanturu ut hanc suam massam, quam
assuniserat, sustentaret, sed propter nos, ut haec
persona esset salvatrix, quae habet multa officia,
quorum exercet quaedam immediate per humanam
naturam, ut passionem, uiortem, quaedam per divi-
nam naturam, ut vivificationem.

Christus est sacerdos benedicens. Benedicere
autem non est solius hurnanae naturae, sed perso-
nae, quia est et orare pro nobis, et offerre pro no-
bis suam obedientiam, et remittere peccata^ et coni-
municare sese nobis, iuvare et vivificare. Ac orat
Filius pro Sanctis a principio mundi, ut in Psalmo
dicitur: Postula a me et dabo tibi gentes liaeredi-
tatem. Missus est ad Ecclesiam, proferens Evan-
gelium et imn)e(h*aie colligens Ecclesiam. Ideo
etiam, Fiiius propiie assumit huiuanam naturam,
quia ipse immediate missus est ad Ecclesiam.

Et quanquam Vivificatio est opus totius divi-
nitatis, tamen fit lioc ordine, Patre niittente Filium,
et Filio dicente consolationem, et Spiritu sancto
accendente novos motus. Quod veio obiicifur,
actiones ad extra corr.nmnes esse tribus personis:
Recte respondetur: Servata cuiusque personae pro-
prietate, vel servato crdine personarum. Unde et j
regula Augustini tradita est: Agit Filius non a se,
sed per se.

ALTERUM ARGUMENTUM.

Pater maior me est:

Ergo Filius non est natura Deus.

Usitata responsio est: Patrem niaiorem esse
Christo secundum naturam humanam, Ego concin-
niorem responsionem esse iudico: Discerncre divi-
nitatem mittentem a persona missa ad miuisterium
et ad humiliationem. Pater maior me est, non
quod ad essentiam attinet, sed quod ad hoc officium
attinet, in quo ego sum persona missa, passura si-
ne gloria, sed Pater mittens glorificabit nie. Ita
Pater maior est, mitlens scilicet et glorificans. Lo-
quitur eidm ibi Dominus non de essentia . sed de
ministerio suo.

ALIUD ARGUMENTUM.

Honorans est minor honorato,

Filius honorat Patrem,
Ergo Filius minor est Patre.

Respondeo. SimpHciter nego maiorem quia
honos et obedientia non toUunt aequalitatem essen-
tiae et potentiae, sed distinguunt ordinem persona-
rum. Ac veruni est, quod Filius in tota aeternifate
magis honorat Patrem, quam ulla creatura, quia
perfectissime novit Patrem, sicut inquit: Nemo no-
vit Patrem, nisi Fiiius, et cui Filius volet revelare.

Ex his dictis declarefur sententia Pauli ad
Philippenscs: Sic sifis affecti, sicut et Christus le-
sus afiectus erat, qui cum esset in forma Dei, non
rapinam arbitratus est esse aequalem Deo, sed se
ipsum exinanivit, formam servi accipiens, et gestu
inventus est ut houio. Vetustas lormam interpre-
tatur essentiam et potentiam divinam, quasi dicat
qui cum esset natuia Deus et potens, et posset
vivificare naturam humanam, non rapinam arbltra-
tus est esse aeqiialem Deo, id est, noo rapuit ae-
qualitatem Dei, id est, non exeruit potentian» divi-
nam extra vocationem, sed ad tempus quievit, et
voluit hanc humilitatem, qua haec persona Patri
obediret.

Ac sciendum est usitatam fpQdciv esse, quae
et apud Thucydidem extat, i^yfTadat uqnay^v^ id est,
ducere rapinam, pro rapere. Utrique din)icarunt
de hoc dicto pii et Aiiani: Sed retinean)us simpli-
cem inteipretationem. Piior pars tei>tatur Filium
esse natura Deum et potenteni, cuin aif, in forma
Dei. Secunda pars de certo tempore humiliationis
loquitur: INon rapuit aequalitatem Dei, id est, non
est usus sua potentia extra vocationem, deinde
formam servi nominat et nafuram humanam el pro-
prietates naturae i)un)anae, passibilitatem, laetiliam,
dolores, mortalitatem sine peccato.

Tenenda est etiam regula, quod loYog assum-
serit humanam naturam integran) et incorruptam
habenfen) omnes vires et appetitiones naturae pro-
prias et ordiiiatas: Item non vitiosam, sed tamen
passibilem sine peccato et morfalem. Et has in-
firmitates assuinsit volens propter nos, ut fieret vi-
cfima. Sic Ebr, 4. dicitur: Non habemus pontifi-
cein, qui non possit compati infirmitafibus nostris,
sed tentatum per omnia secundum similitudinem
sine peccafo. Etsi igitur Christus videbat Patrem
et beatus erat, tamen ut vere esuriit secundum
humanam nafuram, ita vere sine simulatione sensit
dolores in lacerafionibus et morte, scilicet quie-
scente verbo, sicut inquit: Tristis est anima niea
usque ad mortem. Assumsit naturam humanam
cum illis proprietatibus et affectibus sine peccato.

613

V. EXPLICATIO SYMIiOLI NICENI.

514

Ideo ad Philippenses dicitur : Gestu inventus est ut
honio, ubi intelligas pro|>iietates hunianae natuiae
non simulatas, appetitiones, affectus, laetitiam et
dolorem, iram et zelum, mortalitatem etc.

Aliud argumentum.

L Corinth. 15. Tradet i-egnum Deo patri: Tunc
et ipse Filius subiicietur Patri, qui subiecit ei omnia.
Ex hoc dicto ratiocinabantur Ariani, Filiuni esse
inaequalem Patri. Cyrillus breviter respondet:
subiectio seu obedientia non tollit aequalitatem es-
sentiae et potentiae, sed ostendit ordinem perso-
narum. Nec disj^ilicet milii haec brevis responsio,
sed adiungo magis propriam.

Filius considerandus est dupliciter, quo ad of-
ficia ut persona missa, vel quo ad essentlam divi-
nam, Nam ut persona missa, et assumens naturam
humanam, colligens Ecclesiam et regnum ministe-
rio Evangelii, et ut rex et caput Ecclesiae, subiicit
se aeterno Patri, et tradet regnum Deo et Patri,
id est, adducet Ecclesiam in conspectum Patris.

Etsi enim idem est regnum aeternum Christi,
sicut dicitur: Regni eius non erit finis: tamen mo-
dus differt in hac vita et post hanc vitam. Modus
in hac vita est proprie hanc personam Christi mis-
sam esse ad colligendam Ecclesiam ministerio
Evangelii. In hac missione divinitas est efficax in
ministerio immediate per Filium, qui est caput
omnia in omnibus peificiens, intercedens pro Ec-
clesia, servans Ecclesiam et ministerium, sicut scri-
ptuni est: Sedet ad dexteram Patris dans dona
hominibus. Item, Ecce e§o vobiscum sum omnibus
diebus, usque ad consummationem seculi.

Alter modus regni est in vita aeterna, in qua
non erit regnum per ministerium Evangelii, sed De-
us immediate erit omnia in omnibus beatis, imme-
diate communicabit se eis, et suam sapientiam, iu-
stitiam et laetitiam, et agnoscent eum beati a facie
ad faciem, ut 1. Corinth. 4. dicitur. Cum haec
persona, quae est Christus, sit rex Ecclesiae, Deus
et homo, in quantum rex, erit sub Patre seu mit-
tente divinitate, quia hoc agnosci oportet, quod hoc
regnum sit a divinitate, quod per Filium rursus ad
Deum tanquam ad caput adiuncti simus, sicut ad
Ephesios dicitur: Deo placuit cuncta redigere in
unum caput. Ita de ofKcio dicitur, in quantum rex
ostendet suam subiectionem et copulationem cum
Patre, et tradet regnum, id est, adducet Ecclesiam
ad canut, ut ita divinitas immediate regnet, non in
ministerio.

IIEI^NTH. OFER VOL. XXIII.

Multa sunt et alia dicta, quae dextre explican-
tur liac distinctione, quod loquantur, non de essen-
tia, sed de ofHcio, ut Matth. 20. Sedere ad dexte-
ram ineam etsinistram,non estmeum dare vobis, scili-
cet in hoc officio, quo nunc fungor, missus ad
hanc obedientiam in docendo et in patiendo. Alibi
vero dicit: Omnia mihi tradita sunt a Patre. Item,
Omnia mea tua sunt, et tua omnia mea sunt. Uta-
mur hanc distinctione et in hoc dicto Marci 13.
De die illo vel hora nemo scit, neque angeli in
coelo, neque Filius, nisi Pater. Non Filius, scili-
cet, quateims ad hoc officium docendi Evangelii in
hac vita missus est. Ad id officium pertinet asse-
verare, quod sit futurum iudicium resuscitatis mor-
tuis^ sed diem et horam praedicere, ad hoc offici-
um non pertinet.

Masrna fuit contentio de hoe dicto: Haec est
vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum,
et quem misisti lesum esse Christum. Hoc explicant
alii Grammatice hoc modo, ut faciant copulativam
in subiecto: Haec est vita aeterna, ut agnoscant
te, et Christum lesum esse solum verum Deum.
Ego sic respondeo, dlstingui officia. In priore par-
te divinitatem intelligit divinitatem mittentem, ubi
trespersonae intelligendae sunt. Secunda pars discer-
nit officium personae missae, quae est Deus et ho-
mo, a divinitate mittente. Vult enim hoc dicere,
In Ecclesia has duas doctrinas necessarias esse,
scilicet doctrinam, quis sit verus Deus, Et doctri-
nam, quis sit Messias, et quae sint eius beneficia,
et quomodo accipienda sint.

Primum affirmat hunc verum Deum esse, qui
misit hunc Messiam. Hic intelligitur divinitas mit-
tens Filium, et intelliguntur tres personae. Deinde
discernit personam missam, patientem, resurgentera,
quae est mediatrix, a divinitate mittente. Has duas
doctrinas teneri et coniungi necesse est, etutraqueop-
ponenda est Ethnicis et aliis, qui aberrant a vero
Deo , sunt blasphemi adversus Christum. Illi in-
quit non norunt verum Deum, quia negant hunc es-
se Deum, qui misit Filium, negant hanc personam
passam et resuscitatam esse Christum, ut haec
omina Mahometistae negant.

Nos autem in invocatione alloquamur hunc ve-
rum Deum, qui se patefecit, missa hac persona,
crucifixa et resuscitata, et hunc Christum intueamur,
sicut ipse inquit : Qui me videt, videt et Patrem, id
est, omnes aberrant a Deo, qui non sic eum agno-
scunt, hunc esse verum Deum, qui misit hanc per-
sonam passam et resuscitatam.

Quare dictum illud in lohanne: Haec est vita
aeterna etc. intelligatur discernere mittentem divini-

33

515

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

516

tatem et personam missam, inde non sequitur, in
persona missa non esse duas naturas. Hac igitur
Grammatica Syntaxi utor: Haec est vita aeterna,
ut cognoscant te solum verum Deum esse, te scili-
cet mittentem, et hunc lesum, quem misisti esse
Messiam, Mediatorem, Redemtorem, et Salvatorem,
collis:entCTn Ecclesiam.

DE APPELLATIONIBUS FILII DEL

Apud Nazianzenum in fine secundae orationis de
filio Dei extat brevis declaratio appellationum. Fi-
lius unigenitus dicitur, ut discernantur a Christo
filii adoptionis. Unicus autem estFilius unigenitus,
qui est de essentia Patris, Deus de Deo, Lumen de
Lumiiie. Sed homines renati nominantur filii ado-
ptionis, quia propter unigenitum diliguntur, qui fa-
ctus est frater noster assumta humana natura, ut
nos vicissim efficeremur fratres ipsius, videlicet
participes divinae naturae. Et tamen alia est es-
sentia creata hominis, et alia est divinitatis essen-
tia, quae separabiliter est in renatls, qui sunt tem-
pla Dei.

Dicitur et A0r02 aeterni Patris. Hoc decla-
rat vetustas, sic, ut tantum respectuPatris multi in-
telligant eum dici Xoyov, videHcetjta, sicut in homini-
bus verbum cogitatione formatur, quod est imago
rei cogitatae, ut cum homo cogitat amicum, illa
cogitatione niox format imaginem eius: Sic aiunt
Patrem, qui sese perfecte intelligit, gignere imagi-
nem suam seu eioqui verbum, quod est ipsius inte-
gra et substantialis imago. Differunt enim imagi-
nes in creaturis ab hac imagine in divinitate, quia
imagines in creaturis sunt umbrae evanescentes:
Sed Filius aeterni Palris est imago subsistens, vi-
va et integra, et manens ofxoovatog Patri, de essen-
tia Patris.

Haec declaratio recte sumitur ex vocabulo
imaginis. Sed adiungo dici loyov respectu nostri,
quia est persona, quam aeternus Pater immediate
mittit ad Ecclesiam, quae profert Evangelium ex
sinu aeterni Patris, et nos alloquitur, servat uiini-
sterium Evangelii, colligit Ecclesiam, et immediate
est in ea efficax voce EvangeUi ostendens Patrem.
Ideo et haec eadem persona, quia missa est ad
Ecclesiam, assumit humanam naturam. Ad lianc
interpretationem nfQl row Uyov congruit dictum: Fi-
lius qui est in^sinu Patris ipse enarravit nobis.
Item, Ego sum qui ab initio vobiscum loquor. Et
1. lohan. 1. dicitur: Quod vidimus, quod manus no-
strae contrectaverunt de verbo vitae. Ibi nomina-

tur Filius Verbum vitae, quia missus est, ut nos
vivificet.

SEQUITUR VOCABULUM IMAGO.

Vocabulum IMAGO extat in Epistola ad Ebrae-
o§, ubi dicitur: Fihus, per quem secula fecit, est
splendor lucis et iniago substantiae aeterni Patris.
Hic locus et de divina natura in Christo est testi-
monium, quia cxpresse dicitur, mundum per hunc
Filium conditum esse, et per eum conservari. Non
est autem conditus mnndus per humanam naturam,
fuit igitur natura conditrix et conservatrix mundi,
quae postea est in Christo nato ex virgine, et hanc
nominat splendorem gloriae, id est, lucis paternae,
sicut Symbolum inquit: Lumen de Lumine. Ac
significantius hoc Graece dicitur dnavyaaf^a, id est,
fulgor a Luce, et est imago substantiae, quia, ut
mens in homine format imagines cogitatione, sic
Pater sese intuens, cuni sese perfecte intelligat, gi-
gn't imaginem suam, quae quidem est imago non
evanescens , sed subsistens , quae est dfioovaiog
Patri.

Declarari autem imago et per illa potest, quod
Filius sit fulgor ostendens Patrem, id est, persona
loquens, seu verbum ostendens, quae sit Patris sa-
pienlia, iustitia, libertas, ira adversus peccatum, et
misericordia erga credentes promissioni, et haec
persona loquens, seu hoc verbum, in quo fulget
sapientia et iustitia simifis Patri, splendet in tota
natura assunita. Ita Filius Deus et honio nomina-
tur iniago aeterni Patris ad Colossenses et Pliilip-
penses, ubi dicitur: Qui cum esset in forma Dei,
formam servi accepit, id est, cum esset potens, sa-
piens, iustus, fortis, sicut Pater, tamen non exe-
ruit suam potentiam etc. Et 2. Corinth. 3. dicitur:
Nos retecta facie gloriam Dei intuentes, id est,
Verbum lucens in nobis, in quo in conversione
cernimus Deum et praeseiitiam eius, cernimus iram
adversus peccatum, quam ralio non sic cernit: cer-
niinus et miseiicordiam Dei praesentis revelatam
in Evangelio, ac cernentes verbum lucens in no-
bis, transforniamur ad imaginein illam, id est, effi-
cimur similes verbo lucenti in nobis, a gloria in
gloriam, id est, luce Filii ad agniticnem aeterni
Patris, et haec fiunt Spiritu sancto simul mutante
corda, et novas llammas in cor<iibus accendente.

Addamus et dictum Pauli 1. Corinth. 1. In
Christo, qui factus est nobis sapientia a Deo, lu-
stitia et Sanctificatio et Kedemtio. Intelligo perso-
nam Christi Deum et hominem, et tamen effectus

517

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

518

alii sunt immetliafe natiuae divinae, alii sunt totius
personae Dei et hominis innuediate.

Christus est nobis sapientia, et quia T^oyog ini-
tio protulit EvangeliuMj ex sinu aeterni Patris, et
quia ipse in mentibus lucem accendit voce Evan-
gelii, sicut inquit: Ego sum vitis, vos palmites, et
quia haec persona ^^lnistus Deus et homo visibili-
ter docetEvangelium, et de eo edit testimonia, nec
Deus vere agnoscitur nisi per Evangelium.
•

lUSTITIA. Prius nominat iustitiam, postea
sanctifica*ionem. Iritelligaiur ergo primum iustitia
Christi , ipsius obedientia, qua nos vestit et tegit.
CHRISTUS est nobis iustitia, id est, ipsius obe-
dientia est illa res, propter quam habemus recon-
ciUationem et acceptationem in hac vita.

Simul autem est efficax, et erit consummata
in nobis iustitia in vita aeterna, quando erimus ei
similes, id est, sic ab eo transformali, ut sit in
nobis lux, quae est vera agnitio Dei, congruens
cum notitia in Filio Dei, Hunc effectum nominat
sanctificationem. Simplicissime enim significat san-
ctum, ipsum Deuni, et res, quibus se Deus com-
municat, vel dedicatas ueibus Dei, ut homo con- j
versus ad Deum vere tenjplum Dei sanctum dicitur, .
quia in eo Deus habitat, ut in lesaia et lohanne di- |
citur. Templum saxeum et vasa dicuntur sancta '
procul ducta fjhna^foqa, quia sunt dedicata usibus
Dei.

Redemtio. Quia haec persona Christus Deus
et homo est pretium pro nobis, Nam Redemtor si-
gnificat non idem sin)ph'citer quod liberator, sed
significat persolventem pretium seu Iviqa. Inde
enim componitu;- vocabulum Graecum, quo Pauius
usus est. lam cogita, quam dulcis sententia sit
illud Pauli dictum, et quam suaves consolationes
nobis proponat, ideo attexit, qui gloriatur, in Do-
mino glorietur. Curn expavescunt corda mole et
magnitudine peccatoium, Cogita Dominum lesum
Christum tuam iustitiam esse, id est, oflferre suam
obedientiam pro te, qua places credens in Chri-
stum, etiamsi es sordida massa, similis abortivo,
et idem vult esse efficax in te, etiamsi sumus valde
imbecilies.

Gloriamur ergo, id est, iudicamus nos habere
bona seu gloriam, scilicet non bona naturae no-
strae: sed obedlentiam Filii Dei, quae est redem-
tio nostra, et pretium pro nobis, et est iustitia,
propter quam nos accepti sumus fide, qua et ipse
Christus vivificat corda, et dat nobis de suo Spi-
ritu, ut inquit lohannes.

Nominat etiam Paulus in eodem capite ad Co-

rinthios, Christum Dei potentiam, quod ibi certuni
est dici de potentia salvationis. Hoc ideo moneri
necesse est, ut refutentur blaspliemiae Thammeri,
qui confusionem facit Ethnicorum et Ecclesiae, nec
discernit Evangeliimi a notitia naturali, Et hoc
modo diversa loca Pauli consideremus.

Rom. 1. Potentia Dei fuit nota Ethnicis ex
operibus creationis. 1. Corinth. 1. Christus est
potentia Dei, Ergo Christus fuit notus Ethnicis et
rationi. Respondendum est. Nego consequentiam,
et ratio est, quia sunt quatuor termini. Ad Roma-
nos dicitur de potentia creationis, quam rationi ali-
q-io modo notani esse fatendum est, quia ratio ha-
bet demonstrationes, quod hoc pulcherrimum mun-
di opificium non casu confluxerit ex Democriti Ato-
mis, sed quod sit creatrix et conservatrix mundi,
Mens iuimensae sapientiae et potentiae, verax, ca-
sta, iudex etc. Et sunt causae maximae, quare
Deus etiam post lapsum velit hanc notitiam de Deo
et de Lege in natura humana reliquam esse, scili-
cet ut ostendat et arguat peccatum, et regat disci-
plinam.

Quanquam autem aliquam generaiem cognitio-
nem ratio habet de una essentia creante, et defi-
nitionem Platonicam probat: Deus est mens aeter-
na causa boni in natura: tamen non novit distin-
ctioaem et ordinem personarum.

Deinde in Minore ad Corinthios, Potentia si-
gnificat potentiam salvationis, et in hac notitia com-
prehenditur distinctio Patris et Mediatoris, qui est
Filius Dei Xoyog ad Ecclesiam missus_, qui assumsit
Immanam naturam, ut sit propitiator, et immediate
sit efficax in collectione Ecclesiae, iuxta dictum:
Ego vitam aeternam do eis. Item,^ Ego sum vitis,
vos palmites.

Hanc dulcissimam sententiam de potentia sal-
vationis saepe consideremus, ut nos in tanta infir-
mitate consolemur, sciamus FiliumDei et propitia-
torem esse et potentem esse, et nos sustentaturura
esse, quanquam valde infirmi sumus, iuxta dictum:
Virtus mea in infirmitate tua perspicitur.

Aliud Argumentum.

Ebi'ae. 3. Considerate Apostolum et summum
Sacerdotem pacti nostri Christum lesum, qui est
fidelis ei, qui fecit eum. In hoc loco verbum fecit
detorserunt Ariani ad suam causam, ratiocinantes
inde, quod loyog sit creatura, id est, ex nihilo fa-
ctus. Sed brevissima et firmissima responsio est:

33*

519

PHIL. iMEL. SCRIPTA DOGMATICA.

520

Loqultur textus non de essentia, sed de officio.
Noniinibus autem officii recte additur verbum fecit,
quod significat, libera voluntate ordinavit seu con-
stituit: Sicut verbo constituendi utitur Psahnus 2.
Ego autem constitui te Regem nieum, seu ordinavi
certo ritu. Quare et Petrus in Actis sic loquitur:
Sciat oninis domus Israel, quod Dominum et Cliri-
stum eum fecit Deus, ubi et nomen Christus officii
appellatio est.

Ac diligenter considerandi sunt niodi loquendi,
ubi de essentia dicatur, ubi de officio, ubi propo-
sitiones verae sint communicatione idiomatum, quae
receptae sint, quae non sint receptae.

Usitatae et receptae sunt hae propositiones in
Ecclesia, o Xoycg est Deus, o XCyog est homo. Chri-
stus est Deus, Christus est homo. Haec reiecta
est et prorsus falsa, 6 Xoyog est creatura, quia crea-
tura intelligitur res facta ex nihilo. Et propositio
reiecta est: Christus est creatura propter insidias.
Quia Ariani eam sic interpretabantur, ut dicerent
T6V Xoyov etiam nondum humana natura assumta
creaturam esse, id est, seu vocem crealam missam
ad Ecclesiam, seu personam creatam ex nihilo,
missiam ad Ecclesiam. Quanquam enim Ariani vi-
deri voluerunt aUud sentire, quam Samosatenus
sensit, tamen existimo eos idem voluisse. sed prae-
stigiis verborum ofludisse populo caliglnem.

Posteriores addiderunt veterum disputationibus
novas et spinosas cavillationes, quas prorsus omitti
propter ambiguitatem satius est, cum res exponi
aliis verbis perspicue possit.

Haec propositio a commentariis Longobardi
reiecta est. Christus, in quantum homo, creatura
est. Alia vero, quae non niulto aliter sonat, a
^rfjionnuUis recepta est, Christus secundum humanam
naturam creatura est. Haec exilitas disputationum
fugienda est, praesertim cum res aliter perspicue
dici possint, videlicet in Christo nato ex virgine
sunt duae naturae, Xoyog et natura humana assumta.
A0r02 est persona ofjoovaiog Patri et coaeterna
Patri, non creata, sed genita de essentia Patris.
Sed natura humana est creatura.

Item: Sicut non recepta est propositio, Christus
est creatura: Sic non recipiendae sunt hae propo-
sitiones, Christus incipit esse. Item, €hristus fa-
ctus est. Sunt autem receptae liae propositiones,
Xoyog incipit esse homo. Item, Xoycg factus est homo,
Xoyog factus est Christus, et tamen hae propositio-
nes Graece moUius efieruntur quam atine: Nequa-
quam enim diceretur, 6 Xoyog inoitj&ij avdQwnog, Sed
lohannes mollius dicit, o Xoyog aaq iytvno. Viden-

dum est etiam, quae vocabula significent naturam,
quae personam, ut recte dicitur, Aoyog assumsit hu-
manam naturam, non dicitur usitate, Xoyog assumsit
hominem (etsi hac phrasi utitur vetus cantilena:
suscepturus hominem) nam homo est nomen inte-
grae personae: sed naturam humanam.

Cum dicimus, Xoyog assumsit humanam naturam,
significat naturam, qiiae sustentatur in divina, sic
ut sit una persona Xoyog, et natura humana. Re-
iecta est et ilia propositio : Christus est compositus
seu conipositum ex natura humana et divina. Haec
admonitio de phrasibus pertiuet ad hoc, non ut in-
finitas cavillationes seramas, sicut quaesiverunt in
hac materia multi otiosas propositiones, et aliquas
recensere dvg<prjfiov est, sed verecunde utamur re-
ceptis propositionibus et vitemus reiectas, quia do-
cti in Ecclesia veteri plerumque eruditis causis
moti sunt, quare alias phrases reiecerint, alias re-
ceperint.

Interdum peperit certamina et linguarum in-
scitia , ut de praedestinatione, Christus est prae-
destinatus esse Filius Dei. Roin 1. Hic in Paulo
non dicitur de aeterna electione in Deo, sed de
agnitione seu manifestatione apud homines, de
hac tota persona Christi Deo et homine, quod vi-
delicet certo cognitum sit, hunc Chiistuni esse Fi-
lium Dei, quia resurrexit ex mortuis, et alios re-
suscitavit. Non loquitur Paulus de electione in
Deo, sed de testimonio, quo nos convincimur, ut
vere statuamus in hoc Filio, non tantum esse na-
turam humanam, sed etiam divinam omnipotentem.
Disputant autem de illa propositione scriptores in
lib. 3. Longobardi distincti. 10. et quaerunt inter-
pretationes, ne ab usitata versione recedant. Nos
oinissis illis labyrinthis, retineanms nativam Pauli
sententiam.

Ut autem saepe monui supra, dillgenter discer-
nenda esse dicta, quae loquuntur de essentia a di-
ctis de officiis: Ita consideranda est natura voca-
bulorum. Ex hoc dicto ad Hebraeos: Deus fecit
Christuni sacerdotem summum, Ariani hoc extruc-
bant, Filium esse creaturam, quia in hoc dicto usus
est verbo fecit. Respondeo. Tunc usurpatur ver-
bum fecit, quando adiicitur mentio officii. Signi-
ficat enim: libera voluntate ordinavit seu constituit
eum. IUustre exemplum est in icto : Eum, qui
non novit peccatum, Deus fecit ro nobis pecca-
tum, ut nos fieremus iustitia Dei in ipso. Hic ma-
nifestum est, verbum inolTjct nequaquam de essen-
tia loqui, sed de officio, fgcit eum peccatum, id est,
ordinavit seu constituit ostiam pro peccato, in
quam eff"underetur ira aversus nostra peccata.
Simul autem pondera verborum considerentur. Tri-

621

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICEINI.

522

stissima appellatio est peccati, quod significat quid- '
dam reiim coram Deo, et sustinens horrendam iram
Dei: Sic et Esaias loquitur: Ponet animam suam
peccatum, id est, hostiam pro peccato, in quam
scilicet effunditur ira Dei. Sic et Ethnici nomina-
runt piacula, anathemata, xadaQfjuaTa, quasi dicat:
tales hostias, quae si non tollantur, ira Dei adver-
sus totas gentes irritetur.

Contra vero laetissima omnium appellationum
est lustitia Dei, id est, quiddam placens Deo et
conforme cum eo. lam quod est tristissimum, ut
sensiis inferorum, transfertur in Christum, sed ita,
ut pro nobis sustineat : Contra vero hoc, quod est
laetissimum et gloriosum,, transfertur in nos, scili-
cet ut fiamus iustitia Dei, videlicet in hac vita im-
putatione et inchoatione: post resurrectionem erit
integra novitas et conformitas cum Deo. Addit
autem, in ipso, id est, propter Filium et per eum
sumus iustitia Dei, hoc est, iusti coram Deo, pla-
centes in hac vita non propter nostram dignitatem,
sed propter Mediatorem, Hanc dulcissimam con-
solationem in tanta infirmitate huius vitae saepe
cogitemus, ut beneficia Filii Dei intelligantur, et
confirmentur Fides et Invocatio. Et adiungantur
similia dicta, Rom. 5. lustificati fide pacem habe-
mus. Item, Per hunc habemus accessum in gra-
tiam hanc, in qua stainus. Item ad Ephesios, Per
hunc audemus accedere confidenter per fidem in
lesum Christum.

DE SPIRITU SANCTO.

Necessaria est admonitio de vocabulo Spiritus,
quod in genere quidem significat agitationem seu
flatum seu naturam, seu vim agitantem, sed non
tantum Deo tribuitur. Saepe enim de creata agi-
tatione usurpatur. Interdum significat ventos; in-
terdum hominis vitam; saepe motus seu impetus
hominum creatos, tum bonos tum malos, ut: Terri-
bili et potenti, qui aufert Spiritum principum. Haec
discrimina consideranda sunt, ne misceantur dicta
de creata agitatione testimoniis de Spiritu increato.
Cum in lohanne dicitur, Deus est Spiritus, ibi Spi-
ritus significat essentiam spiritualem, id est, vivani,
intelligentem, efficacem, sine mole corporali. Est-
que in eo loco nomen commune patri et aliis per-
sonis.

Quoties autem de distinctione personarum di-
vinilatis diciiur, discrimina ex appellationibus su-
mantur. Filfus nominatur Xoyog, quia est persona
ab initio missa ad Ecclesiam, ut promissionem gra-
tiae ex sinu aeterni Patris proferat. Hic alloqui-

tur Ecclesiam perpetuo, servat ministcrium Evan-
gelii, et ostendit Patrem voce doctrinae, ut fulgeat
in credentibus notitia praesentiae Dei, et dilectionis
erga nos et misericordiae, Sicut de hoc proprio
officio loquitur Filius: Nemo novit Patrem nisi Fi-
lius, et cui volet Filius revelare. Cumque per vo-
cem Evangelii Filius docet mentes, et lucet ipse
in mentibus, sicut lohannis i. dicitur: Erat lux
vera, quae illuminat omnem hominem, veniens in
hunc mundum: simul Pater et Filius spirant Spi-
ritum sanctnm, qui corda movet, ut luce Filii seu
verbo laetentur et assentiantur, confirmentur, vivi-
ficentur, invocent Deum, diligant eum, et se sub-
iiciant ei, denique ut motus tales accendantur, qua-
lis est ipse, Qui qualis sit docent muha dicta, Zach.
12. Effundam super donmm David Spiritum gratiae
et precum. Nominatur Spiritus gratiae, qui efficit
laetitiam in corde, quae testatur nos esse in gra-
tia, de quo effectu dicitur 2. Cor. 1. Dedit nobis
Arrhabonem Spiritus in cordibus nostris. Et Eplie.
1. Audientes sermonem veritatis Evangelium salu-
tis vestrae, et credentes ei obsignati estis Spiritu
promissionis sancto , qui est Arrhabo haereditatis
nostrae, ubi dulcissime coniungit Paulus ministe-
rium Evangelii et donationem Spiritus sancti. Deinde
nominatm' spiritus precum, id est, incitans corda
ad invocationem, et nomine invocationis compre-
henduntur omnes motus, qui copulati sunt, fiducia
accedens ad Deum et dilectio Dei et caeteri copu-
lati motus, subiectio, qua mens se subiicit Deo.

Paulus ad Rom. laetitiam et invocationem com-
plectitur his verbis: Accepistis Spiritum adoptionis
filiorum, quo clamamus Abba pater. Simiiis de-
scriptio est 2. Tim. 1. Non dedit vobis spiritum ti-
miditatis, sed roboris, id est, confirmantem corda
contra dubitationes , contra metum in periculis, ut
Laurentium in supplicio confirmat Spiritus sanctus,
et efficit eum fortem, seu est fortitudo ipsius. Deinde
nominatur ibi spiritus dilectionis, scificet Dei et
propter Deum proximi, quia accendlt in corde di-
lectionem, ut in corde lonathae ardet dilectio Dei
et Davidis accensa a Spiritu sancto. Tenet lona-
thas verbum Dei: Nemo appetat regnum sine vo-
catione. Item, Non occidas, Item, Invocandus est
Deus fiducia Mediatoris, ut sit conscientia illaesa,
j cum his notitiis adest Spiritus sanctus, confirmans
I cor, ut constanter Deo obediat iuxta has notitias:
j Non igilur occidit Davidem, sed diligit eum.

Tertio nominatur Spiritus castificationis, quia,
sicut ipse Spiritus sanctus est amans castitatis, ita
efficit motus ©rdinatos et extisiguit incendia libidi-
nuin, ut in loseph. Ita Paulus trium virtutum,
I fortitudinis, dilectionis et castitatis appellatione
complexus est totius Decalogi doctrinam.

523

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

524

Quod autein Spiritus sanetus sit vfpiaxdfxivog,
seu ut Latlni loquuntur persona et non sit niotus
creatus seu accidens in creatura rationali, seu ipse
pater creans motum, haec testimonia ostendunt:
Primum patefaciio in Baplismo Christi, ubi clare
discernuntur tres personae. Pater inquit: Hic est
Filius meus diloctus, in quo mihi complacui. Est
igitur alia persona pater, alia Filius etc. descendit
autem Spiritus sanctus in specie columbae. lam
si Spiritus sanctus esset creata in cordibus agita-
tio, non appareret peculiari specie corporali, quia
accidentia non sunt extra sua subiecta, aut si esset
ipse Pater, non discerneret Spiritum sanctum. In-
quit autem: Super queni videris Spiritum sanctum.

Hanc patefactionem prodest in quotidiana In-
vocatione mente intueri, ut discemamus nostram
Invocationem ab Ethnica, Cogitemus, quem Deum
alloquamur et ubi patefactum. Ideo enim hae pa-
tefactioncs factae sunt, ut nos doceant et confir-
ment, et ut cogitalione aspiciantur: Sic et in Pente-
coste apparet Spiritus sanctus peculiari specie cor-
porali, quod non fieret, si esset creata agitatio in
cordibus.

Ad haec testimonia adiungatur dictum de Ba-
ptismo: Ego baptizo te in nomine Patris et Filii et
Spiritus sancti, id est, Ego hac externa mersione
testificor, nomirte, id est, mandato Dei, te recipi
a vero Deo, qui est Pater Domini nostri lesu Chri-
sti, et recipit te propter FiHum, et sanctificat te
Spiritu suo sancto. Et tu vicissim agnoscas hunc
esse verum Deum, discernendum a comm.enticiis
numinibus, et invoces Patrem, Fih*um et Spiritum
sanctum. In nomine, id est, mandato vel invoca-
tione: Vel in nomen^ id est, ad agnitionem et in-
vocationem. Cum autem directe invocatio fiat ad
SPIRITUM sanctum sicut ad Patrem et Filium, ne-
cesse est eum personam esse, non creatam in ho-
mine motionem. Non enim invocanda est creata
motio. Verba Baptismi comprehendunt summam
doctrinae, quae est propria Ecclesiae, et mersio
significat mersionem in sanguinem et mortem Chri-
sti, qua abluimur a peccato, et rursus vivificamur.
Basilius uiget verba Baptismi contra nvivfiaTOfiaxovg.
Citat etiam dictum Eusebii Palaestini, quod eo sit
familiariter notum, quia est commonefactio de modo
Invocationis: Sanctum Deum lucis conditorem per
Salvatorem nostrum lesum cum Spiritu sancto in-
vocandum. lohan. 14. Rogabo Patrem, et alium
Paracletuni dabit vobis. Cum ait alium, diseernit
a Patre et Filio Imnc Paracletum. Non igitur
significat Spiritus ipsum Patrem agitantem: Non
enim esset alius. Nec significat agitationem crea-
tam: Non enim mitteretur a Filio, si esset Pater
agitans aut tantum agitatio creata a Patre. Ac

Christus inquit lohan. 15. Cum venerit Paracletus,
quem ego niittam vobis a Patre, Spiriius veritatis,
qui a Patre procedit. A se inquit mitti Spiritum
sanctum: Non est igitur aut Pater agitans, aut tan-
tum agitatio creata a Patre.

Significant et hae proprietates vcpiGrdfjKvov, Alius
naQdxltjTog , qui docebit vos, quae audiet loquetur.
Si Spiritus significaret agitationem creatam, esset
dcctrina, non Doctor a Patre et Filio audiens et
accipiens.

Docent Filius et Spiritus sanctus, sed in hoc
ipso dicto discrimen ostenditur: Quae audiet loque-
tur. Filii proprietas est proferre Evangelium ex
sinu aeterni Patris, et cum voce extcrna notitiam
accendere in mentibus, sicut inquit: Cui volet Fi-
lius revelare. Simul autem per Filium datur Spi-
ritus sanctus, qui est flamma seu agitator movens
cor, ut assentiatur et confirmans ac laetificans.

Loquitur ergo quae a Filio audit, non disce-
dit a verbo per Filium prolato, sed ad hoc ipsum
verbum traditum trahit corda et confirmat assen-
Gum, et dat firmitatem in docendo, in confessione,
in consiliis, in omnibus bonis actionibus. Docet
ergo, quia ad assensum trahit cor, et in assensu
et affectu doctrina intelligitur.

Et nota sunt dicta Athanasii et Cyrilli, Ubicun-
que dicitur in homine esse Spiritus sanctus, ibi est
per Filium: Sicut ipse Filius inquit: quem ego mit-
tam, et Actorum 2. dicitur: promissionem Spiritus
sancti accipiens a Patre effundet etc.

2. Cor. 12. clare discernit Spiritum sanctum a
donis creatis, autorem ab effectibus: Omnia haec
efficit imus et idem Spiritus.

Quod autem Spiiitus.sanctus fuerit, antequam
Filius assumsit humanam naturam, perspicue testa-
tur Petrus, cum inquit de Prophetis: Spiritus Christi
in eis praedicens Christum passurum esse.

Hic diserte nondnatur Spiritus Christi, qui fuit
in Prophetis. Ergo et est Xoyog ante assumtionem
humanae naturae, et eodem Spiritu sanctificati sunt
Patres, Proph^tae, Apostoli et omnes electi omni-
bus temporibus.

Huc et dulcissima promissio Esaiae 59. perti-
net. Hoc foedus meum cum eis dicit Dominus,
Spiritus meus, qui est in te, et verba mea, quae
posui in ore tuo, non recedent ab ore tuo, nec ab
ore seminis tui, dicit Dominus, deinceps et in sem-
piternum. Eundem Spiritum ait esse in lesaia, et
in tota Ecclesia ad omnem aeternitatem. Non igi-

525

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

526

tur tantum post resurrectionem Christi effusus est
in pectora sanctorum Spiritus sanctus, setl seniper
Spiritu sancto omnes electi sanctificati sunt. Et
quidem dictum Esaiae dulcissimam doctrinam et
consolationem continet. Affirmat semper mansu-
ram esse Ecclesiam Dei, et ibi mansuram esse, ubi
sonat vox Evangelii incorrupta et cum ea voce ef-
ficacem esse Spiritum sanctum.

Haec tota doctrina de Patre, Filio, et Spiritu
sancto, quotidie in invocatione cogitanda est, et di-
scernenda Invocatio vera ab Ethnica et i>!ahome-
tica, cogitandum quem Deum et quomodo patefa-
ctum alloquamur, sicut saepe dicimus Invocatio-
nem veram (liscernemlam esse ab Ethnica, Mahome-
tica, Papistica, cogitatione essentiae et voluntatis
Dei.

Mahometistae etiamsi cogitant unum esse Deum
creatorem, tamen non volunt hunc esse Deum, qui
est pater Domini nostri lesu Christi, nec agnoscunt
Patrem, Filium et Spiritum sanctum. Manifeste
autem scriptum est: Qui non honorat Filium, non
honorat Patrem. Item: Nemo venit ad Patrem ni-
si per Filium. Item: Qui non credit in Filium iam
iudicatus est. Impossibile est igitur invocationem
Ethnicam et Mahometicam Deo placere.

Deinde differunt Ethnici, Maliometistae et Pa-
pistae a vera Ecclesia, quia non norunt, An et
quare exaudiat Deus. Talis invocatio in dubitatione
inanis est, iuxta dictum: Quomodo invocabunt, si
non credent. Item, Quicquld petieritis credentes
accipietis. Item, Orate sine ira et sine haesitatione.
Sed vera Ecclesia novit promissionem Evangelii,
scit Fih'um Dei ideo missum esse, ut sit huius mi-
randi consilii nuntius testis et obsignator, quod
Deus vere vellt nos recipere, exaudire, iuvare, sal-
vare invocantes fiducia Mediatoris, sicut inquit:
Quicquid petieritis Patrem in nomine meo, dabit
vobis.

Cumque fit invocatio mente intueamur perso-
nas, et cogitemus propria beneficia earum, sicut
nobis patefactare sunt, et sciamus simul a Patre,
^ilio et Splritu sancto dari bona, sed dari propter
Mediatorem Filium, et per Filium dari vocem et
agnitionem Evangelii, et ostendi praesenliam et vo-
luntatem Patris, et sic per Fllium dari Spiritum
sanctum flectentem corda nostra, ut assentiantur
Evangelio, et confirnjantem assehsionem et accen-
dentem lactitiam in Deo, et dilectionem Dei, et alios
motus tales, qualis ipse est. 2. Corinth. 3. dicitur:
Transformamur in eandem imaginem (scilicet Filii)
tanquam a Domini Spiritu. Itein, Effundam super
donmm David Spiritum gratiae et precum.

Ut autem bonitas Dei immensa, magis agno-
scatur et celebretur, collatio cogitanda est pi(Mum
et impiorum.r^Quam tetri furores sunt in historiis
impiorum omnibus aetalibus Cain, Caligulae, Nero-
nis, Philosophorum, Epicureorum et Cynicorum,
item Haereticorum, ut Marcionis, Manichaeorum, et
aliorum fanaticorum. Quanti furores nostro tem-
pore in multis Anabaptistis conspecti sunt. In ta-
libus omnibus tenet Diabolus captivas mentes et
captiva corda, sicut de luda dictum est: Satanas in-
travit in eum.

Haec mala quanta sint in exemplis insignibus
consideretur, ut cogitemus maximas causas esse,
propter quas Deus immensa bonitate Filium misit,
et donat Spiritum sanctum, ut scriptum est, 1. lo-
han. 3. Ad hoc apparult Filius Dei, ut destruat
opera Diaboli, quae sententia prorsus congruit cum
prima promissione: Semen mulieris conculcabit ca-
put serpentis. Destruit autem merito et efficacia.
j Filius meretur nobis remissionem peccatorum, re-
' stitutionem iustitiae et vitae aeternae, et omnia bo-
na, quae continentur in remissione et deletione
peccatorum.

Simul etiam immediate efficax est, proferendo
Evangetium ex sinu aeterni Patris et conservando
ministerium, in quo ipse docet mentes, et ostendit
Patrem, et quae sit voluntas eius, et quod sit prae-
sens, et per Filium datur Spiritus sanctus, quo im-
medlate corda ad assensionem et ad invocationem
flectuntur et laetificantur, reguntur et confirmantur,
et protegit Fiiius Dei invocantes, et depellit Dia-
bolos, sicut inquit: Nemo rapiet oves meas ex ma-
nibus meis. Haec sciamus magna certamina esse
in Ecclesia.

David eluctatur ex suis doloribus, non suo ro-
bore, sed quia Filius per vocem promissionis est
efficax et eum vivifi^at, et dato Spiritu sancto lae-
tificat et confirmat.

Agnoscamus igitur bonitatem et praesentiam
Dei in Ecclesia, et gratias ei agamus, et sciamus
velle eum, ut petanms haec ingentia beneficia, vi-
delicet ut regamur et proteganmr per Filium et
Spirltum sanctum, slcut scriptum est: Petite et ac-
clpietis: Quanto niagls Pater vester coelestis dabit
Spiritum sanctum petentibus.

Itaque expressa voce damnamus Pelagianos,
et omnes, qui fingunt homines sine Spiritu sancto,
propriis viribus posse facere legem Dei, et sese
gubernare et protegere etc. Haec inipia imagina-
tio est horribills ingratitudo, cum Filius Dei sese
nobis donaverit , Spiritus sanctus* promissus sit,

527

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

528

noUe ipswn Deum nobis sese donantem agnoscere,
nec eius beneficia petere velle. Adversus hanc
ing;ratitudinem contunieliosam contra Deum, his di-
ctis nos muniamus: Sine me nihil potestis facere.
Item, Qui non habet Spiritum Christi, non est eius.
Et veris gemitibus petamus beneficia Filii Dei et
Spiritus sancti, ut petit Propheta: Cor mundum
crea in me Deus, id est, Fide purificatum, recte
sentiens de Deo, etSpiritum rectum, id est, firmum
innova in viscerlbus meis, confirmaVitem me contra
dubitationes vera luce, depellentem tenebras, et ac-
cendentem verain invocationem : et Spiritum san-
ctum tuum ne auferas a me, id est, sanctificantem
me, dantem njotus congruentes cum omnibus prae-
ceptis Dei. Redde milii laetitiam salutarem, id
est, liberes me ex doloribus mortis et inferorum,
laetifica cor meum, ut in te acquiescat: Et Spiritu
spontaneo confirma me, id est, in cruce obediente.
In tali invocatione considerentur discrimina perso-
narum, beneficia Fllii propria, et illa quae sunt im-
mediate Spiritus sancti.

Addo et hoc testimonium de discrimine perso-
narum, quod est in Aclis capite 2. Ubi Christus
discernitur a Patre et a Spiritu sancto, cum dicit;
Dextera Dei exaltatus accipiens promissum Spiri-
tum a Patre. Alius igitur est Pater, alius Filius,
alius Spiritus sanctus. Nam si Spiritus sanctus
esset ipsa persona Patris movens, non diceretur
accipi a Patre et dari per Filium. Et nisi esset
v(ptffTdfievog Spirilus sanctus, non acciperet eum Fi-
lius, sed tantum esset motio creata in cordibus.

Huius testimonii magna perspicuitas est, utilis
ad confirmationem doctrinae de personis, et simul
docet nos de beneficio, et de regno Filii Dei, quod
ad hoc ipsum constitutus sit Rex Ecclesiae hic Fi-
lius Christus, ut vere per eum detur Spiritus san-
ctus, sicut alio loco dlcit: Sedet ad dexteram Pa-
tris dans dona hominibus. Vult igitur sic coli pe-
titione istorum beneficiorum, ut agnoscatiir eius
praesentia et potentia in sanctificatione et defen-
sione omnium invocantium ipsum.

Recitatis teslimoniis addantur et Symbola, et
veterum dicta , inter quae praecipue nota sit con-
fessio Gregorii Neocaesariensis, edita contra Sa-
mosatenum, quae officia personarum etiam enidite
discernit. Unus Deus Pater verbi viventis, sapien-
tiae subsistentis, et imaginis suae integer integrae
genitor, Pater Filii unigeniti, Unus Dominus solus
ex solo, imago Patris, Verbum efficax, Filius sem-
piternus ex sempiterno, Unus Spiritus sanctas ex
Deo substantiam habens, qui per Filium apparuit
sanctificans, per quem Deus super omnia et in j
mnibus cognoscitur. Spiritus sanctus incitat cor-

da, ut verbo Dei assentiantur, agnoscant Deum "et
invocent eum, et accendit motus bonos, sic ut si-
mul mentes intueantur Deum, ut castitas loseph
diflfert a castitate Scipionis, quia in loseph non
solum praelucet Fides accensa verbo Dei per Fi-
lium, sed etiam in ipsa castitate mens intuetur
Deum, sentit se ab eo regi et confirmari, et ei
obtemperat, et dirigit obedientiam ad gloriam
veri Dei.

Recitavi doctrinam traditam in Symbolis Apo-
stolico et Niceno, et in Symbolo Athanasii, et
haec pie me amplecti affirmo. Damno autem con-
trarios errores omnes, qui cum sint multi, necesse
est eos considerare, ut praemuniti Deum vers in-
vocemus et celebremus, et nostram invocationera
expresse ab Ethnicis et ab Haereticis seiungantus,
quia omnis invocatio, quae a vero Deo aberrat,
est cultus Idoli, iuxta dictum: Dominum Deum
tuum, id est, tibi patefactum in verbo tradito per
Patres et Prophetas, Filium et Apostolos adorabi.«,
et ei soli servies. Item, non habebis Deos alienos
coram me. Item, Qui non honorat Filium, non
honorat Patrem. Item, Nemo venit ad Patrem
nisi per Filium. Item, Quicquid petieritis Patrem
in nomine meo, dabit vobis. Item L lohan. 2.
Qui negat Fihum, nec Patrem habet. Item, Quo-
modo invocabunt, nisi credent.

Haec dicta omnia commonefaciunt nos, ut
discamus, quomodo Invocatio ad verum Deum diri-
genda sit, et seiungenda ab Ethnicorum et Haere-
ticorum invocatione, de qua in Psalmo 16. dicitur:
Multa sunt Idola eorum, post quae accelerant, Non
libabo libationes eorum de sanguine, nec assumam
nomina eorum super labia mea.

Hic clare damnat invocationem et sacrificia
omnium hostium Evangelii. Legendae sunt igitur
historiae certaminum in Ecclesia. Quidam nomine
Valentinus innumerabilem turbam Deorum finxit,
ludens AUegoriis, sicut poetae ludunt.

Marcion et deinde Manichaei posuerunt duo
principia aeterna pugnantia inter se, bonum et
malum, et nominarunt lucem et vXfjv. Ut enim cau-
sam mali ostenderent, finxerunt a luce oriri bonas
naturas, et ab Hyle malas. Postea multa delira-
menta Stoica addiderunt, finxerunt necessitatera
omnium aclionuni, et homines ortos ab Hyle non
posse converti adDeum, et ortos a Luce non posse
perire, quicquid facerent. Contra haec portenta
simus armati testimoniis, quae faffirmant unicam
esse essentiam immensae potentiae, sapientiae et
bonitatis, omnium creaturarum creatricem Angelorum
et horainum, et mali causam esse voluntatem libe-

529

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

530

ram in Angelis labentibus, et hominibus, sicut ex-
presse dictum est in E[)istola ludae, Angelos in
lapsu non retinuisse initium suum, et reliquissfc
proprium domicilium.

Statim etiam tempore Apostolorum, Ebion Ce-
rinthus et deinde Paulas Samosatenus, Photinus et
nmlti alii contenderunt, In Domino nostro lesu
Christo nato ex virgine tantum esse humanam na-
turam. Haec blasphemia fons est Mahometicae
impietatis, et nunc recens Servetus Hispanus et
Conitza Lithuanus et Thammerus defcndere iilam
blasphemiam coeperunt, et astute eludunt dicta
lohannis 1. et alia dicta congjuentia.

Teneamus autem illustria testimonia, quae af-
firmant Xoyor esse vcfiGTUfievov^ et esse Filium ante
assujutionem humanae naturae, sicut inquit Domi-
nus: Antequam Abraham natus est, ego sum. Item
Paulus inqult, AfFuisse Christum populo in deserto,
et ad Coloss. Qui est ante omnia.

DE CREATIONE.

Voluit Deus immensa bonitate se patefacere,
et se creaturis rationalibus conmmnicare. Ideo et
rationales creatiiras et earum domicilium comlidit,
et ipsis rationaiibus creaturis et domicilio impressit
innumerabilia de sese testimonia, ut agnosceretur,
quia in agnitione sese communicaturus erat, Insu-
per etiam addidit externum verbum, quo alloquens
primos komines , testimonium singulare ostendit,
quia hoc miracuJo alloquentis Dei commonefacti,
agnoscebant esse Deuni et esse creatorem, et in-
teliigebant ei obediendum esse, et audito verbo
simui per Filium Pater erat in eis et laetificabat eos
Spiritu suo sancto, sicut lohan. 1. dicitur: In ipso
vita erat, et vita erat lux liominum. Et sic erant
iusti primi liomines, Deo inhabitante in eis. cum
quidem omnes potentiae suo ordine Deo obtempe-
rarent sine peccato. Postea vero cum homines
libera voluntate defecerunt a verbo, excusserunt
Deum Rectorem, et coeperunt in mente esse tene-
brae, in corde luga et fremilus adversiis Deum, et
magna confusio appetitionum, cum desiisset regi a
Deo. Rursus tamen Deus sese patefecit edita
promissione et additis mox ingentiltus miraculis,
allocutione manifesta, promissione restituendae vi-
ta€, et inter tei-rores et sensum mortis nova vivif!-
catione. Postea subinde nova miracula accesse-
runt, renovata et iilustrata est doctrina, sacrificia
de coelo accensa sunt. Henoch vivus in coeium
translatus est, postea diluvium secutum est, et
servata familia Noe. Deinde secuta est vocatio

MKLANTU. OPER. TOL. XXm.

Abraiiae, exitus ex Aegypto. Ilaec miracuia omnia
simt testimonia de Deo, de tota eius doctrina, de
Fiiio, de Creatione et Ecciesiae coliectione.

Sic Deus opituiatur nostrae infirmitati, qua na-
turalis assensio post iapsum turbata est et est piena
diibitationum, ideo revocat nos Deus ad agnitionem
creationis expresso verbo suo et miraculis.

Piimum igitur articuium de creatione ex verbo
Dei discamus, Postea intueanmr etiam vestigia Dei
in natura, quae sunt utiles conmumefactiones iiiis,
qui doctrinam prius ex verbo didicerunt.

Est autem articulus de creatione Genes. 1. et
aiibi saepe expressus, quod vldeiicet Deus aeter-
nus Pater Domini nostri lesu Christi una cum Fiiio
coaeterno et Spiritu sancto condiderit ex nihilo
coelum et terram, angelos et liomines, et omnia
reliqua corpora. Sic de Fiiio lolian. ?. dicitur:
Omnia per ipsum facta sunt. Et de Spiritu sancto
creante dicitur: Verbo Domini coeii formati sunt,
et Spiritn oris eius onmis virtus eorum. Semper
autem in cogitatione de creatione sirtmi compre-
hendatur doctrina de assidua praesentia Dei et
conservatione rerum. %

Infirmitas iiurnana etiamsi cogitat Deum esse
conditorem: tamen postea imaginatur, ut faber
discedit a nave extructa, et reiinquit eam nautis,
ita Deum discedere a suo opere, et reiinquere
creaturas tantum propriae gubernationi. Haec ima-
ginatio magnam caiiginem offundit animis, et parit
dubitationes.

Aiii Stoica imaginatione fingunt Deum aili-
gatum esse causis secundis, nec quicquam aiiter
posse fieri. quam ut causae secundae cient. Alii
Epicurea coecitate imaginantur omnia casu voivi
et confundi. Uterque error magnos tumuitus in
hominum mentibus excitat. Quoties in pericuiis
sumus, quae superant iiumana consilia, moventur
homines cogitatione causarum naturaiium, ut pu-
tent maium innnedical)iie esse, quia natura sic vol-
vatur sine Deo. Adversus has dubitationes con-
firmandae sunt mentes cogitatione vera articuli de
Creatione, ac statuendum est, non soium conditas
esse res a Deo, sed etiam perpeluo conservari et
sustentari a Deo rerum substantias, quotannis foe-
cundat Deus terram, procreat fruges ex terra, im-
pertit vitam viventibus. Haec rerum sustentatio
seu conservatio usitata apeiiatione vocatur actio
Dei generaiis, quae tamen non ita aliigat eum cau-
sis seeundis, ut nihii faciat aiiter, quam ut causae
secundae cient. Sed Deus est iiberrimum agens,
servat sui operis ordinem, et tamen multa propter

24

531

PHIL. MEL. SCniPTA DOGMATICA.

532

honiines mitig;at, cedit natura rerinn precibus Moisi.
Heliae, Elisaei et omniinn pioruni, sicut Christus
inquit: Matth. 2L Omnia quae petieritis credentes,
accipietis. Si dicetis monti huic, iacta te in mare,
fiet. Itcm, lacta curas tuas in Deum, et ipse te
enutriet. Adest Deus suae creaturae, sed non
adest ut Stoicus Deus, sed ut agens liberrimum,
sustentans suam creatuiam, et sua innnenf-a mise-
ricoidia modeians, dans bona, aliquando impediens
causas secundas, aliquando maiorem efticaciam
praebens.

Ac maxime ilUistre testimonium est de Deo,
quod sit agens liberrimum, et muUa sine causis
secundis agat, quod post lapsum Adae servat
Adam desertum ab omnibus creaturis, et de sua
Lege disjiensat. Multo plus est autem de Lege
dispensare, quam de ordine naturae.

Sint in conspectu testimonia et de Creatlone
Genes. L et alibi, et de assidua praesentia Dei in
conservatione naturae, Dei:»l. oO. Ipse est vita
tua, et longitiido dierum tuorum. Act. 17. In
ipso vivinuis, movemur et sumus, id est, per ipsum
datur ct fo\etur vita nostra, et naturae vires ac
motus. 1. Paral. 18. Onnn'a corda scrutatur Do-
minus, et onnies onnnum cogitationes videt. lob. 14.
Breves dies hominis sunt, numerus mensium eius
apud te est, constituisti terminos eius, qui praele-
riri non possunt.

Confirmata fide testimoniis quae Deus tradidit
in scriptis Pto[>heticis et Apostolicis, deinde utile
est aspicere rerum naturam, et ibi considerare ve-
stigia Dei, et argumenta, q-ue testantur et esse
Deum, et esse sapientem, veracem, beneficum, iu-
stum, casUim, iudicem, punientem sceleratcs, et
liberum, de quibus argumenlis Paulus Kom. 1. lo-
quitur, et in Actis capite 17. Tam prope adest
Deus, ut s! posset contrectari manibus, non procul
quaerendus esset.

Suniitur autem ab crdine corporum mundi
pnmrun arginiientunK Pcrpetuus ordo corpoium
rnundi, nuttuum coelestiam, generationes in singu-
lis speciebus et or<iinata in siiiguiis rebus nascen-
tibus, neque casu ortus est, neque maneret, si
natura casu volveretur, hleo necesse est, esse sa-
pieniem et bonum conditoiem.

Secundum argumentum a menfe hominis et
immutai ilibcis uoti.iis in ea, ac praecipue a discri-
mine honestorum et turpium, quod quidem praeci-
puum testimonium est de Deo, ostendens et quod
f.it et qualis sit, videlieet qualem se ostendit his
notitiis quas indidit nientijjus humanis, quas ut

scianuis ratas esse, ipse in nafura homiiiis addidit
vindicem, dolorem conscientiae, destruentem n tu-
ram, cum ritit conlra nalurales notitias, etianjsi
civiles poenas eftugiat. lam cogita, quantus fuerit
amor in Deo erga homines, qnod suae sapientiae
et iustitiae radios in creatione in eos transfudit.

DE CAUSA PECCATI ET DE CON-
TINGENTIA.

Cum autein jmlcherriinus ordo sit in corpori-
bus nuuidi et in muKis rebus naturae, et homines
conditi sint ad hunc or«hnem, ut verum Deum
agnoscant, et cum eo congruant menles et corda:
quidnam turbavit hunc ordinem et hanc dulcls.si-
main harmoniam, ne corda cum Deo corigruerent,
et unde sunt tot horrendae hominum dissensiones,
naturae lanienae et inbnitae cr.lamitates. Philoso-
phi quaeiunt causas in materia. Manicljaei finxe-
runt duos Deos, ut causain mali ostenderent: Sed
nos fii-missime teneamus, uni(;um esse Deum erea-
torem, sdiiientem, veracem, l)onum, iustum, ca-
stiun, non volentem, nec efficienten», nec adiuvan-
teni, nec appiobaMtem ])eccata, et sint in con-
epectu testimonia, Esaiae 45. Praeter me non est
Deus alius formans lucen) et creans tenebras, id
est, corpora obscura, in quibus non esT lux. Item
Psalm. 5. Non Deus inicjuitatem volens tu es.
Gen. 1. Vidit Deus omnia, (juae fecerat, et eiant
valde bona, id est, jjlacenlia ij)si, et recie ordinata,
congi'uentia ad oidiiiem in nienle divina quaelibet
suo loco, ut honio si(; est condilus, congruens cum
Lege in mente divina. Ideo tunc dicitur bonus
ante Iaj)sum, quia congruebat cum mente divina.
Nec fingeiKlae sunt contradictoriae voluntates in
Deo. loTiannis 8. Quandi» meiuhuMum loquiturDia-
boliis, ex i^ropriis loquitur, quia niendax est et
pater mendacii, pater, id est, primus fons et causa
mendacii.

Discernit autem Christus mendacium a sub-
stantia, quasi dicat, sid)stan!iain quiden» habet Dia-
boliis aliunde accejjtaui. Nain omnes angeli a Deo
cieati sunt, quorum aliqui j^ostea volentes averte-
runt se a Deo. Illa aversio est propria Diaboli,
id est, causa avcrsionis fuit voluntas libera, quae
poterat et rej^ugnare et obeilire. 1. lohannis 2.
Concupiscentia carnis non est ex Patre, sed ex
j mundo, id est, ex natura hominis (!Oirrpta, qualis
nunc est. 1. loijan. 3. Qui facit pcccatum ex Dia-
bol'» est, quia ab iniiio Dialolus peccat, id est,
I)rima causa peccaii est voluntas DiaDoli, Hom. 5.
Per hominem Intravit peccaium in mundum, id est.

533

V EXPLICATK) SYMBOLI NICENI.

534

peccatuni non est res con<l'ita a Deo, sed homo
sna libertafe se avertU. a Doo, et excussit dona
Dei, et illain suain destructionein propagavil in
posteiitatein. Zach. 8 Mahun ne cogifetis in cor-
dibus vestris, et iurainentuin mendax ne diligatis,
Onmia enim haec sunt, quae odi, dicit Doiuinns.

Flis perspicuis testimoniis diviiiis confirmati
teneamus hano rfigulain iimnotam. Deum non esse
causam peccati, nec velle peccatum, nec impellere
vohuitatem ad peccanchiin, nec approbare pecca-
tum, sed vese et lioiiibihter iiasci peccato, sicut
iram suam expressit in verbo suo, et ostendit in
assiduis pocnis et cahujiitatibus, et nu)rte liomi-
nuiii. Ac ilhistrissinmm est Irae Dei testimOnium
adversus pe^xvUum, quod non est facta remissio,
nisi Pater placaretur obe^hentia Filii. Non est
igitur Deus causa peccati, nec peccatum est res
conthta aut orthnata, sed est horribiiis tlestructio
operis ct ordinis divini.

Sunt autem cnusa peccati, vohintas DIABOLI
et vohujtas I10i\SIlNIS, quae averteiunt se iibere
et sua sj onte a Deo, nec volente Deo, nec a])pio-
bante i!lam aversionem, et haeseruiU extra ordinem
in obiectis contra mandatum Dei, uf Evae voluntas
avertens se a verbo Dei haesit in Diaboli dicto, et
in externo obiecto ponii.

Prodest etiam hic declarari, quid projtrie sit
peccatum, ut discernantur res cojiditae a Deo, et
peccatum, quod est c<Miturbalio seu confiisio or-
dinij divini. Ideo peccatum recle dicitur dcfectus
seu ])iivatio, sicut lohannes definit: ^ dfxaQiia
iinlv dvofiia.

DE OHKilNALI facilis est dechiratio, id enim
est in menie tenebrae, \i(ielicet non babere illu-
strem nolifiam et firmam assensionem de providen-
tia, comnjinatioiMbus et promissionibus divinis, et
in voluntate est aversio a Deo, id est, siiie metu,
fiducia, dllectione Dei esse, et in (^orde sine obe-
dientia esse. quae congi-Meljat Legi !iaturae, id est,
Legi Dei in menie hicenti, se.(\ vagis et errantibus
inclinalionibus leiri extra ordincm contra Deuin.

Haec uiala esse derenfus non obscurura est,
quos Deus ^ieqne condiflit neque vnlt, Non *est
igitur causa jjeccaii. Erat aulem hos defecfus
inox se(;utnra subiia mois totius natmae liumanae.
Sed Deus immensa bonitate propter Fillum natu-
ram et propaga;ionem servat, se<l servat talem
massain, qualis luinc est, ut si faber pocMihun non
ex auro, se<l ex jdumbo faceret. Ac ipsi <lestru-
ctioni vere et honiblli.er irascitur, quo<l osfendit,
quia aliter placari non voluit nisi per Filium. Nec

fingantur in Deo contradictorlae voluntates. Ac in
narratione de saucio viatore Luc. 10. pingitur et
morbus et causa. Expresse enim dic<t Dominus
a latronibus, id est, a Diabolis spoliatum et vul-
neratum esse viatorem. Amisit enini homo luce n
et rectudinem voluntatis et cordis congruentem
cum Lege, quae in mente lucebat. Amisit et ac-
ceptationem, qua Deo placebat. In horum bono-
rum amissione facta sunt vjilnera in natura, mor-
talitas, et calamitates horribiles in toto genere hu-
mano, morbi et neces, et in mente dubitationes,
iu voluntate et conle errantes motus et lac3ratio-
nes in doloribus inferorum, sicut in lercmia dieitur:
Perversum est cor hominis et aerumnosum, id est,
aversnm a Deo. Et in illa aversione plenum hor-
ribilium dolorum, ruens in mortem et aeternas
poenas.

Talia dicta Prophefica commonefaciant nos de
magnitudine peccati et poenarum in nobis, ut e
regione et beneficia Filii Dei agnoscamus et pe-
tainus. Et simul iram Dei et magnitudinem mise-
ricordiae cogilemus, et firmissime statuanms, Deum
nec causam esse peccati, nec velle, nec adiuvare,
nec approbare peccatum. Nam illa falsa imagi-
naiio, quae fingit Deum velle peccatum, extenuat
iratn, et confirmat coecam securitatem, quam emen-
dari necesse est, sicut dicitur: Ubi habitabit Do-
nunus in Spiritu contrito et tremente sermones
meos etc.

Quod antem et in ACTUALI peccato sit pri-
vatio, id intelligi potest, .^i non tanfuin consideres
externum motum, sed mentem et voluntafem, quae
proprie est subiecfum peccati, ut inCain, in mente
est dubifatio de providentia, et de poena, et vo-
luntas est sine rectore Deo. Quanrpiam igitur
motus voluntatis et membrorum est res positiva:
tamen in eo mofu est aversio a Deo, ut si navis
sitie velis et remis iactetur extra viam.

Recte igitur dicitur: Peocatum esse privatio-
nein seu destructionem, et id maium non est crea-
tum a Deo, sed iuitio Deus cotnlidit Angelos et
Itomines ornatos hoc bono, scili< et libertate, qua,
si vohiissent^ poferant obedire Deo, et cuin non
vellent obedire, aversi sunt, non voJente, non co-
genfe, non a<liuvante Deo, sed libera volunfafe sic
ruente, Erat enim condila voluntas cum libertate.

Ideo dlcitur: Per unum hominem peccatum
intia\it in menihim. Et 1. lohan. 2. Concu-
piscentia carnis non est ex Patre, serl ex mun-
do est.

Dehide post lapsum fateri necesse est, esse

34*

535

PHIL. M£L. SCKiPTA DOGMATICA.

536

reliquam libertatem aliqiio motlo ciendi externa
membra, seu regcndi locomotivam, ut Physici lo-
quuntur. Ideo enim opera Legis dicuntur iustitia
carnis, quia liuius natLirae viribus utcunque etiam
a non renatis externa Legis opera effici possunt.

Abstinuit Alexander a filiabns Darii coercens
exterim menibra. Sic et Paris coercere externa
membra poterat. Ideo dicitur: Lex est iniustis
posita, id est, ad coercendos non renatos, et pu-
niendos contumaces. Ac nisi haec libertas aliquo
modo reliqua esset, nulla utilitas esset Legum et
totius civilis gubernationis.

Manet igitur aliqua libertas, quae fons est
contingentiae etiam actionum post lapsmn primo-
rum parentum, quia contingentia nominantur, quae,
cum fiunt, habent causam, quae poterat ex natura
sua aliter agere, ut haec in Physicis copiosius
declarantur, ubi et gradus necessitatis distinguun-
tur. Etsi autem multa contra disputantur, tamen
retinenda est vera sententia in scriptis Propheticis
et Apostolicis tradita, et puriori vetustati Ecclesiae
probata, quae Stoica et Manichaea deliramenta
magno consensu improbavit. Explicanda sunt au-
tem quaedam contraria argumenta.

Primtim.

Determinatio divina est immutabilis.
Omnia contingentia sunt determinata a

Deo.
Ergo: Omnia, quae fiunt, sunt immu-

tabilia et necessaria.

Respondeo ad maiorem. Determinatio divina
est immutabilis, scilicet ratione consequentiae, quae
re ipsa non afFert necessitatem. Et aliter Deus
determinat bona, quae vult, et quae solus efficit,
ut resurrectionem mortuorum, Aliier mala, quae
neque vult neque efficit, sed praevidet quousque ea
passurus sit, ut praevidet Sauleni ruiturum esse, et
metam constituit, in qua eum repressurus sit, sicut
de Sennaherib dicitur: Iniiciam ei frenum.

Talis determinatio malarum actionum longe
differt a determinalione positiva bonarum actionum.

Aliter etiam agit et determinat actiones in vo-
luntate hominum, aliter in natura, quae non agit
libere, ut dicitur: Trahit Deus, sed volentem tra-
hit, Quia, cum non optemperat David trahenti

Deo, sua voluntate libere repugnat, iuxta dictum:
Perditio ex te est, a me autem salus.

Hac simplici enarratione contenti simus. quia
certe necesse est discerni determinationem bona-
rum actionum, quas vult Deus, et malaruni, quas
ncn vult.

Secundum argumentum.

Hierem. 10. Scio Domine, quod non est ho-
minis via eius, nec est viri diiigere gressus suos.
Ex hoc dicto ratiocinantur quidam, voluntatem ho-
minis nec bonarum nec malarum actionum causani
esse. Ideo respondeo, primum phrasin recte intelli-
gendaui ef-se. Via significat vocationem, id est, guber-
nationem homini mandatam quaecunque est, sive in
Ecclesla, sive in Politia, sive in Oecomia.

Monet igitur Propheta, ut et infirmitatem
noslram consiiderenms, et petamus recta consilia
nobis a Deo ostendi et dari felices eventus: et
dirigere gressus significat recta, foelicia ec saluta-
ria consulere et agere.

Est igitur fallacia a dicto secundum quid, ad
dictum simpliciter. Vocatio Davidis^, non est foe-
lix sine Deo. Ergo David nihil agit. Item, Da-
vid necessario rapit alterius coniugem. Haec esse
dvaxoXov&a manifestum est, a particulari ad uni-
versale.

Consideretur autem, ubi sit nostra infirmitas
sive in)becillitas, aliud est electio in menle et vo-
luntate, aliud eventus. Interdum erranms in eli-
gendo, ut errat losias inferens bellum Aegyptiis,
et losaphat adiungens se impio regi. Interdum
etiam cum non est error consilii, tamen eventus
est infoeHx, ut saepe cum Medicus non errat, ta-
men curatio non procedit ex alia causa. Non er-
rant Israelitae punituri Beniamli», et tamsn niulti
trucidantur. Non errabant ludaei resistentes An-
tiocho, et tamen magnae clades acceptae sunt ex
aliis causis, quia Deus etiam ipsorum peccata pu-
nivit. Sed plurima sunt errata consilioruni, ut
Periclis in movendo Peloponnesiaco bello, Bruti
et aliorum innumerabilium, ut dicitur Proverbio. 14.
Est via, quae videtur homini bona, cuius novis-
sima ducunt ad mortem. Et Tlieognis inquit: ov-
Selg dv9^()(6ncov icrlv anavTu cocpog. Quare conside-
ratio infirmitatis nostrae, de qua loquitur leremias,
doceat nos regulam. Subditus esto Deo, et spera
in eum, id est, fac necessaria in vocatione, et ni-
hil facias contra praecepta DEl, et pete ac ex-
pecta auxilium ab eo, iuxta dictum: Commenda

537

V. EXFLICATIO SYMIiOJUI NICENl.

538

DEO viani tuani, spera in euni, et ipse faciet.
Itein, Dan. 2. Deus dat sapientiaui etc. Et sa-
pientia Bei inquit apud Salomoneni: Penes me est
consiruim et successus.

Hanc necessariam doctrinam de timore, et
dulcissimam consolationem de lide, invocatione, et
spe auxilii divini ncquaquam sinanms transformari
in Stoica deliramenta, quae sunt falsa et contume-
liosa in Deum, et abducunt homines a diligentia,
a fide, spe et invocatione. Et in tota hac quae-
stione de necessitate prudenter considerandum est,
quac sit nativa sententia in dictis, quae citantur.

Valde prodest in hac disputatione considerare
etiam gradus necessilatis, qui recitantur in doctri-
na Physica.

Primus gradus nominatur absoluta necessitas,
quae est propositionum , quarum oppositae simpli-
citer impossibiles sunt. Sic dicuntur necessariae
proposiliones de essentia Dei, et de virtutibus in Deo:
Deus est, Deus est essentia intelligens, verax,
bona, iusta, casta, liberrima.

Secundus gradus est definitionum et demon-
strationum, quae etiani dicuntur necessariae sim-
pliciter, quod, si fingatur oppositum, fit impiicatio
contradictionis, ut si Trigonus non liabeat tres an-
gulos, non est Trigonus : Si virtus non est quid-
dam congruens cum regula mentis divinae, non
est virtus. Hic gradus proximus est primo, quia
est regula mentis divinae inmiota, sicut haec in.-
mota est, Deus est castus, ita et haec inunoia est,
Castitas est virtus. Et in omnibus artibus consi-
derandum est, quae membra sint necessaria, id est,
lumen congruens cum norma divina, et quae mem-
bra non sint necessaria, se i probabili ratione ad-
dita necessariis. Hinc Legum natnrae et iuris po-
sitivi discrimen sumitur.

Tertius gradus est necessitas Physica: Sunt
enim necessaria necessitate Physica, quae quia
sic ordinata sunt in natura, eodem modo se ha-
bent, sed tanien a Deo mutari possunt^ ut exempla
testantur, et sic condita sunt liberrima voluntate
Dei, et reguntur liberrima voluntate Dei, ut ignis
necessario calefacit necessitate Physica, id est, sic
instituto ordine divinitus, sed tamen Deus potest
sistere solem, ut fecit in pugna losuae.

Ac Stoicorum delirium execrandum est, qiii
fingunt Deum alligatum esse causis secundis, nec
posse aliter agere, quam ut cient causae secundae.
Imo ideo invocamus, ut sua libertate regat et mo-
deretur causas secundas, id est, Physicas.

Non sunt igitur prorsus immutabilia haec,
quae in hoc tertio gradu recensentur, ut illa, quae
ad primum et secundum gradwm perlinerit.

Quartus gradus est mutabilium, quae tamen
nominantur necessaria necessitate consequentiae,
id est, quae sunt quidem re ipsa nrutabiiia, sed
non mutantur, vel quia sic a Deo decreta sunt,
vel quia sequuntur ex causis, quae non mutantur,
cum tamen mutari potuissent, vel quia, cuin fiunt,
contradictoriae simul verae esse non possunt: ut
necessaria est resuscitatio mortuorum liominum,
quia Deus edidit decietum de ea. Necesse est
puniri genus iHimanum magnis calamitatibus, quia
causae non nmtantur: subinde enim multorum sce-
lera irritant irani Dei. Haec nequaquam necesse
; est tieri, sed se quisque disciplina regere posset.

I Necesse est haereses esse, scilicet necessltate

! consequentiae, quia mala ingenia delectantu!' ludis
i opinionum alia aiiis, et tamea fienare petuiantiam
possent.

Denique onmia cum fiunt, tunc necessaria iioc
modo dicuntur, quia contradictoriae non possunt
sinml esse verae: Etsi enim i)i multis causae non
necessario agunt^ tamen cum fiunt, dicuntur neces-
saria necessitate consequentiae, quae non est pro-
prie necessitas, quia causae aliter agere poterant:
Sed cum fiunt, manet regola: Quod duae contra-
dictoriae non sunt simul verae: vult enim Deus^
qui est verax, propositionem verain esse veram.

DE LIBERO ARBITRIO, SEU DE VI-
RIBUS HUMANAE VOLUNTATIS.

Diversissimae quaestiones sunt, altera de con-
tingentia, in qua disputatur, an omnes motus in
materia corporum in brutis et hominibus, et an
bonae et maiae actiones iiominum necessario fiant?
Han(; necessitatem finxerunt Stoici, ab iiis Mani-
clmei sumta initia cumuiarunt horribiiibus furoribus.
Supra autem refutata sunt Stoica et Maniclm<'a
deliramenta.

Altera quaestio est, non de omnibus in ma-
teria motibus, sed tantum de actionibus humanae
voluntatis, ubi hoc praecipue quaentur, an et quo-
modo voluntas humana Legi Dei obedire possit,
quas actiones et quomodo facere possit, quare n^rs
ipsos aspiciamus, et qualis sit haec iiominum na-
tura, consideremus. Prodest autem ad hanc con-
siderationem nosse usitatam doctrinam de potentiis

539

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGiMATICA.

540

animae, et scire, quae agant naturaliter, et quae
agant libere propria libertate, quae regantur ab
aliis, et quantum regi possint.

Vocabula etiam recte intelligantur. Liberum
arbitriuni significat lias daas potentias copulatas,
Intellectum et Voluntatem, seu facultatem volun-
tatis ad eligenduni et expetendum ea, quae mon-
strata sunt, et ad reiiciendum eadem, quae facul-
tas in natura hominis inlegra, longe fuit praestan-
tior quam nuix; est in depravatis, ut Liberi arbi-
trii est, quod Scipio non voluit alienam sponsam
attingere, sed vult enm iiiviolatam sine contumelia
reduci ad parentes. De his vocabulis multa exi-
liter disputat vetustas, quae tamen et intelligi et
explcari facile possunt ab his, qui Physica*^ doctri-
nae elementa recte didicerunt.

In scriptis Propheticis et ApostoHcis haec vo-
cabula usitata sunt, mens et cor, quae ambo usur-
pantur pro inlellectu et voluntate, vere et non
simulate aliquid volente, hoc est, coniplectuntur
iudicium et appetitiones veras, non simulatas, nec
tantum opus externum.

Cum ergo in Ecclesia disputatur, an voluntas
humana sit libera, hoc quaeritur, An et quatenus
voluntas humana Legi Dei obedire possit.

Hic necesse est scire doctrinam de peccato,
quod nascentes aflPerimus, qnod est tristis cah*go
in potentia cognoscente, videlicet esse sine luce
agnoscente Deum, et esse sinc firma fide assen-
tiente mhiis et promissionibus, et in voluntate et
in corde esse sine rectore Deo, et vagari llammis
cupiditatum contra ordinem a Deo in Lege sanci-
tum. Ilaec mala inipediunt interioreni obedientiam
erga Legem.

Necesse est etiam scire veram doctrinam de
Lege Dei, quid sit et quare data sit, qwid infersit
inter politicas Leges et divinam. Voci Magistia-
tuum satisfacit externa obedientia: Sed Lex dlvina
est iudicium contia peccatum in natura, ostendens,
qualis esse debeat homo. Nec tantum praeciiiit
externa facta, nec satisfacit Legi Dei exteina obe-
dientia.

Ut autem voluntas humana non potest depo-
nere niortem, ita nec deponere potest suis viribus
pravitatem nobiscum nascenfe.m. Et semper sunt
in non renatis liorrendae dubitationes de Deo, et
inordinatae flammae vitiosoium afiectuum.

Disputatio est igitur, quid et quantum facere
huinana voluntas possit? Hic primum respondeo.

Cum manifestum sit in mentibus hominum reliquam
esse notitiam aliquam Legis, et voluntatem etiam
post lapsum libeie posse ciere locomotivam, id
est, regere motus membrorum externos, potest
voluntas humana etiam sine reuovatione, propriis
viribus aliquo modo externa Legis opera facere.
Haec est libertas voluntatis, quam Philosophi recte
tribuunt homini, et haec externa obedientia saepe
nominatur disciplina seu paedagogia, quam dici-
mus in potestate voluntatis aliquo n)odo esse, ut
sitiens potest iniperaie locomotivae ut manus cieat,
quae pocultim oii admoveant, aut ut reprimat ma-
nus. Ita cogitatio et voluntas possunt in Achille im-
perare loconiotivae, ut repriinat manus, ne strin-
gant gladium.

Hanc libertatein essc reliquam in honiinibus
efiam in non renatis manifestum est, sicut et verba
Pauli significant, qui nominat iusfitiam carnis eam
disciplinam, quam caro, id est, homo non renalus
efficit. Fafefur ergo in homine non renato talem
facuifatem esse, acfiones convenientes Legi exter-
nas facere aut non facere.

Voluit autem Deus talem libertatem reliquam
esse propfer duas causas, videlicet, piinmm ut in-
telligamus disciimen inter agens liberum et nafu-
rale, et sciremus ipsum Deum esse agens liber-
rimum.

Deinde ut externae hominuni actiones rogi
possent notitia Legis. Nec tamen haec exferna
obedientia satisfacit Legi Dei, nec est iustifia, qua
homo coram Deo iustus est , nec est mei itum re-
missionis pcccatorum. Ideo dicitur: Ex operibus
Legis non iustificabitur coram Deo omnis caro.
Nominatur autem litera, quia cogitatio illa regens
mofum externum, est veluti pictura seu scriptura
illita cerebro, sine vita in coide, sine flamma cor-
dis divinitus accensa, et intuente Deum: Ut cogi-
tatio de ira reprimenda in Achille est piota in
cerebro , cum quidem cor relucfetur, nec niens
Achillis intuefur Deum, nec cor laetafur in Deo:
Sicut David reprimens se, ne occidat Saulum, in-
tuetur Deum et acquiescit in Deo.

Typus etiam huius iustitiae externae est foliuni
fici, quo se tegunt primi parentes: Nam externa
discijdina ufcunque tegit deformitatem nafurae in-
teriorem, ut sunt res pulchrae ordinafi gestus in
Scipione nolente attingere alterius sponsam, nec
tanien illud foliura auiert peccatum et niortem a
priinis parentibus.

Sunt autem aliae causae quatuor, propfer quas
exteina obedientia in omuibus necessaria est, etiam
in non renatis.

541

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

342

Priuia est inaiulatum Dei. Nani omnis creatu-
ra rationalis debet obedienliam Deo.

Secunda, Ut vitentur poenae corporales. Haec
est enini rei^ula divina: Atiocia delicta ])uniiiatro-
t^bus poenis eliain in liac vita, iuxta liaec dicta:
Qui gladiuin acceperit, i2;ladio peribit. Vae qui
S|.olias, quia spoliaberis. Omnis aninja, quae fe<;e-
rit has abominationes, evometur ex terra. Haec
dicta vera esse testantur assiduae calamitates in
toto genere lunnano, morbi. discordiae, inopiae, se-
ditiones, bella, tragici exitus, calamitates in sobole,
et aliae innumerabiles poenae, quae sunt commo-
nefactiones nianifestae de ira Dei adversus pecca-
tum. Ideo et apud Etlinicos reciiantur sententiae
congruenfes Legi Dei, quae et a Patribus traditae
sunt, et condnnatae sunt quotidiana expeiientia, ut
apud Homerum, ov yaQ c/iiAta tQ/a d^eol fxdxaQig (pi,-
iitovGt, et apud Pindarum nv&. d.

ivil fiiv &vax(Sv rpQfveg oyxvieQai
xeQdog aivr^aai, tiqo dcxag dcltoVy
fQaxiiav tQnovKav nQog inC^dav oixoog.

Hoc iudicium in hac vita corporali Deus regu-
lariter exercet adversus omnes sontes, quia vult
conspici testimonia irae suae adversus peccatum.
Et quanquam his, qui convertur.tur, remittit culpam,
et toHit poenam aeternam , tamen poenas corpora-
les non semper aufert, saepe autem conversis miti-
gat, ut Zacli. 1. dicitur: Convertimini ad me et
ego convertar ad vos. Et Oseae 10. Non faciam
furorem irae nieae, quia Deus ego sum. Syracid.
16. EtFundens irani secundum niisericordiain. le-
remias in Threnis: Misericordiae Doniini, quod non
eonsumti suinus. Iiem Abacuc 3. In ira miseri-
cordiae recordaris.

Tertia causa, propter quam disciplina neces-
saria est, videlicet necessitas tuendae communis
pacis, Quia hanc iustitiam communi hominum socie-
tati debemus, ut alios non laedamus iniuste.

Quarta causa valde insignis est, de qua Pau-
lus inquit : Lex est paedadogia in Christuni, id est,
sit directa disciplina non tantum a<l decus Philoso-
phicum et ad pacem communis societatis, sed ad
hunc finem polissimum, ut doceri homines de Cliri-
sto possint. Quomodo euim inter assidua latroci-
nia propagari doctrina potest. Praeterea certum
est, eos qui perseverant in sceleribus contra con-
scientiam, nequaquam conversos esse ad Deum:
Quia saepe repetiia est haec senteniia : Ne erretis, i
Scortatores, iNloechi, Homicidae non possidebunt
regnuin Dei.

Hae quatuor causae sint notissimae, et singu-
Ics ad amorem disciplinae hortentur. De Iiis cau-
sis et Paulus loquiiur, cuin infjuit: Lex est iniustis
posita, id est, rata, et premit eos quoad praecepta
et ad poenas attinet. Non dubilet honiicida ratani
esse vocem de poena, Qui gladimn acceperit, gla-
dio peribit. Item, Lex est data propfer iransgres-
sioiies, scilicet coercendas in hac corporali vita.

Quanquam autem hanc externam disciplinam,
id est, gubernationem locomotivae, ne fiant externa
facta (;ontra Legem , humanae vires eliam in non
renatis aliquo niodo efficere possunt, tamen simul
scieiidum est, hanc lihertatem duabus causis saepe
impediri insidiis Diaboli, et imbecillitate nostrae
naturae, qua fit, ut saepe homines contra iudiciuni
mentis impulsi afiectibus ruaiit in scelera, sicut iMe-
dea inquii : Video meliora proboque, deteriora se-
quor.

Miratur Philosophia, unde sit tanta infirmitas
in homine, ut affecius tanto impetu repugnent no-
titiis recta iubentibus: quaeiit igitur, quid sit vir-
tus, et an virtutein humana diligentia assumere
possit, sicut pictores, musici, artes suas assumunt
exercitiis. Paulus disciplinam nominat opera Le-
gis, id est, acliones externas, quae liunt locomoti-
va ciente aut frenante exterua membra, et regltur
locomotiva cogitatione et imperio voluntatis, etiam-
si cor habet contraiios aiiectus, ut cum Achilles
revocat manus, ne interficiant Agamemnonem. Haec
externa moderatio fit cogitatione et iniperio volun-
tatis ciente meinbra, et tamen interea in corde ma-
gnum est irae incendium.

Non.inat etiam Paulus lalia opera Literam, id
est, cogitationes tanquani ])ictas in cerebro, quae
non suiit vita et Spiritus sancti motus, seu Deus
moveas cor.

Typus est illustrior de folio fici, sicut folium
tantum foris tegit motus inordinatos niembrorum:
Sic rectio Iocv)motivae est exterMoium membrorum
qtialiscunque frenatio. Si qua igitur est virtus in
lioinine nou renato, est valde exilis, econtra vitia
valde conspicua sunt, quae sunt affectus, id est,
{laminae inordinatac in corde, ut amor iii Davide,
vel sisnt iin];nl<iones Diabolorum seu ipsi Diaboli
imjjellentes infirmam naturaui. Ut odium in Cain,
Saiile, ef innuiherabiles im])etus mali contra gtoqy^v,
quae adliuc reliqua est in natura ]iost lajisum, ori-
untiir piincipaliter a Diabolis, qai odio Dei gras-
santur, ut maxiuiani multitudineui hominum ]»erdant,
iuxta dicta: Circuit Diabolus tanquam Leo rugiens,
quaerens quem devoiet. Et Ephes. 2. Diaboli
sunt efficaces in impiis, sicut de luila dicitur: Sa-

543

PllIL. MEL. SCEIPTx\ DOGMATICA.

544

taiias intravit in eum. Flinc siint incestae libidines,
parricidia, seditiones, furores moventes bella iniu-
sta et caedes, blaspliemiae, Idolorum defensio et
alia multa.

Hanc tantam miseriam generis Immani consi-
deremus, et de causis cogitemtis patefactis in Ec-
clesia, et remedia quaeramus. Sciamus Filium Dei
missum esse, ut destruat opera Diaboli et conlerat
caput serpentis, discernamus Philosophicam doctri-
nam ab Evangelica, id est, scianms veram virtutem
esse lucein accensam per Filiuin Dei voce Evan-
gelii, qua verum Deum intuemur, et motus Spiritus
sancti in corde, sicut 2. Cor. 3. dicitur: Transfor-
mamur, ut efficiamur imago Filii Dei a Domini
Spiritu, id est, lucet verbum in mente, et ilii luci
congruentes motus accenduntur per Spiritum san-
ctuii). Haec remedia salutaria di.scamus et petanms,
sicut saepissime praecipitur : Petite et accipietis. Quan-
to magis Pater vester coeh stis dabit Spiritum san-
ctum petentibus: Itcm, Effundam super donmm Da-
vid Spiritum gratiae et precum. Haec praecepta et
lias dulcissinias promissiones quotidie in invocatio-
ne cogiiemus.

Supra auteni dixi disciplinam illam, quam ratio
efficere utcunque potest, nequaquam esse Legis di-
vinae impletionem neque iustitiani, qua homo sit
iustus coram Deo, neque mereri remissionem pec-
catorum, neque reconciliationem, neque vitam ae-
ternam. Et infra de Lege taxabimus Pharisaica
deliraiAenta, quae fingunt Legi Dei satisfieri exter-
nis operibus, cum Lex praecipiat integram obedien-
tiam in mente, corde et externis actionibus, iuxta
dictum: Diligas Dominum Deum tuum cx toto cor-
de. Congruere cum Lege mentem et cor oportcbat,
quae horribiiiter repugnant Legi Dei, sicut et te-
statiir Paulus: Sensus carnis inimicitia est adversus
Deuiu. Mens in non renatis plena est dubitationum
de Deo, corda sunt sine vero timore Dei, sine ve-
ra fiducia Dei, et habent impetus ardentes contra
Legein Dei, denique natura humana oppressa est
peccato et morte. Haec ingentia mala intueanmr,
cum extenuatur libcrtas voluntatis.

Hic igitur primum et perspicue dicitur: Non
potest humana voluntas exuere nobiscum nascen-
tem pravitatem, nec potest Legi Dei satisfacere,
quae iudicat et damnat petcatum in natura hominis,
non tollit, sicut nec mortem tollit, nec pctest vo-
luntas mereri remissionem peccatorum, nec reconci-
liationem, nec vita maeternam mereri potest: scd fir-
missime tenenda est regnla lohannis 8, Si vos li-
berayerit Filius, vere liberi eritis. Et Rom. 3. Ex
operibus Legis non iuslificabitur omnis caro coram
eo. Item, lustificanmr gratis fide per sanguinem

eius. Deinde et hoc verum est, Non potest huma-
na voluntas credere de promissione divina, et in-
clioare interiorem obedientiam, nisi luce accensa
per Evangelium a Fifio Dei et effuso Spiritu sancto
in corda eorum, qui convertuntur. Ideo clare di-
citur I»om, 8. Qui ducuntur Spiritu Dei, hi sunt
filii Dei. Item, Si quis Spirituni Cliristi non habet,
is non est Christi. lohan. 6. Nemo potest venlre
ad me, nisi Pater traxerit eum. Item, Sine me ni-
hil potestis lacere. Item, Nemo novit Patrem nisi
Fihus, et cui volet Filhis revelare. Sciendum est
autem Filium Dei, qui est caput Ecclesiae perfi-
ciens omnia in onniibus efficacem esse voce Evan-
gelii, et dare Spiritum sanctum cuin voce Evange-
lii sustentamur, ut clarissime dicitur tJalat. 3. Ut
promissionem Spiritus accipiarnus per Fidein. Item,
Evcingelium est potentia Dei ad salutem omni cre-
denti. Ac saepe hanc verissimam connnonefactio-
)iem repetimus: Cogitantes de Deo a patefacta vo-
ce doctrinae ordiri oportere, nec quaerendam esse
voluntatem Dei sine verbo ipsius, ideo expresse di-
cit: Cum nmndus non nosset Deuin in sapientia per
sapientiam, placuit Deo per stultam praedieationem
salvos facere credentes.

Est autem utraque concio universalis : Praedi-
catin poenitentiae, et promissio, Utrique igitur omnes
assentiamur, agamus poenitentiam, credamus oinnes
inFilium, nec disputemus de alia aicana voluntate,
nec finganms in Deo contradictorias voluntates.
Cumque a verbo Dei ordimur, sciamus concurrere
has causas: Vocem a Deo traditam, et ipsum Fi-
lium efficacem per verbi externi cogitationem et
dantem Spiritum sanctum, sicut inquit: Neino novit
Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare.
Scimus, quod sit in nobis, quia de Spiritu suo dat
nobis. Item, Ipse est caput Ecclesiae onmia perfi-
ciens in cmnibus: et tunc oportere voluntatem non
repugnare Deo, sed assentiri, cum quiOeni iam a
Deo trahatur. Posset enim excutere JSpiritum san-
ctum, ut excutit Saul sua sponte: Sed cum mens
audiens ac se sustentans non repugnat, non indul-
get diffidenliae, sed adiuvante Fifio Dei per Spiri-
tum sanctum assentitur. In hoc cerlamine volun-
tas non est otiosa. Et veteres dixerunt: Praece-
dente gratia, comitante voluntate bona opera fieii.

Et Basilius inquit: ^ifvov &ilrj(rov xal d^eog nqoa-
navra. Deus antevertit nos, vocat, monet, adiuvat,
sed nos viderinms, ne repugnemus. Constat enim
peccatum oriri a nobis, non a voluntate Dei.

Chrysostomus inquit: od' iXxcav tcv ^ovXo/jfvov
tXxd, trahit, sed volentem trahit. Sicut et in illo
ipso loco lohannis dicitur: Omnis qui audit a Pa-
tre et discit, veniet ad me. Discere iubet, id est,

545

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

546

audirc vocem doctrinae traditam ab ipso, et assen-
tiii ei, non repugnare, non indulgere diflidentiae.

Nequaquam igitur audiendi sunt Manichaei fu-
rores, qui finxerunt aliqueni esse numerum liomi-
num, quos nominant vltxcvg xal ;ifoixoi)^, qui converti
non possunt, nec Enthusiastae et Stenckfeldiani
audiendi sunt, qui imaginantur rapi homines coa-
ctos et quidem sine cogitatione doctrinae, et confir-
mant prophanitatem in illis, qui cogitant, si raptus
expectandus est, interea incluigebo diftidentiae et
aliis sceleribus. Nos regulam aeternam et immo-
tam teneanuis: Audite Filium, Osculamini Filium.
Omni tempore debemus assentiri praedicationi poe-
nitentiae et promissioni et repugnare diffidentiae,
et addere invocationem: Credo Domine, sed opem
fer imbecillitati meae. Haec regula semper vera
est^ etiamsi hoc ita fit, quod multa Deus in san-
ctis agit, in quibus voluntas se tantum passive lia-
bet: retinenda tamen est regula, quae praecipit, ut
Filium audiamus, et ei non repugnemus.

Certe postquam in conversione datus est Spi-
ritus , incipit sanare voluntatem et affert inilia Li-
bertatis. Hic non cogitandum est, voluntatem in
actionibus se habere ut truncum, cum loseph repu-
gnat illecebiis adulterae, concurrunt hae causae,
Verbum Dei, quo Filius docet mentem et lucem
accendit in cogitatione mandati Dei, poenarum, pro-
missionis, graliae, praemiorum, et muhoruni even-
tuum in utramque partem.

Et Spiritus sanctus movet voluntatem, non so-
lum ut regat externa membra, sed ut vere sentiat
scintillas, quod velit Deo obedire et repugnareDia-
bolo. Postea reguntur externa membra et a Spi-
ritu sancto et a voluntate, et moventur, ut caveant
et vitent occasiones. Hic sentitur voluntatem non
esse trunco similem. Ideo Paulus iubet cavere, ne
frustra gratiam acceperimus, effundens enim volens
effundit. Et ad Ephesios inquit, diligentiam prae-
cipiens: Accurate ambuhite, non ut fatui. Item,
Habenti dabitur, Qui negotiatur accepto talento.
Ideo Augustinus interpretans dictum Syracidae, ad-
dit interpretationem brevissimis verbis, quae uni-
versaliter Legi addenda est: Proposuit tibi ignem
et aquam, ad utrum voles, extendlto manum. Ad-
dit Augustinus brevissime: Extendito ad bonum,
scilicet iuvante gratia. Universaliter enim scien-
dum est, doctrinae Legis addendam esse interpre-
tationem ex Evangelio, et Christum finem esse Le-
gis, et Legem per fidem stabiliri.

Haec ut copiosius declarentur, duo vetera de-
creta explicanda sunt, quorum alterum inquit: Ana-
thema sit, qui dicitLegem impossibilia praecipere.

MBLAiiTH. opaa. yoiu xxm.

Alterum inquit: Anathema sit, qui dicit Legem Dei
posse fieri sine gratia.

In posteriore vocabulum gratiae recte intelli-
gendum est. Non enim satis est sic intelligere hoc
dictum: Lex non potest fieri sine gratia, id est,
sine auxilio Dei, ut: Laurentius non potest retinere
in supplicio magnitudinem animi, nisi confirmatus
a Deo per Splritum sanctum.

Haec enarratio etsi vera est, tamen non est
sufficiens, sed prius inteiligatur gratia de reconci-
liatione et imputatione iustltiae propter Filium , ut
obedientia Laurentii Deo placeat, et sit cultus Dei,
necesse est prius personam placere propter Media-
torem fide, gratis accepta remissione peccatorum,
et imputatione iustitiae propler Filium, cuius iusti-
tia ve.stitus Laurentius placet iam, ac si Legi satis-
faceret, et tamen verissimum est, omnes homines in
hac vita procul abesse a perfectione Legis praeter
Christum.

Postea addatur altera interpretatio de auxilio.
IUustrentur haec et exemplorum collatione. Diffe-
runt repressio irae in AchlUe et Davide. Cum
Achilles incensus ingenti ira stringens gladium re-
priniit se, ea repressio est gubernatio locomotivae,
seu externorum membrorum, quae fit cogitatione
Achillis: Nec tamen est mutatio cordis, nec est
cuitus Dei.

Sed repressio irae in Davide, est in persona,
quae placet Deo fide, qua accipit imputatam iusti-
tiam propter Mediatorem, et est in corde, in quo
ienit iram Spiritus sanctus, et accendit veros mo-
tus mansuetudinis et commiserationis , qui sequun-
tur lias cogitationes accensas verbo Dei: MJii vin-
dictam et ego retribuam. Item, Vitato scandalo,
pessimi exenqjli res esset etiam in causa iusta, et
quidem iu populo Dei, regem a Deo unctum inter-
ficere. Fit igitur haec mansuetudo opus Deo pla-
cens;, quia praelucet iides, qua persona propter
Mediatorem placet, et est inchoatio obedientiae,
quam Lex praecipit, quia est in corde, et fit prae-
lucente fide, et refertur ad gloriam Dei. In tali col-
latione exemplorum, haec dicta magis fient illustria:
Lex stabilitur per iideni, et Lex inclioatur praeiu-
cente fide, et iuvante gratia. Sciant autem iunio-
res lioc decretum contra Pelagianos factum esse,
et digimm esse consideratione.

Aiterum decretum est, Anatliema sit, qui dicit
Legem Dei impossibiiia praecipere. Usitatum est
liic respondere: Impossibiiilas non est ex Lege,
sed ex nobis post depravationem naturae. Sed mea
responsio haec est: ludico decretum hoc simpiici-
ter factum esse contra Manichacos, qui fingebant
omnia peccata interiora et exteriora necessario
fieri, et negabant libertatem esse regendae loco-

547

PIliL. MEL. SCKIPTA D()G31ATICA.

>48

motivae reliquam in hac depravata natura. Haec
falsa imaginatio de externa obedientia damnatur
hoc decreto. Anathema sit, qui dicit Legem Dei
impossibilia praecipere, scilicet in externa obedien-
tia, seu in externo gestu. Colligatur magnus acer-
vus optimarum admowitionuna, quae simul de no-
stra infirmitate lo(juuntur, et iubent petere a Deo
auxilium et consilium. Hierein. 10. Scio Domine,
non esthominis via eius. Proverb. 16. Cor bomiuis
cogitat viam, sed Dominus confirinat gressum eius.
Talia dicta continent et doctrinam necessariam , et
dulcissinms consolationes. Docent aliud esse ele-
ctionem, et aliud eventum, ut aliud est electio belli
in Pompeio, aliud eventus, ac manifestum est, ad
eventum requiri multas causas extra nos. In ele-
ctione etiam saepe est error consilii. Interdum cum
uon errat consilium, ut non errabant Israelitae arma
capientes contra Beniamin, tamen saepe iustis con-
siliis non respondent eventus propter alias causas,
propter quas Deus alios exitus tribuit, quam quales
non iniuste ratiocinati eranms. Haec omnia vult
nos Deus considerare. Primum ne fiducia nostra-
xum virium suscipiamus iniusta aut non necessaria,
Deinde ut etiam ia causls iustis et necessariis pe-
tamus consilium et auxilium a Deo, iuxta dictum:
Commenda Deo viam tuam, spera in eum, et ipse
faciet. Nec propterea sequitur, nullam esse con-
tingentiam, omnia fieri Stoica necessitate, humanam
voluntatem habere se ut truncum, ut: cum loseph
fugit adulteram, regitur quidem et custoditur luce
accensa in eius mente a FUio Dei, et cor accendi-
tur a Spiritu sancto: Et tamen voluntas eius non
est otiosa, sequitur trahentem Spiritum sanctum, et
volens vitat illecei)ras et perniciosas occasiOnes.
Israelitae iustam et necessariam causam habent
belli contra Beniamin: Tamen eventus initio tristes
Kunt. Ideo dicit Salomon : Cor hominis cogitat viam
suam, sed Deus confirmat gressus, ut ibi Israelitae
vincuntur, quia eventus non iuvatur a Deo. losias
etiam in consilio errat, fuitque spectator illius
magnae calamitatis. leremias inquit: Scio Donnne,
quia non est hominis via eius, id est, vocatio, sed
ita est foelix, cum et consilia salutaria Deus mon-
strat, et praebet ipse secundos eventus, iuxta di-
cta: Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vi-
gilat, qui custodit eam. Iteni, Dominus dat sapien-
tiam sapientibus.

DE LEGE DIVINA.

Neccsse est usitatam partitionem rctinerc: Prae-
dpua par» Legis nominatur Moralis, quae est De-

calogus recte intellectus, id est, conformitas cura
sapientia et ordine in mente divina. Aliae duae
partes sunt politicae, videlicet Ceremonialis et Fo-
rensis seu iudicialis, ut in Politia Moisi, certae Ce-
remoniae et Leges, de distinctione facultatum, de
delictis, iudiciis, et poenis corporum divinitus tra-
ditae sunt.

Tenenda est autem regula : Sicut politia ludaica
deleta est, ita et Ceremonias et Forenses Leges,
quae non sunt naturales, deletas esse, nec alliga-
tam esse Ecclesiam ad Ceremonias Leviticas, nec
ad Leges Forenses, quae non sunt naturales.
Haec doctrina expresse tradita est in Actis capite
15. et in Epistola ad Gaiatas et alibi.

Hic autem considerandum est, et quare illa
politia constituta sit, et quare Ceremoniae et Fo-
renses Leges traditae sint. lohannes eruditissime
discernit: Lex per Moisen data est, gratia et veri-
tas per lesum Christum facta est, id est, Messias
missus est, ut deleto peccato et deleta morte re-
stituantur in nobis aeterna bona, iustitia et vita ae-
terna, sicut et Daniel in«(uit: Peccatum expiabilur
et delebitur, et adducetur aeterna iustitia.

Constat autem Ceremonias et ritus Forenses
non esse res aeternas, Ideo firmissime statuendum
est, Ceremonias et ritus Forenses non esse institu- <
tos, ut mereantur remissionem peccatorum, seu ut
essent iustitia, qua homines coram Deo essent
iusti, seu ut essent illud bonum, propter quod ven- .
turus erat Messias. Quare et in Epistola ad He-
braeos dicitur: Impossibile fuit sanguine taurorum
deleri peccata.

Quid igitur fuerunt Ceremoniae et ritus Foren-
ses? Respondeo. Fuerunt illius politiae forma
seu vinculum. Voluit enim Deus singulari benefi-
cio certam politiam constituere, et a caeteris gen-
tibus separare, ut certum esset, ex qua gente ct
stirpe, in quo loco terrae vellet nasci Christus., et
ubi audiendus esset, ubi testimonia de ipso exhibi-
turus esset, ubi subinde repetiturus et illustratu-
rus esset promissionem , et testimonia ostensurus,
ut sciretur promiisionem ve.re traditam esse a
Deo.

Praedixit etiam exhibito Messia, et ostensis
testimoniis resuscitatione mortuorum et aliis mii^a-
culis, finem fore politiae Mosaicae, et futurum, ut
Evangelium inter gentes spargeretur, et coUigere-
tur aetcrna Ecclesia ex ludaeis et gentibus. Haec
ideo praedicta sunt, ut sciretur, promissionem Mes-
siae intelligendam csse de aeternis bonis, et nou
tantum de illa politia, et -reros cultus Dei esse

549

V. EXPLIGATIO SYMBOLI NICENI.

550

aeternam iustitiam, non umbras Ceremoniarum et
rituum Forensium. Haec in Daniele expresse prae-
cHcta sunt, adtlucetur iuslitia aelerna, et populus
dcsinet esse, et templum destruetur ita, ut non
rursus aedificandvun sit. Destructo autem tetnplo
Hierosolymae simul iacent inter rudera et cineres
Leviticae Ceremoniae et Forenses Leges, quae non
sunt naturales. Nee aliae gentes ad Moisi ritus
alligatae sunt. Duravit autem illa politia ab exitu
ex Aegypto, usque ,ad ultinmm destructionem fa-
ctam a Tito annos 1582.

Cogitemus autem, quam dulce beneficium Dei
fuerit, quod tam diu certa sedes Ecclesiae fuit,
quae, etsi ingentibus aerumnis interea quassata est,
tamen inter illas ipsas aerunmas vidit mirandas li-
berationes, quae fuerunt testimonia de Deo. Semper
etiam ibi servavit Deus aliqua viva Ecclesiae mem-
bra, in quibus fulsit veritas, ut fuerunt ul(imo et
tristissimo tempore Zacharias, Simeon, et alii.

Cogilentur etiam causae destructionis, inter
quas et haec fuit, Ne Ceremoniae Mosaicae puta-
rentur esse res necessariae. Omissis ergo illis
duabus partibus, Ceremonialilms et Forensibus le-
gibus Moisi, quae ita deletae sunt, ne fiant, hic di-
cenduni est de Lege Morali, quae est aeterna, et
ad quam renovamur. De liac parte hanc definitio-
nem constituo.

LEX MOKALIS est aeterna et immota sa-
pientia in Deo, et regula iustitiae, discernens recta
et non recta, volens recta, et horribili ira destruens
contraria, cuius notitia in creatione, rationalibus
creaturis insita est, et postea saepe repetita, et de-
clarata voce divina, ut sciamus, quod sit Deus, et
qualis sit, et quod sit iudex obligans omnes crea-
turas ratiouales, et praecipiens, ut omues sint con-
formes ipsi, et habeant integram obedientiam iuxta
totam Legem, et accusans ac destruens omnes non
conformes^ iuxta dictum: Maledictus omnis, qui non
permanserit in omnibus, quae scripta sunt in Lege.

Cum autem in definitione sit vocabulum immota,
ex Evangelio adiicitur interpretatio et inisCxem^ nisi
fiat remissio et reconciiiatio propter Filium Media-
torem. Nam ante promissionem aliter iudicari non
poterat, nisi iram prorsus innnutabilem esse, et sic
est immutabilis, quod Deus peccato semper irasci-
tur, et non sine poena remittit, quam in Filium Me-
diatorem immensa bonitate et mirando consiiio
transtulit. Recipit autem creaturam suam propter
Filium, Suntque execrandi furores Stoicorum et
Antinomorum, qui fingunt Deum velle peccatum.
luniores hanc brevem descriptionem terteant- Lex
Moralis est Decalosus recte intellectus.

DE USIBUS LEGIS MORALIS.

Recte autem dicimus, tres esse usus Legis Mora-
lis. Prinms est Politicusseu Paedagogicus, coercere
externa membra etiam in non renatis, ut 1. Timoth 1.
dicitur: Lex est iniustis posita, et est Empliasis in
verbo xHrat, premit iniustos, quoad utrumque , id
est, coercet externa membra, et punit facientes ex-
terna delicta poenis corporalibus.

Sciendum est autem, quid sit haec externa iu-
stitia, et (mod sit aliquo modo etiam non renatis
possibilis. Dsxi autem supra hanc externam iusti-
tiam esse gubernationem locomotivae, regentem ex-
terna membra, ut faciant opera externa congrueu-
tia Decalogo.

Philosophi muha de virtute quaerunt, quae
sunt obscura, sed gubernationem externorum mem-
brorum scimus esse cogitationem in cerebro, et
voluntatem imperantem externis membris, ut cieant
tales motus, quales docet cogitatio, ut cum Achil-
les reprimit se, ne interficiat Agamemnonem, cogi-
tatio et voluntas imperat manil.us, ne facia;;t cae-
dem. Talis libertas adhuc in hominibus etiam jion
renatis reliqua est.

Ac praeclpue de politico usu hoc consideran-
dum est, quod et hic usus illustre testimonium sit
de Deo, quod sit Deus et qualis sit, quod sit
vindex.

Notitiae ordinatissime testantur, quod haec na-
tura non casu ex Democriti Atomis confluxerit.
I Deinde hae notitiae discernentes recta et non re-
cta, ostendunt, qualis sit Deus.

Tertio quia universaliter sequuntur poenae
atrocia scelera, testimonium ostenditur, quod vere
sit Deus praesens in genere humano, et puniat
scelera. Nec contemnenda sunt haec testimonia
de Deo, sed saepe nmltumque cogitanda, ut con-
firmetur assensio de providentia.

Hic etiam repetantur causae, quare necesse
sit facere externa Legis opera, etiamsi non meren-
tur remissionem peccatorum, nec sunt illa res, qua
homo est iustus coram Deo.

Prima causa est, quare necesse sit facere ex-
terria honesta opera etiam non renatis, scilicet
mandatum Dei.

Secunda, Ut vitentur poenae, quae ordine di-
vino sequuntur atrocia scelera, iuxta dicta: Qui

35*

551

PHIL. MEL. SCRIPTA DO(JMATICA.

552

gladium acceperit, gladio peribit. Iteni, Omiiis
anima quae fecerit has abominationes, evometur ex
terra. Item, Vae qui spolias, quia spoliaberis.
Hinc regula est: Atrocia delicta comitantur atroces
poenae in hac vita.

Tertia causa est, ut aliis pax sit, Quia nasci-
mur ad fovendam societatem, non ad infinitam de-
letionem generis humani.

Quarta, ut externa modestia sit paedagogia in
Christum, ut doceri possimus nos et alii, et per-
severantes in sceleribus conlra conscientiam , non
sunt sanctificati a Christo per vocem Evangelii et
Spiritum sanctum. Ideo dicitur: Scortatores, adul-
teri, homicidae non possidebunt regnum Dei. Usus
est autem Paulus appellatione non terribili, quia
paedagogus non tantum castigat, sed etiam docet,
et ordinatis exercitiis assuefacit. Ita usus paeda-
gogicus Legis ad hoc prosit, ut doceantur rudiores
de Deo, et de virtutibus, non ut confirmetur Cy-
clopica et effera barbaries. Hunc usum politicum
ratio etiam in non renatis utcunque intelligit, etsi
hunc quoque per caliginem aspicit, et addit errores,
fingit esse merita remissionis peccatorum, esse im-
pletionem Legis et iustitiam coram Deo. De his
erroribus postea dicemus in secundo usu.

"^ Secundus usus Legis divinae in iudicio con-
scientiae, in quo cum voce Legis accusantur, sen-
sus irae Dei adversus peccatum veros et horribiles
dolores afFert, De hoc usu concionatur Paulus,
cum inquit: Lex iram efficit. Et ad Corinthios,
Aculeus mortis peccatum est, potentia peccati Lex
est. Rom. 7, Peccatum ocoasionem accipiens per
Legem occidit. Est enim Lex post peccatum hor-
ribile Dei iudicium, accusans et damnans ont)!ies
reos, quorum alii alio tempore sentiunt huius iudi-
cii exequutionem. Et qnanquam multi damnandi,
ut Nero, vivunt securi, et habent cervices ferreas,
frontes aeneas, corda adamantina: tamea tandem
his terroribus opprimuntur.

Alii vero convertendi, ut David, Manasses,
Ezechias, Paulus, in sensu talium terrorum erigun-
tur consolatione, intuentes promissionem gratiae,
credentes Evangelio, et fiducia Mediatoris susten-
tati vivificantur, ut Paulus inquit: lustificati fide
pacem habenms apud Deum.

De hoc iudicio 3t de his terroribus loquitur
Ezechias, cum inquit: Sicut Leo contrivit omnia
ossa mea. Et in Psalmo : Non est pax ossibus
meis a conspectu peccatorum meorum.

Etsi autem in aliis hi terrorcs sunt r. ^iores,

in aliis minores, quia summos nemo ferre potest,
sicut in Psahu. dicitur: Non accendit Deus totam
iram suam. Et in Osea : Non faciam furorem irae
meae, quia Deus ego sum: tamen omnes conver-
tendi ad Deum aliqua initia talium terrorum sen-
tiunt, ut Psalmo 50. dicitur: Deus noster manifeste
veniet, et non silebit ignis in conspectu eius.

Et vere irascitur Deus carnali securitati, ut
Paulus ad Ephesios damnat eos, in quibus nulli
sunt dolores, quos nominat anrfk^^rixozaq^ id est, qui
dedoluerunt, btc ba iterfdl}itier(jt babeii, bie nid}t5 bar*
nad) fracjcn. Ideo cum de contritione in doctrina de
poenitentia dicitur, hi terrores intelligantur, quo-
rum initia in vera poenitentia discenda sunt.

Etsi autem est aliqua notitia Legis divinae in
toto genere humano, quae nobiscum nascitur: ta-
men simul magna caligo est, et ratio imaginatur,
satisfacere homines Legi divinae externa disciplina.
Ideo Deus semper in vera Ecclesia repetivit Le-
gem, et docuit eam esse iudicium accusans pec-
cata externa et interiora, tenebras et dubitationes
de Deo in mente, et pravitatem cordis, quod est
in hac corrupta natura ante conversionem sine ti-
more Dei, sine fiducia et sine dilectione Dei, et
ardet aflfectibus pugnantibus cum Lege Dei, et fre-
mit adversus Deum, sicut leremiae 17. dicitur:
Perversum est cor hominis et aerumnosum. Per-
versitas significat culpam seu contumaciam contra
Legem. Aerumnosum significat ingentes dolores
in fuga et fremitu adversus Deum, qui sunt culpae
et poenae.

Ut igitur peccata interiora et exteriora agno-
scantur, vult Deus in Ecclesia sua doceri Legem,
sicut Paulus inquit: Per Legem cognitio peccati.
Et quanquam • Christus non est missus, ut sit Le-
gkilator novae alicuius Legis, sed ut proferat Evan-
geiium ex sinu aeterni Patris, et sit Redemtor et
Salvator: tamen cum docet, ut minister repetit vo-
cem Legis Moralis, et eam declarat, emendat er-
rorem Pharisaeorum, qui Legein tantum de exter-
nis actionibus interpretabantui".

■Sic semper ab initio in sola Dei Ecclesia re-
tenta est integra Lex^ et subinde detersae sunt sor-
des, quibus obscurata fuit.

Quare fuvor esi execrandus dicere : Vocem
Legis Moralis, sicut eam Christus, Prophetae et
Apostoli declaraiit, non docendam esse in Ecclesia.
Constat onim necessari&m praedieationem poeni-
tentiae esse, in qua peccata o^tendi necesse est,
sicut leremiae primo scriptum est : Ecce dedi rer-
ba mea in ore tuo, constitui Vi super gentes, ul

553

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

554

evellas et destruas, sciHcet arguentlo peccatum.
Et ad Tituni 2. Argue eos cum omni imperio, id
est, praecipiendo cum conmiinatione irae Dei et
poenarum aeternarum. Simul autem docet Eccle-
sia, quod nemo Legi Dei satisfaciat, et proponit
Evangelium de remissione peccatorum et iastitia
fidel, quae donatur Gratis propter Mediatorem, et
sola fide accipitur. Postea vero, quomodo placeat
nova obedientia, suo loco dicetur.

Tertius nsus cst, docere renatos, qui cultus
Deo placeant. Etsi enim quomodo renati et iusti-
ficati fide, sint liberi a Lege, dlcendum est suo lo-
Co: Sunt enim liberi a Lege, id est, a maledictione
seu ira Dei, quae in Lege proponitur, scilicet cum
fidem retiiient, et fiducia Filii Dei repugnant pec-
catis et vincunt terrores peccati: &emper tamen in
hac vita docenda est Lex.

Primum, ut habeamus testimonium Dei, qui
cultus ei placeant, quia totam obedientiam interio-
rem et exteriorem regi vult verbo suo, iuxta di-
ctum: In praeceptis meis ambulate. Item, Lucenia
pedibus meis verbum tuum.

Manet etiam ordo aeternus et immutabilis in
mente divina, ut creatura rationalis Deo obtempe-
ret iuxta dictum: Non Deus volens impietatem tu
es. Ideo dicitur: Per fidem Lex stabilitur, id est,
fide inchoatur obedientia et placet.

Secundo cum in renatis sint reliquiae peccati,
crescere poenitentiam oportet. Ut igitur peccata
magis niagisque agnoscantur voce Legis, ira Dei
monstranda est, ut crescat vera contritio , sicut
6criptum est: Ad quem respiciam, nisi ad Spiritum
coutritum et trementem sermones meos. Et Domi-
nus inquit ad suos discipulos: Nisi poenitentiam
Cgeritis, omnes similiter peribitis, et Paulus inquit:
Argue eos cum omni imperio, scilicet vocis di-
vinae.

Itaque propter reliquias peccati, etiam renati
docendi sunt de Lege, sicut et in Deut. scriptum
est: Repetas seu acuas eis praecepta mea. Quo-
modo autem intelligenda sit doctrina de liberatione
a Lege, suo loco copiosius dicitur.

Postquam haec de tribus usibus Legis Mora-
lis dicta sunt, procedimus ad Decalo^i explicatio-
nem quantulamcunque, ubi primum cogitandum est,
Quare Lex Moralis, cui.i natura nota sit, tamen
voce divina sacpe repetita sit et magnis miraculis
audientibui sexcentic millibus virorura promul-
(atst sit.

PRIMA causa est, Quia post peccatum cah*go
accessit. quae naturalem notitiam fecit obscuriorem,
sicut manifestum est Etluiicos cito recepisse invo-
cationes multorum numinum et confusiones libidl-
num. Item ratlo non damnat vitiosam concupi-
scentiam, quae nobiscum nascitur. Quotidiana ex-
perientia in omnibus honiinibus ostendit rapi men-
tes, ut minus severe iudicent, cum corda ardent
coeco affectu, sicut dicitur: Quae volunt homines,
fibenter credunt. Item , i(^ yd^ tQion ta fi)^ xala
xaXd jTicpavTai.

SECUNDA causa promulgationis est, quia vo-
luit Deus extare illustre testimonium, quod osten-
deret has notitias naturales ab ipso nobis insitas
esse, et iudicium conscientiae et pavores , qui ex
illis notitiis oriuntur, esse Dei iudicium, et poe-
nas interiores et exteriores, quae sequuntur delicta,
non accidere casu, sed ordine divino, et hac sa-
pientia et hoc iudicio voluit ipse doceri honwnes
qualis sit Deus, videlieet iustus, verax, castus.
vindex scelerum , et velle Deum se discerni a
malis naturis, iuxta dictum: Non Deus volens
impietatem tu es.

TERTIA causa promulgationis est, Quia Deus
vult extare discrimen sua voce raonstratum iusti-
tiae Legis et peccati, et vult sciri in toto genere
humano damnari peccatum, et poenas non accidere
casu, sed ordine divino, et simul etiam vult omnes
homines intelligere cum Lex a Deo hominibus in-
sita sit et repetita, necesse est eam aliquando im-
plori, et restitui integram obedientiam. Ita Lex il-
lustre est testimonium de futura vita. Legem opor-
tet integre fieri: Non fit in hac vita, Ergo necesse
est restare ah*am vitam, in qua vel sit integra haec
iustitia, vel sit poena aequalis magnitudini pecca-
torura, scilicet aeterna.

Cum autem Legem, peccatum et poenas con-
sideramus, sciamus hoc iudicium noii ideo mon-
stratum esse, ut totum genus humanum pereat,
quia Deus iurans inquit: Vivo ego, nolo mortem
peccatoris, sed ut convertatur etvivat: Quaeramus
igitur, quomodo et per quem velit nos liberare.
Ideo Paulus inquit: Lex est paedagogus in Chri-
stum, iudicamur, ut agnoscentes peccatum confu-
giamus ad Mediatorem. Et apud lesaiam dicitur:
Faclt alienum opus, ut faciat opus proprium. Et
apud Michaeam: Iram Domini portabo, sed Domi-
nus erit lux mea. Haec prooemia de usu Legis et
de causis promulgationum, semper in conspectu
sint, et de amphtudine sapientiae Legis, et ordinis
divini saepe multumquc cogitemus . quod ut facia-
mus, admonent nos mors et plurimae horrendae
poenae in hae vita, quarum omnium consideratio

555

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

556

refeienda est ad hoc dictum: Bonum mihi, quod
humiliasti me, ut discerem iustificationes tuas.

DECALOGUS.

Lex Moralis postulat conformitatem in liomine
cum Deo, et cum sint duae tabulae. Prior loqui-
tur de vera agnitione, qua Deus agr.oscitur lucens
i')se in nobis, er sese nobis comnmnicajis, et qua
nos vicissim diligimus eum, et laetamur in eo, et
efticimur unum cum eo. Taiis erit in beatis agni-
tio, dileclio et laetitla acquiescens in Deo, et econ-
tra in impiis in hac vita, et post hanc vitani mens
est ignara Dei, sine luc3 Dei, plena dubitationum,
odii, et fremitus adversus Deum, ut in Saul et si-
niilibus.

Secunda tabula ostendit conformiiatem cum
Deo, qualis iii eo est erga homines, sicut in mente
divina est haec sapientia et bonitas erga hominem,
ut homo conservetur, non occidatur, sit castus,
tota natura abhorrens a confusione libidinum, sit
verax, et fruatur suo conveniente ordine. Ita Lex
ostindit, qialis esse confounitas cum Deo deberet,
non tantum in externis operibus, sed integra, in
omnibus partibus horninis. Observes igitur voca-
bulum conformitatis , et cum de Lege cogitas ge-
mens deplorato, noji esse hanc integram conformi-
tatem in hac dcpravata natura. Usitatum est sic
discernere primam et secundam tabulam. PRI-
MA loquitur de operibus, quae Deo immediate tri-
buuntur. SECUNDA de operibus, quae innnediate
hominibus tribuuntur: Sed fiunt cultus Dei, quia
propter eum fiunt. Haec phrasis usitata, facilius
inteHigitur in Catechesi, quam si de integra confor-
mitate diceretur, de qua tamen cogitent illi, qui
processerunt in discendo.

Sciendum est autem, cum hic recltantur bre-
via dicta: Non occidas, Non moecliaberis, compre-
hendi enarrationes, quae alibi scriplae sunt in Le-
ge Dei, ut de puniendis homicidis, de incestis e(c.
Haec ojnnia etiamsi dicuntur Forensia, tamen re
ipsa sunt Moralia.

Addantur et enarrationes Matth. 5. quae osten-
dunt in Ecclesia Legem Moralem intelhgi oportere
de integra conformitate cum Deo, non taiitum de j
externis operibus. Postremo consideratis his enar-
rationibus, sciamus, quae opera sint cultus Dei.
Et sint in conspectu reguhve: Frustra colunt me
mandatis homiimm, Et apud Ezecliielem: In prae-
cepiis meis ambulate.

Et valde dignum est consideratione dictum

Christi, Matth. 22. ubi inquit: Mandatum de dile-
ctione proximi esse simiJe primo. Haec similitudo
est obligationis, quia utraque oSjedientia est neces-
saria. Est et conformitatis : Sicut Deus necessario
est verax. et vult se recte agnosci, sic est neces-
sario castus, et non vult confusiones libidinum. Ut
igitur sit conformitas cum Deo, fit simihtudo non
solum in primo praecepto, sed etiam in aliis. Haec
eruditi pie expcndant.

Sit igitur delinitio cultus Dei haec. Cultus
Dei est opus mandatum a Deo, factum in agnitione
et fiducia Filii Dei, relatum ad hunc finem princi-
paliter, ut Deo praestetur obedientia et honos, id
est, testificatio, quod statuanms hunc solum vere
Deum esse, quem sic colimus, et quod sic velit
coli, ut castitas loseph tribuit honorem Deo, id e.^^^t,
ostendit, quod statuat hunc solum verum Deum
esse, quem sic colit, et quod sic velit coli. De
his cultibus loquitur Petrus: Offerte hostias spiri-
tuales placentes Deo propter Filium.

DE PRIMO PRAECEPTO.

Primum praeceptum initio loquitur de vera
aghitione Dei, quam lucere in nobis in hac vita
oportet fide accensa per verbum, quo se verus
Deus patefecit. Quia enim verax est, vult vere
agnosci, non vult ludibria opinionum de se fingi,
sicut impii homines horribili furore seniper fece-
runt, faciunt et facient.

Deinde praecipit de unitate cum Deo, Quia
enim ideo conditus est homo, ut sit adiunctus Deo
tanquam capiti, et sese Deus in tota aeternitate
homini conununicet, non communicat se avulsis ab
ipso, furentibus odio ipsius et iustitiae ipsius.

Consideses autem hic expresse positas esse
affirmativas et negativas seatentias, Primum poni-
tur aflirmativa: Ego sum Dominus Deus tuus, qui
eduxi te de terra Aegypti. Hoc opus seu testimo-
nium de Deo propter discrimen additum est, quia
discesnendus est verus Deus et patefactus suo ver-
bo in Ecclesia ab omnibus commenticiis numinibus.
Omnes Ethnici fatenlur aliquid esse Deum, et in-
tuentur opus, videlicet mundi opificium, quod est
testimonium de Deo, sed tamen non satis est sic
agnoscere Deum, quia haec notitia excutitur, cum
videmus iustos affligi et malos florere, et magno
impetu (lubitationes irruunt, an Deus nos curet, an
exaudiat, an sic velit coli, et quomodo velit coli.

Edidit igitur Deus et verbum et alia testimo-

557

V. p:xplicatio symboli nicenl

558

nia, et se patefecit, et sic viilt coli, sicut se ver-
bo patefecit, et vult se verum Deum patefactum
agnosci et discerni a commenticiis nuuiinibus. Sic
Adae principio fuit datum verbum in Paradiso, et
proj^ositum totum opificium mundi, ut esset te-
stimonium de Deo, sed postea, cum lapsus fuit ho-
mo et raoriturus esset, editum est aliud verbum,
scilicet prouiissio gratiae propter venturum semen,
et additum est illustre testimonium, scilicet vivifi-
catio Adae et Evae, postea addita sunt alia signa.
Accendebantur victimae coelestibus ilammis, sic et
nobis idem verbum Evajigelii piopositum est, et
certum testimonium, scilicet Filius Dei crucifixus
et resuscitatus, per hunc placatus est Pater, et pro-
pter eum exaudit et salvat, et vult sic agnosci Deus,
quod hic sit verus Deus, qui se patefecit misso Fi-
lio, ut sit Mediator, qui dedit huic Filio Evange-
lium de remissione peccatorum et de vita aeterna,
et quod sic velit coli, sicut per hunc Filium nos
docuit. Quare in omni invocatione discernamus
hunc verum Deum a commenticiis numinibus, et
semper cogitemus nos alloqui ]mnc verum Deum,
qui se patefecit misso Filio, et commonefactionis
causa prodest saepe expresse recitare formam.

Onmipotens Deus aeterne Pater Domini lESU
CHRISTI, creator coeli et terrae et hominum, una
cum Filio tuo coaeterno et Spiritu tuo sancto, mi-
serere mei, et iustifica me per et propter lesum
Christum Filium tuum, et sanctifica me Spiritu
tuo sancto, collige, serva et rege Ecclesiam.

Haec forma comprehenditur i» verbis Baptisma-
tis et Symboli, et quod sic velit invocari Deus
mentione Filii, ostendunt haec dicta: Qui non lio-
norat Fiiium, non honorat Patrem. Item, Haec est
vita aeterna, ut agnoscant te solum verum Deum,
et quera misisti lESUM esse CHRISTUM.

Sciamus igitur initio in hoc mandato doceri,
oportere lucere in nobis veram agnitionem Dei,
sicut se patefecit misso Filio suo, per quem coUi-
gitur Ecclesia, propter quam collectionem onmia i
miracula facta sunt.

Deinde praecipitur huius veri Dei ardens et
perfecta dilectio super omnia, et laetitia in eo,
timor Dei super omnia et fiducia super omnia, iuxta
dictura : Diligas Dominum Deum tuum ex toto corde
luo.

Considerata autcm Antithesi, fit illustrior do-
ctrina, et raagis conspicitur ingens miseria nostra,
quae vero dolore deploranda est. In mentibus liu-
manis sunt tenebrae et dubitationes horrendae.

Epicurei et Cyclopes cogitant nihil esse Deum.
Academici dubitant, Stoici fatentur aliquid esse
mentem ordinatricem, sed alligant eam ad causas
secundas. Piiarisaei fatentur esse Deum, sed ne-
gant se ab eo exaudiri , diligi et iuvari sicut Saul.
Hanc dubiiiitionem comltatur horribilis fremitus
adversus Deum, ut Pauhis inquit: Sensus carnis
inimicitia est adversus Deum. Et leremias: Per-
versum est cor hominis et aerumnosum. Sic aver-
sae sunt mentes et corda a Deo, cum deberent
esse copulata cum Deo, templa Dei, vivificantis
ea, ut sine peccato et sine morte viveremus.

Pugnant ergo in una parte curo primo prae-
cepto ignoratio Dei, in altera parte odium veri
Dei et cultus Idolorum. Homines in metu quaerunt
aiiquid tanquam Deum: Quia ratio scit aliquid esse
Deum, id ipsum tamen amittunt et oderunt, cum
deseri se vident, sicutHecuba inquit: Invoco igna-
vos opitulatores seu Deos.

Donec autem metuunt, quaerunt aliquid, ut
pofe'ta inquit: Primus in orbe Deos fecit timor, quod
verum est de Idolis. Alius fingit aliud numen, et
vult Deum placare aiio ciiltu. Bellatores coUocant
statuam Martis, puerperae lunonis statuam. Deni-
que ut cupiditas vagatur, ita finguntur cultus.
Amatores Venerem, Mercatores Mercurium, Sapien-
tes Palladem finxerunt. Alii fiduciam Deo debitara
collocant in suas vires, ut Aiax. Alii pacta cum
Diabolis faciunt, ut Magi, Omnes autem aben antes
a vero Deo nominantur cultores Idolorura, et eo
peccant, quia fingunt id esse Deum, quod non est
Deus. Aut tribuunt omnipotentiani Dei creaturae,
et liac fiducia eam invocant, utinvocantur homines
mortui, aut fiduciam collocant in aliquid, quod non
est Deus, ut Magi in diabolo, Aiax in suam fortitu-
dinem, aut cogitant Deum esse mendacem, at
Saul, ludas, desperatione a Deo deficientes.

In hac longa Anthitliesi consideretur , quanta
sit moles peecatorum in Ijac natura linminis <]epra-
vata, contia primum praeceptun», et e regione
dlscamus, quid doceatur in hoc praecepto, et quo-
raodo inclioentur agnitio et dilectio Dei et quomodo
perficiantur. Utriunque sciri necesse est quae
peccata in hoc praecepto damnentur, et quo-
modo fiat inchoatio novae obedientiae.

Etsi enim in nennne i>raeter Filium Dei fulsit
et fulget perfecta obedientia sine ullo peccato:
tamen in omnibus, qui convertuntur , inclioari obe-
dientiam necesse est, iuxta dictum: Per Fidem Lex
stabilitur.

Sciendum estigitur, Legem ne quidem inchoari
posse, nisi agnito Filio, et apprehensa proraissione

S59

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

560

gratlae, iuxta dictum: Nemo venit ad Patrem nisi
per Filium, Quia Lex loquitur de Deo, sicut se pa-
tefecit. Sic autem se pafefecit, quod velit agnosci,
se esse patrem Domihi nostri lesu Christi, et quod
propter Filium remittat peceata credentibus, et
sanctificet eos Spiritu suo sancto, et reputet iustos
propter Filium, quanquam non habentes in hac vita
perfectam obetlientiam.

Non agnoscens Filium non novit Patrem. Et
1. lohan. 2. Qui negat Filiuni^ nec Patrem habet,
nec potest esse dilectio Dei in corde, nondum ha-
bente remissionem peccatorum: fugit enim Deum
tristi dubltalione et fremitu, sed agnito Christo di-
rigitur mens ad verum Deum, et accepta reuiissione
peccatorum fiducia Mediatoris, cor acquiescit, et
accenditur laetitia, per Spiritum sanctum, qna homo
incipit se Deo subiicere et eum diligere. Sic in-
choalur obedientia, et quanquani valde langutda et
imperfecta est, placet tamen Deo propter Mediato-
rem, propter quem persona reputatur iusta.

Quanquam igitnr puerile est numerare opera
buius praecepti, cum mens et cor deherent ardere
firmissima agnitione et amore Dei, tamen ut in
Catpchesi puerili recensemus praecipua opera, quae
haec sunt.

Primum, Vera aguitio Dei, sicut se patefecit
misso Filio: sicut ostendltur in scriptis Propheticis
et Apostohcis, in Lege Morali et Evangelio et
Symbolis. Et hanc agnitionem amplecii vera assen-
sione, quae nominatur Fides. Item, Non indulgere
dubitationibus , sed repugnare, et abhorrere a fal-
sis opinionibus de Deo, a quibuscunque traduntur,
sive a Philosophis, sive ab impii.s ludaeis, sive a
Mahomelicis etc. et damnare onniia Idola. Horum
operum summa comprels^insa est in liis dictis: Do-
minumDeum tuum adorabis et ei soli servies, Item,
Fugite Idola. Item, Non habebis Deos alienos.
Item, Qui non honorat Filium, non honorat Patrem.

Post agnitionem sequuntur tres affectus in corde,
qui magis sentiri possunt, quam alii affectus remo-
tiores a sensu, Timor Dei, Fides, id est, fiducia, et
laetari in Deo.

Timor est expavescere agnitione irae Dei ad-
Tcrsus peccata, sed cum fide accedente ad Deum,
ut sit timor filialis. Haec est enim distinctio per-
spicua inter timorem servilcm et filialem.

Timor sine fide, qui est dolor sine consolatione,
nominatur servilis, ut in Saule. Hic timor est fuga
et fremitus adversus Deum, et pugnat cum hoc
praecepto, quod praecipit fidem et dilectionem: Sed
timor Servilis fugiens Deum, negat eius promissio-
»em esse yeram: negat ipsum esse misericordem.

Sed timor Filialis est reverentia aut dolor cum
fide. De lioc timore dicitur : Initium sapientiae timor
Domini. Item, Ad quem respiciam, nisi ad tremen-
tem sermones meos.

Tertium opus seu tertia virtus, est Fides, quae
est fiducia misericordiae acquiescens in Deo propter
Mediatorem, et accedens ad Deum, accipiens re-
missionem peccatorum et reconciliationem, invocans
eum, et petens omnia necessaria bona in hac vita
et salutem aeternam. Quae fiducia accenditur, cum
agnoscimus verum Dcum et Mediatorem Filium,
assentientes EvangeHo, per quod et Fihus colligens
Ecclesiam efficax est, et Spiritu sancto consolatur
eos, qui in veris doloribus se Evangelio sustentant.
In hac consolatione fidein et fiduciam comitatur
laetitia acquiescens in Deo, ut Rom. 5 dicitur:
lustificati fide pacem habenms erga Deum.

Cum hac laetitia coniuncta est dilectio, qua
homo fide aceipiens remissionem et reconciliationem
iam laetatur in Deo, et se ei subiicit, et habet bo-
num propositum obediendi ei iuxta omnia praecepta
divina, cum laetitia acquiescente in Deo, praelu-
cente vera fide. Ita describitur Dilectio Dei.
1. lohan. 5. Haec est dilectio Dei mandata e^us
servare. Tantum autem in hac vita de dilectione
inteljigitur, quantum sentitur laetitiae acquiescentis
in Deo. Ad has virtutes, fidem, laetitiam, dilectio-
nem, accedunt et spes et patientia.

Est autem Spes certa expectatio vitae aeternae
gratis dandae propter Mediatorem: et est expecta-
tio auxilii in hac vita iuxta consilium Dei. Etsi
autem vicinae virtutes sunt Fides et Spes, et divelli
non possunt, tamen aliquod est discrimen.

Fides accipit in praesentia remissionem pecca-
torum, et reconciliationem seu iustificationem, 5ta-
tuit se lam placere Deo et exaudiri innixa pro-
missioni, et iam accipiens Spiritum sanctum in prae-
senti consolatione, ut Laurentius sentiens laetltiam
in supplicio, tunc sentit se corroborari a Spiritu
sancto.

Sed Spes est expectatio futurae liberationis,
cuius conspectu lenitur doior, quia bonum est ob-
iectum iaetitiae, Doloris obiectum est res crucians,
quatenus truciat.

Cum autem affectus vicini sint fides et spes,
vocabula: fiducia, fides, spes, expectatio, interdum
promiscue usurpantur, ut Psahn. 2. Beati omnes,
qul sperant in eum. Et Esaiae 58. Qui confidunt
in me, liaereditabunt terram. Ubi vocabulum ac-
commodatius est spei. Esaiae 28. Omnis, qui
credit in eum, non confundetur. Ibi vocabulum

561

V. EXPMCATIO SYMBOLI NICENI.

562

proprie significat credere. In Psalmo de profiin-
dis: Sustijmit aiuaia iiiea in verbo eius. Speravit
aninia niea in Dominuni, utrumque vocabuium si-
gnificat expecJationem, et tamen compreliendi fidem
et spem oportet, quia fides intuetur verbum.

Primi praecepti Virtus estetiam patientia, quae
est in fide et dilectione Dei tolerare udversa, quae
Deus vult nos sustinere, et veile lianc obedienllam
propter Deum, ac intuentes voluntatem Dei, minus
habere dolorum, nec fremere adversus Deum, sed
a Deo expectare aut liberationem aut mitigationem,
ut latro iu cruce accepta remissione, iam in fide
et dilectione Dei tolerat poenam, quam scit a Deo
impositam esse, qui vult homicidas puniri. Ideo
et hanc obedientiam vult Latro propter Deum, et
intuens voluntatem minus habet doiorum, nec fre-
mif^dversus Deum, sed expectat finem poenae et
vitam aeternam. Sentit etiam in corde mitigationem.

"Omnibus auteni Legibus additae sunt promis-
siones et comminationes , quia ordo sapientiae et
iustitiae in Deo hic est, ut iustis bene sit, et iniu-
stitia destruatur. Et sic conditae sunt rationales
creaturae, ut essent conformes Deo in sempiterna
iustitia et sempiterna laetitia. Postquam autem
Diaboli et natura huinana defecerant a Deo, secu-
tae sunt poenae, sicut de genere humano concio-
natur Paulus: Per peccatum mors. Ilanc ordinem
Lex etiam in corporalibus poenis ostendit, et in
atrocibus delictis ac manifestis, sive Magistratus
facit officium^ sive non facit, tamen etiam in hac
vita Deus ipse corporalibus poenis atrocia delicta
punit, iuxta haec dicta, ut de blasphemis et periu-
ris: Non habcLit Deus insontem, ijuisquis vane
usurpabit nomen eius. Et de homicidis: Omnis,
qui gladium acceperit, gladio peribit. De incestis:
Omnis anima, quae fecerit has abominationes, era-
dicabitur de terra. De furtis: Vae qui spolias,
quia spoliaberis etc.

Sunt igitur et primo praecepto additae promis-
siones et comminationes. Etsi autem poenae cor-
porales in Lege sunt umbrae significanles iram Dei
et destry.ctionem aeternam, tamen cuni Lex dicit,
vagari eas per tertiam et quartam generationem,
loquitur proprie de corporalibus poenis, quas Deus
exequitur, ut propter Idoiorum cultus per totum
genus humanum omnibus temporibus horribiles poe-
nae corporales vagantur.

Quod aulem obiicitur dictum Deut. 24. Non
occidentur patres pro filiis, nec filii pro patribus,
Praeceptum traditur politico iudici de externis de-
lictis, sed Deus poenam in hoc praecepto maiorem
sancit corporalem, quam ipse tamen exequitur, non

iudex politicus, quia huius peccati magnitudinem
ipse intelligit.

Postea Ezechiel capite 18. addit ex collatione
Evangelii mitigationem, quia Evangelium est pro-
missio gratiae, quae aufert poenam aeternam, et
mitigat corporales poenas. In hanc sententiam ibi
dicitur: Filius non portabit iniquitatem patris, sci-
licet in poena aeterna, si conversus fuerit. Oppo-
nit igitur Evangelium Legi, inquiens: Vivo ego, di-
cit Dominus, Nolo mortem peccatoris, sed ut con-
vertatur et vivat. Et Ezech. o3. Quocunque die
conversus fuerit impius ab impietate sua, etc. omnia
peccata elus non imputabuntur ei, id est, poena
aeterna auferetur, et mitigabuntur corporales, etiamsi
non prorsus auferuntur.

DE SECUNDO PRAECEPTO.

Dulcis et utilis est consideratio ordinis in De-
calogo. Primum praeceptum loquitur de mente et
corde, quia Lex docet de totius liominis conformi-
tate cum Deo, et orditur a summis potentiis, per
quas fit copulatio cum Deo, videlicet lucenle Deo
ipso in hominibus per notitias, et transformante
nostra corpora ad suos motus ad ordinatum amo-
rem, ordinatam laetitiam, et ad alios afifectus or-
dinatos.

Quia vero homo conditus est ad societatem,
et sermo est nuntius mentis et cordis in societate,
mox secundum praeceptum loquitur de sermone, et
praecipit convenientiam sermonis cum corde, quod
est conforme cum Deo.

Ut autem prius affirmativam sententiam tradi-
dit: Ego sum Dominus Deus tuus, et addit negati-
vam: Non habebisDeos alienos: Ita deinceps scias
in negativis semper inclusas esse affirmativas, cum
ait : Non usurpabis nomen Dei vane, prohibentur
omnes abusus nominis divini.

Sciendura est igitur, qui sint veri usus. Hi
comprehenduntur his gradibus, Vera invocatio Dei,
Gratiarum actio, doctrina et confessio.

Quae sit vera invocatio, diseitur in communi
doctrina de precatione, videlicet, in qua verum De-
um alloquimnr, et cogitamus praecepta de invoca-
tione et de promissione, et fide petimus bona, quae
promisit etc.

Pertinet ad invocationem et iuramentum, quia
re ipsa iuramentum est invocatio Dei, in qua aftir-

MKLANTH. OPEU. TOL. XXm.

3G

563

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

564

mamus, Deum veracem esse, et punire mendacia,
et petimus^ ut nobls sit testis, nos vere ea sentire,
quae dicimus, et ita sit testis, ut puniat fairentes,
quod et facit Deus iuxta pactum in lioc praecepto
sancitum: Non habebit Deus insontem , qui vane
usurpat nomen eius. Ita duas res magnas facit iu-
rans, tribuit Deo honorem veritatis, et Deum orat,
ut sit te>tis veritatis pxmiens fallentem iuxta pactum,
et benefaciens non Yallcnti. Ac seryat Deus pa-
ctum, horrlbiliter punit fallentes, benefacit non fal-
lentibus, etc.

Est autem universaliter tenenda regula de
omnibus virtutibus, Deus vult notas esse virtutes,
veritatem. castitatera et alias, ut doceat nos, qualis
sit ipse, et discernanms eum a malis naturis, quia
vult nos verum Deum agnoscere, alloqui et discer-
nere a malis naturis et a commenticiis numinibus.

Non enim brachiis Deum amplectimur, sed
mente cogitandum est, nos hunc verum Deiun al-
loqui, qui se patefecit in Lege et promissionibus,
qui et ille i[)se est, qui misit Filium mediatorem.
Haec quotidie in invocatione cogitanda sunt.

Sciendum cthocest, universaliteretcaeterispraece-
ptis inchidi primum praeceptum^ quia obedientia prae-
statur illi vero Deo, et ad hunc finem referenda est,
ut Deo hic lionos, quem ipse nos docet, praeste-
tur. Quod autein et supra de priujo praeccpto mo-
nuimus, ita inchoari et placere obedientian), cum
prius fide accipitur remissio peccatorum, et iustifi-
catio, id est, reconciliatio et acceptatio propler Fi-
lium gratis. Idem de singulis praeceptis cogitan-
dum est, iuxta illud: Christus est ^nis Legis.

Secundus usus nominis divini, quem postulat
Deus, est gratiarum actio. Hic sciatur, quid pro-
prie sit gratitudo, de qua usitatam hanc definitio-
nem tradimus.

GRATITUDO est virtus composita ex duabus
virtutibus. Veritate et lustitia. Veritas profitetur,
unde sint accepta beneficia, et lustitia vicissiu) obli-
gat ad nmtua bencficia. De Veritate dicitur in
Psalmo : Sacrifica Deo sacrificium laudis. Iiem,
Invoca me in die tri.bulationis, et eripiam te et glo-
rificabis me. Item, Confitemini Domino, quoniam
bonus etc. De obligatione vero ac mutuo officio
dicitur Oseae 2. Ego frumentum eis dedi, et au-
rum, ex quo fecerunt Baal. Et Dominus significat
universam obedientiam esse debitum, ad quod Deo
obligati sumus, ut grati simus, Quod debuimus,
fecimus.

Tertius usus divini nominis est, recte docere
doctrinam, quam Deus tradidit.

Quartus, confiter; voce et aliis signis in tota
vita, iuxta dictum: Luceat lux vestra corani ho)iii-
nibus, ut glorificent patrem vestrum coelestem. De
his quatuor usibus coHigantur praecepta affirmati-
va, passim in Propheticis et Apostolicis scriptis
tradita: ut de Invocatione: Oportet semper orare
et non languefieri. Et Syracid. 7, [x^ o?.i,yo\pv/fjaTjg
iv TTQOGivxfi Gov, E regione considerentur antitheses,
quia mundus plenus est abusuum nominis divini.
Manifestum est enim multos esse sermones Epicu-
reos et blasphemos, innumerabiles falsas invoca-
tiones et falsas doctrinas. Nomen Dei, item nomen
Ecclesiae, item nomen libertatis Christianae quan-
tis sceleribus praetexuntur.

Pugnant cum secundo praecepto universaliter
omnia scandala. quia propter mala exenqjla multi
alienantur a doctrina, et multi imitatores fiunt de-
teriores et Epicurei.

Pertinet ad secundum praeceplum et regula
de fama, Syracid. 41. Curato nomen, quia Deus
vult intelligi discrimen virtutum et vitiorum, et
propteiea approbari recla, et vituperari turpia. Ve-
tat etiam Deus proponi mala exempla propter pe-
ricula imitationis , de qua dicitur apud luvenalem:
Quoniam dociles imitandls turpibus et piavis
onmes sumus, Et nota sit vox ALKiUSTINI: Bona
conscientia mihi opus est propter Deum, bona fa-
ma propter proxinmm.

DE TERTIO PRAECEPTO.

Ut in primo dicitur de mentis et voluntatis
conformitate cum Deo, in secundo de sermonis
conformitate: Ita nunc in tertio, cum Ecclesia col-
ligatur voco doctrinae, praecipitur singulariter de
conservatione ministerii docendi Ecclesiam, ad quam
opus est congregatione et signis, quae sunt nervi
congregationis.

Etsi autem in Moise verba nominatim praeci-
piunt de septimo dle, tamen sciamus certo Mosai-
cas Ceremonias, quae sunt iuris positivi, abolitas
esse. Et Paulus expresse inquit: Nemo vos arguat
in vicibus Festorum aut Sabbatorum. Sed post
politiam Mosaicam liberura est eligere diem nostro
arbitrio ad publicum congressum, in quo populus
doceatur, et administrentur Sacramenta et ritus di-
vinitus traditi, ut sint vincula publicae congrega-
tionis, sicut de coena Domini dicitur: 1. Cor. 11.
Quoties comedetis panem hunc, et poculura hoc
bibitis, mortera Domini annuntiate, donec veniat.

565

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

566

Sic igitur veteres scripserunt. Tertium prae-
ceptum quo ad genus est naturale, et pertinet ad
omnia tempora, scilicet quo ad conservationem mi-
nisterii. Sed quo ad speciem, est Ceremoniale, et
non obligat nos, scilicet quo ad ritum septimi diei,
et ad modum otii seu cessationis eo die. Sed ta-
men decet eo die non facere operas, quae impe-
diunt ministerium Evangelii, aut alios abducunt a mi-
nisterio. Hae nominantur operae serviles. Ex hoc
fonte sumatur responsio ad vulgare argumentum.

Ceremoniae Mosaicae sunt abolitae.
Praeceptum de Sabbato est Ceremo-

niale,
Ergo est abolitum.

Respondeo ad minorem. Praeceptum de Sab-
bato est Ceremoniale quo ad speciem, id est, quo
ad certi diei observationem et cessationis modum.
Haec species est abolita. Sed est naturale seu
morale, quo ad genus attinet, id est, ad praecipu-
am sententiam praecepti, scilicet ut conservetur
ministerium, Consentaneum est autem Apostolos
hanc ipsam ob causam mutasse diem, ut ostende-
rent exemplum abrogationis legum Ceremonialium
poUtiae Mosaicae in die septimo.

Simul autem sciamus Deum velle publicos et
lionestos congressus esse, et velle doctrinam Evan-
gelii non esse arcana Eleusynia, sed vocem publi-
cam, ut FiHus in toto genere humano agnoscatur,
sicut praeceptum est: Hunc audite. Qui quidem et
ipse immensa bonitate conservator est ministerii,
sicut scriptum est : Sedet ad dexteram aeterni Patris
dans dona hominibus, Prophetas, Apostolos, Evan-
gelistas, Pastores et Doctores. Item, Ego vobis-
cum sum omnibus diebus usque ad secali consum-
mationem. Et quidem per eum et propter eum Ec-
clesia usque ad extremum iudicium colligitur, Idque
regnum Christi nominat Paulus, cum inquit, Postea
traditurum esse regnum Deo et Patri. Ac valde
necessarium est hanc assiduam praesentiam et ef-
ficaciam Filli Dei in Ecclesia cogitare, de qua Pau-
lus inquit : Ipse est caput omnia in omnibus perfi-
ciens. Et Dominus inquit: Ego sum vitis, vos pal-
mites. Item, Sine me nihil potestis facere, Ma-
nete in me et ego in vobis. m

Haec de praesentia et de efficacia Filii Dei in
ministerio, et de dignitate ministerii eomplectitur
doctrina tertii praecepti, iuxta hanc sententiam:
Evangelium est potentia Dei ad salutem onmi cre-
denti. Quo dicto expresse affirmatur, Deum effica-
cem esscj per externi verbi, lecti seu auditi, cogi-

tationem. Est eigo opus tertii praecepti, conser-
vatio ministerii Evangelii, quae pertinet non solum
ad docentes, sed etiam ad popuhim audientem, et
ad coetum, qui praeparatur ad docendum. Docen-
tes recta doceant, et Sacramenta recte administrent.
Auditores sint memores huius dicti: Qui vos audit,
me audit, qui vos spernit, me spernit.

Nec constituitur hoc dicto potestas extra Evan-
gelium, sed mandatum traditur de audiendo Evan-
gelio, et necessaria consolatio additur, vult nos
scire.Fihus Dei, revera efficacem esse Deum voce
ministri, sicut voce FiUi, et non quaerendas esse
alias revelationes extra scriptum verbum, sicut
Stenckfeldius et Anabaptistae abiiciunt scriptum
verbum.

Etsi autem omnes corruptelae doctrinae simul
sunt peccata contra primum, secundum, et tertium
praeceptum, tamen quatenus labefactatur ministe-
rium, proprie pugnant cum tertio praecepto, et qui-
dem Stenckfeldiani furores et Anabaptistici, qui ne-
gant Deum efficacem esse per vocem doctrinae,
directe delent totum ministerium. Sunt igiiiu* pec-
cata contra tertjum praeceptum, et Donatistarum
furores, qui contendunt Deum non esse efficacem,
si doctores aut administrantes Sacramenta non sint
sancti: Cum tamett fides verbo Dei, non sanctitate
ministri niti debeat, iuxta hoc ipsum dictum: Qui
vos audit, me audit, id est, non ministri personam,
sed meam respiciat.

Sunt et alia multa peccata contra tertium prae-
ceptum, prorsus abolere ministerium Evangelii, ut
multi Tyranni faciunt. Item, Corrumpere doctrinam
aut Ceremonias. Item, Non convenire ad publicos
congressus in Ecclesiis recte constitutis, et malo
exemplo alios abducere. Item, Non tribuere debi-
tam reverentiam Evangelii ministris. Item eripere
eis victum. De poena horum manifestissimorum de-
lictorum expresse dicitur, Aggaei 1. Quia domum
meam negligitis, coeli non dant rorem, et terra fit
sterilis, et leremiae 17. Si non sanctificabitis diem
Sabbati, succendam ignem in portis lerusalem et
devorabit domos et non extinguetur, et simus me-
niores dicti Ignatii, idg ioQidg ix^ diifid^eTS.

DE SECUNDA TABULA.

Mirum videtur dictum Christi de secunda Ta-
bula, cum inquit: Secundun» mandatum simile est
primo. Sed causae gravissimae sunt, videlicet, ut
intelligatur simiUtudo obUgationis eatenus, quod hu-

36*

567

PHIL MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

568

mana autoritate nullum mandatura secundae Tabu-
lae aboleri possit.

Est et Antithesis opposita errori Hypocritarum
omnium temporum, qui praeferunt Cerenionias la-
boribus Oeconomicis et Politicis a Deo mand'»tis.
ut Monaclii suos ritus nominant perfectionem, et
longe anteferunt vitae Oeconomicae et Politicae :
Timc etiam sacrificia valde quaestuosa erant, sicut
Missa apud Sacrificulos. Ideo amplificabatur digni-
tas sacrificiorum, quae stulte cumulabantur sine
mandato divino.

Tales superstitiones taxantnr dicto Christi, quod
dilectionem antefert, sicut Prophetae saepe docent,
Oseae 6. Misericordlam voh), non sacrificium, et
scientiam Dei phisquam holocausta, id est, praeci-
pio veram agnitionem et invocationem Dei, de qua
prima tabuhi Decalogi concionatnr, et praec!pio be-
neficentiam erga homines, de qua secunda labula
loquitur, Et Ecclesiast. 4, Custodi pedem tuum,
cnm accedis ad domum Dei, et appropinqna, ut au-
dias potius quam ut olTeras victinias stultorum, qui
nesciunt, quantum faciant mali.

Ad haec testimonia adiimgantur alia simiha in
concionihus Prophetarum. Ilhistrfitur dlctum Chri-
sti et hac dlffeientia: Ceremoniae etiain divinitus
traditae in casu necessitatis omitti possunt, ut Da-
vid comedit panes propositionis , sed moraha non
habent talem exceptionem, et semper de his tenen-
da est reguhT : Non sunt facienda mala, ut eveuiant
bona, quia Deus inmiutabiliter postulat in mente et
corde hominis conformitatem cum ipso.

Discendum et hoc est ex illo dicto Christi,
quod officia Oeconomica et Politica vere sint cul-
tus Dei, in his qui fide reconciliati sunt, et refe-
runt haec opera ad debitum finem, id est, ut te-
stentur eo opere hunc esse Deum , quem colunf, et
Deum velle sic coli, et hac obedientia Deo piae-
stent debitum honorem : sicut cultus Dei est casti-
tas loseph. Item, Militia Davidis. Item, Omnia of-
ficia patrisfamilias et matrisfamilias.

Honora Patrem et Matrem.

Lex Moralis est sapientia et norma iustitiae in Deo,
patefacta creaturae rationali etc. Esi autem primus
gradus sapientiae vera Dei agnitio, et ut vivificet
Deus creaturam rationalem, vult in ea lucere, et
sic illa fit unum cum eo, et vicissim eum diligit,
ita fit ei conformis. Deinde sapientia est in homi-

ne intelligere ordinem, quem et inter homines san-
xit Deiis, et iustitia est conformitas cum voluntate
divina, quae vult hunc ordinem servari. Sicut De-
us ccndidit homines, non ut perirent, sed ut essent,
sic vult parentes gignere et genita servare, et vi-
cisshn diligi parentcs a genitis. Vult et deinde
caeteros esse, non deleri, unde sunt praecepta:
Honora patrem et matrem. Non occides etc. De-
inde vult inteUigi Deum esse castum et veracem,
et nos debere ei conformes esse in castitate et ve-
racitate: hinc sunt pruecepta: Non moechaberis,
Non dices falsum testimonium. Praeceptum, Non
furtum facies, habet similem causam, ut praeceptum,
Non occidas, quia inferiores spoliati fame perirent.
Ut;'aque igitur tabula ostendit, qualis debeat esse
in homine conformitas ad sapientiam et iustitiam in
Deo erga ipsum et erga homines propter ipsum.

Est autem secundae Tabulae primum praece-
ptum : Honora patrem et matiem, quia ordinem per-
sonaiiim prinmm constltui oportet. Estque primus
gradus imperii autontas parentum. Includantur
ergo in hoc praeceptum alia passim tradita, de
obedientia debita legitimis Mogistratinus, quibus
Deus tradidit locmn pasentum, et summa compre-
hensa est Rom. 13., Unde longior declaratio su-
matur.

Vocabulum honoris tres gradus complectitur :
Reverentiam in mente propter Dcum, Deinde ex-
ternam obedientiam, Tertio inifixnav in quibusdam
erratis parentum et Magistratuum tolerandis.

Primus gradus honoris est intelligere ordinem
divinum, et propterDeum venerari hunc ipsum or-
dinem, et velle subiici Parcntibus et Magistratibus,
videlicet ordine divino: Nam cuicunque tribuendus
est honos, propter aliquid divinum tribuendus est.

Est autem ipse ordo opus sapientiae Dei et
testimonium de Deo, et de providentia, ut res ipsae,
generatio, et sobolis conservatio. Deinde custodia
societatis, Legum, iudiciorum, pacis, non fiunt sine
auxilio Dei. Itaque praesentiam Dei in coniugio et
in imperiis aspicere debemus, et has res propter
DEUM venerari et diligere. "

Haec reverentia in mente prinnis gradus honoris
est. Deindfl^accedat externa obedientia, de qua te-
neatur regula: Necesse est obedire non solum pro-
pter iram, sed e(iam propter conscientiam. Haec
sententia testatur peccatum mortale esse, contuma-
citer violare edicta politica civilium Magistratuum.

Tertius gradus est initCxna in tolerandis qui-

569

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

570

busdani oneribu.s gravioribus, quae vel a parentuni
infirmitate oriuntur, vel coniitantur aerumnas impe-
riorum, ut 1. Petri 2. dicitur: Subditi estote onmi
Immnnae creaturae propter Deum, Subditi estote
Dominis, non solum bonis et aequis, sed etiam
asperis.

Necesse autem est res et personas discernere,
ut coniugium est res ordinata divinitus, bona, et
digna reverentia, etiamsi multi eo abutuntur. Ita
politicus ordo est res ordinata divinitus, et quidem
illustre testimonium est sapientiae, iustitiae et prae-
sentiae Dei inter homines. Significat enim ordo
has res bonas, ieges honestas, iudicia, iustas poe-
nas, distinctionem dominiorum, contractuum, con-
servationem conmmnis societatis. Huius ordinis
quantum reliquum est, id vere a Deo conservatur,
etiam cum partes aliquae lacerantur, ut etiamsi
lupi aliquas oves rapiunt, tamen diligentia Pastoris
magna pars gregis servatur: Ergo etiamsi aliqui
iniuste dominationem ad se transferunt, ut Pisistra-
tus, iniuste se facit Dominum Athenarum, aut cum
turpissima bellua NERO praeest in imperio, quan-
quam personae peccant, tamen ipsi ordini politico
debefur reverentia, ut Paulus execratur Neronem,
sed veneratur ordinem divinitus institutum.

Deinde de personis quaerendum est, quae to-
lerandae sint, et quomodo eis debeatur obedientia,
et qnae non sint tolerandae, et quo ordine sint re-
movendae. Hic definitiones tenendae sunt.

Bonus MagistVatus est qui habet TTQoaiQsatv
iusta faciendi, et plerumque iusta facit- etiamsi ali-
quando labitur, aut in aliqua parte est negligentior
aut asperior, quam esse debebar.

Haec definitio necessario tenenda est de per-
sonis, in qualibet honesta functione, de mihte, de
scholastico etc. et sumta est ex his dictis, Paulus
inquit: Hoc requiritur, ut fideles inveniamur Me-
dicus sciat artem et habeat bonam voluntatem,
quae comprehendit etiam seduhtatem.

Akera pars sumitur ex Salomone, Non est
iustus in terra, qui benefaciens non etiam peccet,
ut David, Cyrus, Augustus, etiamsi et voluntatem
recte faciendi habent, et multa recte faciunt, tamen
multa negligunt. De talibus loquitur Petrus : Sub-
diti estote dominis, non solum bonis et aequis, sed
etiam asperis.

Hic postulatur obedientia, et erga publicum or-
dinem, et erga personam talis >'agistratus, cui con-
gruit definitio iam recitata. Nam aut praecipit ea,
quae congruunt ad ordinem politicum: tunc Deo

necesse est praestari obedientiam, illa ipsa pvaeci-
pienti, quae sunt sancita Legibus, aut quaedam
agit negligentias, aut in parte aliqua asperius agit,
tamen retinenda est peisona et praestanda obe-
dientia propter divinum mandatum.

Contra vero Malus IMagistratus seu Tyrannus
est, qui habet nqtatowiv scelerate faciendi, et in
praecipuis rebus scelciate facit, etiamsi interdum
aliquid iuste facit, ut NERO. Tales removendi
sunt a gubernatione per Magistratus ordinarios, ut
Neronem Senatus etpraestantissimiDuces iudicarunt
hostem. Constantinus Ecciesias defendit contra
Collegas et affine^n. lus etiam habent siuguli imme-
diate laesi, si sint affecti atroci et notoria iniuria,
interficiendi Magistratus, ut et textus in lure dicit:
Consulem licere interfici deprehensum in aduUerio.
Et Hipparchum Atlienis interfecit Harmodius pro-
pter sororem et alias contumelias. Sed disputatio-
nem de personis relinquo prudentibus consideran-
dam.

In qaarto praecepto proprie de parentibus et
Magistratibus loquimur. In tertio de Sabbato, di-
cinms de ministris Evangelii, et de obedientia,
quae eis debetur, et quia Pontificii faciunt xaxo-
^tjXiav, cum imitatione pote.statis politicae constituunt
regna in Ecclesia, necesse est de discrimine ad-
rnoneri homines. Violatio Legifm politicarum in
Imperiis est peccatum mortale, iuxta dictunv: Ne-
cesse est obedire non sohim propter iram, sed
etiam propter conscientiam: ut contumaciter ge-
stans arma contra proliibitionem legitimi Magistra-
tus, aut nolens obedire latae sententiae in legitimo
iudicio, iuxta honestas leges, haud dubie facit pec-
catum mortale.

Sed in Ecclesia sciendum est de traditionibus
humanis, quae ab Episcopis aut Pastoribus con-
duntur, non esse peccatum earum traditionuni vio-
lationem extra casum scandali, quia expresse scri-
ptum est: Nemo vos arguat in cibo, potu, vicibus
festorum etc.

Sed magna contentione opponitur hoc argu-
mentum :

Non debetur minor reverentia Eccle-
siasticae potestati quam politicae.

Legum politicarum violatio est pec-
catum mortale,

Ergo et traditionum in Ecclesia.

Respondeo: Concedo maiorem de reverentia.

571

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

572

sicut eam Deus ordinavit. Ordinavit auteni, ut de-
beatur obedientia ministris Evangelii in omnibus,
quae sunt iuris divini, iux^a dicta: Qui vos audit,
me audit, Qui vos spernit, me spernit. Ilaec dicta
tantum ad doctrinam et nmndata iuris divini per-
tinent, et non constituuot Episcopis aut Pastoribus
regnum extra ministerium.

De ipsorum autem traditionibus Evangelium
hoc sancit, Ordinationes bumana autoritate factas
intelligendas esse sine opinione cultus et sine opi-
nione necessitatis, ut sunt observatio festorum, le-
ctionum etc. Sed cum opponitur exemplum Le-
gum politicarum, constanter respondendum est, dis-
similc esse, et causa haec est, quia Deus armavit
potestatem politicam autoritate condendi proprias
leges, quae non pugnant cum iure divino, et vult
illo vinculo munitam esse pacem, videlicet obedien-
tia debita honestis legibus et sententiis Magistra-
tuum.

Sed ministros Evangelii nequaquam vult insti-
tuere novos cultus, et si quid boni ordinis causa
instituitur, ut series festorum, vult ea inteiligi sine
opijiione cultus et necessitatis. Hanc libertatem
in Evangelio sancitam nulla humana autoritas mu-
tare potest. Haec scire necesse est.

DE QUINTO PRAECEPTO.

Non occides.

Tota haec pars Decalogi constituens politiam
in externa gubernatione manifestam habet necessi-
tatem. Et hic ipse politicus ordo manifestum testi-
monium est, quod sit Deus, et quod sit iudex et
vindex, qula Deus manifeste est exequutor harum
legum, etiamsi Magistratus non faciunt officium,
aut non possunt facere iuxta dictum: Omnis qui
acceperit gladium, gladio peribit. Ideo et Ethnici
dixerunt hunc ordinem iustitiae divmum esse, ut in
versibus Empedoclis dicitur:

dXXd To (itv nQwiov vofiifiov did r BvqvfiiSovxog
aXdiQog ijviyttog Tiiaxai, xal dnXiiov avy^g.

Comprehendantur autem in hacDecalogi parte
etiam dicta de Magistratuum officio, quos Deus vult
executores esse poenarum. Qui cum non faciunt
ofhcium, Deus tamen poenas exequitur, et servat
regulam: Omnis qui gladiuni acceperit, gladio per-
ibit. Item : Omnis anima, quae fecerit lias abomi-
nationes, eradicabitur.

Cogitentur etiam in his praeceptis non utilita-
tes tantum, sicut lurisconsuhi cogitans, pacis causa
prohiberi caedem et aduheria, sed intueamur cau-
sas priores: Deus vult conformitatem cum suo or-
dine. Ipse autem diligit Filium Christum, prohibet
iniustas caedes in toto genere humano. Est castus,
ideo vult et nos castos esse, et destruit contraria.
Item, sciamus etiam iiiterpretationem a Christo tra-
ditam Matth, 5. videlicet non tantum externa opera
contraria Legi, iniustas caedes et libidinum confu-
siones prohiberi, sed etiam interiores flammas pu-
gnantes cum Lege Dei.

Sciamus etiam, quomodo respondendum sit lu-
liano et ahis, qui disputaverunt Evangelii doctri-
nam absurdam et perniciosam esse vitae humanae,
quia prohibeat vindictam. Respondendum est enim
prohiberi vindictam privatam seu non ordinatam a
Deo, severiss^me vero praecipi et muniri ordinatam
a Deo, videlicet officium Magistratuum.

Haec ipsa dislinctio utiHssima est imperiis, et
ostendit praesentiam Dei in dilectione societatis
humanae. Haec tota doctrina perspicue in Eccle-
siis nostris explicata est Dei beneficio, et refutanda
sunt deUramenta Monachoruui et Anabaptistarum,
ad quorum argumenta erudite respondendum est.

Deus dicit: Mihi vindictam et ego re-

tribuam.
Ergo nec Magistratus exerceat vindi-

ctam. - .

Respondeo: Nego consequentiam, quia in an-
tecedente comprehenditur officium Magistratus, ego
retribuam vel per me immediate, ut cum Deus de-
let Pharaonem, Sodomam, vel mediate, ut Deus
punit Catihnam per Consules.

DE SEXTO PRAECEPTO.

Non moechaberis.

Legem et virtutes vult Deus intelligi, ut et
scinmus, qualis ipse sit, et in Invocatione discerna-
mus eum a malis naturis. Facit autem illustre dis-
crimen, Castitas, quam quantum velit Deus, du-
pliciter intelligi ])otest, et quia ipse horrihiliter pu-
nit confusiones fibidinum, et quia Diaboli tam fu-
renter impellunt homines, ut varie contamiuentur,
quod faciunt, non quia voluptas similis sit in ipsis,
ut in carnali natura, sed odio Dei, ut magis offen-

573

V. EXPLICATIO SYMI50LI NICENI.

574

datur Deus, et plures homines perdant. Quare
magnifacianms castitatem, et in Invocatione Deum
discernamus ab omnibus immundis naturis cogita-
tione castitatis. Ego expresse dico: Omnipotens,
aeterne, vive Deus, sapiens, caste, verax, liberri-
me etc.

Sciamus autem in praecepto , Non moecliabe-
ris , compreiiendendas esse omnes prohibitiories de
incestis comnnxtionibus recitatas Levit. 18. capite,
ubi et universahs comminatio poenae corporahs ex-
pressa est; Omnis anima quae fecerit has abomi-
nationes, eradicabitur.

De poenis aeternis expresse dicitur, 1. Cor.
6. Nec scortatores, nec moechi regnum Dei pos-
sidebunt.

Cognita Lege et poenarum comminatione, de-
finitio castitatis constituatur. Castitas est virtus,
vitans omnes conmiixtiones et eftusiones seminis a
Deo prohibitas.

Dein^Ie consideretur, quomodo velit Deus con-
iungi marem et ioeminam.

Prima regula in Paradiso tradita est: Erunt
duo in carnem unam, id est, inseparabihter iuncti.
Haec sententia et institutionem coniugii et prohi-
bitionem vagarum hbidinum continet, et prorsus
idem dicit, quod praeceptum: Non moechaberis.
Cogitemus autem causam, quare expressa voce in
Paradiso prohibitae sint vagae hbidines, cum non
sit expresse dictum: Non occides, quia hice natu-
rae magis inteUigebatur hoc praeceptum, Non oc-
cides, quam alterum, Non moechaberis. • Ut autem
ahbi dicitur, In negativis praeceptis comprehendi
affirmationes, Ita hic dicimus: cum adulterium pro-
hibetur, simul legitimum coniugium approbari scia-
mus, et complectamur universam doctrinam de con-
iugio, castitate, et poenis vagarum libidinum, et
sciamus etiam, cum in conversione remittuntur poe-
nae aeternae, tamen poenas corporales in hac vita
seqiii contaminatos, ut in Davide, Mitigatio tamen
fit liis, qui convertuntur ad Deum, iuxta dictum:
Non accendit Deus totam iram suam. Itein, In ira
tua Domine misericordiae recordaberis.

DE SEPTIMO PRAECEPTO.

Non furtum facies.

Deus vuit intelhgi lustitiam aequalitatem esse,
ut sciamus ipsum aequalem esse, et non TiQogtono-

li^TiTtjv. Lex, Non occides, sancit aequalitatem, ne
tu alterius corpus violes, nec alius tuum, sed ae-
quahter serventuv omnia membra generis humani.
Ita Lex, Non furtum facies, sancit aeqi:ah'tatem,
ne alteri quicquam eripias vi aut fraude, nec ahus
tibi quicquam er»piat, sed aequahter suum quisque
teneat. Kursus jgitur considerandum est in nega-
tivis praeceptis comprehendi affirmadva. Cum pro-
hibetur furtum, perspicue confirmatur dominiorum
distinctio. Ideo hoc praeceptum fanaticis hoininibus
opponendum est, qui clamant in Evangelio praeci-
pi Platonicam communioationem facukatum, sieut
nunc Anabaptistae docent, et saepe magni tumul-
tus ex hoc delirio orti sunt.

Confirmat autem Deus distinctionem Dominio-
rum non solum Lege, s^d etiam poenarum execu-
tione, quia etiam, cum cessat Magistratus, tamen
Deus regulam servat : Vae qui spolias etc. Item,
Male parta, male dilabuntur. Et notum sit ilkid
Pindaricum :

ivil fjbiv &vaTMV cpQsv fg (oxvifQat
xeQSog aivrjaab jcqo dixag doXtov^
TQa/£iav iQnovTWv nQog inC^Sav o^wg.

Haec doctrina grata sit onniibus, ut habentes
proprium, laeti sciant Deo placere hunc ordinem,
ei a Deo defendi et ei gratias agant, et omnes ab
alieno libentius abstineant, sintque in conspectu
phua testimonia ex hoc praecepto Decalogl nata.
Prov. 5. Fontes tui deriventur foras, et tu domi-
nus eorummaneto. Citatur Augustini dictum: Tolle
iura Imperatorum, et nemo audet dicere, haec vil-
la mea est, Unusquisque, quod possidet, iure Iiu-
mano possidet.

Haec dicia etsi in speciem excusantur, tamen
si fontes considerentur^ impropria et periculosa
sunt, et quidem a multis non recte intelliguntur.
Unusquisque, quod iuste possidet, tenet iure divino
iuxta hanc Legem: Non fuitum facies. Et cum di-
cunt: Aliud est induci in possessionem, seu initio
distingui dominia, ut cum deducuntur coloniae, vi-
ctor attribuit agros, Aliud est loqui de retinendis
iis, quae attributa sunt. Ad id quoque respondeo.
Nec prima origo distinctionis dominiorum est ab
autoritate humana, sed a Deo, haereditas tibi reli-
cta a parentibus est tua iure divino et humano,
emtione, mutatione, donatione, transferuntur domi-
nia iure divilno et naturali.

Tales translationes non oriuntur ab imperiis.
Magistratus sit custos iUius ordinis: Sic nec attri-
buit tibi haereditatem j sed sit ciistos et executor
Legum.

575

PH!L. MEL. SCRIPTA DOCrMATICA.

576

Sed omissa subtiliore disputatione teneamus
vocem Decalogi r Non fiirtum iacies, Quaecunque
est origo distinctionis dominiorum, postquam Deus
furta prohibet, sciamus iure divino contractus, et
proprietates confirmari, et muniri, et hoc iure te-
neri reges, principes et privatos.

Nec licet principibus sumere ex alienis facul-
tatibus quantnm volunt, sicut et historia de vinea
Naboth ostendit. Sed dictuni 1. Keg. 8. Hoc est
ius regis, auferet agrum etc. loquitur de legitimis
stipendiis, quae ad regni constitutionem et ad coni-
munem defensionem, conferuntur, iuxta dictum:
Estote contenti stipendiis vestris.

Prudenter etiam intelligendum est dictum :
Omnia sunt regis, quod aulici assentatores nimi-
um amplificant. Sicut in historia HENKICI LU-
CELBURGENSIS narratur, mota quaestione in iti-
nere de quadam arce, disputatum simul esse, An
vera sit propositio: Omnia sunt Imperatoris. Cum-
que alter lurisperitus defenderet eam proposi(ionem
veram esse, alter contrarium tueretur, fecerunt iu-
dicem Imperatorem Henricuin, ita ut victus daret
equiim vicfori. Imperator^ ut solet ficri, magis fa-
vefc illi, qui amplificat polenliam Imj^eratoris, pro-
nuntiat veram esse propositionem, Onmia esse im-
peratoris, victus dedit equuin victori. Inde faceti
homines reprehendentes assentationem, hunc iocum
sparserunt: Alter respondit aequuni, alter habet
equum.

Haec inserui commonefactionis causa, ut con-
sideretur humana levitas, quae de hoc praecepto
ludens, laudem ingenii esse ducit, graviter defrau-
dare homines, ut sunt infinitci artificia stellionum
et impostorum in contractibus, et iniustarum expi-
iationum in aulis, unde vetus Proverbium est, xa-
fiiat hlfnai.

DE OCTAVO PRAECEPTO.

Non dices falsum testimonium.

Ut supra dixi, Notitias virtutum traditas esse
divinitus, ut sint testimonia, quod sit Deus, et
ostendant, qualis sit, et quod sit vindex: Ita in hoc
mandato considerandum est, Deum severissime po-
stulare veritatem, ut ipsum veracem esse sciamus,
sicut lohannis 8. inquit Dominus: Qui misit me,
est verax. Rom. 3. Sit autem Deus verax. Quod
eo firmius statuendum est, ut sciamus Deum nec
velle peccata, nec causani esse peccati, quia sae-

pissime affirmat, se irasci peccato. Zach. 8. lu-
ramentum mendax ne dih'gatis, omnia haec odi, di-
cit Doniinus. Cum autem sit verax, non sunt in
eo contradictoriae voluntates.

Est autem \ ERITAS virtus servans convenien-
tiam cogitationis, sermonis et gestuum cum re co-
gitata, et convenienliam sermonis et operum in pa-
ctis seu contractibus. Ac sciamus de veritate prae-
cipi, cum dicitur : Sit sermo vester est, est, non,
non : et prohiberi mendacia in plurimis locis Pro-
verb. 12. Abominatic Domini labia dolosa, et Pro-
verb. 19. Testis mendax non erit impunitus, et
qui loquitur mendacium, peribit. Hae prohibitio-
nes et comminationes flectant nos ad veritatis anio-
rem, et ad fugienda meudacia, praestigias Sophis-
matum et iniposturas in tota vita, in iudiciis, in
pactis, in contractibus, in doctrinis et in artibus.

Corruptelae quidem doctrinae de Deo proprie
pugnant cum secundo praece})to: Non usurpabis
nomeji Dei tui vane, sed corruptelae in artibus
colh)ceniur inter mendacia pugnantia cum hoc prae-
cepto: Non dicas falsum testimonium etc.

Discernantur auteni a mendaciis figurae, qui-
bus aliquando sancti et sapientes cum magna lau-
de utuntur. Racliel arte occuhat Idola. Raab ne-
gat se habere hospites Israehtas. Coniunx Davidis
fingit maritum aegrotale, et collocat statuam in re-
cto. Et 2. Regum 17. teguntur in cisterna Achi-
mas et lonathas. Tales figurae non j^unt mendacia
proprie loquendo, sed velut stratagemata, et ut ab
Herodoto dicitiir, Gxtjjubaia loyov seu Ironiae, seu
Tiaqa lovio, id est, non causa ut causa: ut Rachel
non surgit simulans morbum.

Est autem proprie loquendo mendacium cogita-
tio contraria rei seu dictum contrarium rei, quam
dici necesse est, seu gestus contrarius rei, cum ex
futihtate aut studio nocendi oritur. Haec definitio
comprehendit omnia mendacia, (juae proprie sic no-
minantur et sunt peccata, ut cum miles gloriatur
se eodem die praeliatum esse in Cilicia et Macedo-
nia. Item alia palam falsa et perniciosa aliis, ut
cura Palamedes calunmiose accusatur.

Sed figurae, de quibus dictam est, sunt occul-
tationes earum rerum, quas non necesse est dici
interroganti, sicut Michol non debuit maritum pro-
dere. Vetustas sic distinxit: mendacia alia sunt
perniciosa, alia iocosa, alia officiosa. Etsi autem
modos loquendi veterum scire non est inutile: ta-
men concinniiis est nomen Meiulacii non transferre
ad stratagemata, aut figuras, aut iocos, videlicet*ut
ad Apologos aut poemata, ut cura lupus accusat

577

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

578

ovem ^ut cum pictor pingit Sphingem, volens
significare Sopiii.stioam. Veiustas iocosa jnendacla
iioniinat Apologos et Foemata. OfHciosa sunt, ut
stratageni^ta, aut figurae Haab, Michol et similes.
Haec non sunt pe<;cata, sed sunt consilia singularis
sapientiae, quae congruit cum sapienlia Dei. Sunt
enim commonefactiones de rebus veris et bonis
quasi pictura ostensa: et referuntur ad hunc (inem,
ut prosint aliis, ut quid sunt aliud Ceremoniae iMo-
saicae nisi tales figurae, aliud significantes, quam
quod oculis cernitur. Vult enim Deus homines
docere, aut proprio sermone, aut figurato, aut pi-
cturis.

DE NONO ET DECIMO PRAECEPTO.

NONUM ET DECIMIJM praeceptum ostenduHt
discrimen Leguin Polilicarum et Legis divinae. Le-
ges Politicae tantum prae<ipiunt de externis actio-
iiibus, non loquuntur de motibus aut cordis pravi-
tate, ut non rapias res alienas, quia reliqua est in
natura libertas frenandi externa meujbra, seu re-
gendi locomotivam. At Leges divinae praecipiunt
de integra obedientia, de interiore et exteriore, seu
de integra conformitate onutium virium hominis,
mentis et voluntatis et cordis cum Deo, ut accusent
et damnent non tantum externa delicia, sed etiam
tenebras mentis, et pravitatem cordis. Ideo haec
duo praecepta postrema addunt hanc declaratioiiem
superioribus. Non concupisces uxorem aherius.
Non concupisces res alienas. Et repetitur haec de-
claratio Matth. 5.

Pliarisaei et INlonachi dixerunt tantum damnari
vitiosos affectus, cum accedit consensus, non tiqo-
nd&fiag, hoc enim nomine aliqui usi sunt. Hunc er-
rorem taxat Pauhis ad Komanos septimo et octavo
capite, et affirmat peccata esse omnes viliosos af-
fectus, etiam cum nondum accessit conscnsas, et
radicem eorum , scilicet peccatum originis, quod
comprehendit tenebras in mente, dubitationes de
Deo, et in voluntate et in coide aversionem a Deo,
scilicet quod cor est sine timore Dei , et sine
dilectione D-ei, et habet horribiles fremitus ad-
versus Deum in iudicio seu poenis. Complectitur et
ingentem confusionem affectuum, pugnantium cum
Lege Dei. De his malis onnnbus, de radice et
fructibus inquit Paulus: Sensus carnis inimicitia est
adversus Deum. Haec mala damnantur in his
praeceptis.

Discant autem iuniores haec vocabula recte
intelligere, et discernant affectus. Vocabulum con-

MELAMTH. OPliU. TOL. XXJU.

cupiscentiae saepe usurpatur pro illa mala radice,
etsi appetitiones differunt, quaerlam sunt conditae a
Deo in natura, quae fuissent etiam in integra nata-
ra, ut amor Dei, appetitio cibi, potus et similes.
Item GioQyul, ira, qualis est in EHa zelus.

Aliae sunt appetitiones suo genere vitiosae, ut
fremitus adversus Deum, ira in Cain, incendium
inordinati amori»; in Davide, et omnes taies motus
pugnantes cum Lege Dei. Ideo Augustinus, cum
damnat concupiscentiam, addit restrictionem, et no-
minat malam concupiscenliam.

Ego brevius vocabulo aia^iag utor, cum da-
mnatur concupiscentia, dico ccTa^iav significari in
omnibus viribus, in hac depravata natura, sicut lo-
quitur leremias: Cor hominis perversum est et ae-
rumnosum in omnibus.

Hae admonitiones propter iuniores in his prae-

ceptis repeluntur. Pharisaei et Monachi negant

peccata esse radicem vitiosorum affectuum, et vitio-

j sos affectus. Stoici pariter volunt tolli omnes

I affectus, cum necesse sit discerni conditos in na-

j tura et alios pugnantes cum Lege Dei.

ADMOOTTIO COMMUNIS DE PRAE-
MIIS ET POENIS SEU DE PROMIS-
SIONIBUS ET COMMINATIONIBUS.

Ut autem in gubernatione humana videmus Le-
ges contemni, si non delinquentes puniantur, sicut
dicunt Aeschines et Demosthenes, ovS&v ocpeXog rrjg
TToXuBCag fjbrj ix^'"^'?? vevqa ijil ddixovviag, Ita consi-
derenms in Lege divina promissiones et commina-
tiones: et longa comu>emoratio est benedictionum
et maledictionum in fine Deuteronomii. De quibus
prinmm hoc sciamus, quod omnes homines nati in
hac pravitale naturae, sint rei peccati, et commu-
nem poenam sustineant, scilicet mortem corporis.

Item cum nemo Legi satisfaciat, quaestio est,
quid prosint comminationes et promissiones. De
hac quaestione postea dicemus, quia necesse est
discerni promissionem Evangelicam videlicet gra-
tiae, et promissiones legales, et exponi, quomodo
hae quoque prosint reconciliatis.

Prius autem de maledictionibus et poenis dica-
mus, et sicut usus Legis alius est politicus, alius

87

579

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

580

accusare peccata coram Deo: Ita executio poena-
runi differt. Atrocia delicta in vita politica univer-
saliter comitantur atroces poenae etiam in hac vita
corporali, sicut de homicidio hae regulae testantur,
Omnis qui accepent gladium, gladio peribit: et de
incestis libidinibus, Onmis anima Cjuae fecerit has
abominationes, eradicabitur. De rapinis : Vae qui
spolias, quia spoliaberis. De periuriis et blasphe-
miis: Non habehit Deus insonfem; quisquis nomen
DEI vane usurpaverit. His comminationibus regu-
lariter eventus respondere experientia testatur, quae
etiam Ethnicos has regulas docuit, quanquam et a
patribus eas acceperunt. Et ut apud Pindarum di-
citur: ^s^aiov t^ft? tov ^iov dixaiog wv. De liac pae-
dagogica doctrina etiam homines saepc monendi
sunt, et sciendum est has corporales poenas
non casu accidere, nec tantum hominum consilio
institutas esse, sed ordinatas esse a Deo, et quidem
Deum executorem esse, etiam cum Magistratus sunt
infirmiores et negligentiores, aut nun faciunt offi-
cium.

Vult enim Deus haec manifesta spectacula fe-
stimonia esse, quod sit Deus, et ostCDdere, quaiis
sit, videlicet iustus et vindex, vult conmionefactio-
nes esse, quod Lex naturae insita rationi sit Lex
divina, et quod sit providentia, et quod Deus cu-
stos sit politicae societatis. De hac praesentia Dei
inter liomines connnonefaciunt nos haec liorrenda
spectacula, de quibus et concio Christi dicit: Men-
suram confertam et agitatam dabunt eis in sinum.

Deinde cogitenfur causae, ne quibus luriscon-
suhi loquuntur, quod tranquillitatis publicae causa
oporSeat tolii sceleratos: Sed prius in his poenis
iudicium Dei contemplemur.

Sed praeter exequutionem poenarum corpora-
lium accedit et aiia maiedictio, videiicet ordinatio
ad poenas aeternas, quae opprimunt onines homi-
nes, qu.i non sanantur agnltione Filii Dei, ut cum
in Sauie, luda inci|iit sensus irae Dei, in quo sese
interiiciunt. Ilii ingentes dolores et fremitus ad-
versus Deurn sunt initium aeternarum poenannn,
ut lohannes inquit: Qui non credit in Filiun^, ira
Dei manet super eum. Et sic maledictionem in
Lege denuntiatam, deciarat Paulus de aeternis poe-
nis: Maiedictus omnis, qui non permanscrit in
onmibus, quae scripta sunt iuLcge, ut sciamus ea.

Dg utilitate autem benedicfionum legalium et
promissioiuim corporaiium nihii dici potest^ nisi
prius dicatur de promissione gratiae. Ideo semper
in conspectu sit haec distinctio.

pria Evangeiii propter Filium Dei (rratis dandae,
videiicet rennssionis pcccajorurn, recoriciliationis,
seu iustificationis, donationis Spiritus sancti et vi-
tae aeternae.

Aitera promissio est bonorum corporaiium,
quae dupiex est: aut gratuita, conservationis cor-
poris Ecciesiae iuxta dictum: Primum quaerite
regnum Dei, et caetera adiicientur vobis. Esaiae
48. Etiam in senecta gestabo vos. Item,Erit sic-
ut in diebus ISohae,_. unus assumetur, aiter reliu-
quetur. Item, Ero vobiscum usque ad consumma-
tionem secuii. Aut est a(hlita bonis operibu.s iu-
storum, ut: Qui dederit potum aquae uni ex miru-
mis meorum propter doctrinam, Amen dico vobis,
non perdet mercedem suam.

Traditae sunt autem pro!nissr(mes de conser-
vatione Ecciesiae et borris corporaiibus propter
qnatuor causas.

PKiMA est, ut sciamus bona corporaiia non
casu obiici, sed vere a Deo dari, si(;ut dicitnr:
Benedictio Domini divites facit. Item, Nisi Domi-
rms custodierit civitatem, frustra vigilat, qiri cu-
stodit eam. Item, Leones evu.ierunt, timentibus
autem Dominuirr non deerit uilum bonum.

SECUNDA causa, Ut sciamus Deum veile
conservare Ecciesiam in Iiac vita, iuxta haecdicta:
Priimrm quaerite regnum Dei, et caetera adiicien-
tur vobis. Item apud Esaiam: Posui verba niea
in ore tiro, et dextera niea protegam te, ut plaii-
tes coelos.

TERTIA. causa, ut petitio corporaiium sit exer-
citium invocationis iuxta dictum: Invo^ra me in die
tribulationis, et ego eripiam te. Item, Panem no-
strum quotidianum da nobis liodie. Item, Ipse est
vita tua et iongitudo dieiurn tirorum: In ipso su-
miis, vivimus et movemur,

QUARTA causa, Quia vult petitionem corpo-
raiium csse commonefactiouem de piomissione et
peiitione gratiae, quia petitio sine fide, inanis e^l,
vel ut Augustinus dicit: Onitio sine fide peccatum
est. Oportet igitur in onuii pelilione corporalima
praelncere fidem, petentem et accipientem grat'am
propter Fiiium Dei, sicr.t et in precatione communi
mox additur: Remitte nobis debita nostra. Item,
Si fuerint peccata vestra ut coccinum et vermicu-
lus, eiilis candidi sicut nix, ubi et promissio gra-
tiae, et promissio conservationls corporis l"2cclesiae,
et mitigationis poenarum comprehenduntui.

Duae sunt promissiones, altera gratiae. pro-

Quod promissio conservatronis corporis Eccie-

581

V. EXPLICATIO SYMBOLI NICENI.

582

siae sit graluita, ostendunt haec dicta Esaiae 48.
Propter iioinen meuni longe faciam furoieni irae
meae, propter me faciam, ut non blasphemer, id
esl, propterea ut sit aliqua pars generis Immani,
in qua Deus recte agnoscatur, et recte invocetur,
non sinam funditus interire Ecclesiam. Psalm. 88.
Visitabo in virga iniqultates eorum, misericordiam
vero meam non amovebo ab eis. Haec et similia
dicla siiit in conspectu, et inter tantos fluctus et
confusiones generis humani consolentur nos, ut
certo statuamus, mansuram esse Ecclesiam Dei,
gratuita miserioordia Dci propter Filium. Dabit
igitur ei aliqua hospitia. Sicut et Esaiae 30. haec
coniunguntur: Dabit vobis Dominus Doctorem, et
panem et aquam cum tribulatione.

Sciamus autem omnes promissiones corporalos
habere exceptionem castigationis et crucis, ut casti-
gatur David rapicns alterius coniugem: Castigantur
10 tribus, item tluae tribus. In his calamitatibus
publicis aut privatis aliquando etiam pii onerantur,
ea afflictio nominatur crux, ut afllictio lob, loseph
et similium.

Etsi autem ' ona opera piorum non sunt im-
pletio Legis, et haeient peccata in sanctis in hac
vita: tamen eis promissa sunt ei corporalia et
spiritualia praemia, quia Deus approbat ea, et no-
minat iiistitiam et cul(us Dei praelucente fide, et
vult Deus exerceri fidem et spem et dilectionem
talium operum exercitiis, ut haec omnia simul ex-
ercet vidua Sareptana. Credit doctrinae Eliae et
agnoscit verum Deum^ scit ei hanc obedientiam
placere, quod Proplietae praebet hospitium, exer-
cet simul fidem, exercet dilectionem, quia Dec
praestat obedientiam et pascit Prophetam.

Ita Abdemelech, quia benefecit leremiae, ser-
vafur in excidio lerusalem. Talia niuha sunt prae-
mia corporalla, mitigatio poenarum praesentium,
defensio vitae, pohtiae et oeconomiae, foelicitas
liberoram etc.

De talibus praemiis loquuntur haec dfcta: Date
et dabitur vobis. Item, Qui dederit potum aquae
uni ex miniuiis meorum propter doctrinam, habebit
mercedem. Esaiae 33. Regem in decore suo vide-
bunt, id est, videbunt florentes politias, florentia
imperia. Item 58. Frange esurienti panem tuum,
ct rcquiem dabit tibi Dominus semper.

Ita fiunt ratae promissiones, additae operibus,
in his qui iustificati sunt fide, et recte praestant
obedientiam, de qua diclt Petrus: Offerte hostias
spirituales placentes Deo propter lesum Christum,
quasi dicat: non propter Legem: Tamen de his re-

gula semper tenenda est, cumulari beneficia haec
immensa Dei bonitate, non propter operum digni-
tatem, sicut lacob inquit: Minor sum cunctis mise-
rationibus tuis. Haec confessio simul in his exer-
citiis luceat.

Considerandum et hoc est, promissiones in
Moise de politla Israehtica in specie loqui. Ac
post destructionem politiae Israeliticae non est una
Ecclesiae sedes in politia certa, sed passim inter
gentes Ecclesia colligitnr. Quare promissiones,
quae de hospitiis et aliis bonis corpori necessariis
in Evangelio loquuntur, iuxta dictum: Primum quae-
rite regnum Dei, et caetera adiicientur vobis, intel-
ligantur in geneie. Deus dat hospitium Athanasio
in urbe Trevirensi, etiamsi Alexandria pellitur.
Semper autem corporalibus promissionibus addatur
exceptio castigationis et cruciiS.

DE PECCATO.

Yocabulum prccati in Ecclssia non tantum in-
telligatur de actione, ut Latini Grammatici loquun-
tur, sed significat aversionem a Deo^ ream coram
Dbo, seu damnatam, nisi fiat remissio, sive id ma-
lum sit actio, sive morbus haerens in natura. Ac
usitatum est nominare duas species, peccatum Ori-
ginale et peccatum Actuale. Et usitata definitio
est sumta ex Anshelmo. Peccatum originis est
carentia iustitiae ori^inalis debitae inesse. Etsi au-
tem magni labyrinthi sunt disputationum de hac
descriptione, tamen recte institutis explicatio faci-
lis est.

Cum privationes definiantur per habitus, prius
cogitetur, quid fuerit iustitia originalis, quae saepe
describitur, cum dicitur homo conditus ad imaginem
et similitudinem Dei. Et interpretatur Paulus ima-
ginem Ephes. 4. Ut induatis novum hominem crea-
tum secundum Deum in iustitia et sanctitate vera.
Erat igitur iustitia Originalis et acceptatio coram
Deo, et in mente lux recte agnoscens Deum, et
quae assenti^i Verbo Dei poterat, et radii illustres
sapientiae Legis transfusae in homines in crea-
tione. Et erat in corde congruentia cum Lege Dei,
Dilectio Dei, et Laetitia in Deo, et integer ordo
omnium virium hominis. Et talis si mansisset
homo, fuisset templum Dei, et sicut in primo ca-
pite lohannis dicitur, si homo retinuisset Verbum
Dei, Fiiius Dei in homine vivificasset eum, sicut
dicitur: Verbum erat vita hominis, et fuisset homo
sine peccato et morte, ac fulsisset in eo firma no-
titia Dei per Verbum habitans in mente, et arsU-

87*

683

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

584

«ent corda dilectione per Spiritum sanetum habi-
tantcm in corde.

Haec bona omnia comprehenduntur , cum no-
minatur iustitia Originalis. Carentia igitur non
tantum est reatus, sed etiam amissio iiitegritatis
naturalis^ et bonorum, quae fuissent adilita. Sicut
usitate loquuntur scri tores de viatore saucio, spo-
liatum esse gratuitis, id est, desiisse hominem esse
templum Dei, et vulneratum esse in naturalibus,
id est, secutam esse caliginem in mente, quae
gignit horribiles dubitationes, et secutam esse con-
tumaciam in corde, item, Mortem et omnes cor-
poris languefacticnes. Hac simplici declaratione
considerata, definitionem Anshehni non aspernamur,
sed multi, qui quaestiones in Longobardum scripse-
runt, corruperunt eam insulsis explicatiouibus.

Existimo autem definitionem sic constitui posse.
Peccatum orlginis est reatus propter lapsum pri-
morum parentum, propter naturae humanae depra-

vationem, quae secuta est lapsum primoi-um paren-
tum, quae non tantuni poena est primi lapsus, sed
etiam peccatum. Membra huius definitionis confir-
manfur his teslimoniis: qnod posteritas sit rea
propter lapsuin priniorum parentum. Rom. 5. dici-
tur: Per unius delictum in omnes homines mors
intravit. Deinde quod depravatio naturae simul
cum illo reatu accesserit, non tantum ut poena,
sed etiam ut peccatum, id est, malum , propter
quod etiam homo est reus aeternae poenae, nisi
sit facta remissio propter Filium. Nam Paulus
expresse nominat hunc niorbuin. Legem in mem-
bris, et, ne poena tantum inteiligatur, addit: pu-
giiantem cum Lege mentis. Et cuin dicitur: Ecce
in iniquitalibus conceptus sum, et in peccatis conce-
pit me niater mea, vocabulum prius significat pro-
piie depravationem, alterum significat proprie
reatum.

F I N I S.^

YI. DE ECCLESIA ET DE AUTOMTATE

y ERBI DEI

PHILIPPO MELANTHONE AUCTOEE.

Ab illis libris, in quibus aut universa evangelicae doctrinae dogmata a Melanthone variis modis tra-
ctata sunt, aut magna eorum pars exhibetur, nunc transgredimur ad eos, i.i quibus de singulis partibus dognia-
tices egit. Inter quos o.rdianiur ab iis, qui continentur in hacce collectione :

Libelli \ aliqvot vti- | les Philippi Me- \ lanthonis. \ De Ecclesia. | De Poenitentia. | De coniugio
Sucerdoturn. \ Scripta qnaedaniy de usu intefjri | Sacramenti ^ Missa Theatrica. \ De potestate
Poniificis Sf Epi- \ scoportini, ^ alijs quibusdam controriersijs col- \ lecta opera Sf studio Caspa-
ris Cruciijeri \ Doctoris Theoloijiue. \ Scriptum in conuentu Schmal- \ caldensi , propositum a
Theolofjis, qui ibi adfuerunt, \ contra Stienk/eidium, Sebastianum Francum, \ Sf vonnullos erro-
nes alios, Mense | Martio, Anno 1537. | Responsio de Controucrsijs j Stancari. \ Viteberr/ae \ Ex-
cvdebat lohannes | Lv/f't. Anno 1560. 21 plagg. litt. A — X sign. , 167 foll. num. , uU. fol. al-
bum. 8. min. (fol. 2^ — 4"^ Melanthonis praefatio ad Albertum Ducem Prussiae, a. 1 539. scripta;
fol. 5* — 53*^ De Ecclesia et de autoritate verbi Dei; fol. 54" cont. titulum subsequentis tract. :
Doctri- I na de Poenilen- \ tia, Idee repetita ut praestiipae \ de Satisfactionibus rerens | excogi-
tatae a quibusdam \ SophisHs refuta- j rentur. \ Epistola ad. Le- \ ctorein in qua respondetur \
Flacio lUyrico. \ Aotore Philip- \ po Melantho- \ ne. Anno 1560.; fol. 54'' — 59"^ med. Mel.
praefatio ad Lectorem, ('al. Ort. 1549 scripta; fol. 60* — 78» De Poenitentia. Phil. Mel. a. 1548.;
fol. 78*^ — 79^ Defen>>io \ conivgii Sacer- | dctum pia et erudita, missa ad | Reijein Anffliae, cot-
lecta I a Philippo Meian- \ thone, «.ubsequente rhythmica Querela aiiimarum piaruiu ad Deum, de
Tyrannis, qui interficiunt pios firopter Evangelii professionem; fol. 79*^ — 98^ De Coniugio Sacer-
dotum, Phil. Mel.; fol. 98'' Scripta \ qvaedam de vsv \ intef/ri Sacrainenti \ et Missa Theatrica. |
De potesta- \ te Ponlificis et E/ti- \ scoporuin, et alijs quibusdam \ coiitrouersijs, collecta o/iera
4" I studio Casparis Cruciijeri Do- | ctoris Theoloijiae, partim anno | 1540. in conuenfu Schmal- \
culdensi, pariiin anno se- \ quenii in conuentu Ra- \ tisbonensi.; fol. 99* — 110'' De usu integri
Sacramenti; fol. 11 1» — 121'^ Contra privatam Missam; fol. 122^* — l^^"* De Missa theatrica;
fol. 125'' — 138' De potestate et primatu Papae. ddtanorov.; fol. 138'' cont. titulum : Srri/)tvm |
in conventv \ Srhmalcaldensi \ jiropositum a Theolof/is , qui \ ibi adfuerunt contra Schuenc- \ fel-
dium, Sebastianum Fran- \ cum, ^ nonnullos errones \ alios, Mense Mar- \ tio, Aniio \ 1537.; fol.
139* — 142* Contra Srhwenkfeldum; fol. 142'' — 144'' init. De Eucharistia non administranda,
nisi adsint quibus ea distribuatur, RatisboDac 7. lun. a. 1541.; fol, 144'' med, — 153» Annotata

587 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. 588

a Doctore Casparo Crucigero Ratisbouae ad refutandas praestigias Sophismatum Eccianorum ia
praeclpuis doctrinae Christianae capitibus; fol. 153'' — 167" Responsio Phil. Mel. de controver-
siis Stancari, annexis duabus quaestionibus, et Verbis Ambrosii in epistola priore adTimotheum;
fol. 167'» et ult. fol. vacant.). *)

_ _ (Idem Index) Vitebergae 1561. 8. **)

HI libri, quinto et ultin)o exceptis, eodem ordine (cum annotatt. marginal.) recusi sunt iu PeuceHanae
CollecUonis Operum Melanthoni-i Parte secunda {Wittchergae 1562. Fol.) pag. 117 — 210.; et in his Operibus
Wiltebergae 1580 sqq. recusis (conf. Vol. XXI. p. 591 sq.). Responsio Mel. vero de controversiis Stancari
cum illic annexis legitur in huius Collectionis Operum Parte I. fol. 345'' — 350". Examini Ordinaddorum pro-
xime adiuncta, aeque ac in hoc Corporis Volumine p. 87 — 102. huic Examini est annexa.

Tractatus de Ecclesia et de autoritate verbi Dei, qui inter illos libellos primo loco exhibetur, pri-
mum seiunctim prodiit anno 1539. sic inscriptus:

De Ec- I clcsiae avtorita- \ te (sic) Sf de veterum scrip- j tis libellus | Autore. \ PJiilip. Mclanch. j
Vitebergae. | Anno. M. D. XXXIX. (Hic titulus inclusus est figuris ligno incisis, inter quas infra
titulum est Insigne Electoris Saxon., quod a grypho et leone tenetur.) — (In fine:) Impressvm
Vitebergae | per losephvm Clvg. j Anno M. D. XXXIX. Supra hanc Clausulam indicatur hocce
eri-atum : „G. 5. b. uersu 5, lege. ut recordemur mortis & beneticiorum suorum." (Illo enim loco
in hac Ed. falso leguntur: „ut recordemur mortuis & bene ficiorum suorum.) 9 plagg. litt. A — I
sign., 71 foll. non num., ult. fol. album , 8. min., (fol. A 2» — A^ Mel. praefatio ad Albertum,
Ducem Prussiae Marchionem Brandenburgcnsem a. 1539. scripta; fol. A 5* — D 1'' med. De
Ecclesia et de autoritate verbi Dei, cum 49 annott. marg. ; fol. D P — I 7* De ecclesiasticis
scriptoribus vetustis, cum 4 annott. margin.. subiuncta Clausala; fol. 17'' — 8** vacant.).

Hanc primam Editionem eodem anno apud eundem secuta est haec altera:

De Ec- I clesiiie avtori- j tate Si" de veterum scrip- | tislibellus. \ Autore. | Philip.Melanch. \ Vitebergae. '
Anno. M. D. XXXIX. (Hic titulus iisdem figuris ligno incisis cinctus- est.) — (In fine :) Impressvm
Vitebergae | per losephvm Clcg. \ Anno. M. D. XXXIX., supra quam Clausulam nulium erratum
iudicatur, quoniam illo loco in hac Ed. recte legitur: „ut recordemur mortis et beneficicrum suo-
rurn. 9 plagg. litt. A— I sign., 71 foll. non num., ult. fol. album, 8. min. (fol. A 2" — 4^ Mel.
praefatio ad x^Ibertum, Ducem Prussiae; fol. A 5* — D 1'' med., De Ecclesia et de autoritate verbi
Dei, cuni 49 annott. margin.; fol. D 2^ med. — 17' De ecclesiasticis scriptoribus vetustis, cum 4
annott. margin., subiuncta Clausula; fol. 17'' — 8'' vacant.).***)

Haec altera Ed. cum priore in plagg. A — F omnino congruit; at inde a fol. G 1* usque ad fol. I 6''
divisione aliquot paginarum et multarum linearum ab ea diflfert, praeterea invenitur varia lectio hisce locis: fol.
G ^^' lin. 12. Ed. 1. habet: Principio, Ed. 2. male: Principia; fol. G 5* lin. 3. Ed. 1. pro alijs , Ed. 2. pro
mortuis; fol. G 5** lin. 5. Ed. 1. male: mortuis et bene ficiorum, Ed. 2. recte: mortis et beneficiorum', fol.
G 7** lin. 2. Ed. 1. purgatorium, Ed. 2. male: purgotorium; fol. G 8" lin. 14. Ed. 1. d)X taii, Ed. 2. dXX*
(tg iaiiy et lin. 23. Ed. 1. scripturis, Ed. 2. Scriptura; fol. G 8'' lin. 15. Ed. 1. scolastico, Ed. 2. scholastico,
et lin. 17. Ed. 1. rhapsodiam, Ed. 2. male : rapsodiam; M. H 1'' lin. 16. Ed. 1. typ. errore: $vGG^(Cag, Ed. 2.
recte: dvGCi^eCag; fol. VL A^ lin. 11. Ed. 1. ferunt, Ed. 2. recte : serunt; fol. I 3* lin. 19. Ed. 1. eorum, Ed. 2.
eorum etc; fol. 14'' lin. 6. Ed. 1. se iungat, Ed. 2. recte: seiungat.

— — (Idem Index) Vitebergae 1550. 8. f)

•) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. et in mels libris est.
*•) Haec Ed. olim erat in Biblioth. senat. Norimb.
•**) Utraque Ed. in meis libris est.
t) Hanc £d. et subsequentem memorat Strobelius in praefatione suae Editionia huiui libelli iUic« recensf^ndae p. I.

589 Vr. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE \T.RBl DET. 510

— — (Idem Index?! Argentinae per Wendellnum Rtkelriim, elne .iijni iriuicio. 8.

Hic tractatus inscriptus De Ecclesia et autoritate verbi Dei, reperitur etiam in Melanthonis Com-
mentariis in epistolam Pauli ad Ronnmos, qui Vitebergce 1540. 8.*) et Arfjentorali 1540. 8.**) prodierunt,
sub finem capitis XIV., eodenique loco in his Commentariis recnsis in Pcucerianae CoUectionis Opervin Mel.
Parte III. (Witebergae 1563. Fol.) p. 1049 med. — 1082. med. Praeterea exstat in Collectionis Operum Me-
Iqnthonisj quae Basileae apud lo. Hervafjium 1541. Fol. prodiit, Tomo I. p. 151. med. — 486. med.

Ex his elucet, hunc tractatuni illo Sec. XVI. quater seorsim prodiisse: 1) Wittebergae 1539. 8.,
2) ibid. ilerum 1539.8., 3) ibid. 1550. 8., 4) Argentinae s. a. 8., et novies cum aliis Mel. lil)ris coniunctim :
1) Wittebergae 1540. 8. 2) Argentorati 1540. 8. bis: mense Martio et m. Sept., 3) Basileae 1541. Fol., 4)
Wittebergae 1560. 8., 5) ibid. 1561. 8., 6) ibid. 1562. Fol., 7) ibid. 1563. Fol., 8) ibid. 1580 (?) Fol.

Ad has tredecim Editt. antiquiores accessi^t haec recentior Strobelii sic inscripta:

Philippi Metanchthonis libellvs de Scriptoribvs Ecclesiasticis. Accesserimt eivsdem Orationes de
vitis Ambrosii , Avgvstini et Hieronymi. Recensvit et jyraefatvs est Georgivs Theodorvs Strobe-
livs Pastor Woehrdensis. Norimbergae ex officina Baveriana. MDCCLXXX. 208 pa^g. num.
8. (pag. 3—14. Praefatio Editoris; p. 15—18. Phil. Mel. praefatio; p. 19 — 51.Cap. C De Ec-
clesia et de autoritate verbi Dei; p. 52 — 122. Cap. II. De Ecclesiasticis Scriptoribus vetustis;
p. 123 — 208. Phil. Mel. Orationes III. de vitis Ambrosii, Augustini et Hieronymi). ***)

Praeter has Editt. tractatus ab auctore lafine scripti denique etiam recensenda est lusti lonae
traoslatio eius in linguam germanicam, a. 1540 ab ipso edita sub hac inscriptione:

3Son ber | .^'ird-ien, Dnb al» | ten ^irc^en* | lerern. j ?Pf)t(tppn§ 9)?eIant&on. | SSertenfctfc^et burc& | SuPntn 3iO=
nam. | SBtitember^. | 1540. (Hic titulas figuris ligno incisis cinctus e.st.) — (In fine:) ©etrucft in
ter (S^urfurfi^ | Uctjen ftab QBittemberg, | burct? Sofep^ J^Iug. | 1540. 22 plagg. litt. 51—8) sign., 87 foll.
non num., ult. fol. album, 4. (fol. *H l^ — 4^ 3uft. 3ona§ 93orreDe an »§. aikurttinS J^er^ogen ju ©ad^^
fcn etc. 3)at. S©tttemberij 1. 3)?artii 1540.; fol. «8 l* _ij j» med. %[)[{. md. «Borrebe an ^. Ql[6rert)t,
J^er^ogen ju ^reuffen etc. !Dat. 1539.; fol. (S l^ med. — 3 1'' med. 9?on ber ^irc^en, tnb ®otte§ wort; fol.
3 P med. — 2) S'* med. 33cn t)en alten «^irdjen Serern, subiuncta Clausula; fol. g) 3^ — ^"^ vacant. -j-)

, In parte extrema dedicatJonis ad Mauritium Duoem Sax. aitlonas: „2)ien:eil a6er loi&er &nij etlic^e SRafe=

loeifen au§ ben alten ©d)rt6enten, ijefltcfte fprucljtin auSflauOen, tmD barnadj feer S)on ber atten c^irc^en Tl)itmen, f)abe id) bt§
93iic^Iin inS ©euDtfd; gebrad^t, 2)arinne aflerlel) .ui|Iid;e aujeigung ift, sjon ber alten Jlirc^en smb SSetern. etc.

De huius libelli origine et fatis Strobelius in praefatione suae Ed. p. 9 — 14. haec affert:

„Occasionem hunc libellum scribendi praebuerat MELANCIITHONI libellus quidam, quem Episcopus
Misnensis per lulium Pflugium Henrico Sax. Duci misit, cui titulus erat: Doctiina Christiana generalls cuili-
bet fideli scitii necessnria, sive: (^ine gemeine rf)riftlirt)e Ial}r, bie einem ieben 6l)riften ;;u reiffen n5tt)ig. De qua libro
multis agit 111. Seckendorfius in Hist. Lutheranismi L. HL p. 215. MELANCHTHON quoque saepius illius
mentionem facit in suis epistolis, e. g. ad Camerarium p. 320. ff) Mlsnensis Episcopus et lulius exhibuerunt

*) .Scilicet iii ea Ed., qiiae Vitet>ernae apud los.Clug. M. D. XL. menseMarlio, 36 plsgg. 8. prodiit, non vero in ea,
quae quidein in titulo iKibet: Vitehergac. Anno M. D. XL., at in fine: Itnpressum Vitebergae per loseji/ium
Ctug. Anno. M. D. XLI. 36 plagg. 8.

**) lilo anno hi Conimenlarii Argentorati bis prodierunt: niense Martio 36 plagg. 8. et mense Sept. 39 plagg. 8. Utra-
que Ed. liunc iractatum sub finem capitis XIV. continet.

'**) Haec quoque Ed. in meis libris est.

t) Hanc translationeni ipse possideo.

•rt) In hulus Corporis Vol. III. p. 726.

591 PHIL. MEL. SCBIPTA DOGxMATICA. 592

Duci Henrico scriptum de rsUgione: petiverunt, ne in ipsorum collegiis aliquam faciat mutationem, se ipsos
correcluros esse vitia suarum Ecclesiarum. Ibidem p. 323. *) lussi tihi libeltum de Ecclesia mitti, in cuius
fine declamito adversus novam sopliisticam illius nostri et similium, qui nunc novo artificio pingunt abusus,
ut retinendi videantur. Talem nobis librum misit nuper ille, in quo ut esset jT^Xavyig nQcgtojiov , quaedam
ex nostris decerpserat nfql niaiiwg. Postea insulsissime excusat et defendit multas superstitiones., etiam di-
rorum invocationcm. Idem Brentio nuntiat liis verbis: Lihellum de Ecclesia propler quosdam edidi, qui prO'
ponehant diaXXaydg hac via, ut polliceremur nos Patrum sententiis cessuros esse. Epp. Tomi Lugd. B. p. 388.**)

Cum eo tempore Patres maioris fere auctoritatis essent quam ipsi libri sacri, et de eorum fide du-
bitare ingerjs crimen haberetur, Pontificis Romani asseclas, qui pleraque sua dogmata ex codice sacro demon-
strare haud valebant, et amissa auctoritate Patrum permultum amitti probe perspiciebant , aegerrlmo animo hoc
scriptum Melanchthonis tulisse, non mirandum est. Placet ipsum Camerarium in vita Melanchth. p. m. 237
sq. ***) de hoc libello sic commentantem audire: Edidit lihellum P. M. quo snne haud scio an ullus extet
alius ipsius iam simplice lihertate orationis compositus. In eo de Ecclesiae disputatur autorilate, et lihris,
quos scripsissent doctores in Ecclesia, quasi censoriae notae apponi videnlur. Id quod ah aliis aliter acce'
ptum esse scio. Neqae ego nunc de iis dicam, qui, quoties minus clementer atlinguntur eorum ulcera, roci-
feranlnr atque clamant immoderate, cum quidem medicinae leniori ipsi locum iam non esse intelligant, et
secandi urendique tamen cruciatus reformident. Hos igitur talihus disputatiomins et isto libello offensos
fuisse mirandum non est. Verum ego ex aliis quoque, in quihus essent neque a caussa alieni, et erga Phi-
lippum Melanchlhonem affecti haud male, audivi, cum de eo lihello sic loquerentur , ut illum aperte repre-
henderent, tanquam audacius facientem iudicium et nimis fidenter pronuntiantem de iis rehus, quarum hO'
minis privati et unius, quamvis sapientis et docti, cognitio non esset. Ac memini ab uno prae caeleris no-
tatum, tanquam propemodum temere ibi positum: ^Veterutn quosdam aliqua minus diserte exposuisse, cum
sentirent commodius,' quasi illi accusarentur ut infantes atque indocti. Verum enimvero neque Philippus
Melnnchthon magis sententiam ferre pronuntiareque illa tanquam iudex ridetur, quam indicare potws quasi
monitor et hortalor, ut in omnium lihris legendis^ quorum humatia auloritas est, meminerit aliquis sihi ver-
sandum circumspecte et attente. Quod ad elocutionem vero attinet, id iale scilicet est, ut, si studium bene
et proprie loquendi perpetuo tanquam castae virginis pudicitia custodiretur , nihil opus esset istiusmodi
admonitione.

Insipidus ille COCHLAEUS, cuius scripta Melanchthon ^ar^a;fow? yv^A'ov? vocat, primus erat, qui
hunc egreglum de Ecclesiae autoritate libellum confutare ausus est in PhUippica quinta in tres libellos Ph»
Melanchtlwnis nuper aeditos. 1540. in 4.f) Qui etsi in hoc libro ait Melanchthonem tantam adeptum esse et
gratiam et autoritatem apud Lutheranorum primores, ut publicis eorum conciliis Philippus potius quam ipse Lu-
therus adhibeatur, tum quod minus furiose loquitur, et scribit, tum quod magis amatur a doctis et bonarum lite-
rarum studiosis propter ingenli acunien, tum etiam quod honestius vivit quam Lutherus, simul tamen affirmat,
hunc libellum astuti rhetoris longe plus calumniarum et inanium querelaruni, quam rationum aut testimoniorum
habere. Eodem modo in huno libellum del)acchatur ULENBERCIUS in Historia de vita et rehus gestis
Melanchthonis a pag. 167 — 1G6. inter alia scribens: Edidit lih. de Ecclesiae autoritate deque synodis et scri-
ptis veterum, quibus de rehus ita disputat, ut et mendacia in Catholicos, in Ecclesiam veterem, et conlume-
lias in S. Patres infarciat. Sane quidem Catholicos huius temporis adeo sgcophantice passim et procaciter
insectatur, ut duhium non sit, quin Lutherus ipse, conriciator omnium, quos sol vidit, impotentissimus , inha-
larit illi spiritum suum, et calamo scribentis amaridentiae venenum infuderit. Hisce similis erat FRIDE-
RICUS STAPHYLUS in Ahsoluta responsione in defensionem Apologiae suae de vero germanoque Scri'
pturae sacrae intellectu (Colon. 1563. 8.) p. 132. eiusmodi iudicium ferens : Quid vere Melanchthon? An

*) Corp. Vol. 111. p. 765.

••) Corp. Vol. m. p. 924*

•••) Haec pagina spectat ad Strobelii editionem huius libri Camerarii, quae prodiit Halae 1777. 8,

t) Alia huius libri edijio, quae in meis libris est, prodiit a. 15-13. sic inscripta: Philippica | qvinta. \ In tres lihellos \
Philippi MelancJithonis. \ I I)e Ecclesiae autoritate et dc ueterum scriptis. | //. De praecipua differentia
inter Christiunam \ Euangelij et idolatricam Papistarum do- | ctrinum. | ///. De officio Principum contra
abusus Eccle- \ siasticos. \ Autore lo. Cochlaeo. \ (Ins:f?ne typogr.: Minerva) Ingolstadij ex officina Alexandri
Vueissenhorn. \ M. D. XLIII. 13 '/^ plagg. litt. A— 0 (0'/, plag.) sign., .54 foll. non num., 4. Locus, ad quem hie
Strobelius spectat, legitur in Cochlaei praefatiuncula ad Carolum V. Imperatorem, fol. A4 huius editionis.

593 VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI. 694

non is quoque iactltat suam eximiam eruditionem et peritiam? In libello illo, qiiem de Ecclesia scripsit,
nemo sanctorum Patrum tam illi visus est excellenti doctrina prneditus, quin eum oportuerit ipsius ferulae
manum subducere^ nec quisquam inter illos est, qui pro ipsius iudicio exacte et proprie de rebus theologicis
loqui sciverit; se unum putat eum esse, qui Doctores omnes antecedat.

Sed clamores talium insulsorum hominum pretium utilissimi huius libelli nequaquam minuent, qui
iam dudum inter libros rariores et praestantiores locum obtinuit, et ita scriptus est, ut ab intelligenttbus arbitris
optimus librorum Melanchthonis merito habeatur."

Recte igitur Reimannus in Catalogo Bibliothecae theol. systematico-critico p. 159. hunc Melan-
thonis libellum vocat brevem , sed planum, ac plenum, et expectationi lectoris satisfacientem , ac vel eam ob
causam in eximiis habendum, quia primus est auctor e Protestantium numero, qui de Scriptoribus Ecclesiasticis
catalogum adornavit historico-criticum.

^O'

Hic libellus h. 1. recuditur ex Editione Wittebergensi anni 1560., omissa autem praefatione, quae
iam in huius Corporis Vol. III. No. 1822. p. 722 — 724. inter epistolas anni 1539. data est.

MKLaHTH. OPKR YOr,. XXHI.

DE ECCLESIA ET AUTOmTATE YERBI

DEL

In Editione Wittebergensi anni 1560.

Saepe disputari solet, quantuin tribuendum sit
Ecclesiae sententiis, decretis Synodorum, et Scri-
ptorum dictis. Etsi enim regulam tenemus, ut
verbum Dei amplectamur, tamen cum videantur in
Apostolicis scriptis occurrere loci ambigui, dispu-
tant aliqui potius esse sentenlias Ecclcsiae sequen-
das, quam scripta Apostolorum.

Deinde affingunt autoritatem Ecclesiae ante-
ferendam esse verbo Dei. ac posse Ecclesiam mutare
tradita in verbo Dei. Citant ad has opiniones dictum
Augustini: Evangelio non crederem, nisi me Ec-
clesiae Catholicae commoveret autoritas. Itaque
falso praetextu nominis Ecclesiae Pontifices decer-
iiunt et praecipiunt multa pro libidine contra ver-
bum Dei, confirmant et stabiliunt impiam doctdnam
et impios cultus, ac plurimos etiam nunc deterret
a vera doctrina Evangelii, quam profitemur, solum
nomen E'jclesiae. Ideo necesse est de autoritate
Ecclesiae recte admoneri homines.

Rursus etiam quaedam petulantiora ingenia,
cum fingunt.ex dictis scripturae male detortis no-
vas opiniones, prorsus aspernantur consensum ve-
rae Ecdesiae et omnes Synodos sine disorimine,
ut cum Servetus rixatur cum Ecclesia omniura
temporum, et depravat dicta de Verbo, lohannis
primo, et quaerit concinniorem, ut ipse putat, in-
terpretationem. Ut igitur talis petulantia coercea-
tur, aliquo modo septis, ut ita dicam, opus est
Ecclesjae, sicut veteres Synodi et Scriptores alle-

gant prima testimonia ab Apostolis et certis auto-
ribus accepta.

Tertullianus contra Praxeam inquit, hanc re-
gulam tenendam esse adveisus oinnes haereses,
Rectum esse, quodcinque priiiuKn est, a<Uilferinum
vero, quodcunque posterius. Ej quidem vocat pri-
mum, quod Aposioli certo tradlderunt, sic enim
ipse sese interpretatur.

Irenaeus contra Florinum allegat autoritatem
superlorum, ac nominatim Polycarpi , qui fuerat
auditor lohannis Apostoli. Inquit enim execratu-
rum fuisse dogmata Floriiii, si ea audiissei, et vi-
taturum locum^ in quo illa dicta essent, tanquam
poUutum.

Basilius ollegat nutricem suam, cuius pietatem
ait tunc in piimis fnisse laudatam, et addit eam
accepisse doctiinam a Gregorio Neocaesariensi, qui
illo tempore erudiiione et miraculis claruit, et refu-
tavit Samosatewum, ac rcliquit brevern confessionem
fidei, quae continet illustre testimoninm de Trini-
tate. Extat autem in libro 7. Ecclesiasticae hi-
storiae.

Origenes allegat Apostolos de Baptismo infan-
tum. Ait enim in cap. 6. ad Hciinanos, Ecclesias
accepisse traditionem ab Apostolis, ut baptizentur
irjfantes. Hi recte alleg;int, auto; itaten» Ecclcsiae.
Quare ordine dicam , quid sit Ecclesia, et quae

597

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

598

aadienfla sit, ao probatls testiinoniis utendum, et
tanien (loctiina iudicanda ex verbo Dei, ut nianeat
suninia autoiitas veibi Dei, iuxta illud: Si quis
aliud Evangelium docueiit, anatiieina sit.

Primunn auteni, cum nomino Ecclestam, non
intelligo Pontitices, Episcopos, et caeteros, qui
probant ipsorum opiniones, Nam hi sunt hostes
verae Ecclesiae, partiin Epicurei, parlim Idolohi-
trae maniresti, Sed voco Ecclesiani, coetnm vere
credentium, qui habent Evangeliuin et Saciamenta,
et sanctificantur Spiritu sancto, si(;ut Ephes. 5.
describitur Kcclesia, et lohan. SO. Oves meae vo-
cem meain audiunt.

Etsi autem necesse est, hanc veramEcclesiam
semper duraie, quia regnuin Cluisti est pei petuuin,
et scriptum est: IMjinebo vobiscum usque ad con-
summationem seculi, tainen sciendum est, hanc
veram Ecclosiam non seniper pariter florere, sed
saepe admodum exiguam esse, ac subiiule restifui
divinitus, missis veris doctoiibus, ut Noae tempore
fuit angusta Ecclesia et paucorum coetus.

Ita post diluvium retinuit veram docainam
Melchisedech, qui fuit Sem, filins Noae, et cum
Idolohitria apud Chaldaeos crevisset, ac pene ubi-
qae extincta esset vera doctrina, Deus renovat
Ecclesiam vocato Abraham. Postea lifimilia Abra-
hae, et pauci eius auditores sunt Ecclesia, cum
interim Chahlaei et Aegyptii gloriarentur se esse
posteros patrum, se retineie j»atiun> excnpla et
cultum, et praedicarent se esse popuhiin Dei, cum
verbum Dei non retinuissent, eiiamsi cerenionias
retinuerant, quibus tamen afHnxerant perversas
opiniones, et addiderant idololatriam.

Tempore Acliaz fuit in Israel extincta Ecclesia,
postea per Eliam et Elisaeuir. rursus aucta e>-t,
deinde iterum collapsa est.

Cum nasceretur Christus, fuit in luda admo-
dum exigua Ecclesia, Maiia, loseph, familia Zacha-
riae, Simeon, Anna, Pastores, et pauci alii. Interea
regimen Ecclesiasticum fiiit penes Pharisaeos et
Saikhicaeos, qui erant palain impii. Sadducaei
etiam erant Epicurel, et tamen arrogabant sibi
praecipue titulum popuH Dei.

Sic et tempore Prophetarum exigua fuit vera
Ecclesia, Esaiae primo: Nisi Dominus reHquisset
nobis semen, sicut Sodoma et («omorra facti esse-
mus. Haec verba gravissime monent nos, ne de
Ecclesia cogitemus, tanquam de mundana politia,
ne eam suc<;essione Episcoporum, aut gradu et
loco Pontificum metianmr, sed apud eos esse sta-

tuamus Ecclesiam, qui retinent veram doctrinam
Evangelii. In hoc coetu esse alifjuos vere creden-
tes necesse est, Nam ad hunc coetuni pertinent
promissiones. Ideo Esaias detrahit ilhim augustum
titulum suis principibus et Pontificibus, et inquit,
exiguum seinen reliquum esse in illo ipso populo,
qui vocabatur populus Dei.

Et leremiae tempore, cum ei Reges et Sacer-
dotes adversarentur, non erat Ecclesia coetus sa-
cerdotum, sed illi, qui credebant concionibus lere-
miae. Amos 3. Sic liberabitur Israel, ut si pastor
duo crura leoni ex faucibus eiipiat. Denique fuit
exigua Ecclesia prae multitudine impiorum, cum
omnes gcntes praeter populum luda prorsus ami-
sissent notitiam Dei.

Praedicit et scriptura futuras post Apostolos
Ecclesiae clades, Matth. 14. Multi Pseudoprophe-
tae surgent, et decipient multos. Item: Cum vide-
bitis aboniinationem desolationis stantem in loco san-
cto. Hic significat, in Ecclesia, quae sic dicitur,
orituram esse Idololatriam, qua obruentur vera do-
ctrina et veri cultus , et fiet Ecclesiae vastitas , id
est, solitudo seu extinctio. Atfiue ita accidit. Post-
quam abusus Missarum et cultus traditionum orti
sunt, secutae sunt tenebrae de veris cultibus, de
fide, de invocatione in fide, de officiis vocationis.
Quia conscientia intuens in propria merita, non po-
test remissionem peccatorum inteliigere, nec veram
invocationem et expectationem auxilii divini etc.

Item : Facient signa et prodigia, ut, si fieri pos-
set, seducantur etiam electi, 2. Tliessal. 2. Veniet
defectio etc. Luc. 18. Putas, quod veniens Filius
hominis inveniet lidem? Psal. 88. Numqnid vane
constituisti filios hominum etc. Est enim querela
de venturae Ecclesiae ruina. Haec dicta testantur,
etiamsi conservaii Ecclesiam necesse est, tamen
praesertim postremo tempore adn.odum exiguam et
paucorum coetum esse, qui sunt spreti et abiectiin
hac vita, sicut inquit Paulus: Non multi sapientes,
non multi potentes etc.

Haec testimonia eo citavl, ut primum cogitetur,
quid sit Ecclesia, et abducatur animus a carnalibus
opinionibus, quae fingunt E clesiam esse politiam
Pontificum, et alligant eam ad ordinariam succes-
sionem Episcoporum, sicut impcria consistunt in
ordinaria successione Principum. Sed Ecclesia ali-
ter se habet. Est enim coetus non alligatus ad or-
dinariam successionem, sed ad verbum Dei. Ibi
renascitur Ecclesia, ubi Deus restituit doctrinam, et
dat Spiritum sanctum. Et hoc modo regi et con-
servari Ecclesias, non ordinaria successione, testa-
tur Paulus Ephe. 4. Dedit dona hominibus, Apo-

38*

599

PHIL. MEL. SCFIPTA DOGMATICA.

600

stolos, Prophetas etc. Docet enini eam esse pro-
prie Ecclesiam, in qua Christus est elficax, et cui
dat veros doctores.

Ideo cum obiicitur nol«s nomen et autoritas
Ecclesiae, primum consideremus, an fiat mentio ve-
rae Ecclesiae, an vero coetus Pontificum, et suc-
cessionis ilhus et politiae, nec nos sinamus a ver-
bo Dei deterreri falso praetextu nominis Ecclesiae.

Secundo, Postquam dictnm est, quae sit vera
Ecclesia, iam addendum est, hanc veram Ecclesiam,
quao est exigua, ac tantum sanctorum, retinere ve-
ram doctrinam Evangelii, seu articulos fidei, sicut
Paulus cam vocat sedem veritatis. Sed haec ipsa
vera Ecclesia habet doctrinam alias magis alias nii-
nus puram et perspicuam. Habet et multa infirma
membra, ut Apostoli erant Ecclesia, nec tamen in-
telligebant ante Cliristi resurrectionem, quale esset
futurum regnum Christi. Petrus etiam post datum
Spiritum sanctum adhuc imaginabatur cultus legis
necessarios esse, sed de coelo admonitus didicit
regnum Christi non esse politiam ludaicam, sed
culcus spirituales, ac perpetuos, Act. 10.

Postea inchoata praedicatione Apostolorum, lu-
cebat in ipsis doctrina pura et perspicua, et tamen
interea erant multi infirmi, qui tametsi essent vera
membraEccIesiae, et tenerent articulos fidei, tamen
aliquid addebant erroris, ut qui observabant cultus
legis, nec satis intelligebant abrogationem legis, et
veros cultus. Hic error non erat levis, et ahquam
caliginem ofFundebat articulis fidei. Ita Christus
praedicit de Ecclesia postremi temporis, futuras
magnas tenebras, quae etiam electos impedient, quo
minus puram doctrinam habituri sint.

Manet igitur aliqua vera Ecclesia, quae reti-
net articulos fidei, sed interdum minus puros, et
obscuratos ahquibus incommodis cpinionibus, et
habentibus aliquid erroris. Ac loquor adhuc de
veris Ecclesiae membris, et Sanctis, non de aliis,
qui amissa luce verbi, amittunt Spiritum sanctum,
et sequuntur rationis iudicium, et cum putent se
admodum pia tradere, dicunt aliena et impia. Sic-
ut nunc quoque multi sunt praestantes doctrina,
bonis moribus, specie pietatis, qui videntur sibi san-
ctissima dicere, cum procul absint a vera luce, hoc
est, a vero intellectu verbi Dei. De talibus nondum
loquor, veruni adhuc tantum fit mentio de veris
membris EcclesiaC:, quae magna ex parte sunt in-
firma.

Sic igitur inquit Paulus: Fundamentum aliud
nemo potest ponere, praeter id quod positum est.
Sed alius superaedificat aurum, alius lignum, alius

stipulas etc. Fundamentum intelligit articulos fidei,
hoc est, summam doctrinae Christianae, et doctri-
nam de beneficiis Christi, sed ad hanc, inquit, ad-
dent alii utilem doctrinam et explicationem, et ve-
ros cultus spirituales, Haec vocat, aurum. Alii ad-
dent stipulas, id est, opiniones incommodas, et ali-
quid erroris habentes, Sicut initio statim conditae
sunt ceremoniae, quae secum traxerunt falsas opi-
niones.

Ut Ambrosium existimo esse verum membrum
Ecclesiae. Is tamen inquit de ieiunio quadragesi-
mae: Caetera ieiunia sunt vohmtatis, hoc necessi-
tatis est. Haec opinio est stipula addita doctrinae
fidei.

Sic Basilius addidit monasticen, tanquam sti-
pulas, et laudat hoc genus vitae immodicis et falsis
praeconiis, cum quidem ab Episcopo suo reprehen-
deretur. Quod autem non sit leve erratum, insti-
tuere novos cultus, saepe nionet scriptura, et satis
signlficat haec una sententia: Frustra colunt me
mandatis hominum. Grave peccatum est contra
primum praeceptum, cultus non mandatos a Deo
instituere, aut approbare. Nam prinium praece-
ptum cum prohibet alienos Deos, etiam prohibet
alienos cultus.

Cyprianus urget poenas canonicas , quarum
tunc erat usus, et confirmat opiniones, quasi sint
necessariae, et propter eas remittantur peccata, In-
terdum inquit absolutionem sine illis inutilem esse.
Fortasse sentiebat commodius, quam locutus est.
Tamen illi errores non sunt leves, sed admodum
densae stipulae, obscurantes puram doctrinam de
beneficiis Christi, et de fide.

>

Porro saepe Scriptores commodius senserunt,
quam loquun-tur, quia plerique fuerunt admodum in
docendo negligentes et improprii, et nuiltas senten-
tias ac formulas a vulgo mutuantur, in quibus ali-
quid inest errorum, Ut nomen satisfactionum sumit
Augustinus a vulgo, etiamsi errores de satisfactio-
nibus palam reprehendit. Torquet se in hac sen-
tentia interpretanda, Omne peccatum est volunta-
rium, ubi disputat de peccato originis, cum tamen
sententia sit civile dictum, de externis delictis tra-
ditum.

Sic vocant coenam Domini eblationem, populi
more, cum non sit instituta oblatio, sed Christus
ipse fuerit Sacerdos, suum ofierens sacrificium. Ac
ne fiebat quidem olim in ceremonia Coenae, oblatio
corporis et sanguinis, sed ante consecratlonem of-
ferebantur panes^ et aliae res, et Sacerdos dicebat
se offerre preces, gratiarum actionem, et totum cul-

601

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

602

tum, qui ibi lieri solet. Etsi igitur oblatio non uno
niodo intellecta fuit, tamen postea nomen detortum
est ad oblationem eorporis, unde secuti sunt ingen-
tes abusus.

Dionysius in eo libro, qui continet ceremonias
Ecclesiae, cum ritum Synaxis diligenter describat,
tameii prorsus nuUam facit mentionem de oblatione
corporis dominici. Nec Canon Basilii continet hanc
oblationem. Sed postea dicain plura de coena Do-
mini. Haec tantum addidi, ut ostenderem veteres in-
terdum mutuatos esse sermones incommodos a po-
pulo, ut fieri solet omnibus aetatibus.

Interdum vincuntur iudiciis et exemplis multi-
tudinis, quae non est pia, ut trahantur in supersti-
tiones aliqua humana imaginatione, ut in Synodo
Nicena, nisi unus Paphnutius obstitisset, fuisset ap-
probata sententia illorum, qui volebant decretum
tieri, ut sacerdotes abstinerent a suis uxoribus.
Sic Cyprianum et multos alios vicit consuetudo, ut
probarent frohibitionem coniugii.

Item, tota Synodus Nicena consensu multitudi-
nis aut temporis victa, approbavit canones poeni-
tentiae, qui postea pepererunt non tolerandos erro-
res. Magna exempla etiam pios saepe fallunt, sic-
ut Antonii exemplum muhis offudit caliginem. Ha-
ctenus dixi de piis, qui etiarasi sunt sancti, tamen
plurimi sunt infirmi. Addam nunc de lapsis.

Interdum pii prorsus labuntur, et amittunt Spi-
ritum sanctum, sicut Origenem iudicio prorsus fuis-
se lapsum, praesertim si affirmavit illos prodigio-
sos errores , Quod fuerint innumerabiles mundi,
Quod Diaboli postremo sint salvandi. Tertullianus
etiam inipie damnat secundas nuptias, fortassis au-
tem resipuerunt. MuUi enim vere lapsi in vita et
doctrina, tamen resipiscunt. Et saepissime fit, ut
sancti vere labantur, nec iudicent iuxta verbum, et
spiritualem lucem, sed decipiantur imaginatione ra-
tionis, qui tamen deinde resipiscunt. Sicut Ge-
deon prorsus lapsus est, humano consilio instituens
cultum.

Ex his omnibus sequitur conclusio: Etsi vera
Ecclesia, quae est exigua, retinet articulos fidei,
tamen illa ipsa vera Ecclesia potest habere errata,
obscurantia articulos fidei. Praeterea muhi ita la-
buntur, ut approbent prorsus impios errores , con-
tra articulos fidei, etiamsi fortassis aliqui resipi-
scunt.

Primum igitur, cum autoritas Ecclesiae allega-
tur, quaerendum est, an fuerit verae Ecclesiae con-
sensus, congruens cum verbo Dei.

Deinde dicendum est, Scriptores qui extant,
saepe lapsos esse, et fortassis aliquos ne quidem
membra Ecclesiae esse.

Tertio addendum est aliud discrimen, In illo
coetu, qui vocatur Ecclesia, est ingens multitudo
impiorum, quorum plerique antecedunt caeteros au-
toritate, specie religionis, opinione doctrinae, Quales
fuerunt in populo luda, tempore Hieremiae, Ponti-
fices et sacerdotes impii, qui et ipsi contra Hiere-
miam allegabant autoritatem sedis ac legis, et pro-
missiones : Non peribit Lex a sacerdotibus, nega-
bant suum coetum errare posse, cum tamen pror-
sus errarent, et dissentirent a Hieremia. Item, tem-
pore Christi erant paucissimi pii, videlicet, Zacha-
rias et Simeon.

Porro cum impia multitudo dominatur in Eccle-
sia, constituit nomine Ecclesiae multa falsa et im-
pia. Talis multitudo amplexa est applicationem
Missarum pro vivis et mortuis, cuhus votorum et
sanctorum, postea exemplum nocuit piis. Talis mul-
titudo etiam in Synodo constituit, divellenda essex
coniugia sacerdotum. Saepe autem accidit in Ec-
clesia, ut impii, excellentes ingeniis, sumant impe-
tus constituendi religionem humana sapientia, qui
cum non moveantur verbo Dei, sed ducantur ratio-
nis imaginatione, et quaerant concinnas opiniones,
gignunt impia dogmata, sicut Samosatenus, Arius,
Felagius. Alii quaerunt merita, aut quaerunt spe-
ciosum regimen, et evia^iav populi, et his causis
moventur ad instituendos et cumulandos cultus, ut
Monachi et Gregorius, et hoc tempore Pontifices,
Principes, et multi viri docti, cupientes constit»\ere
Ecclesiam, moventur humana sapientia, et omisso
verbo Dei, vohmt Ecclesiam iuxta suas imaginatio-
nes constituere, Nec vident esse horribilem impie-
tatem, discedere a verbo Dei, quaerere Deum sir:e
verbo, cultus instituere humano arbitrio, sine man-
dato Dei, vera dogmata mutare, et opprimere puri-
tatem verbi Dei.

Cum igitur obiicitur autoritas Ecclesiae, ut de
Missarum applicatione, Ecclesia non errat, Ecclesia
tot secuhs applicavit Missas, Igitur mos est ser-
vandus.

Respondendum est ad maiorem: Ecclesia uni-
versa, quae est nuiltitudo dominantium in Ecclesia,
potest errare, sicut errabant Pontifices, et sacerdo-
tesj leremiae aut Christi tempore. Et quanquam
praeter illam muhitudinem sunt aliqui pii, qui reti-
nent articulos fidei, tamen hi quoque moti exemplis
assentiuntur quibusdam erroribus. Ita fit, ut articulos
fidei minus puros retineant, Sicut videtur Bern-
hardus conmiodius sensisse, quam caeteri, etsi mul-
tis erroribus assensit, ut abusui Missarum, pote-
stati Pontificiae, votis, cultui Sanctorum.

603

PHIL. MEL. SCKIPTA DOGMATICA.

604

Non igitur miiltitiulinis aiiloritas allegancla est
contia yerbiim Dei, sed redeinuium ad regulam:
Si quis aliud Evangelium do''uerit, anathenia sit.
Prima sit autoritas veibi divinitus traditi. Deinde
illa est Ecclesia existimanda, quae cum verbo illo
consentit, ut inquit Christus: Oves meae vocem
nieam audiunt, et Auguttinus: Quaestio est, Ubi
sit Ecdesia? quid ergo facturi sumus? In verbis
nostiis eam quaesituii Sumus, an in verbis capitis
sui, Domiiii nostri lesu Christi? Puto quod in illius
verbis quaerere debemus, qui veritas est, et optime
novit corpus suuni.

Sed liic obiicitur: Si repudiatiir autoritas Ec-
clesiae, conceditur deinde nimis magna licentia pe-
tulaiitlae ingeriiorum, nam reiectis Kcclesiae senten-
tiis, muhi excogitabunt novas et impias interpreta-
tiones Scriptuiae. Hoc periculum cum non sit con-
temnendum, et prosit iliain licentiam coercere, rur-
sus videndiim est, quatenus requirenda sit autoritas
Ecclesiae. Servetus eniin, cum renovat im]»ium er-
rorem Samosateni, et negat verbum intelligi per-
sonam in hoc dicto: In principio erat verbum, ma-
gnifice praedicat autorilatem Scripturae, iubet lianc
anteferri Ectlesiae decretis. Deinde callide dispu-
tat serinonem sinipliciter inielhgendum esse, Cum
autem veibum in communi hominum sermone non
sigiiificet personam, negat apud lohannem intelli-
geiidam esse peisonam, ut si Demosthenes hoc di-
ctum legeret: In principio erat verbuin, certe non
cogitaret intelhgi personam aliquain.

Quaero igitur, an adversus tales non prosit op-
ponere autoritatem Ecclesiae? Hic respondeo: Sic-
ut Evangelium praecipit audiri Ecclesiam, ita sem-
per dico, eum coetum, penes quem fuit verbum
Dei, et qui dicitur Ecclesia, audiendum esse, sicut
iubenms quoquo audiri nostros Pastores. Audiamus
igitur docentern et admciientemEccJesiam, sed non
propter autoiitatem Ecclesiae credendum est, Nam
Ecclesia non coiidit articulos fidei, tantuin docet
ac adinonet. Verum propter verbum Dei creden-
dum est, cum videlicet admoniti ab Ecclesia, intel-
ligimus hanc sententiam vere et sine Sophistica, in
verbo Dei traditam esse.

Fortassis Demosthenes non cogitaret de per-
sona, si legeret : In piincipio erat Verbum. Sed
auditor admonitus ab Ecclesia, quod verbum signi-
ficet personam, scilicet Filium Dei, adiuvatur iam
ab Ecclesia, docente et admonente, et articulum
credit non propter Ecclesiae autorifatem, sed quia
videt hanc seiitcntiam habere firma teslimoiiia in
ipsa scriptura, videt de quadam persona dici, quae
assumta humana natura in nmndo, conversata est
cum hominibus. Hanc personam videt adpellari X6-

yov, Colhgit testimonia apta et firma de duabus na-
turis in Chri.^to. Scit enim de natura Dei creden-
dum esse voci coelesti, ac summam impietatem es-
se, comminisci opiniones de natura Dei, sine ipsius
testimonio, 2. Petr. L Et Matth. 17. Hunc audite.

Item, valet prima Ecclesia, ut testis Apostolo-
rum. Loquor autem de dogmatibus, non de huma-
nis traditionibus, Nam dogmata volebant esse firma
et perpetua. Ritus humanos non volebant esse per-
petuos aut immutabiles. Nec errabant Apostoli in
doctrina. Ideo prodest tenere, ubi allegent vetu-
stissimi Scriptores autoritatem Apostoloium.

Ut de Trinitate citant eos Origenes, Tertullia-
nus, Irenaeus, Gregorius Neocaesariensis, Alexan-
der Episcopus Alexandrinus, et alii multi, qui cuin
testentur doctrinam de Trinitate ab Apostolis acce-
ptam esse, valde confirmant pios. Itaque talia te-
stimonia non sunt aspernanda.

Dixi autem audiendos esse Scriptores, sicut
nunc quoque dicinais, audiendos esse Concionato-
res, qnia aliqui manent in Ecclesia, qui retinent
veritatem, alias puriuSj alias impurius. Sed adden-
dum est, ut auditi iudicentur ex verbo Dei, quod
semper manet Reguia doctrinae.

Exempla.

Augustinus de peccato originali acrius conten-
dit quam reliqui. Docet igitur et monet, cumqiie
videamus eum vere et sine sophistica recitare sen-
tentiam Scripturae, credimus ArticuJum non pro-
pter Augustinum, sed propter verbum Dei, et vide-
mus idem sentire superiores, etiamsi huiic Articu-
luin non tam copiose aut tam perspicue tractarunt.

Aliud.

Petrus Alexandrinus Episcopus, contra Mele-
tium, contendit lapsos recipiendos esse, et ailegat
veterum autoritatem. Nam haec verba recitat Epi-
phanius, ut doctrina, quae ad nos usque pervenit,
tradit: Docet igitur et monet Episcopus ille Alex-
andrinus, recipiendos esse lapsos. Id credimus
non propter hunc Episcopum, sed quia videmus
hanc sententiam traditam esse in verbo Dei, ct ac-
cedunt testimonia veteris Ecclesiae.

Idem de Synodis dico, Audiendas esse Eccle-

605

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBi;mi.

606

siae Synodos, quae, cum de verbo Dei disputant,
docent et monent nos, sed iudicium accedat, et cum
vera tradunt, credamus propter verbum Dei, ut
Nicena Synodus pie ct utiliter docuit, et adnionuit
omnem posteritatem de Filio Dei, Sed Articulum
crediinus non propter Syno<lum, sed quia vldemus
sic traditum esse in verbo Dei.

Caetera, quae sunt extra Scripturas, non sic
amplectenda sunt, ut Synodus Nicena condidit Ca-
nones poenitentiae, qui sunt traditiones humanae
extra Scripturam, et fuerunt semina multarum su-
perstitiosarum opinionum.

Samsonis convivae non poterant interpretaii
aenigma in convivio propositum, nisi interrogata
eius coniuge. Quare Samson inquit: Nisi arasse-
tis vitula mea, non invenissetis meam quaestionem.
Sic circumspiciendum est, ubi sit coetus, qui habet
verbum Dei, et videndum, qui coetus patrum ac
Synodorum sit purior, hoc est, minus habens opi-
nionum extra verbum Dei. llaec Ecclesia docet,
monet, testatur. Sed videndum est, an ea quae
proponit, habeant firma testimonia verbi Dei.

Ac profecto pios fateri decet, Pa+res bene me-
ritos esse de posteritate, qui acerrimis contentioni-
bus propugnaverunt, et retinuerunt pia dogmata. !
Id beneficium non est leve diicendum. Huc perti-
net Augustini dictum: Evangelio non crederem,
nisi me Ecclesiae moveret autoritas. Non sentit
Augustinus, maiorem esse Ecclesiae autoritatem,
quam verbl divini, aut Ecclesiam posse abolere ar-
tlculos in verbo Dei traditos, Sed sentit Ecclesiam
esse doctricem et testem. Non crederemus Evan-
gelio, nisi Ecclesia doceret nos, et testaretur, hanc
doctrinam ab Apostolis traditam esse.

Valet etiam hoc dictum ad refutanda nova
dogmata, qiiae nunquam in Ecclesia extiterunt,
Sicut Manichaei nova deliramenta excogitaverunt.
Nam dogmata necessaria pietati, necesse est initio
extitisse in praedicatione Apostolorum. Ergo nova
et prorsus ignota Ecclesiae Apostolicae sunt reii-
cienda. Sed de dicto Augustini alias disputatum
est copiosius. Certe non concedit Ecclesiae auto-
ritatem stataendi contra verbum Dei, aut abolendi
articulos in verbo Dei traditos, aut condendi no-
vos articulos fidei.

Catalogus.

Aliquot Synodorum et Patrum exempla colli-
gam, ut appareat in illis contlneri dissimlles raate-

rias, ne sine dlscrlmine omnia omnium dicta, aut
omnes Veterum ritus pro necessariis recipiantur.
Sicut inepti quidam ita admirantur antiqaitatem, ut
omnes veteres ritus humanos velint restitui, Per-
inde, ac sl nunc velint Spartanl omnes veteres ritus
suae Reipublicae resiltuere, cum rltus ab homlni-
bus excogitati, partim sint vitlosi, partim, etlamsi
sunt probablles, tamen non omnlbus tcmporibas
congruant.

Synodus Neocaesariensls vetat, ne Sacerdotc»
accedant ad convlvia secundarum nuptiarum, ne
eas videantur approbare. Tales rldiculae constitu-
tlones multae, bonis admixtae sunt. Quare dele-
ctus habendus est, nec temere omnibus dictis vete-
ruoi applaudendum.

Anno Domini 324. Nicena Synodus a Con-
stantino convocata est, in qua praefult Antioche-
nus Episcopus Eustatliius. In hac Synodo gravls-
simae controversjae dogmatum diiudlcatae sunt, et
recte damnati sunt errores Samosateni et Arll,
Item Catharorum, qui lapsos negabant recipiendos
esse , ac negabant eos consequi remissiouem pec-
catorum.

Postea politica quaedam ordinata sunt, de gu-
bernatione Ecrlesiaruin, ut Alexandrinus Episcopus
praeesset Ecclesiis Orientis, et Romanus Ecclesils
nafionum vicinarum. liem, ut Episcopi ordinentur
a vicinis Episcopis. Uaec politica ctsi sunt utilia,
tamen non volebant haberi pro articulis fidei.

Tertio, Addlderunt (juaedam ceremonlalla, vi-
delicet Canones poenitentlae, ut vocahant qui initlo
minus duri erant, et fortas.se minus habuerunt su-
perstltlonum. Sed postea crevit unus ipsum, et
crevit superstitio, et est obscurata gratuita condo-
natio. Quare in hac re Patres non satls cautl fue-
runt, Cumque eventus postea ostendit talibus exem-
plis superstitiones crescere, non ita miremur in hac
re Synodum, ut veiinms illos Canones aut appro-
bare, aut reslituere. Nec propterea dissentimus a
veteri Ecclesta , retinemus articulos Synodi de
dogmatibus, quac proprie ad Ecclesiam pertinent.
Caetera, quae susit extra vel contra verbum Dei,
non pertlnent ad Ecclesiam.

Anno Dominl 383. Constantinopolitana Syno-
dus a Theodoslo convocata est, in qua praefuit
Episcopus Constantinopolitanus, controversia gra-
vis diiudicaia est de Spiritu sancto, quod sit per-
sona procedens a Patre et Filio, et sit Deus, et
recte damnati sunt Eunomius et alii, qui contrarlum
senserant. Sunt et politlca quaedam ordniata, ne
Episcopi in alienis Dioecesibus allquid administrent.

607

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

608

Anno 433. Ephesina Synodus convocata est
a iuniore Theodosio, in qua praefuit Cyrillus Alex-
andrinus. Haec Synodus recte daninavitNestorium,
qui negabat in Christo unitum esse verbum huma-
nae naturae, substantiali nnione, sed tantum adesse
verbum, et inhabitare in humana natura, velut ho-
spitem in doniicilio, ut ibi esset efficax.

Haec fuit magni momenti controversia. Nam
in Christo vere et substantialiter unitae sunt
duae naturae, Nec verum est, humanam naturam
solam csse Christum, ac domicilium esse verbi as-
sistentis, Inde ursenint pii has formas loquendi de
unitate ^^ersonae, Deum esse natum, passum etc.
Etsi autem Nestorius negabat se cuni Somosateno
sentire, tamen suspicor eum re ipsa idem sensisse,
sed in speciem aliter proposuisse vetus delirium
involucris tectum.

Anno 452. Chalcedonensis Synodus convo-
cata est a Martiano Imperatore, in qua recte damna-
tus est Eutyches, qui negavit etiam duas naturas
in Christc, ac contendit ipsam verbi naturam divi-
nitus missam, editam esse per virginem, nec duas
esse naturas unitas, Videlur et hic renovasse deli-
rium Saniosateni, sed alio involucio propositum.
Hoc iudicium Synodi laudandum est.

Caeterum creverant iam in Ecclesia humanae
traditiones. Ideo aliquas addidit haec Synodus vi-
tiosas constitutiones, non de dogmatibus, sed de
ceremoniis et cultibus extra Scripturani, et tamen
adhuc sunt verecundiores hae constitutiones, quam
aliae postea natae. In hac Synodo prinmm iacta
est constitntio, quae prohibet nuptias Monachis et
virginibus, quae vota fecerunt, et excomuiunieat
tales contrahentes connubia, quanquam addit miti-
gationem, posse et hoc concedi iudicio Episcopi.

Verum multa politica utiliter tune constituta
sunt, ne Episcopi ipsi tenerent administrationem
facultatum Ecclesiasticarum, sed ut Ecclesiae ha-
berent Oeconomos, Ne quis plura ministeria tene-
ret. Item, ne quis sine ministerio ordinaretur.
Item, ut in singulis provinciis Episcopi quotannis
conveniant, et Synodos habeant de praesentibus
Ecclesiae controversiis.

Haec utilia decreta Synodorum adversarii dis-
simulant, ac interim alia leviora proferunt, ut vi-
deantur nobis opponore veteris Ecclesiae autori-
tatem.

Fuerunt interim et aliae Synodi, seu provin-
ciales, seu frequentiores, in quibus convenerunt vi-
cinarum provinciarum Episcopi. Talis fuit Syno-

dus Antiochena ante Nicenam, convocata adversus
Samosatenum, quae pie et recte danmavit Samosa-
teni impietatem. Talis item fuit Synodus Gangren-
sis in Galatia, vetus et pura, habet optiuia decreta
contra superstiiiones de coniugio, de clbis, de mo-
nachatu. Et apparet, hanc Synodum convenisse
propter Montanum, Marcionem, et similes, qui il-
las superstitiones valde auxerunt.

Secutae sunt aliae posteriores, ut Anchirana,
quae habet hanc con^titutionem memorabilem, si
diaconi in ordinatione non promiserint se victuros
coelibes, retinendi sunt in nnnisleriis, etiamsi post-
ea ducunt uxores, sed si promiserint, et postea
tamen duxerint uxores, removendi sunt a ministe-
rio. Habet et alios Canones de annis poenitentiae
periculosos et superstitiosos.

Laodicena recte damnat Novatianos, sed errat
taxans digamos etiam laicos, iubet eos prius pu-
niri, quam admittantur ad communionem, prohibet
etiam baptisnmm post duas seplimanas quadiage-
simae. Caetera politica sunt hoiiesta, ut cum pro-
hibet nuptias cum haereticis. Haec Synodus non
longo intervallo secuta est Nicenam.

Sub Honorio Imperatore fuit Toletana prima
Synodus, quae contiiiet multa capita utilia de d«-
ctrina. Nam pie reoenset articulos de divinitate
et naturis Christi, et alios quosdam. Postea quae-
dam attexit politica, et ceremonias de chrismate,
et de votis, Haec Synodus prohibet Diaconos evehi
ad munus presbyteri, si noii abstineant a lcgitimis
uxoribus. Ifeni, excominunicat jiarentes, qui iilias
votis obligatas, si nubant, parenlum affectu coni-
plectantur. Iteni, ipsas nuptas non admittit ad
communionem, nisi discedentes a maritis.

Carthaginensis quinta anno 438. habita, prohi-
bet Episcopis, Presbyteris et Diaconis consuetudi-
nem legitimarum coniugum. Ita pauhitim cumulata
est prohibitio. Antea Diaconis concessa erat con-
suetudo cum uxoribus, ut testatur Anchirana Syn-
odus. Postea secuta est prohibitio. Et hae
constitutiones de coelibatu, subinde in onmibus
Synodis repetuntur, et acduntur acerbiores poenac,
sicut quaedam Toletana Synodus constituit, ut fa-
cultates mulierum vendantur, si redeant ad viios.

Porro haec Carthaginensis Synodns continet
et aliam niemorabilem constitutionem, de sacellis,
de aris Sanctorum, ubi non sunt corpora eoruin
condita. Has aras et sacella iubet Episcoptis de-
moliri, aut si metuant tuinultus, iubet eos in con-
cionibus populum dehortari, ne ad illa loca acce-

609

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

610

dant. Apparet aliquos crescentem siiperstilionem
in cultu Sanciorum voluisse prohibere.

Synodus Carthaginensis anno 457. egit de pro-
vocatione Episcoporutn, Romanus Pontifex postu- j
lavit, ut concederetur provocatio, ubicu.ique aliquis
ad Romanum provocasset, Idque ut obtineret, com-
misit falsum, citavit commenticium decretum, quod
affirmabat in eam sententJam editum esse in INIce-
na Synodo. Postea ex Constantinopoii petitis
exemplis deprehensa est vanitas, et repudiata peti-
tio Romani Pontificis. Huic Synodo interfuit Au-
gustinus. Talibus artificiis Romani Pontifices viam
sibi ad primatum struxerunt. Hoc exeniplum mo-
net, ne ita miremur antiquitatem , ut eam omnibus
vitiis iiberemus.

Carthaginensis quarta, decretum continet de
precatione et oblatione pro mortuis his verbis : Poe-
nitentes, qui diligenter servaruntCanones poeniten-
tiae, si casu moriantur ante communionem, com-
mendetur eorum memoria precationibus et oblatio-
nibus. llla aetas nondum habebat privatas Missas,
sed tamen paulatim superstitio creverat. Hic Ca-
non non vecipit mortuos, nisi diligeiiter servatis j
ritibus poenitentiae. Item addit morem de oblatio-
nibus.

Tractavit causam gravissimam Synodus Mile- *
vitana, cui interfuit Augustinus, et recte defendit
piam doctrinam de peccato originali, de gratia et
de iustificatione. Habet et politica quaedam, in
quibus haec sunt memorabilia. Vetat provocatio-
nem ad transmarinos Episcopos. Hoc decretum
nunc ne Romanus quidem Pontifex reciperet. Ve-
tat item ab Imperatore peti ludices non Episcopos.
Id illis temporibus congruebat, nunc esset dunim.
De divortio etiam sanxit, ne persona innocens rur-
sus contrahat matrimonium, et addit petendum esse,
ut Imperator legem in eam sententiam ferat. Id
quoque durius est. Nam Romae Fabiola contraxit
aliud connubium, ut apparet ex Hieronymo.

Ea Synodus confirmat et superstitionom de
votis, concedit velari virgines ante vigesimum
quintum annum contra vetere^ Canones. Quan-
quam igitur de doctrina tolerabiliter pronuntiavit,
tamen postea accedunt aliquae stipulae et super-
stitiosae constitutiones. Quare non omnia Syno-
dorum decreta sine delectu probanda sunt, et ta-
men fatendum est, pias Synodos bene meritas esse,
quia aliquos doctrinae Christianae articulos conser-
vaverunt, et de his prodest tenere Synodonim et
antiquitatis testimonium.

MELAMTH. OPER. VOL. Xlin.

DE ECCLESIASTICIS SCRIPTORIBUS VE-

TUSTIS.

Hi quoque bene meriti sunt, praesertim qua-
tenus sunt testes veteris et primae Ecelesiae Apo-
stolorum. Confirmant enim nos suo testimonio,
De Trinitate, De naturis in Christo, De baptismo
infantum, De nsu coenae Domini, De ordinatione
ministrorum, De coniugio ininistrorum, De usu in-
r.ifferentium, De poenitentia lapsorum. De his ar-
ticulis omnibus citantur memorabilia exempla Apo-
stolorum, quae nobis patrocinantur.

Caeterum Scriptores alii in aliis materiis fue-
runt diligenjtiores, et, ut est humanum, saepe in-
considerate effundunt absurdas et falsas sententias,
quas admoniti haud dubie fuerant correcturi. Saepe
cum non male sentirent, tamen non satis perspicue
dicere potuerunt, quod volebant. Saepe propter
temporum consuetudinem praesentes traditiones du-
rius defenderunt. Aliquas etiam falsas opiniones
interdum habuerunt. Quare non sunt sine delectu
omnia Patrum scripta probanda, et saepe ipsi inter
sese pugnant, nec rarum est dissentire aliquem a
se ipso. Quare iudicium esse debet penes Apo-
stolicam scripturam: Sed subiicio exempla.

De origine.

Origenes citans Apostolorum et veterum Ec-
clesiarum exempla et sententias, est testis utilis
posteritati de aliquot articulis, De Trinitate, De
duabus naturis in Christo, De baptismo infantum,
De peccato originali, De usu coenae Domini, et
de aliis quibusdam.

Caeterum miscuit suis scriptis multas falsas
et absurdas sententias, quarum aliquas etiam ipsius
aetas improbavit. Fingit ante hunc mundum fuisse
plures mundos, Fingit Diabolorum et damnatorum
poenas cessaturas esse. Haec ipsius aetas etiam
reprehendit.

In Rom. tractans hanc propositionem, Fide iu-
stificamur, non ex operibus, intelligit ean> xatd av-
vfxdoxijv, fide sumus iusti, id est, perfecta fide com-
plectente omnes virtutes, Idque declarat, dicit idem
posse dici de caeteris virtutibus. Misericordla su-
mus iusti, scilicet perfecta, complectente caeteras
virtutes. Hoc nihil aliud est dicere, quam homi-
nes propter opera et propter virtutes suas habere
remissionem peccatorum, et iustos esse, Cumque
non attendat, quid agat Paulus, quid vocet fidem.

611

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

612

quid sibi velit illa exclusiva, Non ex operibus, ad-
dit enanationes coufusas et perplexas, nec sibi
constat.

Interdum enim efliindit aliquod tolerabile di-
ctum, sed id postea mox corrumpit, quale illud cst
Rom. 4. Initium iustificatiouis a Deo est fides,
quae credit jn iustificantem, et haec fides, cum iu-
stificata fuerit, tanquam radix imbre suscepto, hae-
ret in aninsae solo, ut cum per legem Dei excoli
coeperit, surgant in eo rauii, qui fructus operum
ferant, Non eigo ex operibus radix iustifiae, sed
ex radice fructus operum crescit, illa scilicet ra-
dice iustitiae, qua Deus acceptam fert iustitiam sine
operibus.

In 3. capite: Ubi est gloriatJo tua? Videtur
iam propior esse Paulinae sententiae, admittit ex-
clusivam, homines sola fide iustificari, et allegat
latronem in cruce, et muliei em apud Lucain : Fides
tua salvam te fecit. Sed postea declarans illa, vide-
tur hoc velle, hominem initio consequi remissionem
peccatorum sola fide. Postea i-usium esse caete-
ris virtutibus, sicut ipse postea inquit: Fides repu-
tatur ad iustitiam ei, qui convertitur, sed postea
iustitia reputatur ad iustitiam, porro mira varietas
et perplexitas est enarrationis, etiamsi largitur ho-
minem initio sola fide consequi remissionem pecca-
torum, tamen ] ostea imaginatur conveisos sine
peccato esse propter caeteras virtutes, dissentit a
Paulo et a reliquis sciipturis divinis, iuxta illud:
Non iustificabitu.' in conspectu tuo omnis vivens.
Item: Si dixerimus, quod peccatum non habeamus etc.

In cap. 7. clare dicit, Sanctos repraesentare
alienam pensonam, cum sibi tribuunt peccatum, ut
apud Danielem: Non in iustificationibus nostris,
sed in misericordia tua exaudies nos. Tales sen-
tentias corrumpit, et docet fiduciam propriae iusti-
tiae vel desperationem. Cap. 3. inquit: Sine lege
menirestata est iustitia Dei, id est, sine lege natu-
rali sunt traditae novae leges Evangelicae. ut illa:
Nesciat dextra, quid faciat sinistra, Haec inquit,
lex erat ante ignota. Item: Lex est spiritualis, in-
telligit tantum de allegoria, id est, ceremoniae ha-
bent allegoriam et saepe incommode spiritum in-
telligit, non de Spiritus sancti motibus, sed tantum
de hiterpretatione vel cogitatione allegorica.

Cap. 8. Quod erat impos.sibile legi, quia in-
firmabatur per carnem, Trarsfert carnem ad legem,
Caro legi^i erat iiifirma, id est, ceiemoniae erant
impo.ssibiles, inutiles etc. At Paulus carnem in-
telligit naturam hominis, Lex infirmabatur per car-
neiB, id est, non polerat fieri ab humana natura.

Hi loci ostendunt Origenem currere extra viam,
nec attendere, quid agat Paulus.

Possem multa levia coHigere, ut cum Petrum
ait excellere caeteris, quia ei dicitur numero plu-
rali: Erit solutum in coelis, Ad totum coetumApo-
stolorum dicitur numero singulari: Erit sohitum in
coelo, Sed haec futilia omiito. Caeterum eruditis
et iudicium adhibentibus prodest vetera scripta le-
gere, primum propter historica testimonia, deinde,
quia illorum collatio acuit et exercet studiosos.
Ita proderit et Origenis lectio iis, qui antea recte
instituti sunt, et suinmain Christianae doctrinae
tenent.

De Dionysio.

Unus est Libelhis Dionysii de Ecclesia.stica
Hierarchia, qui propter historiani est utilis. Caeteri
continent otiosas speculationes. Illic autem tra-
duntur ceremoniae Sacramentorum, et ritus Eccle-
siae, et apparet mediocres adhuc fuisse ceremonias
illo ternpore. Praecipue autem ritus ^vlissae ibi
considerandi sunt, ut appareat receiitiores in Eccle-
siae Papae procul recessisse a veteri foima. Psal-
mi quidam et lectiones ex Evangelio recitabantur,
dicebantur preces pro Ecclesia et Republica. Post-
ea Piesbyter stans ad aram, recitabat verba
Christi de coena Domini. Deinde distribuebat po-
pulo Sacramentum. Sequebatur gratiarum actio.
Hic fuit ritus Missae, unde manifestum est Missain
tantum fuisse commuiiionem, nec fuisse ullas pri-
vatas Missas. Quin et illud mirandum cst, quod
nec mentio fit oblationis, ne ri^uin quidem recen-
set oflerentis. Haec apud Dionysium praecipue
prodest observare, ut antiquitatem opponamus iis,
qui defendunt abusus Missarum.

Recenset baptismum, Chrisma, communionem,
ut dixi, oidinationem presbyterorum, et eorum, qui
vota faciebant, et unctionem mortuorum, ubi nar-
rat, qaales fuerint ceremoniae funerum, cum cada-
ver in templo collocatum esset, praesente populo
recitabantur aliquae lectiones ex sacris literis de
resurrectione. Deinde iiibebatur populus gratias
agere in precibus, quod hic pie decessisset in agni-
tione Evangelii. Addebatur adhortatio, ut sibi
quisque precaretur pium exifum ex hac vita. Hic
mos fuit plenus pietatis, et laude dignus. Quae
enim possunt maiora beneficia cogitaii, quam in
illo ingenti agone retinere Chrlsti agnitionein, ad-
iuvari a Christo et salvari. Hanc ceremoniam me-
liorein recentior aetas prorsus abolevit, retentis et
cumulatis deterioribus.

613

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

614

Addit autem Dionysius, post hanc adhoitatio-
nem, abiisse presbyterum, et perfudisse oleo cada-
ver, et precatum esse, ut Deus ei condonaret in-
firmitatem, quae in eo reliqua fuisset post conver-
sionem. Postca cadaver condebatur in terram.
Hae tantum funerum fuerunt ceremoniae tunc qui-
dem, nondum in Missa fiebat defunctorum mentio,
Multo minus ofterebatur corpus Domini pro mor-
tuis. Hanc proplianationem sacraraenti posterior
aetas addidit.

Hactenus de Dionysio, in quo etsi ceremoniae
aliquanto minus vitiosae sunt, tamen sunt initia
Monachatus, et hoc gravi reprehensione dignum
est, quod non discernit inter Sacramenta divinitus
instituta, et humanas traditiones. De Chrismate
perinde loquitur ut de Baptismo, et aequat ituqfQya
iQyoig, ut ita dicam. Monachorum ordinationem
etiam antefert ordinationi ministrorum, quod est
valde vituperandum , cum ordinatio ministrorum
pertineat ad praedicationem Evaiigelii. IUa vero
Monachoruni ordinatio sit superstitiosa , et tantum
fiat propter cultum prohibitum iuxta illud : Frustra
colunt me mandalvs hominum. Et tamen ibi Mo-
nachatus vocatur perfectio. Ergo valeant eius te-
stimonia, quod ad historiam attinet, ut sciamus,
qui ritus tunc fuerint usitati, non fiant dogmata
aut leges ex eius descriptionibus.

De Tertulliano.

In Libello sie corona militis multa dicit de ri-
tibus humanis, et durissime declamitat de consue-
tudine, habendam eam esse pro lege. His dictis
in Ecclesia male detortis, ut fit, confirmarentur in-
gentes errores onmibus aetatibus, quia nunquam
tunta est vigilantia hominum, ut non obrepant ali-
quae vitiosae consuetudines.

Recenset autem Tertullianus admodum pueriles
mores, ne post Baptismum primis septem diebus
eatur in balneum. Item, ut baptizas praebeatur
gustandum lac et mel. Ibi inquit etiam: Oblatio-
nes pro defunctis, pro natalitiis, annua die facimus.
Id nunc impie detorquent adversarii nostri ad Mis-
sas pro mortuis. Cur natales omittunt, si tantum
tribuunt autoritati Tertulliani? Sed ille non loqui-
tur de coena Domini. Verum in diebus natalibus
et funerum adferebantur in templa cibi, et alia mu-
nera pauperibus. Haec vocabant oblationes et
dydnag, et mos erat ab ethnicis a( ceptus, sed non-
nihil correctus. Nam Ethnici dabant epulas etiam
in templis, in nataiibus et funeribus, ac postea Ni-
cena Synodus et aliae prohibuerunt hanc pompam
natalium.

Engo ut de caeteris dictuni est, testimonia hi-
storica in Tertulliano prosunt, ubi commeinorat,
quid senserit prior Ecclesia: Sed eius enarrationes
et disputationes non recipiantur tanquam dogmata,
nisi quatenus consentiunt cum Apostolica scri-
ptura.

Tertullianus recte confutavit Marcionem et re-
liquos eius factionis haereticos. Continet utilia Te-
stimonia de Trinitate, recitans non suam senten-
tiam, sed veterem acceptam ab ApostoUs. Adver-
sus Praxeam extat luculentum testimonium de verbo,
hoc est, de Filio Dei, quod sit persona, etiam ante-
quam adsumpsit humanam naturam.

I

Caeterum et veteres reprehendunt quaedam
eius errata , videlicet, quod secundas nuptias da-
mnat , et ridicule argumentatur : Non licet fratris
mortui uxorem ducere, Ducens viduam relictam a
Christiano, ducit fratris mortui uxorem, Ergo non
recte facit.

Ludit etiam de regno Sanctorum, quod finge- i
bant duraturum esse mille annos in hac corporali )
vita, ante mundi conflagrationem et ante ultimum j
iudicium, paulatim aliis citius, aliis tardius resur- !
gentibus. Hoc ludaicum deliramentum prorsus ex- I
plodendum est ex Ecclesia. i

De Cypriano.

Cyprianus vixit circiter annum Domini 260.
Continet utilia testimonia, De Trinitate, de Ba-
ptismo parvulorum, De usu coenae Domini, et de
forma electionis Episcoporum, quos scribit electos
esse a coetu Ecclesiae, et eam elecrionem com-
probatam esse adhibitis aliquibus vicinis Episcopis.

Sed veteres etiam taxanint Cyprianurn, quod
sentit baptizatos ab hae reticis rursus baptizandos
esse. Effundit inter declamandum interdum absur-
das sententias, cum exf»ggerat immoderatis hyper-
bolis causam, quam instituit, Ut de poenis Canoni-
cis admodum duriter scribit, ait non valere abso-
lulionem, nisi illae poenae fuerint persolutae. Hoc
dictum. quantum habeat incommodi, non est ob-
scurum.

Vehementer etiam declamitat de coelibatu, etsi
eum quidem locum mitigat, iubet contrahere con-

39*

615

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

616

iiigia illos ipsos, qiii vora fecerant, si non servent
pi"oniissiim. In libello tle eleemosyna inquit : pec-
cata ante baptismimi commissa remitti propter
Christi passionem, sed post baptismum quaerendam
esse remissionem per eleemosynas. Idem repetit
de lapsis^ consumptum esse beneficium Christi in
baptismo, postea per eleemosynas quaerendam esse
remissionem. Haec sunt plena absurditalis, quae
admonitus haud dubie correxisset, Non igitur di-
cta ipsius omnia pro dogmatibus habenda sunt.

De coena Domini solet uti verbis oblationis
et sacrificii, sicut caeteri, qui dicunt promiscue:
Offerimus orationes, Offerimus panem, vinum, Of-
ferimus corpus et sanguinem Christi^ Nam id quo-
que reperitur apud Cyprianum. Hinc adversarii
nostri sumunt testimonia, ad defendentVim proplia-
nationeui Coenae Domini in Missa privata etc.

Magna vis est consuetudinis, et hanc sequen-
tes saepe improprie loquuiUur homines, Ut nunc
Missam dicimus, cum nulli nota sit nominis ety-
mologia. Ita veteres retinuerunt vocabula oblatio-
nis et sacrificii, non admodum curantes etymolo-
giam, aut propriam significationem. Et quia vidit
Augustinus alitjuid in his appellationibus esse in-
commodi, ipse leniit, Sacrificium, inquit, dici pro
memoria sacrificii, et oblalionem pro memoria obla-
tionis. Hae sunt metonymiae, ut dicinms, Pascha
pro memoria, seu signo transitus. Sed nolo argute
vel iiiierpretari vel excusare locntionem usitatam
illius temporis. Sic enim populus loquebatur, qui
interdum reciplt impropriam vocem.

Irenaeus clare dicit hanc oblationem esse gra-
tiarum actionem. Idem sentiebant caeteri, ut testa-
t'u- nomen Eucharistiae, Quare senserunt esse ee-
remoniam, qua aguntur gratiae. Id nihil -habet in-
commodi. Accipimus enim, ut admoneamur bene-
ficii nobis donati a Christo, et fitlem exuscitemus,
deinde agamus gralias pro eo beneficio, nec inde
sequitur, id opus pro aliis faciendum esse, aliis ap-
plicandum esse etc. Haec monstra ne quidem co-
gitarunt Patres. Ergo cum legimus nomen sacri-
ficii et oblationis, intelligamus aut signum sacrificii
et oblationis, aut gratiarum actionem, non affinga-
mus applicationem pro aliis.

Interdum uno nomine vocant oblationem, totum
illud negotium, quod ibi agatur, videlicet, orationes
et coenam Domini, Hcc cum fit^ orationes inteili-
gantur esse oblationes.

Leguntur etiam apud Cy^rianum de mortuis
quaedam verba, quae recentiores male detorquent,
Sacrificia pro eis offerimus, sed haec dicit de Mar-

tyribus. Horum enim fiebat mentio in preoatio-
nibus, cum agerentur gratiae Deo, quod illos adiu-
visset. Sicut Graecus Canon dicit : Offerimus pro
Patriarchis, Prophetis, Apostolis, id est, agimus
gratias, quod Ecclesiam inde usque ab initio tibi
elegisti, redemisti, sanctificasti etc. Haec fuitinitio
sententia iiorum verborum, non petebatur, ut mor-
tuis Deus relaxet poenas. Postea accesserunt tem-
pore malae opiniones, et partini verba priora mu-
tata sunt, partim retenta forma veterum verborum
aliud intellexit posteritas, quam priores intelle-
xerant.

Ergo testimonia antiquitatis non patrocinantur
recentioribus abusibus, quae partim aliena sunt a
praesentibus moribus, partim si quid habent vitii,
non debent opponi firmis testimoniis scripturae,
quia etiam reliquae aetates habuerunt sua incom-
moda. Haec simplicissime sine sopListica respon-
deo ad verba oblationes et sacrificii.

De Basilio.

In Basilio extant utilia testimonia, De Trinitate,
et de poenitentia, contra Novatum. In concione
de humilitate tradit egregiam sententiam de iustitia
fidei, quae nobis aperte patrocinatur. Sine uUa
Sophistica detrahit iustificationem bonis operibus,
nec loquitur de ceremonialibus, sed de omnibus
virtutibus, nec tantuui loquitur tle operibus ante
renovationem, sed devirtutibus in renovatis, acin-
bet sentire, quod sola fiducia misericordiae propter
Christum promissae iusti simus.

Verba eius haec sunt:

Dicit autem Apostolus: Qui gloriatur, in Do-
mino glorietur, dicens, quod Christus nobis factus
sit sapicntia a Deo, iustitia, sanctificatio , et
redemptio, ut sicut scriptum est, gloriaturus in Do-
mino glorietur. Haec est enim perfecta et integra
gloriatio in Deo, quando ne quidem propter iusti-
tiam suam aliquis cffertur, sed agnoscit sibi deesse
veram iustitiam, fide autem sola in Christum iusti-
ficari, et gloriatur Paulus se despicere suam iusti-
tiam, quaerere autem fide per Christum iustitiam,
quae ex Deo est.

Haec verba satis ostendunt, Basilium sic in-
tellexisse iustitiam fidei, quod sentiendum sit nos
propter Christum per misencordiam iustos, id eit,
acceptos esse, non propter proprias virtutes.

617

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

618

Caeleruni, quod Basilius piimum instituit coe-
tus Monaclioruni, id,exeni|>luin nocuit, et aliquid
habuit vitii, etiamsi ipse prinuun non hpbuit crassas
supersfitiones, et illi coetus adhuc quaedam imago
erant scliolarum. Circumreruntur et lihri quidam
eius nomine, qui continent Re^ulas Monachoruni,
quorum ahqui haud dubie sunt suppositicii, et longo
tempure post Basilium nati. Sunt enim pleni fal-
sarum opinionum de coelibatu, et aliis cultibus ex-
cogitatis sine mandato Dei, et continent ridiculas
nugas, ut magnum acervum poenarum seu satis-
factionum, quas vocat imiiiJia, si riserit puella in
choro, sedeat biduo in vestibulo, et similes nae-
nias, quas si quis vellet renovare admiratione an-
tiquitatis, vere insaniret.

De Gregorio Nazianzerio.

Nazianzenus tractavit articulum de Trinitate,
Alia dogmata leviter attingit. Scripsit. vitam Cy-
priani, in qua narrat, quandam pueUam amatam
esse a Cypriano ante conversionem, quae invocans
Mariam virginem_, vicerit magicas incantationes Cy-
priani.

Hoc exemplum citatur de invocatione Sancto-
rum. Etsi autem videtur esse licta fabella, et
postea sparsa titulo Nazinnzeni, tamen etiamsi vera
esset historia, non est cifan<la ad conHrmandam in-
vocationem Sanctorum, Nam errores piorum non
sunt opponendi verbo Dei , et omnibus aetatibus
etiam pii in Ecclesia habent suas infirmitates.

AUegant etiam ex Basilio et Nazianzeno, quod
in fine concionum de Sanc(is, solent eos conipel-
lare: O Athanasi ora pro nobis Etsi autem hae
Apostrophae ex Rhetoricis figuris excusari pos-
sunt, tamen fieri potest. ut more sui tern])oris tunc
invocaverint Sanctos, Nam invocatio Sanctorum
paulatim tunc in Ecclesiam iirepsit, Et errores
temporum trahunt homines, ut usitata n.inus im-
probent, et boni consulant, Sicut impetus fluniinum
secum rapit navigantes. Nec tamen ideo appro-
banda est invocatlo Sanctorum. Ac postquam mos
crevit, et iam retecta est impietas, prorsus ex Ec-
clesia toUi debet. Nec Basiiius de invocatione
quicquam dicit, tantum ait celebrari memoriam
Sanctorum, ut eorum virtutes imitemur. Et vocat
Sanctos adiutores precum nostrarum, non quod
sint invocandi, sed quia omnes beati in coelo orant
pro Ecclesia, et eani Deo commendant.
•
Epiphanius scribit mulieres quasdam invocantes

virginem Mariam, solitas circumferre illius sta-
tuam. Iloc totum negotium doinnat, et vocat ido-
lolatricum opus. Continet eiiim Epij!hanius rcfuta-
tiones veterum haeresiuni, praecipue de Trinitate,
et paucis aliis materiis, qiiem quidem historicum
praecipue legendum esse censeo.

De Chiysostomo.

Chrysostomi aetas multos iam vitiosos mores
receperat, quos ipse recensens, non reprehendit,
Sicut laudat adeuntes monimenta Sanctorum, facit
et mentionem orationis pro mortuis. Monasticani
immodicis et falsis laudibus ornat. In tractatu de
poenitentia cum colhgit multos modos consequen-
dae remissionis peccatorum, scilicet eleemosynas,
lacrymas, et alia opera. tamen ncn facit mentionem
fidei, de qua oportuit dici, Ac scriptum ilhid ple-
raque falsa continet, et confusum ac perplexum
est.

Graeci maxime laudaverunt comnientarios in
Paulum, ubi in locis de iustificatione et de fide se-
riesPaulinae di.sputationis deducit eum eo, ut saepe
repetat hanc sententiam, Quod fide consequanrar
remissionem peccatorum propter Christum, non
propter opera. Et diserte dicit, Fide non solum
diligl Deum, sed vicissim credentes sentire, quod
a Deo diligantur, quanquam nmltis modis rei sint.

In hac sententia satis signilicavit se intelligere
fidem, non tantum de notitia historiae, sed de fidu-
cia, qua credimus nobis remitti peccata, et quidem
hanc fidem discernit ab o[)eribus, a non furando,
non occidcndo etc et dicit hunc cuhum superiorem
esse. Quanquam autem eius enarratio simplicior
esl et minus impura, quam Origenica, tamen ipsa
quoque est obscura, nec ubique secum ipsa con-
sentit.

In 7. Cap. longius currit extra septa, Ait con-
cupiscentiam et afiectus, nisi pariant externum
opus, non esse peccata. Sed tamen, si quis at-
tente et cum iudicio leget cominentarios illo.s, multa
inveniet testinionia nmhoi um articulorum. Et quan-
quam tunc in Ecclesia cafigo fuit, tamen apparet
retinuisse plerosqiie lianc conmmnem sententian»,
Quod fide propter Christum, non propter opera,
donetur remissio |ieccatorum. Ideo etsi interdum
minus commode loquuntur veteres, tamen in aliis
locis, quid re ipsa voluerint, animadverti potest.

619

PniL. MEL. S( RIPTA I)()(J lATICA.

«20

De coena Domini ex Chrysostonio satis patet, sumpta a veteribus est utilis. De dogmatibus pau-

•'—^ ... . •', »1 _!•• II r>

nuUas fuisse privatas Missas. Describit enim pres
byterum stantem ad aram, et vocantem populum,
ut accedat ad comniunionem.

ca scripsit. Adversus lovinianum valde confirmat

lalsas et .super.stitiosas opiniones de traditionibus

humanis. Vituperat coniiigium , et contumeliosa

I oratione insectatur, quae nequaquam digna est

In libello de dignitate sacerdotii erudite discer- ! Chrisliano. Coliigit male detortas sententias Scri-

" ^ , . . ■ TT^ ^ \ piupyg^ quasi vituperent coniugium, ut : Si secun-

nit civilem et Ecclesiasticam potestatem, negat Ec
clesiasticam habere eius coercendi vi corporali.

De Ambrosio.

Multas causas attingit Ambro.sius, videlicet de
Trinitate, contra Novatianos, de iustificatione. Et
quanquam in commentariis interdum dissimiles sen-
tentiac reperiuntur, qui non tam ab ipso scripti,
quam ab aliis excerpti esse videntur, tanien perspi-
cuum est ex eius longioribus disputationibus sen-
sisse eum de gratia et de iustificatione, quod nos
docenius.

Id testatur Epistola ad Irenaeum de Paulino di-
cto : Lex iram efficit, Epislola 71. ubi sic inquit:
Ex operibus Legis nemo iustificatur, id est, per le-
gem peccatum cognoscitur, sed culpa non relaxa-
tur. Veniens igitur Dominus lesus peccatum omni-
bus, quod nemo poterat evitare, donavit, et chiro-
graplium nostrum .sui sanguinis eftusione delevit,
hoc est, quod inquit: Superabundavit peccatura per
legem, superabundavit gratia per lesum Christum,
sicut lohannes inqui; : Ecce agnus Dei, qui tollit
peccata etc. Ideo nemo glorietur in operibus, quia
nemo factis suis iustificatur, .sed qui iustus est, do-
natum babet, quia per Christum iustificatus est.
Fides ergo est, quae liberat per sanguinem Chri-
sti, quia beatus ille, cui peccatum remittitur, et ve-
nia donatur.

Et similes sententiae aliquot ref)eriuntur in
aliis locis apud hunc scriptorem, ut de vocatione
gentium. Item ad Demetriadem virginem, ubi in-
quit: Nec ob aliud datur praeceptum, msi ut quae-
ratur praecipientis auxilium. Caeterum eius titulo
extant quaedam praeparationes ad Missam, et alia
quaedam inania, quae videntur esse suppositicia.

De Hieronymo.

Hieronymus in versionibus utilem operam Ec-
clesiae navavit, et quanquam enarrationes Prophe-
tarum sunt tenues, tamen historiarum explicatio

dum carnem vixeritis, moriemini, et similes, et ex-
presse dicit, non difl*erre a meretrice nubentem post
secundas nuptias. Item , spectandum esse , non
quid concedat Deus, sed quid velit, quasi Deus
non velit coniugium. Postrfemo ethnico more col-
ligit vulgaria convicia sexus muliebris, et coniu-
gii, de qtiibus Christianus longe aliter sentire de-
bet, qui scit causam infirmitatis in utroque sexu
esse naturae corruptionem, et tamen propter De-
um sexui tribuendum esse honorem, et cum Deus
non frustra condiderit hunc sexum, agnosc^ndum
esse opus Dei, et ordinationem divinam magnifa-
ciendam. Nec est minor infirmitas animorum in
viris, in negotiis, quae viris commissa sunt, Chri-
stianus autem propter Deum fert et mitigat imbe-
cillitatem in sociis huius vitae divinitus adiunctis,
et cohaeredibus aeternae gloriae, et scitDeum vel-
le, nt illas curenms, tanquam parteni generis hu-
mani, non de.spicianms Diabolica superbia. Haec
a<que alia in hanc sententiam in Christiana dispu-
talione potius dicenda erant, quam illa scurrilia
convicia sexus et divinae ordinationis.

De discrimine ciborum laudat ritus sine vcrbo
Dei institutos, tanquam cultus Dei, Imo tanquam
perfectionem. Ridicula vox est, quam ponit: Si
vis perfectus e.sse, bonum est vinum non bibere,
et carnem non manducare, ubi male detorsit di-
ctum Pauli, qui cum inquit: Bonum est carnem non
edere, addit, si fratri noceat exemplum. Cum au-
tem necesse sit, tales superstitiones in Ecclesia re-
prehendi, pariunt enim alios multos errores, pru-
denter de illis inconsiderale dictis iudicandum est.

In dialogo contra Pelagium recte disputat, re-
novationem non fieri tantum viribus liberi arbitrii,
sed opus esse auxilio Spiritus sancti. Recte etiam
negat Sanctos esse sine peccato , et ponit memora-
bile dictum: Tunc iusti sunms, quando nos pecca-
tores esse fatemur, et iustitia nostra non ex pro-
prio merito, sed ex Dei misericordia contingit.
Sed postea non satis dicit, peccata Sanctorum in-
telligi de actualibus peccatis, ut flammis libidinum
aut iracundiae, et sinulibus, non intelligit de inter-
iore, et perpetua dubitatione, securitate, concupi-
scentia. Constat igitur multos esse in scriptis Hie-
ronymi non exiguos lapsus.

621

VI. DE ECCLESI\ ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

622

De Augustino.

Angustirius inultas necessarias controversias
tractavit, refutavit Arianos, Manichaeos, Donatistus
et Felagianos. Nam irrepseraut iaui in Ecclesiam
philosophicae opiniones, q.uas Felagius confirmavit,
Evangelium transformans in Philosophiam, conten-
debat eiiim nihil esse peccatum orfginis, homiiies
legi Dei satisfacere posse, et illa externa obec!r<jn-
tia mereri remissionem peccatorum, iustos esse, et
mereri vitam aeternam. Niliil de fide in Christum,
nihil de auxilio Spiritus sancti dicebat. Haec Pe-
lagii dcctrina non Evangelica, sed Philosophica
erat, Sicut pronemodum scholasticorum Doctorum
sententia idem vult, nisi quod hi aliquid assuunt su-

{)erstitioiium monasticarum. Etnunc rursusmulti de-
abuntur in opiniones Pelagianas, quia sunt plausibi-
les rationi.

Augustinus igitur sua aetate doctrinam Evan-
gelii, de gratia et fide in Christiim, pene extinctam
restituit et rursus accendit. Propter hoc benefi-
cium Ecclesia ei plurimum debet. De peccato ori-
ginis multo loquitur maiori perspicuitate, quam cae-
teri onmes. Distinctius etiam et rectius loquitur de
libero arbitrio, quod viribus liberi arbitrii homines
facere possint externa legis opera, et honesta ope-
ra civilia, Sed sine Spiritu sancto non possint ha-
bere motu-s spirituales, verum timorem Dei, veram
(iduciam , veram patientiam , lioc est, novitatem,
quam oportet in iis existere, qui sunt salvandi.

Tradit utile discrimen h'terae et spiritus, docet
de gratuita remissione, monet, quomodo Paulus in-
telligendus sit, cum inquit: Ex operibus legis ne-
mo iustificatur, quod videlicet non tantiiin lietrahat
iustificalionem ceremoniis , sed etiam moralibus
operibus. Hac admonitione valde opus fiiit Eccle-
siae. Nam Origenes, et muhi eum secuti, sparse-
rant falsam interpretationem in Ecclesia, tantum ce-
remoniis detralii iusiificationem, et finxerant homi-
nes legi satisfacere, et iustos esse propter ojera.
Ideo Augustinus diserte hanc quaestionem tractat
in libro de spiritu et litera, et affirmat Paulum uni-
versaliter loqui etiam de raoralibus, cuin negat nos
lege iustos esse. Item, negat homines legi satisfa-
cere, Rom. 8.

Hanc admonitionem Augustini, et hunc locum
ipsius plurimum refert meminisse, quia cum ratio
non satis perspiciat magnitudinem peccati originis,
et naturalis corruptionis, facile delabitur ad illas
opiniones, ikt putet legi satisfieri, et homines pro-
pter opera iustos esse. Ita e regione obscuratur
et amittitur iustitia fidei, et vera exercitia spiritua-

lia excutiuntur, scilicet vera invocatio, quam opor-
tet niti sola misericordia. Siciit nunc derideinur
ab adversariis, qui volunt videri prudentiores, ac
vociferantur nos inepte exaggerare iiifirmitatem, et
ridicule detrahere operibiis iustificationem, cum ta-
men ratio non aliud intelligat esse institiam, nisi
obedientiam iuxta legem.

Sed doctrina Evangelii de peccato, item de iu-
stitia fidei, est arcana et peculiaris sapientia ve-
rae Eccleslae, quam etiam pauci ex scriptoribus
agnoverunt, ac saniores, alii obscurius, alii clarius
agnoverunt. Scotistae et similes prorsus obrue-
runt. Ideo postquam Deus luiec rursus patefecit,
diligenter tueantur illustratam doctrinam.

Porro cur adversarii vicissim non considerant,
quam sit absurdum, dicere, quod Christus liberave-
rit nos tanrum a ceremonialibus. Item, Si liberatio
tantum ad ceremonialia pertinet, non profuit Patri-
bus ante Moisen. Necesse est autem statuere,
quod liberatio a lege pertineat ad universam Ec-
clesiam, a principio mundi usque ad finem. Haec
copiosius disputantur, ut dixi, in libello de spiritu
et litera.

Denique quid sit Hberatio a lege, prorsus igno-
rant illi, qui intelligunt eam tantum de ceremoniis.
Ut omnes homines post lapsum Adae sunt oppres-
si peccato, ira Dei, morte, ingentibus vitae aeru-
mnis, aeternis poenis^ ita sunt omnes onerati lege,
quae peccatuui arguit, nos accusat, et aeternis ter-
roribus occidit, ut Paulus iiiquit: Ergo liberari a
lege, est ab illa' accusatione liberari, ne simus rei
irae Dei et aeternae mortis , est non tantum a riti-
bus aut externis spectaculis liberari, sed inulto po-
tius a lege perterrefaciente, maledicente, damnante
et interficienti nos eripi, Cum videlicet alia res pro-
ponitur, propter quam iusti pronuntiamur, scilicet,
Filius Dei, factus pro nobis victima.

Sic Adam, Noe, Abraham, et omnis electi ante
31oisen a lege liberati fuerunt, accusabantur a l>3ge,
exercebantur horribilibus terroribiis et sensu irae
Dei, et maledictionis. Sed inter hos terrores eri-
gebantur agnitione misericordiac, propter venturum
Dominum promissae, et statuebant se iustos pro-
nuntiari propter ver»turam victimam, non propter
legem. Norant peccata esse non tantum externa
delicta, sed interiorem immunditiem, horribilem du-
bitationem de Deo, fremitum et indignationem ad-
versus Deum in rebus adversis, et caeteros pravos
impetus, et sciebant non aliqua lege toUi vel ipsum
peccatum et naturae infinifitatem, vel iram Dei,
Sed norant se agnitione et fiducia promissi Salva-
toris ex tantis aerumnis eripi. Sic et illi sunt li-

623

PHIL. MEL. SCllIPTA DOGMATICA.

624

berati a lege morali, videlicet, iiulicante et occi-
dente eos, et ab aeterna ira, qiiam lex denuntiat.
INorant in illa naturali nolitia non proponi gratui-
tam remissioneni peccatorum, ideo aliunde pete-
bant remissionem, Quod si sejisissent ita se iustos
fore, cum sine vitio essent, succubuissei\t in agone
conscientiae^ sed norant idco promissum esse Sal-
vatorem, ut statuerent se placere Deo, etia^nsi es-
sent indigni et immundi. 8ic sentieb-vnt se iustos
esse, non propter legeni, sed propter venturum
Salvatorem.

Has tantas res complectitur liberatio a lege,
quas non intelligunt homines securi, qiii nesciunt,
quid sit vera poenitentia, invocalio, denique qui
non exercentur adflictionibus, et aut habent animos
occupatos voluptatibus, aut delectantur suis opi-
nionibus, et aspernantur verbum Dei, aut ad suas
imaginationes inflectunt ac corrumpunt.

Nonnulli adversarii astutiores, etsi vident Au-
gustini et nostram interpretationem vere esse Pauli
ac Propheticae et Apostol-cae scripturae sententiam,
tamen obstrepunt nobis, et Origenis, llieronynii,
Chrysostomi, et nescio quorum autoritatem citant,
noii quod illos vere ex animo probent, sed tantum,
ut fucum faciant imperitis, ne videantur victi. Non
enim adferunt adversarii ad haec certami;ia bo-
nam conscientiam et studium quaerendae veritatis,
Sed odium nostri, contemptum Evangelii, curam
tuendae suae autoritatis. Quid popuhis de (3hristo
sentiat, quomodo erudiantur Ecclesiae, nihil ad se
pertinere iudicant, ac partim aperte exercent syco-
phanticam, ut Cochleus, Vuicelius et similes, par-
"am sunt tyranni, et tyrannorum satellites, qui pro-
pter sapientiae aut virtutis opinionem gubernant
Pontificum, Regum et Principum consilia, cum sint
Iiomines a&&oi, qui in universum arbitrantur reli-
giones commenticias esse, ac sibi ipsi mirum in
niodum hoc nomine placent, quod ausint dvnni$Hv
n()6g lag ^Qovtdg^ ut ille apud Comicum inquit. Et
tales dicturi sunt sententias in Synodis de Christi
gloria, cuius nomen esse fabulosum cogitant.

Proinde pios lectores adhortor, primum ut
considerent genera doctrinae, utri simpliciter et si-
ne sophistica sententiam scripturae Propheticae et
Apostolicae proponant. Deinde, cum Patres citan-
tur, quae dicta Patrum sunt consentanea divinae
voci. Est enim magna dissimilitudo Patrum. Postre-
mo, ut Paulus iubet probare spiritus , voluntas
utriusque partis spectanda est, et summa consilii.
Illud agunt adversarii, non ut aliquid emendent, sed
ut qualicunque praetexcu defendant suam tyranni-
dem, confirment et muniant opes. Ideo Reges et
Pontifices adversantur coniugio Sacerdotum, quia

vident coelibatum ad retinendam potentiam et opes
cxpeditiorem esse. Hoc modo cum extent notae
impiae voluntatis in quibusdam manifestis articulis,
satis apparet eos non agitari bono Spiritu, Sed es-
se hostes Chrlsti, et nec in caeteris articulis quae-
rere veritatem. Quare eorum iudicia constanter re-
pudiemus.

Psalmo 42. aflirmat renatum non esse iustum
prG2)ter opera, sed hde, Sic enim inquit: Plane ti-
me, si iustum te dicis, si non habes illam vocem ex
alio Psalmo: Ne intres in iudicium cum servo tuo,
Nam si iudicium exhibueris sine misericordia, quo
ibo? Si iniquitates observaveris Domine, Domiae
quis sustinebit? Ne intres in iudicium cum servo
tuo, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis
vivens. Ergo si non iustificabitur in conspectu tuo
omnis vivens, quia quicunque hic vivit, quamlibet
iuste vivit, vae illi, si cum eo in iudicium Deus in-
traverit. Nam et apud alium Prophetam arrogan-
tes et superbos sic obiurgat: Quare mecum iudicio
contenditis? Omnes dereliquistis me, dicit Dominus.
Noli ergo iudicio contendere, da operem esse iu-
stus, et quantumque fueris, confitere te peccatoruni
csse, spera misericordiam, et in iusta humili con-
fessione securius alloquere turbantem te, et tumul-
tuantem adversus te animam tuam, Quare tristis es
anima mea, et quare conturbasme? forte in te vo-
lebas sperare? spera in Domino, non in te, quid
enim es ih te, quid es de te? Ille sit sanitas in te,
qui accepit vuinera propter te, et inquit: Spera in
Dominum.

Psalm. 31. Qui sunt beati? Non illi, in qui-
bus non inveniet peccatum, Nam in omnibus inve-
nit. Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei.
Si ergo in omnibus peccata inveniuntur, remanet,
ut non sint beati, nisi quorum remissa sunt pecca-
ta. Hoc ergo Apostolus sic commeiidavit: Credi-
dit Abraham Deo, et reputatum est ei ad iustitiam.
Hic recte accommodat dictum de fide, et testatur se
fidem intelligere , non tantum historiae notitiam,
sed fiduciam, qua confidimus nobis remitti peccata
propter Cliristum. Nec vero quisquam potest as-
sequi Pauli sententiam, nisi sic intelligat nomen
fidei. Hoc vere est, ut dicitur, in foribus errare,
fidem tantum intelligere notitiam historiae, non fidu-
ciam promissae misericordiae propter Christum.
Neq mirum est, Monachos tota vita deerrasse in
enarrando Paulo, quia in hoc ipso loco turpiter
hallucinati sunt. Et nunc adversariis haec caligo
praecipue impedimento est, quo minus recipiant,
doctrinam de fide, quia nomen fidei non recte in-
teliigunt. Cur non expendunt talia Augustini dicta,
quale hoc est, quo modo recitavi? Hic testatur
Paulum hoc velle, Abraham pronantiari iustuniy

625

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

626

quia crediderit, non tantum de posteritate sua, sed
remissionem peccatoruin.

Tales sentefntiae passim obviae apud Augusti-
num, satis ostendurit eum de gratia et de fide idem
sentire qiiod nos docemus, Sicut etiam de Spiritu
et litera inquit: Ex lege timemus Deum, per fidem
autem confugimus ad misericordiam, Hic diserte di-
scernit legem et Evangelium.

Etsi autem interdum in eius scriptis figurae
orationis occurrunt non satis explicatae aut incom-
modae, hae teaiporibus condonandae sunt, quia
vulgi consuetudo quasdam figuras receperat, ut ap-
peliationem meriti, et alias quasdam, et has explo-
dere docti non poterant, Deiiule nec ipsi Scripto-
res satis assuefacti fuerunt ad accuratas disputatio-
nes, et quanta tunc fuerit caligo in Ecclesia, inde
aestimari potest, quod Pelagii iinpia opinio tanto
cum piausu excepta fuit, ut Augustinus, et pauci
quidarn alii non sine magnis certaminibus eam rur-
sus ex Ecclesiis explodere potuerint.

Caeterum de ceremoniis si quis aetatem Au-
gustini nobis opponit, sciat, ne ipsi quidem Augu-
stino placuisse omnes ritus et persuasicnes sui
temporis, Queritur enim multas superstitiosas opi-
niones haerere in Ecclesia, anteferri humanas tra-
ditiones praeceptis Dei, et sic cumulatas esse cere-
monias, ut ludaeorum servitus tolerabilior fuerit,
quam Ecclesiae. Verba eius haec sunt ad lanua-
rium Epistola 119. Ipsam tamen religionem, quam
paucissimis et manifestissimis celebrationum sacra-
mentis, misericordia Dei esse liberam voluit servi-
libus oneribus prenmnt, ut tolerabilior fuerit con-
ditio ludaeorum, qui tamen divinis legibus, non hu-
manis, subditi erant. Et primum de ritibus huma-
nis inquit; Totum hoc genus rerum, liberas habet
observationes. Deinde diserte iubet inutiles ritus
humanos praecidi, Ergo non ita probat Augustinus
ceremoaias sui temporis, ut Ecclesiam ad eam nor-
mam constitui velit, Multa enim recepta erant, quae
ne ipse quidem probat, imo reprehendi et corripi
vult, quaedam more illius temporis observat, ut
omnes praesentibus moribus multa condonamus.

Huius aetate percrebescere Sermones de pur-
gatorio coeperunt, quos ipse nec refutat nec con-
firmat, tantum narrat, inquiens, quosdam sic existi-
mare purgari animas piorun;, postquam discesse-
runt a corporibus. Sed libro confessionum 9.
petit his verbis precationem pro mortua matre: In-
spira Domine servis tuis, ut ad altare nieminerint
mairis meae et patiis. Nec petit amplius. Quan-
quam autem hoc verecunde dicitur apud ilknn, ta-
men nunc sceleste detorquetur ad oblationem sa-

UKLAMTH. OPER. VOL. XXIlI.

cramenti pro mortuis, qualis nondum fuit Augusti-
ni tempore.

Fuerunt et vota usitata eo tempore, et quae-
stio incidit, an coniugia post votum contracta dissol-
vi debeant. Hac de re extat sententia Augustini in
Decretis 27. q. 1. c. nuptiarum. Hic etsi Augusti-
nus phis tribuit votis quam conveniebat, tamen
pronuntiat coniugia post votum contracta non esse
dissolvenda, et affirmat vere esse coniugia, quia
altera persona non debet cum iniurla alterius redi-
re ad votum. Nec fit obligatio irrita inter duas
personas, etiamsi altera attulit mutationem prioris
propositi. Haec in summa dicit in eo textu. Sed
plus valuit error de votis, quam haec mitigatio Au-
gustini. Ideo constitutiones postea secutae distra-
xerunt coniugia. Vidit Augustinus illam distraclio-
nem vitiosam esse, sed non satis consideravit,
quid in ipsis etiam votis vitii fuerit, quod erat ob-
scurius. Vincebatur enim vulgaribus opinionibus
sui seculi. lam mos receptus erat faciendi vota.
Magna erat admiratio muhorum in eo vitae genere
degentium. Admiratio autem iudicio officit. Non
igitur disputabat, an vaierent vola, cum quidem
nmlti essent errores impliciti illis, habebantur pro
cultibus, pro singulari merito iustitiae, pro perfe-
ctione, item plerisque erant impossibilia. Haec si
prius refutasset , melius prohibere distractionera
coniugiorum potuisset.

Constat igitur multos abusus illa aetate iain
haesisse in Ecclesia, quorum etsi aliquibus adver-
satus estAugustinus, tamen aliquos boni consuluit,
qui postquam retecti sunt, non debent defendi. De-
inde etiamsi veterum exempla suo tempore dissimu-
lata sunt, tamen nunc ad confirmandos maiores ab-
usus nequaquam accommodari debent, ut nequa-
quam valet consequentia: Augustinus iubet ad al-
tare precationem fieri pro matre, Ergo approban-
dae sunt Missae pro mortuis. Aut: Augustinl tem-
pore quidam arbitrabantur esse purgatorium, Ergo
approbandae sunt Missae, indulgentiae, et aliae
fundationes, pro mortuis excogitatae. Nam Augu-
stini tempore nondum erant hae prodigiosae impie-
tates, etsi paulatim semina sparsa sunt.

De Gregorio.

Anno 590. iniit Pontificatum Gregorius, cum
essent exacti anni post Augustini mortem 157. In-
terea influxerant in Italiam multae barbarae gentes,
Gothi, Longobardi, et horum socii. Et non solum
studia literarum conticuerant, et Ecclesiae neglectae

40

627

PHIL. MEL, SCllIPTA DOGMATICA.

628

erant, sed etiam illae ipsae barbarae gentes, quae
tenebant Italiam, seciun invexerunt aut facile re-
ceperunt multas supersiifiosas opiniones. Ideo
brevi tempore valde cumulati sunt abusus.

In illa tlilaceratione Italiae videbatur esse pe-
cuHaris lelicitas, abesse a Republica procul in ali-
qua solitudiue degere, sine familia, sine liberis,
non speciare urbium excidia, et vastationem pa~
triae. Miserum est enim dicere illud, quod Aeneas
inquit: Et quorum pars magna fui. Ifaque modesti
homines, qui habebant familias, gratulabantur Mo-
nachis suam tranquillitatem. Sic crevit admiratio
Monachorum, et plures coeperunt quaerere et
amare secessus.

Deinde homines barbari natura miranlur novos
ritus, qui speciem habent eximiae pietatis, et tan-
quam commercii cum Deo. Nihil mirum est igitur
tunc et Monacborum coetus crevisse, et plausibiles
opiniones de illogenjre operum latius vagatas esse
et extinctamEvangelii lucem de vera fide, et veris
cultibus.

Grata etiam fuit barbaris veneratio Sanctorum.
Postquam semel receptum erat hos elhnico more
ornare statuis et peculiaribus templis, crevit mos
imitatione potenlum. Et paulatim tantum accessit
inipietafis, ut niliil difierret veneratio Sanclorum
his postcrionbus .seculis a manifesta Ethnicorum
idoloJatria. Invocabantur Anna, Gregorius, non
aliter quam luno, Mars, aut Hercules. (^urrebatnr
ad statuas, Kt magna autoritate illam ddw^MfjimCav
confirmabant Episcopi, laudabant doctores. Et in
talibus cultibus erat religionis summa. Interim de
Christi invocatione, de fide erat ingens siientium.

Principia igitur cavenda fuerunt tantae impie-
tatis, quae quidem Gregorius vahle confirmavit,
qui puMicum ritum invocationis Divorum instituit,
qui ossibus et pulveribus eorum templa dedicari
iussit.

Tunc etiam irrepsit opinio de oblatione corpo-
ris et sanguiiiis Christi facienda pro mortuis. Haec
opinio peperit horribilem prophanationem Sacra-
menti.

Etsi igitur post Gregorii aetatem maiores te-
nebrae secuiae sunt, tamen hi errores tunc haese-
runt in Ecclesia. Falsa persuasio de monachatu,
de operibus sine mandato Dei excogitatis. Invo-
catio sanctorumj et oblatio corporis Christi pro
mortuis. Hi errores magnam deinde ruinam traxe-
runt. Itaque (iregorii aetas non potest esse norma
emendandae Ecclesiae, quod quo magis perspici

possit, manifestiora errata Gregorii prius recitabo»
deinde pauca de coena Domini disputabo. Grego-
rius libro 3. Epistolarum, in Epistola ad Catanen-
sem Episcopum in Sicilia, praecipil: ne Subdiaconi
aut Diaconi consuetudine coniugum utantur, quas
ante ordinationem duxerant, cum quidem antea Si-
culi servassent Graecum morem, nec maritis inter-
dixissent coniugum consuetudinem. Hic lapsus sa-
tis manifestus est. Nemo enim pius distractionem
legitimi coniugii approbare potest.

Narrat fuisse quendam Speciosum, qui malue-
rit relinquere functionem Subdiaconi, quam carere
coniugis consuetudine. Hic quisquis fuit, saniore
iudicio praeditus fuit, quam illi, qui talia coniugia
distrahebant.

Auget peccatum Gregorii, quod hunc morem
in Siculis Ecclesiis recipi voluit, quae ad id tempus
iuxta Synodorum veterum decreta retinuerant con-
iugia in omnibus gradibus Ecclesiasticis, nec one-
rabant votis Dlaconos aut alios. Cur sumit sibi
Gregorius iu.perium in alienas Ecclesias? cum qui-
dcm tam tragice declamitet se abhorrere ab uni-
versalis Episcopi appellatione. Deinde, cur ibi di-
strahit CDniugia, ubi Diaconi non fuerant onerati
votis? Cur hic non veretur superiorum Synodo-
rum autoritatem? Hic lapsus, cum manifestam im-
pietatem et tyrannidem contineat, satis apparet
aelatem Gregorii non fuisse sine magnis erro-
ribas.

Idem quam iniustus est adversus eos, qui in-
fantes in monasteriis educati fuerant iussu paren-
tum, et postea facti puberes aliud vitae genus ex-
petebant? De his respondet, nefas esse tales de-
serere vitam monasticam. Haec durities non eo tan-
tum reprehendenda est, quia aetati facta est iuiu-
ria, sed etiam, quia valde confirmavit superstitiosas
opiniones de monasticis cultibus.

Addam tertium erratum non obscurum. Mo-
vetur spectris, ut comprobet oblationem Sacramenti
pro mortuis. Narrat duos, qui post mortem in
bahieis servierunt, quorum alter petivit, ut pro se
fieret oblatio Sacramenti, ut ab illis poenis libera-
retur. Ab his spectris sumit dogmata in Ecclesia
contra manifestum mandatum Dei, Deut. 38. Non
quaeras a mortuis veritatem. Et Esa. 8. Utrum
populus a Deo quaerit veteritatem pro vivis, an a
mprtuis? Erga qualiscunque est animarum status
post hanc vitam, tamen a spectris non sunt su-
menda dogmata. Deinde quis non videt poeticuni
esse, quod dicit pios post mortem factos esse bal-
neatores? Similis fabula est commento de filia-
bus Danai, qui hauriunt aquam cribris.

629

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

630

Non instituimus hunc catalogum, ut errorum
confatationes ederenius, quae extaiit alibi satis mul-
tae, tantum recensere errata volui, ut appareat
falli eos, qui sic admirantur Patres, tanquam fue-
rint dvay,dQTJ]ioi>^ et nusquam dissentiant a scripturis
divinis manifestis. Etsi igitur aliquid monent in-
terdum eruditiores Patres, tamen de eis iudicandum
est ex verbo Dei.

Omissis igitur aliis confutationibus, breviter
quaedam de illa oblatione pro mortuis adiiciam.
Non opus est quaeri, an sit purgatorium, n'hil
haec quaestio ad oblationem pertinet. Etiamsi es-
set purgatorium, tamen impium est, ofFerre Sacra-
nientum pro mortuis. Rationes muUae sunt firmis-
simae. Prima, impietas est constituere cultum in
Eccksia sine mandato Dei, AdpUcatio coenae Do-
mini pro aliis, fit sine ullo mandato et testimonio
divino, Ergo sine uUa dubitationc haec adplicatio
cst impia.

Maiorem confirmant plurimae sententiae, Non
habebis Deos alienos. In hoc mandato etiam cul-
tus alieni prohibentur. Et huc pertinct dictum :
Frustra colunt mc mandatis hominum. Item: Quid-
quid non est ex fide, peccatum est. Porro cuUus
sine mandato Dei non possunt ex fide fieri. Sed
mundus non intelligit, quantum peccatum sit, fin-
gere cultus sine mandato Dei, discedere a verbo
Dei. De hoc scelere maxime concionantur Pro-
phetae, et deplorant hominum coecitatem, qui cul-
tus et dogmata de voluntate Dei fingunt horribili
audacia, nec retinent verbum et cultus, quibus
Deus suam voluntatem nobis proposuit. Ipsi coeci
quaerunt Deum aliis modis. Constat autem Chri-
stum non tradidisse Sacramentum, ut pro mortuis
adplicetur. Quae ibi fit mentio mortuorum? lubet
celebrari Coenam, ut reeordemur mortis et bene-
ficiorum suorum. An mortui adsunt, ut una recor-
dentur? Sed breviter adiiciam et alias rationes.

Secunda, Sententia certa est, quae labefactari
nequaquam potest: lustus sua fide vivet, Quare
necesse est nos accipere remissionem peccatorum
vivos. Ac impossibile est, contingere ullis remis-
sionem peccatorum propter opus aut sacrificium
cuiusquam sacrificuli. Causae obscurae, ambiguae,
longas disputationes requirunt. Hic error de obla-
tione refutatur adeo perspicuis et firmis argumentis,
ut niliil desiderent longam explicationem. Doctrina
tle remissione peccatorum certa et perspicua fcst.
Nemini fit remissio, nisi fide propria eam accipiat.
Hanc sententiam si quis tollit, contumelia adficit
Christum. Ergo contumelia adficiunt Christum,
qui iingunt oblationem illam mortuis mereri remis-
sionem.

' Tertia, Tantum iis prodest Sacramenti usus,

qui utentes eo, recordantur mortem, et beneficia
Christi. Ergo impossibiie est, id opus rnortuis pro-
desse, qui nec utuntur ipsi, nec addunt ibi recor-
dationem. Antecedens manifestum est ex Christi
institntione, quia iubet celebrari hoc mysterium ad
recordationem. Nec aliud institutioni affingendum
est. Si quis plura aff)n2,it, si quis fransfert ad
mortuos, impie contaminat institutionem Christi.

Quarta, Aperte dicit Scriptura: Reati mortui,
qui in Domino moriuntur. Roin 8. Corpus mor-
tuum est propter peccatum, Spiritus vero vivit
propter iustiticationein, id est, iuslificati Spiritu,
donec hoc tempus circumferunl, in quo haerent re-
liquiae peccati, varie addlguntur, ut in invocatione
crescant, fides, agnitio Dei, et novitas spirituaiis.
Sed mortuo corpore, peccati reliquiae abolentur.
Et diserte addit PauJus , Vivere spiritum propter
iastificationem. Illa vita iustificati spiritus, non est
pavor aut sensus irae Dei, sed est gaudium in
Spiritu sancto, sicut Paulus inquii. Non sunt igi-
tur poenae purgatorii.

Christus inquit ad convers!im latronem: Hodie
meciun eris in Paradiso, hoc est, in vita tranquilla
et beata, non in poenis et pavoribus. Non igitur
discedunt iustorum animae ad cruciatus, sed ad
gaudium spirituale, et ad pacem. In hac vita exer-
centur pi> horribilibus adflictionibus, quiaDeus mi-
rabili consilio vuh Ecclesiam suam subiectam esse
cruci, et degustare adtlictiones Christi. Sic Adam,
Isaac, lacob, loseph, David, Esaias, leremias, lo-
hannes Baptista, et caetera lumina Ecclesiae, fue-
runt in aerumnis, quaram magnitiidinem enarrare
nemo potest. Ideo Petrus inquit: Humiiiamini sub
potenti manu Dei. Etsi Igitur tales sunt poenae
piorum, dum in corpore vivunt, tamen post mor-
tem esse tales adflictiones cur dicetur? cum hae
adflictiones sint destinatae ad agnoscendas peccati
rcliquias in carne, et ad poenitentiam, At post
mortem non est locus poenitentiae, sicut Paulus
clare adiirmat 2. Cor. 5. Reportabit unusquisque
ea, quae gessit in corpore. Et Psalmi hoc docent:
Non mortui laudabunt te Domine. Item : Quoniam
non est in morte, qui memor sit tui. Non igitur
affirmari potest, aliquos post mortem adhuc exer-
ceri illis cruciatibus, ut agant poenitentiam.

Sic dicunt adversarii, cruciatus illos non eo
infligi, ut crescat poenitentia, sed ut sint satisfactio-
nes, multo magis explodenda est haec opinio. Nam
doctrina satisfactionum, quam sententiarii confinxe-
runt, falsa et impia est. Et quidem in eas dispu-
tationes, tanquam in sentinam, plurisna mendacia
confluxerunt, de purgatorio, de votis, de ob^atione

40»

631

PHIL. MEL. SCKIPTA DOGMATICA.

632

pro mormis, flenique alia multa. Cum igitur pur-
galorum, quod vocRHt, adfirmari non possit, impie-
tas est instituere oblationem ad liberandos mortuos,
Quanqcam, si esset purgaforium, non transferri ad
mortuos coena Domini posset.

Sed quid disputo? Orta est mentio purgatorii
a spectris, deinde confirmata propter quaestuin, et
nunc d'ifenditur a FoJitificibus, Cardinalibus, Episco-
pis, Canorncis, qui palam sunt Epicurei, ac secu-
rissime contemnunt iudicium Dei, et quae de poe-
nis post niortejn legunt, sic accipiunt, ut fabulas
Poetarum, de Ixione, Sisypho, Tantalo, aut similes,
ac rident stultiiiam aliorum, qui affirmant Deum
proposuisse aeternas poenas impiis.

Omitto igitur disputationem in praesentia. Ba-
sileae in Synodo exhibuernnt Graeci orationem
de purgatorio, quae hodie extat in Phorcensi Bi-
bliotheca, in qua de loco Pauli 1. Cor. 3. disse-
runt, queui ad purgalorium detorsit aetas recentior,
cum constet eum locum de poenitentia loqui: Sal-
vabitur, sic tamen, quasi per ignem. Ergo vult
lapsum poenitentia corrigi. Quare de praesenti
vita loquitur, in qua locus est poenitentiae. Pro-
fecto vernm est quod dicitur: Simpiex est veritatis
oratio. Cum Paulus de poenitentia loquatur, non
potest hic locus detorqueri ad cruciatus post
mortem.

De loco in Machabaeis est etiam planissima
responsio, Veritas rerum erronbus gestarum non
viiiatur, inquit lurisconsultus, Et Demosthenes con-
tra Aristocraten, reprehendens vitiosa exempla, in-
quit: Mij Srj tovio ^fuv iart Xtytiv <Sg ycyovfv, aXX'
ioil SCxaiov yi icitui,. Sacrificia Levitica non dele-
bant peccata coram Deo, deinde nulla pro mortuis
instituta fuerunt. Ergo fuit error sacrificare pro
mortuorum peccatis, ut ludaei alios vitiosos cultus
saepe receperunt. Natura enim hominum ad su-
perstitionem propensa est omnibus aetatibus. Ideo
cum exemplum illud pugnet cum scripturis, non
est citandunt ad confirmandas superstitiones in
Ecclesia. Haec fere sunt praecipua, quae de pur-
gatorio citantur. Ideo autem hanc disputationem
inserui, ut magis appareat, lapsum Gregorii, qui
confirmavit oblationem pro mortuis, aperte cum
apostolicis sciipturis pugnare.

Quod cum ita sit, etiam Canon Missae, ut
Yocatur, reprehfndendus est, in quo dicitur fieri
oblationem ad redimendos vivos et mortuos. Quae
fuit audacia Sacramentuni transferre ad mortuos?
cum institutio tam clare de vivis, de recordatione
loqualur. Gregorius scribit hunc Canonem a quo-
dam Scholastico, ut ipse eumnominat, compositum

esse. Sed quisquis fuit autor, qui hanc rhapso-
diam congessit, illud negari non potest, dissentire
latinum Canonem ab utroque graeco, quanquam
nec graeci Canones inter se consentiunt. Et diffe-
runt in locis insignibus.

Hactenus de Gregorio dixi. Nec volo sequen-
tium seculorum scriptores adiicere. Nam doctrina
magis degeneravit postea. Accessi* et Pontificum
tyrannis, cum Gregorius adhuc appellalionem uni-
versalis Episcopi repudiet ac valde vituperet, ut
testantur aliquot Epistolae in libro 3.

Possem adiicere querelas scriptorum veterum
de Episcoporum cupiditatibus, et inscitia, quae si
nihil aliud, tamen hoc monent, Ecclesiam nequa-
quam ad exemplum et ideam eius tcmporis consti-
tuendam esse. Sed in Apocalypsi Ichannis propo-
nuntur horribdes imagines, quae significant haud
dubie Ecclesiae tempora, et ostendunt grassaturos
statim in Ecclesia impios doctores ac tyrannica
dominatione oppressuros veritatem.

Monstrant et Synodorum historiae, quanta in
Episcopis plurimis rabies fuerit, qui ad tuendam
impietatem miris artibus incenderunt Principes et
vulgus, prorsus ut nunc Pontifices et Episcopi onmi-
bus artificiis Regum animos ad movendum civile
bellum movere conantur.

Basilius in fine libri de Spiritu sancto, quam
tragica querela deplorat Episcoporum sui temporis
furorem et impietatem, narrat seditionibus et cae-
dibus quaeri defensionem malorum dogmatum. Et
ad Italicos ac Gallicos Episcopos ita scribit: 'AvU'
TtTQamat fiiv ydQ t<x Tijg tvct^tCag SoyfiaTa y avyxtxw-
la» Si tvat§tCag ittcfiol , (piXagxCat Si twv fitj ifo^ov-
fiiva>v Tov xvQiov Tatg nqoaracCaig ininTjSmat, xal ix
Tov nQ0(pavovg Xotnov aitXov dvgct^tCag, ij nQotSqCa
nqoxtnai,^ mcTt 6 ra jfaAfjrojTC^a ^Xag(f>r;firjaag, tig inC-
cxonov Xaov nQoiifioTtQog , oXxtTat ctfivoTijg ItgaTix^f
IniXtXoCnaaw ol noi/jiivovTtg fitToi intOTijfj/tjg to noCfivtov
Tov xvqCov.

Id est, Eversa sunt veritatis dogmata, confu-
sae leges pietatis. Ambitio non timentium Deum,
rapit gubernationem Ecclesiarum. Nec aditus est
ad honores, nisi per impietatem, ut quisque est
rabiosissimus et audacissiums in lacerandis piis et
veiis dogmatibuS; ita maxime dignus Episcopi ho-
nore iudicatur. Periit gravitas sacerdotibus con-
veniens, desunt Pastores, qui eruditione gregem
Domini pascant.

Sic ille sui temporis Episcopos deplngit, quorum
Titiis recentior aetas addidit imperia et tyrannides.

633

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

634

Cum igitur constet illam aetatem non sine vi-
tiis esse, concedenduni est Eccleslae, ut de doctri-
na consulat veibuni Dei, sicut Fater coelestis piae-
cipit, ut Filium audiamus. Et David inquit: Lu-
cerna pedibus meis verbum tuum.

Haec de veterum scriptorum erratis, etsi multa
praetermisi absurde dicta, non eo collegi, ut de
veris eorum laudibus aliquid detrahatur. Credo
plerosqne in his fuisse p'os et praestantes viros,
quidani etiam optime meriti sunt, sed ne ipsi qui-
dcm voluerunt anteferri sua dicta doctrinae Christi.
Deinde hi, qui nunc nobisvelerum autoritatem op-
ponunt, valde illorum testimoniis abutuntur. Etsi
illis temporibus semina errorum sparsa sunt, ta-
men nondum in Ecclesiam p^^rvaserunt tam letri
abusus. Erat initio qualiscunque mentio Sancto-
rum. Quantum accessit impietatis postea? Non
igitur citanda est Nazianzeni declamatio, cum illius
aetas adhuc ignoraverit hanc recentem Idolola-
triam.

Sed quid citant Ecclesiae autoritatem adver-
sarii, cum non de doctrina, non de religione dimi-
cent, sed de suis libidinibus atque opibus. Tran-
quillitatem suam turbari nolunt. Haec una et sola
causa est, cur nos delere cupiant. Nam dogmata
quaedam luce meridiana clariora sunt. Et tamen
ut haec oppriniant, riianifesta crudslitas exercetur,
interficiunt pios, doctos et bonos viros Sacerdotes
propter coniugium. Hoc ubi lectum est de uUa
barbarie, interfici homines propter honestum con-
iugium? Si vcterem Ecclesiam probant, cur hic
non imitantur prima tempora? An Ambrosium vel
Aujustinum arbitrantur hanc crudelitatem suppli-
ciorum probaturum fuisse? Illi vero execrali es-
sent hanc immanitatem, et palam testati, hos Ponti-
fices, autores crudelitatis non Ecclesiae membra,
sed Diaboli organa esse, ac sine ulla dubitatione
defensionem piorum sacerdotum, mulicrum, puero-
rum, dcinde tot gentium^ quae sunt coniunctae
huic causae, suscepissent.

Postquam autem dixi, quae sit vera Ecclesia,
ct constat, nos doctrinam Catholicae Ecclesiae
Christi, traditam in scripturis Propheticis et Apo-
stolicis et in Symbolis, fideliter retinere ac tueri,
manifestum est, nos vere cum Ecclesia Catholica
Christi sentire. Addo illud etiam, praecipuos ^«icri-
ptores, Ambrosium, Augustinum, et paucos alios
idem sentire, si commode intelligantur, et pauca
quaedam eis condonentur, quae tunc non veneinint
in controversiam.

De Liturgia nihil dubium est, nec privatas,
nec venales, nec funebres Missas fuisse ante Gre-

gorium. Nec invocatio Sanctorum multo ante Gre-
goriuni celebrari coepit.

Est et lex de coelibatu perpetuo admodum re-
cens, quae non aliam ob causam defenditur, nisi
quia coeiibatus est commodior ad tuendas opes.
tt manifestam iniuriam verbo Dei faciunt, qui ad-
firniant coniugium Sacerdotum cum iure divino
pugnare.

De poenitentia, de remissione peccatorum ac
iustificatione, quam dicimus homines propfer Chri-
stum conseqni, non propter opera, de salisfactioni-
bus, de clavibus, de traditionibus l)umanis, de re-
bus poliiicis, pleraque noytri disputaverunt planius,
quam veleres, quae tamen adparet consenfanea es-
so perpetuis sententiis illorum, qui fuerunt erudi-
tiores ac peritiores rerum spiiitualium, qui quidem
hanc explicationem ac methodum si legissent, pro
sua pietate candide probaturi fuissent, ut audio
narrasse virum praestantem Theologum Parisien-
sem, se ex nostrorum explicatione, de iustificatione,
primum rectius Augustini sententiam intellexisse.

Scio ex veteribus excerpi posse multa pugnan-
tia cum nostris sententiis. Et excerpit pro suo ad-
fecfu quisque quod videtur commodum , ut ex iis-
dem iloribus apes mella legunt, araneae venena.
Sed absint a iudiciis Ecclesiasticis Sycophantiae.
Non provoco ad omnes Scriptores, sed ad melio-
res, Ambrosium, Augustinum, et quatenus alii cuni
his consentiunt, qui cum ipsi interdum pugnantia
dixeiint, veniam nobis daburit, si quaedam repre-
hendemus, modo ut manifestam et certam scriptu-
rae divinae sententiam sequamur, nec discedamus
a Symbolis, et teneamus, quod ipsi spectarunt ac
voluerunt, interdum autem expiicare non potuerunt.
Nihil enim dubium est, hoc doctrinae genus, quod
profitemur, vere esse ipsum consensum Catholicae
Ecclesiae Christi, ut ostendunt Symbola, saniores
Synodi, et eruditiores Patres. Haec respondi mc-
deratioribus, qui autoritatem Ecclesiae aut Patrum
nobis opponunt.

Exoritur autem quoddam novum genus sapien-
tum, qui cum sint a&tot^ nulla prorsus volunt mo-
veri de religione certamina, laudant pacem et con-
cordiam, execrantur omnes, qui quocunque modo
serunt discordias, hos, tanquam ira^a^/uaia, et pe-
stes generis humani tollendos esse censent, Haec
est una Philosophia Pontificum , Cardinalium , tte-
gum, Canonicorum et plurimorum, qui perhiberi
volunt politici, qui scilicet otium suum interturbari
nolunt, nolunt dignitatem suam labefactari, oderunt
doctrinam, quae videtur ofiectura commodis ipsu-
rum, denique alius aliam habet causam, Horimi

635

PHIL. i^IEL. SCRIPTA DOGMATICA.

636

omnium una vox est in Regum consiliis, Nullam
mutationem concedendam esse, retinendam esse
concoidiam Ecclesiae, autoritatem ordinarlae pote-
siatis.

Dcinde habent suos Rhetores, qui vehemen-
tissimas conciones in eam sententiam odunt, quos
noniinari onmes nihil opus est. Extant enim mul-
toruni scs ii)ta, Sed ex omnibus illis centones nuper
consuit Omphalios. Initio tanquam Solon aut Areo-
pagita aliquis, concionatur de Legum dignitafe, vi-
tuperat seditiones et legum contemtum, commemo-
rat quam dulcis harmonia sit ordinis et ivxaS.ia in
Republica, quam Leges efficiunt. Deinde etsi non
nominat certain prolessionem, tamen quos praeci-
pue petat, satis 3s*endit, de(;lamitat adversus nos,
qui qnasdam tyrannicas et impias leges Pontificum
excussinms. Etsi autem non opinor eum haec gra-
tis dicere, tamen cum eadem dicantur a multis
sumniis ct eloquentibus viris, non disputabo, quid
iste captet.

Totum hoc genus concionum spectat ad con-
firmandos potentum animos, ne ulJa moderata et
pia consilia audiantur, deinde, ut inflammati iniu-
stam saevitiam exerceant. Ut autem David pete-
bat, ne valerent consilia Achitophel, sic nos pre-
cabinjur Deum, ne liorum Rhetorum eloquentia ve-
ritatem ec gloriam Christi opprimat. Et cum scri-
ptum sit: Ex ore infantium et lactentium perfecisti
laudem, sperabimus Deum non defuturum nobis
esse in refutandis illis calumniis, et in gloria Christi
illustranda.

Scio plausibiliter dici de Legum dignitate, de
pace, de tranquillitate communi. Non adeo rudis
sum literarum, nec adeo alienus a civili consuetu-
dine vitae. Sentio etiam in republica communi
tranquiilitati ea onera condonanda esse, quae sine
impietate tolerari possunt. Valeant in eo genere
hae sententiae , xo xaxcv tv xtCfjnvov fiij xivrjxiov. Et
quod Plato dixit, ut deliri patris, ita patriae desi-
pientis mores tolerandos esse. Recte ista in loco
dicuntur, de civilibus onoribus, quae sine impietate
tolerantur, sed haec philosophia non transferatur
ad obruendam gloriam Dei. Doctrinae errores, et
idololatria nequaquam dissimulari debent , sicut
Christus inquit: Si quis negaverit me, confundam
eum. Primum Praeceptum : Non habebis Deos
alienos, longe anteferendum est omnibus rebus hu-
manis, legibus hominum, imperiis, ordinariae pote-
stati, paci, patriae, concordiae. His nominibus ni-
hil est augustius, sed tamen anteferendum est no-
men Dei. ^■'iWxn.zii- ur:.U..

Prophetae, Apostoli, haud' dubie patriam et

patriae tranquillitatem, si qui alii, amarunt maxime.
Et tamen reprehendere impios cultus et pravas
opiniones coacti sunt. Et quidem Christus profite-
tur se doctrinae genus adferre tanquam ignem, qui
sit accensurus ingentes discordias. Necesse est
enim existere certamina de cultu Dei^ quia Diabo-
lus ardet horribili odio Dei, et quantum potest de-
lere verbum Dei conatur, et adversus Deum ho-
mines impios incitat, ac secum trahit florentissima
imperia, cum his hostibus belligeratur Christus.

Quare cum necesse sit piis reprehenderc et
abolere impios cultus, non possunt non esse muta-
tionum autores Prophetae et Apostoli. Quanquam
igitur politica sapientia abhorret ab ipso mutatio-
nis nomine, Et pii, qui certe non omnes stolidi aut
fatui sunt, intelligunt, quantum difficultatum et pe-
riculorum adferant mutationes, tamen Christianum
pectus antefert mandatum Dei, et excelso animo
excipit omnes difficuitates, easque intelligit regi a
Christo, cui omnia subiecta sunt, ut inquit Pro-
pheta.

Haec breviter respondeo, non tam Omphalii
orationi, quam illorum sapientum argumentis, qui
in omnibus consiliis concionantur de vitandis mu-
tationibns, de concordia. Etsi autem homines ad^toi,
hanc responsionem derident, tamen piis utile est
considerare haec argumenta, ne illa sapientiae spe-
cies deterreat animos a pietate, et a professione
veritatis.

Et haec scribo maxime admonendae iuventutis
causa. Impii cum aliis illecebris, opibus et aliis
commodis animos multorum capiunt , tum vero
etiam irretitos tenent his persuasionibus, quod vi-
tandae sint mutationes, quod deceat favere ordi-
nariae potestati, tueri praesentem formam Reipu-
blicae. Haec quatenus laudanda sint, Christiani
praemonendi sunt, ne obliviscantur huius praece-
pti: Non habebis Deos alienos.

Doleo quosdam excellentibus ingeniis praedi-
tos conspirare cum impiis, ac facss esse ad inci-
tandos Reges ad crudelitatem, et ad stabiliendam
impietatem. Illa est virtus digna magnis et prae-
stantibus viris, praecipue ad laudem Dei conferre
industriam atque autoritatem. Hic scopus propo-
situs esse debat omnibus, ut suo quisque loco,
quantum potest, conferat aliquid operae ad conser-
vationem coelestis doctrinae. De aliis Parasita-
stris parvis, qui scribunt Sycophanticos libellos,
hoc loco non dicam, qui sunt ex illo genere xokd-
xavf quales alebat Dionysios Siculus, qui sputum
Tyranni excipiebant, ac lingebant praedicantes ne-
ctare dulcius esse.

gor

Oi

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

638

Redeo ad sapientes illos, quorum aliqui simu-
lantes leligionem, postquam vident abs.urdas su-
perstitiones superiorum temporum excusari non
posse, adfingunt ritibus et decretis molliores inter-
pretatlones, ut recte stabiliant impietatem, conser-
vatis riiibus ac vitiosis decretis. Talis est liber
cditus Coloniae, titulo Reformationis. *) Audio et
Contarenum Cardinalem in Italia dicere solere,
Lutheranos facere iniuriam Romanis proceribus
cum adscribant illis errata plebeiorum scriptorum,
ut Legendarum, Dornu secure, et similium. Nun-
quam sic sensisse Romanos proceres, aut ineptias
illas probasse. Ita nunc a se derivant errata. Ac
scio ubique gentium plurimos esse, qui hoc novo
artificio laudem singularis sapientias aucupantur,
qui primum eo iniusti sunt, quod cum pleraque a
nobis correcta ex nostris libris mutuentur, et no-
stris se pennis ornent, ut fucum incautis faclant,
tamen nobis iniqua SCdaxzqa reddunt, Non enim de-
sinunt in nos exercere crudelitatem, deinde non co-
gitant hanc novam Sophisticam fore extremam per-
niciem verae religionis.

Si ingeniis petulantioribus licet comminisci
glossas suo arbitrio, quid futurum est? Manifesta
est idololatria in cultu Sanctorum, in Mis-sis pro
mortuis. £t tamen glossae affinguntur ad retinen-
dos ritus per sese vitiosos. Ita paulo post fortas-
sis Aegyptias superstitiones excusabunt. Absit ab
Ecciesia haec impia et perniciosa Sophistica, quae
est protestatio contraria farto. Cultus non institu-
tus expresso Dei verbo, per sese vitiosus est,
etiamsi affingas quamcunque voles glossam, ut invo-
catio Sanctorum per sese vitiosa est, quia non est
instituta divinitus, deinde et ob hanc causam per
se vitiosa est, quia hic ipse mos, etiamsi diversum
cogites, tribuit Sanctis honorem Dco proprium,
quod omnes audiant.

Possem exempla multa recitare, sed desino,
ac pios adhortor, ut istam nefariam Sopliisiicam
execrentur. Ezechias non solum superstitiosas
opiniones de aeneo serpente correxit, sed ipsam
statuam delevit. Itu pietas est cum impiis opinio-
nibus ritus ipsos abiicere, qui non sunt proprie
niores politici. Sicut scriptura praecipit Idola de-
strui. Sic ipsi ritus privatarum Missarum, Invocatio
Sanctorum, Votorum observatio, Monasticus vesti-
tus, Sodalitia monastica, Vincuhim coelibatus, Dis-
crimina ciborum, et similes inepti ritus a super-
stitionibus orti, tollantur et aboleantur.

•) Hunc librum composuit lo. Gropperus. Conf. Seckendorfii
comment. de Lutheranismo 1. III. p. 137 sqq.

Sed quid disputo? IUi, qui hac Sophistica pin-
gunt vitiosos ritus, non hoc vere agnnt, ut tollant
errores ex Ecclesia, sed ut qualicuiique praetextu
defendant suam autoritatem, et arte stabiliant im-
pietatem. Facile enini repuUulant pravae opiniones,
si ritus ipsa maneant. Nece.sse est pios vigilantes
esse. Nam Diabolus oppugnat Evangelium , non
tantum palam incitans Tyicjnnos ad saevitiam, sed
etiam caliide insidias struens praetextu sapientiae,
et offundens belias persuasiones, de quibus caven-
dis toties praecipit Spiritus sanctus_, ut ad Timothe-
um inquit Faulus, venturos spiritus impostores. Et
ad Coiossenses ait, traditiones humanas speciem
sapientiae habituras esse. Non tantum manifesta
deliramenta spargentur, qualia fuerunt pleraque ve-
tera et recentia, ut paulo ante nianifestae fuerunt
imposturae indulgentiarum, sed etiam liomines astu-
ti falsa dogmata et impios ritus artificiose pingent,
ut magno cum adplausu exci|)iantur, ameniur ac
retineantur. An non habet sapiesitiae speciem im-
pi-etas Samosateni ? An non est plausil)ilis error Pe-
lagii prophanis ingcniis? Ita habent haec speciem
sapientiae, Prodest ad pacem et tranquillitatern, re-
tinere usitatos mores, decerpantur igitur horridio-
res opiniones, et affingantur interpretationes ivfprj-
fjoTfQat, ritus ipsi retineantur, Splendide lioc dici
vioetur, cum longe aliud agatur.

Hae Sycophantiae significatae sunt in historia
de Christo, quem cum oculos eius velassent, eique
colaplios iinpegissent hctores irri«lentes, iusserunt
vaticinari, a quo percussus esset. Sic excusatores
isti impiorum rituum ludibrio habent Christum et
Ecclesiam. Postquam insulsum aliquod glossema
excogitarunt, pufaiit se iam praestiinxisse Christo
oculos, deinde addunt colHphos, hoc est, impieta-
tem stabiliunt, incedunt Reges ad crudelitatem, ac
Triumphos agunt, quasi iam pror.sus delerint veri-
tatem. Ipsi plausum in suo Tiieatro auferunt, prae-
dicantur a malis, amantur a Regibus, quorum ser-
viunt cupiditatibus. Sed orandus est Deus, ut hoc
genus Sycophantarum repriinat.

Nicander ait genus esse Serpentnm, quod ap-
]iellat Haemorrhoidas, sunt autem exiguae bestio-
iae, unius longitiidine pedis, se! veneni tanta vis
est, ut ab illi.b icto sudor erumpat cruentus toto
corpore, ut ex ore, naribus, vesica large profluat
sanguis, ut sanguineas lacrymas extillent oculi, ut
ardeat incredibili inflammatione totum corpus. Hu-
ius generis bestia cum in Aegypto necasset Nau-
clerum Helenae, Heroica nmlier pede illam contri-
vit, unde et posteritas Hnemorrhoidum dicitur
claudicare amissa spina. Porro eventus osten-
dit hanc novam Sophisticam interpretandarum tra-
ditionum, venenum esse non dissimile Haemrorhoi-

639

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

640

dum. Indocti etsi sunt nobis infesti, tamen perti-
nacia et odio pugnant, non pugnant autoritatc.
Istae Haemorrhoides propter doctrinae oppugnatio-
nem, propter Sophismata, et, ut vocat Paulus, pro-
pter speciem sapientiae, sunt in admiratione, inci-
tant animos potentum ad opprimendam veritatem.
Hoc veneno accensi principes, tlammas odii conci-
piunt, fiunt cruenii et furenter crudeles. Sed Chri-
stus non sinet obrui lucem Evangelii, sicut S(;ri-
ptum est: Quod est ex Deo, non abolebitur. Pro-
inde Ecclesia, in qua lucet vera doctrina, tandcm
illis Haemorrholdibus spinas exteret. Non oppri-
ment veritatem sophistieae illae interpretaliones, et
astuta et crudelia consilia impiorum.

Quod vero passim aliqui cupidi piae concordiae,
expectant Pontificum Synodos, et .sperant has Ec-
clesiae medicaturas esse, aut vilia correctura, lon-
ge falluntur. Nunquam enini Pontifices, et eorum
coniurati Satellites desinent belluni gerere adver-
sus Christum, quod ut ita existimem , nioveor non
tantum Immanis coniecturis, quae nmltae et non
leves suut, Christi dictis uioveor, deinde exeniplis
omnium aetatum. Nam Christus negat blasphemos
sanari, qui contra conscientiam oppugnant verita-
tem, defendunt manifestam ddcoXo^aviav, et plorum
cruore se resperserunt. Furor blasphemias et par-
ricidia haud dubie comitatur, sicut historiae Cain,
Pharaonis, Saul, popiili ludaici testantur. Et Deus
minatur caecitatem blasphemis, sicut Psalnuis in-
quit: Obscurentur oculi eorum. Itaque augent quo-
tidie supplicia, obligant sibi principes inipiis foede-
ribus. Nec tantuin palam grassanlur, sed clam
struunt insidias vitae piorum principum. An ex-
istimandum est, hos moderata aut pia consilia ad-
missuros essc? Et aliquoties iain experti sumus
plerosque, qui simulaiunt moderationem, tamen re
ipsa nihil egisse, nisi ut nos irretitos opprimerent,
ac totum doctrinae genus delerunt. Scio paucos
quosdam esse saniores in hostium Collegiis, (jui
deplorant potentum pertinaciam, sed horuiii senten-
tiae exploduntur tanquam scholasticae. Haec cum
ita sint, piae meiitis est, et cogitantis de sua saJu-
te, de gloria Christi, quaerere quae sit vera Ec-
clesia, ut huic se adiungat, ut huius coetus, et gre-
gis Christi pars sit, sicut inquit Christus: Qui iion
est mecum, contra me est. Deinde sciat Ecclesiam
nequaquam esse Tyrannos et persecutores Chiisti,
ct eos, qui saevitianj vel adiuvanr, vel comprobant.
De his teneamus Kegulam certissimam Pauli : Si
quis aliud Evangclium docuerit, anathema sit. Et
cuin ait, anathema sit, non existimemus usum esse
levi aut vulgari maledicto, Cum nominat apatheina,
signiticat Deum ex Ecelesia eiecisse hostes verae
doctrinae eosque fugiendos esse, tanquam diras
pestes, quas Deus execratur. Pollui se horum so-

cietate et consuetudine boni sciant, et daturos gra-
ves poenas amicitiae et coniunctionis cum illis.
Psalmus inquit de hoc genere : Induit maledictio-
nem sicut vestimentum , et intravit sicut aqua in
interiora eius, et sicut oleum in ossa eius. Huius
maledictionis contagium nocet caeteris, qui sunt
coniuncti cum illis, qui et veritatem oppugnant, et
exercent saevitiam in pios. Non igitur existimemus
parum momenti habere hoc mandatum: Si quis
aliud Evangelium docuerit, anathema sit. Non sunt
Episcopi, non sunt Ecclesiae membra, sed hostes
Christi, qui cum furiis agitentur, non de Ecclesiae
concordia et pace cogitant, sed de Tyrannide sta-
bilienda, non student sanare Ecclesias, sed mollun-
tur bella civilia, vastitatem Ecclesiarum, parricidia
piorum sacerdotum et piarum mulierum.

Proinde non expectanda est ab illis emendatio
Ecclesiarum, sed potius cogitandum, ut sententia,
animo et voluntate quisque se ab illis seiungat, fu-
giat eorum tidwlofiavCav, non audiat convicia contra
veram doctrinam, non adiuvet, non approbet illo-
ruin consiiia, non confirmet eorum potentiam. Fu-
gite Idololatriam, inquit Paulus. Haec praecepta
non sunt levia ducenda. Vera igitur Ecclesia quae-
ratur, sciamus in hac exaudiri preces, in hac scia-
mus esse Christi membra, ad hanc sciamus perti-
nere promissiones Evangelii. Non pertinent pro-
missiones ad hostes Evangelii, sicut nec ad ludae-
os, nec ad Mahometistas pertinent, ut saepe testa-
tur Deus , et Psal. 16. inquit Pontifex Christus:
Non offeram eorum libationes, nec faciam eoruni
mentionem labiis meis. Quem haec tam tristis
comminatio non moveat, ut fugiat coetum adver-
santem verae Ecclesiae? Denique piena est in
utramque partem scriptura divina talibus concioni-
bus, quae iub-ent fugere hostes verae doctrinae et
verae Ecclesiae, ac amplecti veram doctrinam, ama-
re, iuvare, ornare veram Ecclesiam.

Nec cogitemus tantum Platonicam civitatem es-
se Ecclesiam. Hic coetus est vera Ecclesia, in
qua lucet pura Evangelii doctrina, in qua recte ad-
ministrantur Sacramenta divinitus tradita, In tali
coetu necesse est aliqua esse viva Ecclesiae mem-
bra, quae praestant Deo veros cultus, agunt poe-
nitentiam, invocant Deum vera fide, conferunt stu-
dium, et operam ad Evangelii propagationem, osten-
dunt suam confessionem, serviunt vocationi, deni-
que praestant pia officia a Deo mandata, exercen-
tur periculis omnis generis, in quibus exercent in-
vocationem et alia bona opera: Hanc affirmo esse
veram Ecclesidm, cum qua oportet pios ubique ter-
rarum coniunctos esse sententia, voluntate et con-
fessione. Ac tales esse sentio Dei beneficio, no-
stras Ecclesias, quae protitentur puram Evangelii

641

VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VERBI DEI.

642

doctrinani, quae est sine iilla dubitatione, consen-
tiens sententia Catholicae Ecclesiae Chiisti. Uti-
nam bonae nienfes considertait, quantmn referat,
non esse in castris liDstiun» Ecclesiae, sed esse ci-
veni verae Ecclesiae Christi, propter qiiani D(!us
innotesoere voluit, propter quani onnna condidit,
quani Filii sanguine san<;tificavit, in qna patelecit
se adnurabilibus operibus ]»er patres, Noe, Abra-
Lani, loseph, Moisen, Davidein, Eliam, Elisaeum,
Apostolos, et reliqua lumina Ecclesiae, denique,
quae liai)ebit vitam et gloriam aeternam, fnietur
commercio Dei et piorum Au^elcrum. Quanta glo-
ria et beatitudo est, huius coetus socium esse, in
hoc agmine conspici, quod ducit Christus, quod
circumvolant pii angeli, in quo incediujt principes,
Adam, Noe, Abraham, Moises, Elias, et reliqui vi-
ri insignibus praediti doi.is? In hoc agniineiam cer-
tum tenes locum, si non adiuvas, non comprobas
hostium Ecclesiae impietatem et crudehtatem , sed
veram doctrijjam amplecteris, confileris, et piis mo-
ribus ornas. Psaiinus inquit: Kogate pacem leru-
salem. Beati erunt, qui diiigunt eam. O suavem
et dulcem sentenliam. Hortatur omnes, ut adiuvent
omni genere cffieii Eccles.iam, ut doctrinae puiita-
tem et consensum tueantur, ut doctoribus benefa-
ciant, ut precibus et votis Deo connnunem salutem
commendent, ut impios doctores, nt Tyrannos iiule
arceaiit. Opto autem ex animo, ut magnitudinem ho-

rum officiorum viri politici considerent, qui debent et
possunt Eeclesiam luvare. Intueantur posteriiatem,
cui ut Reinpuldicam constitutam relinquere cupiunt,
ita multo magis debent veram Dei agrii;ionein, in-
ccrruptani leligionem, ])urum Evangelium, jeete
constituras Eeclesias tradere, sicut Paxdus iubet
Timotheum fideliler cust'»dire depositum, ut infegrum
et incontaminatum ad ])osteros perveniat. Hac cu-
ra jiroisus nihil adfici videmus Poniifices, Episco-
pos, Canonicos, de opibus suis dimicant, non de do-
ctrina. Ergo alii in scholis, in gubeniatione civi-
tatum, suscipiant Iianc curam. Iloc sacrificiiim
praecipue Deus ab oinnibus postulat, sicut Pc-trus
iiiquit, vocatos nos esse, ut ceiebremus Dei bene-
ficium. Ilic praecipaus finis omnium consilioriim
atque actionum sajiicntibus jiropositus esse debet,
ut ornent gloriam Cliri.sti Pio hoc officio ingen-
tia praemia |)oHicetur in hoc versiculo Deus : Beati
erunt, qui diligent Ecclesiam. Defensioneni, suc-
cessus, et salutem perpetuam iiromittit his. qni ve-
ram Ecclesiam amant. Hac vcce ]iii exuscitent
auimos ad curani ornandae Ecclesiae, seque non
modo adversus tyraniiorum niinas confirment, sed
etiain contra Sopliis^icam illorum muniant, qui fal-
so antiquilafis et Ecclesiae {ostimonia doginatum ad
defensioncm impiorum citant, ad quos refutandos
nonnihil instituere stuuiosos volui.

MELANTH. OPER. VOL. XXII.

41

VII. DOCTRINA DE POENITENTIA

IDEO REPETITA UT PRAE8TIGIAE DE ;SATISFACT10N1BUS RECENS EX-
COGITATAE A QUIBUSDAM SOPHISTIS REFUTARENTUR.

AUCTORE PHILIPPO MELANTHONE.

Hic libellus primum prodiit a. 1549. sic inscriptus :

I

Doctrlna \ de Poenitentia, ideo \ repetita ut praestigiae de Satisfactio- | nihus recens excogitatae
a qui- \ Imsdam Sophistis re- \ futarentur. | Episola (sic) ad, Lerto- | rem in qua respondetur \
Flacio Jllyrico. \ Avtore Philip- \ po Melanthon&: \ Vitebergue apud losephum | Klug. Anno
M.D. j XLIX. 6 plagg. litt. X — F sign., prima 7 foll. non num., 1 fol. album, 36 foll. num., uU.
4 fell. non num., 8. min. (fol. A 2* — 7* med. Mel. epistola ad Lectorem data Cal. Oct. 1549.;
fol. A l^ — 8" vacant; fol. P — 28'' init. |foI. B 1» — E 3='] De Poenitentia Phil. Melanthoo
a. 1548.; fol. 28" — 36" ffol. E 3" — F 4"] De dicto Pauli Apostoli 1. Timoth. 4.; fol. F
5' — 7* med. Psalmus L. Davidis, latina Elegia redditus a lohanne Stigelio; fol. F 7" — 8»
Precatio pro Ecclesia Dei, ex verbls Esaiae Cap. LXIII. Carmine reddita a loh. Stigelio a. 1546.;
fol. F. 8" vacat.). *)

Hic tractatus recusus est 1. in libro supra p. 585sq. recensito: Libelli aliquot utiles Philippi Mclan*
thonis, in quo secundo loco fol. 54» — 78* exhibetur cum hocce titulo:

Doctri- I na de Poeniten- \ tia, Ideo repetita ut praestigiae \ de Satisfactionibus recens j excogitU'
tae a quibusdam \ Sophistis refiita- | rentur. | Epistola ad Le- \ ctorem in qua respondetur j
Flacio Illyrico. \ Avtore Philip- \ po Melantho- \ ne. Anno 1560.

2. in Peucerianac Collectionis Operum Melanthonis Parte II. p. 152 — 167. cum eadem inscriptione : „Doctrina
— refutarentur. Anno Christi 1549. Epistola ad Lectorem etc.

Tituli verbum repetita aut spectat ad libellum de eadem re anno 1548. editum, cuius titulus est:
Dispututio thf-ologica de Foenitentia, respondente M. Melchiore Isindero Suidnicensi. Witebergae, Anno

*) Hic libellus in Biblioib. senat. Norimb. et in meis libris est.

645 VII. DE POENITENTIA. 646

1548. 8. die Nouemb. 1 plag. 8., recusuni in huius Corporis Vol. XII. p. 548 — 554., aut ad Loconim theo-
logicorum Editionem Witebergetisem anni 1549. (in huius Corp. Vol. XXI. p. 5G9 sq. recensitam), quippe quae,
ut ceterae Locorun» Editiones, praeter aiias etiam de poenitentia doctrinam continel; at verba, quibus haec do-
ctriQa in utroque libro explicatur, a verbis illius tractatus omnino differunt.

Ideni tractatus in vernaculam linguam translatus a. 1550 prodiit sic inscriptus:

De Poenitentia | Sjon fcer Sc^erung ju ) ®ott, ]umina, ge^ | teutfctjt njte eg juuor im latin, | auf^ijangen, |
^J^nliV^ji a)?e(antt)on. [ Cfjec^. | ^o voa.x i* le6e, <B)fX\6:jt ®ott, SGBitl [ idj ntcfct baS Der <Sunber fterSe, |
fontiern ba§ er feeferet rocrbe | ionl) \tU. I 1550. — (In fine:) ©eDriJKft ju 9Stttem6erg | t»ur^ ^ofe^?^ [
^tug. 6V2 plagg. litt. 9t — ® {% 14 plag.) sign., 25 foll. non num., ult. fol. albura, 4. (fol. »21
2« — 2'' 2)er ti. *l<falm; lol. 33 l'' — 'S'' med. Q3on Der 39uS; fol. « S" med, — 2) 1" med. qjon
ber Gontritioft baS ijl ijon renj i^nb lei^t S)6er bie fuitbe; fol. 3) P med, — (§. \^ med. Q3on ber 93elc^t;
fol. (§. V> extr. — ® .8* med. 33on ber gnugtliuung, subcuncta Clausula ; fol. ® 3'' — 4*^ vacant.).*)

Epistola latino tractatui in illis tribus Editlonibus praemissa primum separatim edita est; Epistola
Phil. Melanthonis. in qua respondetur Flacio Illyrico. Vitebergae apud. loseph Klug. anno 1549. 8. Iteriim
edita est in Actis synodicis lat. p. 17,, in Melanthonis Selectis epistolis p. 45'2. et in Epistolarum libro I. p.
323. (Ed. Londinensis lib. I. ep. 107.). Recusa est iii Mel. Consiliis lat, P. 11. p 104. et in eiusd. Declama-
tlonibus Vol. VIII. p. 727., denique in huius (^orp. Vol. VII. p, 477 — 482., quapropter h. 1. praetermittitur.

Tractatum ipsum de Poenitentia h, 1, ex Editione Witehergensi anni 1549. exhibemus; Declamatio-
nem vero illi in hac Ed. annexam : De dicto Pauli ApostoH^ 1 . Timoth. 4. Attende lectioni consolationi et
doctrinae etc. omittimus. quia inter Declamationes in huius Corp, Vol, XI, p, 750 — 758. iara data est.

•) Haec interpretatio in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est.

41

DE POENITENTIA.

PHILIPP. MELANTHON.
ANNO 1548.

In Ecclesiis nostris, Dei beneficio, praecipue
extat illustvis explicatio doctrinae de poeiiitentia,
sicut niaxinie necessarium est euni locuai notissi-
n.um esse in Ecclesia, quia compleclitur summaiu
Evangelii. et nionstrat praecipuuni l;eHeficium FiSii
Dei, iuio ut iiiitium fuit Ecclesiae receptae in para-
diso (]o(;frina de poeiiilentia: Ita seniper eodem
niodo in Ecclesia sonare haec vox debet usciue ad
lesurrectionem.

Et inlelligi facilime poterit huius doctrinae
summa, si priiiiuin exemplum aspiciatur, ibi primuin
arguitur peccatum .voce Dei, et non dubium est
accu-iante Deo, et sonante ipso tristissimam accu-
sationem, horribiliter expavescere humanam natu-
ram. Ita primum extitit contiitio tunc in pvimis
parentibus. Ei quid sit contritio, quomodo fiat , in
eodem exemplo conspici potest. Accedit ibi et
conlessio licccati, quia reveia coram Deo opottet
hanc confessionem fieri, nos reos esse et iuste
puniri.

Deinde sonante proniissione recipiuntur Adam
et Heva, haec est absohitio, qua awdita, accenditur
fides, qua agnoscunt se recipi per misericorcnam
propfer semen promissum, et in corde nova coiiso-
latio, est inchoatio novae obedientiae, quae iam
placet Deo. Ita facta est integra conversio. Im-
ponuntur et poenae, videh'cet mors et aliae cahi-
mitates huius vitae, quia Deus etsi remittit culpam.

et aufert mortem aeternam: tamen propter iustitiam
aliquas poenas imponit, et ut ipsius iustitia, et ira
adversus peccafa conspiciantur: totum genus huma-
nuni horribihbus miseriis in hac vita onerat.

In his poeiiis tamen promitfitur Ecclesiae con-
sola«io, ut tuiic Deus ipse vestit primos parentes
pelle detracta ab ovicula, qua imagiiie significatum
est futnrum, ut iiovis corpuribus vestiamur, et qui-
dem sumtis ab agno Christo.

Ilanc totam liistoriam prodest saepissime co-
gitare, ut hoc ipso exeniph» nos de omnibus par-
til)us poeiiifenfiae, seu conversionis comnionefacia-
mus. Item ut inde discamus tunc iiichoatum esse
ministerium Evangelii, in (juo semper una vox so-
nat arguens pec.ata, et oflerens remissionem pro-
pter Filium.

Venim non tantum in liac recenti aetate Mo-
nachorum, obs(!urata fuit doclrina de poenitentia
niuUis hibyrinthis, et falsis opinionibus, sed etiam
vetustis seculis quando Canones safisfacfionum cre-
verunthac sujiersfitiosa persuasione, quod niereren-
tur remissionem pec(;atoium, tunc quoque magnae
tenebrae fuerunt. Sed in disputationibus recentio-
ris aetatis, phis fuit inexfricabilium quaesfionum,
et omnlno silentium fuit de fide accipieiite remissio-
nem peccaloruin. Ideo non dubiuin est fuisse ne-
cessariam esplicationem verae doclrinae de poeui-

649

VII. DE POENITENTIA.

650

tentia, quam in Ecclesia semper extare perspieuam
necesse est, et quain siiiguli hoiiiiiies quotidie in
invocatione totaiu cogitare «iebent. Cretlo autem
re(;te, et persplcue exi^licatam esse in nostris Ec-
clesiis, et de ea seiitentia, quain in locis coinple-
xus sum, niiul mulo.

Ciim autein Synodus Bononiensis ordine de par-
tibus fecerit decreta, quoruiu aiia aii)I)igua sunt,
alia aperte falsa: dicain hreviter de singulis partibus,
non ut pliis sit intricataruin <iisj)utationMin, sed po-
tius ut evoluta doctrina planius intelligatur.

DE CONTRITIONE.

Omitto rixas de causis contritionis. Si sint
veri, et non sinuilati pavores et doiores intuentes
iram Dei adversus peccata, et accedat fitles, quae
facit ex tiniore serviii fiiialem, dico esse veram
contiitionem, et assentior lias causas concurrere,
verbum Dei arguens peccatum, et Deuin lioc verbo
incutientenj terrorem, et mentem cogitantem de ira
Dei, et voiuntatem, et cor serio ex[)avescens, et
doiens quod ofTendeilt Deum. Talem aiiquam con-
triiionem dico neressariam esse, ut saepissime
scriptum est, 2. Coiintii. 7. Contristati estis ad
poenitentiam. Esaiae 66. Ad qnein respiciam?
nisi ad immiliatum, et contriUim spiiitum, et Ire-
mentem sermones meos. Et Ezecli. 20. Dispiice-
bitis vobis in conspectu vestra.

Ac variae possunt esse occasiones inciioandi
doiorem, ut aiiter vocatur Zadiaeus, ali^er Panlus,
aiiter JManasses, aiiter niuliei" peccatrix. Sed in
omnibus necesse est existere | avores , et dolores,
et varii dolores miscentur, quos subtiliter discer-
nere non est opus, ut aiiidisputanint de aiuore
iustiiiac, et tiinore poenae. Imo vuit Deus poenas
metui, et esse eas veiut vocem divinam commone-
facientem totum genus Immanum de ira adversus
peccatum, ut testantur maiedictiones in legCj quae
propter lias duas causas additae sunt legi.

Primiim ut sciamus opus esse iustitiae Dei,
quod peccafa pi niuntur tantis caiamilatibus. Deinde
ut s<;iamus lias ipsas caiamilates, fsse vocein legis
commonefacientem nos de poenitentia.

Sic passim Propiietae ioqnuntur de caiamitafi-
bus, ut in Psaimo; Propter inirjuitates corripis fiiios
hominum. Dispiicent Deo liorribiliter securae inen-

tes, non considerantes iram Dei, aut etiam eiatae
inani fducia suae sapientiae, suae iuslitiae, aut
potentiae, sieut Paulus ad Eplies. inquit impios
esse dnt]lyT]x6iac^ id est, sine dolore vivere, et le-
remias: Eiubescere nescierunt.

Quare sciamus temuJentam vitam in otio et
voiuptatibus vaide periculosam esse, el Deus prae-
cipue suain Ecdesiam subiecit cruci, quia praeci-
pue in Ecdesia vuii conspici iram adversus pecca-
tum, cum eam mundus negiigat.

Haec sententia de contritione, nii.ii obscuri
continet. Loquor enim de veris doioribus qui sen-
timitur, sunt(jue iu aliis minus, in aliis magis acres,
ut Ezediias iuquit: Sicut Leo contrivit omnia ossa
mea elc. Haec tanlum admoniiio adiuntatur, ut
•^ine obscuritate discernanlur tiinor servilis, et tilia-
lis, seu dolor Judae, et dolor Petri. Tiuior serviiis
est verus pavor sine fide. Sed timor filialis (it,
cuin ad pavoi em accedit fides, qua cum incipit cor
accedere ad Deum, et accenduntur iniiia fidei, et
spel: subiicit se Deo, et praedicat eius iu^titiam,
iuxta illud: Tibi Domine iustitia, nobis autein con-
fusio etc.

Caeterum baec duo necessario repreliendenda
sunt in doctrina Monacliorum de contritione, quod
quaerunt sufiicienlem contntionem, et deinde affiii-
gunl iioiribile mendacium, hanc sufficientem con-
tritionem mereri remissionem peccatoruin, nec di-
cunt de fide gratis accipiente remissionem propter
medlatorem. Hi eriores sunt magisi et tetri. Quid
est enim quaereie sufficientem contritionem nuili
doiores uiHus creaturae quantumvis niagni, pares
sunt irae Dei , ut dicitur: Deus ignis consumens
est, nec possuiit compensare peccatum, et quo ma-
gis crescit dolor sine fide, eo magis merguntur
animi in mortem et exitium. Ideo necesse est lios
errores taxari.

In altero errore, etiam deploranda et delestanda
est caecitas, cum dicunt contrltionem niereri re-
missionem peccatonim, ubi transfeiunt in nostnim
opus iionorem debitum filio Dei, et Pauius toties
inculcat particulam gratis, qua exciudit, ut saepe
dictum est, non contrilionem et caeteras virtutes,
non cogitationem de ira Dei et de promissionil)US
etc. sed exciudit dignitatem, seu opiiiionem nieriti*
Deinde quantae tenebrae sunt, quod non soium ni-
bii de fide in docliina poenitentiae dicunt: sed
etiam pertinaciler negant opus esse liac fide, cre-
das tibi ipsi ren-itti propter medlatorem, etc. qua
jiromissionem til)i ipsi appiices, Ac relinquunt nien-
tes in perj)etua dubitatione, quia inquiunt: Nescis,
an contritio fuerit sufficiens, ideo semper dubites

651

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

652

an tibi data .sit remissio. Haec iniaginatio prorsus
est Ethnica.

Nos contra Iiis enosibus ojjponinius voceni
Evangelii, ei dicinms opoiteie aliquam esse con-
tritionen), id est, veros pavores, et dolores intuen-
tes iram Dei, qui in aliis magis, in allis niiniis
acres sunt, sed non penclet ex liorum magnitudijie
remissio, verum oportet accedere fidem, qua tibi
ipsi creda> remitti graiis propter mediatoreui, de
hac fide dicium est: lustincati lide, pacem habe-
nius apud Deum, et si haec fides, et fidticia Filii
Dei non accenditur, mcns non iniuetur Fiiium Dei,
non ducit propitiatorem esse. Necesse est autem
te ipsun» agnoscere Filium Dei, et liunc ei proprium
honorem tribuere , ut tibi propitialorem, ct inter-
cessorem, et summum sacerdotem esse statuas.
Hunc honoren» non ei tribuunt diaboli, qui etiam
nojunt articulum, remissionem peccatorum videlicet
donari aliis, Jion sibi. Itaque donec homo tantum
hanc generalem sententiam credit, aliis remitti non
sibi, nondum tribuit verum honorem Filio Dei, nec
sibi applicat promissionem.

Itaque luceat in Ecclesia discrimen legis, et
Evangelii, et sciant onnies propriam esse Evangelii
promissionem, quae ostendit mediatorem Filium
Dei , et promittit proprer eum gratis remitti pec-
cata, et in hanc promissionem universalem singilli
nos ipsos in veri.<^ doloribus includanms , et scia-
nms mandatum Dei esse, ut Filium Dei audiamus,
et ei tribuanms lionorem propifiatoris, et promis-
sionem amplectamur.

Cum igitur hoc modo sustentamus nos cogita-
tione promissionis, et Filii Dei : accendiiur fides,
et causae concurrentes sunt, vox Evangelii et Spi-
ritus sanctus, et mens cogitans promissionem et
voluntas, ac cor non repugnans, sed expefens con-
solationem divinam, et assentiens promissioni, cum
quidem el a Spiritu sancto adiuvafur et inter tri-
stes gemitus erigitnr cojispectu Filii Dei, quem sta-
tuit, non frustra factum esse victimam, et hac fide
credis non lantuui aliis, sed tibi ipsi, propter Fi-
lium Dei gratis remitti.

Cum haec fides accensa est, iam et contritio
fit timor fih'ah's, et sacrificium iuxta ilhid: Sacri-
ficium Deo gratum, spirilus contribulatus etc. Cor
irascitur peccato, dolet Deum offensum esse, alios
laesos esse, dolel Ecclcsiam polluf am esse, dolet scan-
dala exitataesse,duletSpiriium .sancfum innmlti-icon-
tristatum esse, dolet attrahi poenas familiae et caef eris,
dolet impediii ^ioenis alioium invocationem, et aha
necessaria officia. Denique innumerabiles causae ma-
gnorum dolorum concurrunt. Ita dolens se subiicit

Deo, et fatetuv esse iustam iram Dei , et petit ve-
niam, et cum fide revera incipiat acquiescere in Fi-
lio Dei, certo accipit remis.^ionem peccatorum. Ac
discamus hanc esse vohintatem Dei, ut acquiesca-
nms in promissione, et statuamus nos sic recipi,
et donari ren)issionem peccatorum, idque agit mi-
nister. hi al^solvendo applicat s-ngulis proinissio-
nem.

Simul etiam ciim in tah confritione homo se
subiicit Deo , ct fide eur.i iiivocai, et inclpit ac-
quiescere in mediatore: datur revera Spirilus san-
Cius, et inchoatur nova obedientia, id est, voluntas
iam habet boiium propositum, aguita misericordia
Dei incipit eum diligere, et iiivocare, et non fugit,
ut fugiunt Cain, Saui et similes.

Dixi, quomodo fiat conversio, scilicet, concur-
rentibus his mutalionibus. In liomine primum fit
contritio , cum cogitafione irae Dei expavescunt
corda, et vero dolore alficiunfur propter peccata.
Deinde fit consolatio, qua fide accipitur remissio et
corda incipiunt acquiescere in Deo propter media-
torem, et rursus' inchoant obedienliam, et spem
vitae aeternae. Haec ila fieri, manifeste testatur
experientia omnium piorum in Ecclesia, quorum te-
stimonium non contemnen<lum est, ut Davld expa-
vescit priinum, inquiens: Peccavi Domino. Deinde
erigitur consolatione, credens absoluMoni: Non mo-
rieris, Dominus abstulit peccatum tuum, et Esaiae
38. Rex Ezechias describit pavores: Quasi Leo
contrivit omnia ossa niea etc Postea et consolatio-
nem: Proiecisti post teigum onniia peccata mea,
et scripta piorum ut Augustini et Bernhardi con-
g! uunt. Longa est concio Bernhardi docentis,
coniungi oporterc contritionem ef fidem. Dicat
quisque in pavore suo: vadam ad portas inferorum,
ut iam non nisi in sola Dei misericordia respire-
mus. Haec est vera fiducia quae ad pavores ac-
cedit, cui misericordia non denegatur.

Slc et Prophetae, et Apostoli de conversione
concionantur, ui Paulus in hac ipsa Epislola con-
iungit mortificationern et vivificationem, Ac valde
prodest nioneri iuniores, haec vocabula proprie de
vera conversione ad Deum intelligeiida esse, et
reiiciendam e*^se interpretationem eorum, qui de-
torserunt Pauli dicta ad Hypocri.^sin, ad ritus Mo-
nachorum, et ad falia pueiilia exercitia, Sed Pauli
sententia perspicua est observanti pondera verbo-
rum: Eslis moitui peccafis, et circumcisi circumci-
sione non manu facta, exuendo corpus peccatorum
carnis.

Haec de contritione dicuntur, postea de fide,
I qua fit consolafio, inquit : Simul resuscitati estis per

653

VII. DE POENITENTIA.

65i

fifleni, qua Deus est efficax, qiii vivificat vos cum
Clnisto. Deinde TitraiiH[ue sententiam lursus illu-
stri figtira pingit: condonans onmia pecca*a, delens
chisographum quod pcr decieta contra nos est,
quod erat contrarium nobis. Tunc autem conspi-
cilur chirographum scriptum in cordibus adversari
nobis, cum agnoscinms in veris doloribus nos recr,
esse. IIoc dictum ad contritionem pertinet. Deinde
ad fidem pertinet quod additur : deleii hoc chirc-
graphum suspensum de cruce, facta condonatione.

Haec interpretatio de conversione, est simplex,
vera et propia, quam quidem obsetvare prodest, et
ut Pauli senJentia nobis obvia sit, et ut teneamus
testimonium de his duabus mutatlonibus in conver'
sione, de morlificatione, et vi\ificatione, id est, de
contritione, et consolatione, quae fit per fidem,
qua tibi ipsi credis remitli peccata propter media-
torem.

Ilactenus recitayi, quid in doctrina de contri-
tione retineri necesse sit, et quid taxari oporteat,
dixi item, doctrinam de fide speciah, qua tibi cre-
dis remitti, adiungendam esse, de qua supra in re-
futatione Articuli praecipientis dubitationem, co-
piose dictum est.

Cum autem haec noitra sententia sit ipsa vox
Evangelii inde usque a prlma conversione Adae et
Hevae, sonans in vera Ecclesia, et nihil sit obscuri,
aut intricati in hac nostra explicatione: facile erit
iudicare decreta Synodi Bononiensis, et ne quis
dicat me iugere iudicium Ecclesiae Dei, non dubito
provocare ad iudicia omnium piorum, qui non sunt
rudes exercitiorum poenitentiae.

DE CONtESSIONE.

Necesse est iunioribus exponere et vocabula,
et mores vetustos. OUm in Ecclesia consuetudo
fuit lapsos, ac reos taliuni scelerum, quae aliis no-
ta erant, non recipere, nisi signa mauifesta emen-
dationis praecessissent. Ideo certi ritus erant,
quorum nomen fuit publica poenitentia. Stabat ho-
micida vel adulter coram Episcopo. et narrabat de-
lictum suuin, ut Episcopus modum castigationis in-
diceret, quae vocabatur satisfactio, Graeci mode-
stius nominarunt innCfiia, id est, notas seu casti-
gationes. Cum enim alia delicta aliis modis puni-
rentur, seu (ut ita dicam) norarentur, exponi deli-
ctum opus erat, ut modus poenae indiceretur, post
eam castigationem sequebatur absolutio.

Et initio hic ritus probabiles caus.is habuit.
Fuit enim disciplina instituta, et ut explorarentur
voluntates redeurjtium ad Ecclesiam, an serio pr-o-
mitterent emendationem, et ut his exemplls alii
commonefacti maiore cura vitarent lapsus. Non-
dum affingebatur opinio, haec spectacula meieri
remissionem peccatorum, sed postea hanc opinio-
nem indocti addiderunt, et ritus satisfactioimm cu-
muiarunt.

Ab hac vetori consuetudine confessio intelii-
gitur enumeratio delictorairr singuloruor, cum olim
tantum dellcta aliis nota recitarentur. Postea vero
decietafacta sunt de omnibus delictis etiam arcanis.

De hac enirmeratione singulorum, necesse est
erudiri conscientiam, nec iam de illa vetusta disci-
plina primae Ecclesiae, et de atrocibus delictis,
quae aliis nota sunt, dicimus. Semper enim inde
usque ab initio mundi, ritus fuerunt certi excom-
municationis in Ecclesia, et receptionis emendato-
rum, Et optaremus ea gr*av;tate quae decet Eccle-
siam, administrari excom'rnrnicationem et receptio-
nem. Et ut saepe alias dictum est, retineantur in
Ecclesia generalls confessio, et petitio absolutio-
nis, quia ministerium privatae absolutionis nequa-
qiram frustra institutum est, ut infra copiosius di-
cam, et semper fuit in Ecclesia generalis confes-
sio, ut de summo sacerdote in Lege- dicitur: Te-
neat victiniam, et confiteatur peccata populi.

Et in Nehomia dicitur : Filii Israel convenie-
barrt in ieiunio, et confitebantur peccata sua.

Et de auditoribus Baptistae dicitur: Baptisa-
bantur in lordane, confitentes peccata sua.

Haec non erat singulorum enumeratio, sed in
genere confitebaatur se reos esse, ut decet esse
vocem piorum tribuentem Deo iustitiam in nobis
accusandis et gloriam iustitiae propter missum Fi-
liuin, ut Danial clamitat: Tibi Domine iustitia, no-
bis autem confusio faciei. Item: Tua est propitia-
tio. Et haec ipsa genei*alis confessio, et petitio
absolutionis, testatur in Ecclesia recipi lapsos.

Sed alia disputatio est de enumeratione singu-
lorum, multoruni aut omnium delictorum, ac prae-
sertim arcanorum, hic taxandi sunt tres errores.
Primus, quod finxerunt hanc enumerationem me-
reri remissionem propter pudorem.

Secundus error, quod aiunt recitationem ne-
cessariam esse, ut indrcatur satrsfactio.

Tertius error, quod necessaria sit enumeratio,

655

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

656

et quod remissio pendeat ex coiulitione enumera- j
tionis, quia dicunt tlivinitus praecepiam esse.

Hae tre^ opinioMes falsae sunt, et obscurant
gloriam Filii Dei, et sunt laquei conscientiaiurn, ut
constat multos anjbigemes, an safis pure confessi
essent, ia masriiis mocj-oribus fuisse. Talis duinta-
tio (idem et invocationem impedit, et aut de>pera-
tionem, aut Epicureum contenitum adfert. Necesse
est igitur et veritatem cons[)ici in Ecclesia, et vul-
nera conscientiarum sanari.

JManifestnm est autem in arcana confessione, j
enumerationem omninm, vel paucornn» dellctorum
non essp ])raecf'pfam iuie divino, quia nusquam
voce riiristi, aut Proplijefarum, aut A[)ostolorum
praeci[)itur. Kt enumeratio singnlorum est impos-
sibilis, quia valde niulia suiit en'ata. et delicta sin-
guloiuiM, qnae nec infelHguitt , nec meminerunt
iuxta illud: Delicta quis intelligit? Ideo certum
est, conscientlas nequaquam oiierandas esse sin-
giiioruui eniimeiaiione, et ncquaquam pendere re-
missioneni cx enumerafione.

Hanc docfrinam necessariam esse piis, manife-
stum est, quia tiistissima carnificina excruciarentur, |
si [lufareiit singula nominatiin recitanda esse, nec
remitti peccata sine illa anxia recitatione.

Nunc autem de hac quaeslione nondisputabo pro-
lixius, cuin njanifesta sit veiilas, et aiite lianc ae-
tatem saniores scriptores ita iudica^erinf, enuniera-
tionem singuloium non praecipi iure divino, sicut
a[«erte inquit Panormitaiius, ef Cbrysosfomus iu
enarratione Psalmi 50. dicif: Si pudet alicui dicere
peccafa, dicito ea quofidie in anima fua, non di<;o
ut conbfearis conservo tuo, nt X\i,\ expiobret, dicito
Deo qui sanat ea. Nec est iii graeca Ecclesia hic
mos eiuiineratsonis ajcanorum.

Omifto autem hoc loco refutafioneni argumen-
torum, qiiibus ad\ ersa^ii osfendere conanfur, neces-
sariam esse eiuiinerafio::ein singulorum, et iure di-
vino piaecepian). Nam alilii de eis safis dictum
est. Ac sciuiit ipsi adversarii se has praesiigias
offiindeie oculis, ef aiiiniis [)opuli , non quod sic
seniianf, sed ne hunc neivuin suae potentiae an)it-
tant.

Caeferum sentio generalem confessionem reti-
nendain esse, euin petifur absohifio, sicut enim in
Nelieinia scri[)fum est, confitebanfur [leccata sua:
ita decet ahquam voceni esse vere dolentium, qua
fateantur se reos, et se Deo subiicianl;, et ei lau-
dein iustifiae tribuanf, quod iuste damnet [leccafa, ,
et iuste nos puniat, ac rursus tribuant ei laudem I

miseri(;ordiae, agnnt grafias, quod propfer Filiuui
re<;e[)erit genus humaiiuin [uolafo a(bnirait(b) de-
creto ex aicnno sinu. Deinde |)etaiur absoluiio,
quae est vox minisfeiii Evangeli<;i privafim a[)[>li-
cans remissionem petenti, cum Filus Dei di.yerit :
Quoruin remiseritis [)eccafa, remittenfur eis, et po-
suerit in noiiis serinonein reconciliaiioiiis: Kgo man-
dato Filii Dei,, ap.iuintio fibi vocem Kvangelii re-
n.ittentem peccafa, et tibi i[>si peccata remitti a
Deo pionunlio propter Filiuin Doniinum nosfrum
lesum Chiistuin, cnicitixuin pro nobis, et resusci-
tatuin. Ac praecipio tibi, ne asperneris mortem Fi-
lii Dei, quae pio t-e, et reliquis credenfibus fuit sa-
crilicium jdacans iram aelerni Pafiis, scd vere cre-
das prondssioni Kvangeiii, ef stafuas te recij i a
Deo, cum credis tibi ipsi propter hunc mediutorem
remitti.

Hanc absolutionem sciainus nou osse vocem
humanae autoritalis, sed divinae, sonaiitis in mini-
sterio Evangelii, sicut David vahle cumulasset sua
peccata, si non credidisset voci Nathan: Don.inus
abstulit ])eccafuin tuuin. Ita peccant oinnes, qui
inpavoribus, et in poenitentia nohint absolutioni
credere, et eam consolationem achnittere nolunt, nec
redeunt ad invocationem, nec se fide et spe eri-

gUUi.

Hic etiam necesse est taxari hunc errorem
Monachorum, (juod dixerunt absolufionem irrifam
esse, si non sif sufficiens contritio. Sed sciant pii
o|)ortere fieri conversionem, sicut iusiurandum in-
fjuif: Vivo ego, nolo mortein pec<;atoris, sed iit
convertatur et vivaf. Oporfet igifur aliquam esse
contritionem, et non refineri pro[)ositum peccandi,
et accendatur fides, et sit deinae bona conscien-
tia, id est, propositum non faciendi confra consci-
eiitiam. Haec cuin adsuiit, certissiniuin esf absolu»
fioneni rafam et firnuim esse, quam quiflein fide
opoitet acci[)i, qnae non pofest siinul esse cum
proposifo delinquendi, et fides infuetur Filium Dei,
pro[)ter hunc siafuit iuxta proinissiouem grafis re-
missa esse pec<;afa, non p!0[)ter contritionem, aut
gradus contritionis, aut confessionem etc.

Ut autein alias saepe dixi, nequaquam abolen-
da est ])rivata absolufio, quia manifestissimum est,
proniissioiiem Evangelii et multis et singulis ap[3li-
cari ])osse, et de singuHs manifeste loquifur con-
cio in capite 18. IMaflhaei: Quoties remiftam? sep-
luagies se[)ties. Qui locus vere et recte de mini-
steiio absolutionis inlelligifur, et diclutn: Quorum
remiseritis peccata remiftentur eis, de multis et
singulis recte intelligi eertum est.

Deinde et exemplum consideretur , hic mos

657

VII. DE POENITENTIA.

658

privatim absolvenrli, multum conducit ad retinen-
dum intellectum Evan£;eHi propriuni. quod Evange-
lium contineat promis.sionera remissionis peccatorum.
Est et illustre testimonium, quod post baptismum
lapsi conveiti possint» et conversi recipiendi sint,
et absolvendi, ac rursus fiant haeredes vitae aeter-
nae. Haec causa vaide movere pias mentes debet,
ut ament et tueantur privatim absolutionem, et suo
exemplo eius conservationem adiuvent.

DE SATISFACTIONE.

In hac distinctione partiuir poenitentiae, nomen
satisfactionis, ut in hoc loco usurpatum est, non
significat compensationem Deo pro culpa satisfa-
cientem, et placantem iram Dei, quae satisfactio
proprie per Filium facta est, Nec significat satisfa-
ctionem forensem , qua debitor solvit })efuniam,
quani debet, aut is qui alium iniuria aftecit, sibi
ignosci orat: Nam haec forensis satisfactio est opus
debitum, et pertinet ad contritionem, ac bonum pro-
positum: Ut raptor alienae coniugis, si non reddit
marito coniugen», manet adulter, et est sine contri-
tione, et sine bono proposito, Ita debitor non vo-
lens solvere, cum possit, manet fur, et regula vera
est dextre intellecta: Peccatum non remittitur, nisi
ablatum restituatur.

Sed hanc tertiam partem poenitentiae nominant
satisfactionem Canonicam, quae olim erat publicum
spectaculum, in qao stabant certo loco agentes
poenitentiam, et servab&nt ieiunia aliquot dierum
aut mensium ante absoli:tionem, et palam ostende-
bantur populo tanquam rei, et lugentes, ut ex(aret
signum non simuiatac poenitentiae, et ut alii his
exemplis commonefacti, diligentius regerent moies,
ne laberentur. Horum rituum initio modus aliquis
fuit, et abfuit superstitio, nemo cogitabat se me-
reri hoc spectaculo remissionem culpae vel poenae,
sed exenipl:im erat utile disciplinae, pertinens ad
politiam Ecclesiasticam. .

Non dubium est autem, hos ritus, quibus rei
atrocium delictorum velut notati ostendebantur po- '
pulo, ortos esse a primis patribus. Semper enim
fuit ceremonla aliqua exconmmnicationis inde usque
a Cain, et manserunt vestigia apud Ethnicos, sicut
de Cain dicitur, signum ei additum esse.

Ita postea rei homicidiorum , gesserunt ^igna
reatus in vestitu, donec recipeientui-, ut scirent alii
hos esse pollutos et fugiendos. Nam excommuni-
cati, erant exclusi a societate sacrorum, mensae et

MELAMH. OPER. TOI,. XXIII.

multorum officiorum. Nemo una cibum capiebat,
donec ille homlcida, vel incestus gerebat signa rea-
tus, et erant certa verba exconnnunicationis , quae
vocabantur Dirae, graece aQa^, Si'jOrestes vagatus
est in Graecia, abstinens ab aliorum convictu, ac
gerens signa reatus, quae postea ei ademta sunt,
cum in iudicio absolveretur. El multa talia exem-
pla recitantur, ut Adrasti apud Herodotum, qui ad
Croesum venit gerens signa reatus.

Cum autem huius vetusti moris vestigia essent
adhuc in populo ludaico, et gentibus non oninino
barbaricis, recepta est haec disciplina etiam ab
Ecclesia, fuitque initio modus earum ceremoniarum,
sed postea superstitio adfinxit remissionem pecca-
torum dari propter hanc castigationem. Haec opi-
nio auxit has multas adeo, ut tandeni intolerabiles
essent. Rursus igitur laxatae sunt, et hoc voca-
bant Episcopi indulgentias, id est, remissiones ta-
lium spectaculorum, de quibus Canones praecepe-
rant. Ita paulatim illa vetera spectacula cessa-
runt, nomen mansit satisfactionis non intellectum
a populo.

Sed fatentur Monachi, satisfactiones non me-
reri remissionem culpae. Ut autem aliquid tribue-
rent multis, finxerunt non remitti poenam aeternam
nisi propter coinpensationem poenarum purgatorii,
vel aliarum temporalium. Dixerunt igitur satisfa-
ctiones mereri remissionem poenarum purgatorii,
vel aliarum poenarum huius vitae, Hic prudentiain
iudicando adhibenda est.

Primum autem necesse est no.«!se definitionem
satisfactionis Canonicae, quam ipsi tradunt.

Satisfactio Canonica, est facere opera non de-
bita, id est, non mandata lege Dei, sed opera .su-
perogationis iniuncta ab E|)iscopis, vel ministris,
ut ujeieantur remissioneKi poenae purgatorii, vel
aliarum poenarum huius vitae.

Nunc consideret Lector, de quibus materiis in
hoc loco dicendum sit, scilicet de impletione legis,
de dlsciimine operum quae Deus praece^dt, et alio-
rum quae Deus non praecepii, de remissionc poenae
aeternae, de discrimine remissionis culpae, et re-
missionis poenarum temporalium, de causis poena-
ruin teinporallum, et afflictionum in Ecciesia etc.
Has mateiias recte et vere expllcari necesse est,
Ideo hunc locum de satisfactione repeto.

Secundo , semper iungi oportet remissionem
culpae, et poenae aeternae, estque unum et idem
beneficium Filii Dei gratuitum, tollere culpam, et

42

659

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

660

tollere mortem aeternam, ac toUere culpam, est
placare iram Dei.

Cum igitur poena aeterna sit sentire horren-
dam, et inenarrabilem iram Dei manentem, sicut
lohannes nujuit, haDei manet super euni: sciamns
culpam et poenam aeternam simul tolh propter so-
lum mediatorem Fihum Dei, non propter ullam no-
stram compensationem, ideo Ose. 13 dicitur: Ero
mors tua o mors, et pestis tua inferne.

Et Paulus, aculeus mortis peccatum est, po-
tentia peccati Lex, Deo autem gratia, qui dat no-
bis victoriam per Doniinum nostrum lesum Chri-
stum. Ideo certissime statuendum est fide propter
Fihum Dei simul renntti culpani, et tolh poenam ae-
ternam gratis, id est, sine nostra compensatione.

Haec consolatio hiceat in mentibus, nec lan-
guefieri fidem sinamus cura nostrarum satisfactio-
num, ac certo statuamus non adferendas esse in
illud arcanum iudicium Dei (ubi angimur de ira
Dei, vel morte aeterna), nostias satisfactiones, sed
solum sacrificium Fihi Dei intuendum esse, huius
sanguine credamus deleri culpam, et tolli poenas
aeternas, hic satisfecit iustitiae Dei, ut lohannes
inquit: Hic est propltiatio pro peccatis nostris, nec
pro nostris tantum, sed pro totius mundi peccatis.

Et Triumphi descriptio ad Colossenses in con-
spectu sit, ubi Paulus diserte inquit, victorem Fi-
lium Dei, a se ipso domitas, et captas potestates
inferorum, ducere in Triumpho. Huius triumphi
gloriam non transferamus in nostra opera. Fir-
missime igitur haec consolafio tenenda est : Fide iu-
stificati, pacem habemus apud Deum, id est, cer-
tum est iram Dei placatam esse, et nos liberatos
esse a poenis aeternis. Quare non sunt conscien-
tiae turbandae imaginatione Monachorum de satis-
factionibus.

Tertio, manifesti errores sunt in doctrina Mo-
nachorum de satisfyctionibus, cum alibi, tum hic
quoque quod fingunt opera non mandata a Deo,
esse cuhus Dei, nieieri remissionem culpae et poe-
narum, Ut certis diebus abstii^ere a carnibus etc.
Talia opera immediate hoc fine facta, ut per ea
Deus honore afficiatur , vocant cuhus. Contra
quam persuasionem tenenda est regula verissima:
Frustra colunt me mandalis hominum. Hoc unum
argumentum etiam satis firmum est ad refutandas
sat'sfactiones, de quibus IMonachi loquuntur, quae
quidem eo maiore cura taxandae sunt, qnia persua-
sio de satisfactionibus vahle auxit traditiones hu-
manas, et cf)nfirmavit opinionem, qnae fingit opera
non mandata a Deo cuhus Dei esse.

Est autem cultus Dei, opus a Deo mandatum,
et factum in agnitione, et fide Fihi Dei, cuius ope-
ris principahs finis est, seu mediatus, seu immedia-
tus, ut Deu.? honore afficiatur, Omitto iam quae de
impletione legis in hac materia Monachi dixerunt.

Quarto, etsi verissimum est, remissionem poe-
nae aeternae nunquam divellendam esse a remis-
sione culpae : Tamen necesse est discerni remissio-
nem culpae, a remissione poenarum temporalium
huius vitae. Nam Ecclesia propter mullas causas
cruci subiecta est, quas semper in conspectu esse
oportet, quarum aliae sunt impulsivae, aliae finales,
aiiae nQoxaiaQXTixal, id est, irritatrices.

Prima est, cum propter lapsum primorum pa-
rentum tota posteritas rea sit et immunda, subie-
cta est morti corporis, et aliis aerumnis Ecclesia
Dei, sicut rehquum genus humanum.

Secunda, cum mundus interiorem immunditiem
humani cordis, dubitationes de Deo, neglectionem
Dei, et muitas vitiosas ilammas cupiditatum, non
ducat esse res a Deo damnatas, et contemnat iram
Dei: Ecclesia magis premitur, qaia vult Deus in
Ecclesia conspici iram suam, et vult in nobis om-
nibus poenitentiam crescere, 1. Petr. 4. ludicium a
domo Dei incipit. Item Salomon : Fihum quem di-
ligit, corripit.

Tertia causa, quia diabolus maiore odio Filii
Dei, etEcclesiae ardet, ideo rabiosius grassatur in
Ecclesia, conatur muitos evertere, excitat haereses,
et facit varias dissipationes, de hac causa dictum
est in Genesi: Serpens mordebit calcaneum eius.

Quarta, saepissime singulares ahquae caiamita-
tes, poenae sunt certorum delictorum, quas Deus
ideo irrogat liominibus, quia et iustitiae Dei est
punire peccata, et vuit Deus in hac vita in aliqui-
bus exemplis conspici irain suam, et iustum iudi-
cium adversus peccata, et vult revocaii lapsos ad
poenitentiam, Sic David propter adulterium, et
pioditum Uriam eiectus est ex regno. Manasse ab-
ducitur in exilium, et de universi populi exilio, et
urbis lerosolymae excidio inquit leremias cap. 22.
et dicent unusquisque proximo suo : Quare sic fe-
cit Dominus? et respondebunt: Eo quod reliquerunt
pactum Domini Del sui, et adoraverunt Deos alie-
nos. Et Mich. 7. Irain Doinini poitabo, quia pec-
cavi ei. Psalm. 88. Visitabo in virga iniquitates
eorum.

Quinta causa, ut adflictiones sint testimonia
doctrinae, ut leremias, Baptista, non propter pe-
culiaria delicta interficiuntur, sed propter alias cau-

661

VII. DE POENITENTIA.

662

sas, ut aerumnae testentur eos serio sic sentire,
ut docent, quia veritatem anteferunt vitae, et oiKni-
bus coumiodis corporum.

Sexta causa, ut adflictiones sint testimonium
immortalitatis. Cum enim Deus illustribus miracu-
lis ostenderit sibi placere Abel, Paulum et similes,
et tamen sinit eos interfici, necesse est restare
aliud iudicium.

Sepfima, ut fiamus similes imaginis Filii Dei.

Octava, etiam ubi non sunt externa delicta
atrocia: tamen Deus vult in multis interiora mala,
superbiam, admirationem sui, carnalem securitatem
emendare, ut dicitur: Bonum mihi quod humiliasti
me, ut discerem iustificationes tuas.

Nona causa, ut appareat sanctos universam
obedientiam praestare principaliter propter gloriam
Dei, non tantum propter suas utilitates, ut in Psal-
mo dicitur: Haec omnia venerunt super nos, nec
obliti sumus te.

Decima, ut adpareat Ecclesiam non humanis
consiliis et praesidiis, sed ab ipso Filio Dei, capite
et duce Ecclesiae, divina potentia colligi, defendi
et servari, et in nostra infirmitate conspiciatur
praesentia Filii Dei propugnantis nos contra Dia-
bolum. 2. Corinth. 4. Circumferimus thesaurum
hunc in vasis testaceis, ut excellentia potentiae sit
Dei, et non ex nobis.

Cum igitur multae diversae causae sint, cur
Ecclesia subiecta sit cruci, non imaginandum est
omnes calamitates certorum delictorum poenas esse,
et satis commode distribuuntur afllictiones in qua-
tuor genera, Aliae sunt n^wQCai,, id est, poenae
certorum factorum, ut exilium Davidis, vel suppli-
Cium politicum homicidarum, quae etiamsi sunt
poenae, non tamen merentur rennssionem culpae,
aut poenae aeteinae, sed sunt signa irae Dei ad-
versus peccatum, vel testimonia iustitiae Dei ira-
scentis peccato.

Aliae sunt SoxifjiaaCai, id est, exercitia utilia ad
frenandos pios, et confirmandam fidem , ut aeru-
mnae loseph.

Aliae sunt fxaQTvgm, id est, testimonia doctri-
nae, et immortaiilatis, ut Abel, leremiae, Pauli, et
similium neces.

Aliae sunt Xvjqu, id est, pretium pro aliorum
peccatis. Tale autem est sola mors unius Filii
Dei. Sic Matth. 20. nonnnat suam passionem ipse

Filius Dei, qua voce admonemur de re maxima,
videlicet, non sine admiranda disputatione, de col-
latione iustitiae et misericordiae Dei, remissa esse
generi humano peccata, quomodo videlicet Deus
simul et iustus, et misericors esset. Enciamus
enim ex mentibus nostris stultas opiniones huma-
nas, quae somniant Deum ut lentum patremfami-
lias, seu ut Stoicum non irasci peccato, imo iusti-
tia Dei vere et horribiliter irascitur omnibus omni-
um peccatis, ut dicitur: Deus est ignis consumens.

Fuit igitur disputatio de collatione iustitiae et
misericordiae, quam nulla creatura explicare po-
tuisset, sed miranda deliberatione divina, res ita
diiudicata est, ut ira in Filinm derivaretur, et cae-
teris hominibus propter Filium parceretur. Nam
necesse fuit Deo per obedientiam, vel per poenam
aequivalentem satisfieri.

Huius mirandae deliberationis causas discemus
in vita aeterna, uunc beneficium ipsum vult nos
agnoscere Deus, et vult nos utrumque cogitare, in-
gentem esse misericordiam, quod genus humanum
reccptum est, simul veram et ingentem iram ad-
versus peccatum, quod poenam, et compensatio-
nem tantam intervenire oportuit.

Huc pertinet vetus argumentum dignum con-
sideratione.

Misericordiae est parcere, sed iustitia est im-
mutabiliter servare legem, requirere obedientiara,
vel poenam aequalem.

Deus non solum est misericors, sed etiam iu-
stus. Non igitur remittit sine compensatione, seu
satisfactione.

Respondeo. Concedo totnm argumentum, non
facta est remissio sine satisfactioiie, scilicet perso-
luta per Filium Dei , sola obedieutia Filii Dei est
satisfactio, et aequale pretium pro nostris pecca-
tis, et sacrificium placans iram Dei, sieut et Esaias
inquit : Poiiet aniinam suam hostiani pro peccato.
Hanc victimam vult Deus aspici, et iran) et mise-
ricordiam considerari, nec tribuendus est hic tan-
tas honos, videlicet esse ).vtqov seu satlsfactionem
pro peccatis, ulli hominum iustitiae.

Necesse est igitur taxari errores de canonicis
satisfactionibus, sparsos in Ecclesiam horribili cae-
citate. Manifeste falsunj est, reniitti poenain aeter-
nam propler canonicas satlsfactiones, manileste fal-
suin et hoc est, potestate clavium tolli poenas tem-
porales, non inipositas arbitiio niinistrorum, sed
connnunes illas vagantes per totum genus huma-

42»

663

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

664

imm propter iram Dei vel propter confessionem,
ut morbos, bella, inopiani et siiailes, quae sunt
alias doxvpaGiaC, aJias ii^MQiai, alias ^aQivQia. Haec
genera uihil ad potestateni claviuni peitinent, id
est, potestas clavium nec imponit, nec remittit.

Etsi autem vitandae obscnritatis causa nolo
recitare omnes labyrinthos huius materiae, tamen
quaedam argumenta refutabo, quae nunc excogi-
tant aliqui aslute, ut errores praetextu aliquo stabi-
liant. '

Primum est hoc : Ecclesia pie facit iubens
quaerere mitigationera poenarum, et moduni osten-
dens.

Certissimum est autem propterbona opera mi-
tigari poenas temporales.

Igitur Ecclesia recte facit, iubensfacere certa
opera.

Respondeo ad maiorem. Ecclesia recte facit
iubens quaerere mitigationem poenarum, et modum
ostendens scilicet traditum in Evangelio, non ex-
cogitans novos cultus. Verissimum est autem mi-
tigari poenas tota conversione et bonis opeilbus
a Deo mandatis. Clamat Ecclcsia sicut Filius Dei,
et sicut vox Spiritus sancti seniper clamat: Agite
poenitentiam. Item nisi poenitcnliam egeritis,
omnes similiter peribitis.

Item si peccata vestra fuerint ut coccinum,
eritis candldi sicut nix. Si eritis in tristissimis
poenis, et velut homicidae in supplicio conspersi
cruore: tamen Deus mitigabit poenas, deterget
cruorem.

Item, Convertimini ad me, et cgo convcrtar
ad vos.

Haec inchoatio novae obedientiae, meretur mi-
tigationem pocnarum teniporalium, et de his ope-
ribus a Deo mandatis intelligatur minor, non affin-
gantur alia opera seu cultus non man(lati a Deo.
Quare si in conclusione addatur, Ecclesiam recte
facere indicentem alia quaedam opera non man-
data a Deo: insidiae sunt in conciusione, et ne-
ganda est consequentia, quia plus est in conclu-
sione, quam in praeniissis. Ecclesia recte facit
praecipiens totam conversionem, et bona opera man-
data a Deo, sicut mandata sunt, non recte facit
fingens homines lege iustos esse, et alia nova ope-
ysl facienda esse tanquam supererogationis, quae
sint pretium ad compensandas poenas.

Caeterum de criminibus populo notis antea di-
ctum est, Ecclesiam cum recipit lapsos, posse
exempli causa publice commenioraie delictuin et
poenitentiam, et adiungere aliquam piam obiurga-
tionem et adhortationem etc.

Obiicitur et Pauli dictum: Si nos iudicaremus
ipsi, non iudicaremur. Ergo si Ecclesia puniret,
Deus parceret nobis, et mitigaret calamitates pu-
blicas et privatas.

Speciosum argumentum est, sed prudcnter dis-
cenienda est vera castigatio ab hypocrisi. Totum
argumentum verum est dextre intellectum: Si nos
iudicaremus, id est, castigaremus seu emendaremus
vera conversione, id est, si vero doloie cruciare-
mur, quod Deum offendimus, quod nostris scanda-
lis turbavimus Spiritum sanctum, quod nobis et
Ecclesiae cumulavimus mi.^^erias. In tali conver-
sione, fides, spes, invocatio et nova obedientia ve-
re inipetrarent mitigationem poenarum, ut supra
dictuin est, et loliel inquit: Convertinn*ni ad Doini-
num Deum vestrum, quia bonus est, et rcmittit
poenas.

Cum igitur Paulus inquit: Si nos iudicaremus
etc. veram poenitentiam seu ipsam conversionem
ad Deum intelligit, ne de aliis operibus non debi-
tis loquitur, de quibus scriptum est: Frustra co-
lunt me mandatis hominum, et sine vera conver-
sione nulla opera Deo placent, quia Deus requirit
obedieniiam cordis, id est, verum timorem , Teram
fidem, spem acquiescentem in promissione Dei,
veram invocationein, iuxta illa dicta: Veii adorato-
res adorabunt Patrem in Spiritu et veritate.

Item, sacrificium Deo spiritus contribulatus,
cor contrituin et humiliatum Deus non despicies.
Nec plus valent coram Deo ieiunia non converso-
rum, aut aliae poenae, quam valuerunt laceratio-
nes coiporum, quas faciebant sacerdotes Baal, et
quales hodie diciintur facere Turcici sacerdotes,
qui ritus omnes ad haiic regulam pertinent: Fru-
stra colunt me mandatis homiimm.

Ilaec de satisfactionibus hoc loco dlxisse sa-
tis sit: Nam et alibi eadein doctrina saepe expo-
sita est, sed necesse est totam doctrinain de poe-
nitentia, saepe in Ecclesia repeti, ut oninibns notis-
si'nia sit, et semper sit in conspectu, quia in omni
invocatione quotidie cogitanda est. Seinper enini
obstrepit invocanti liaec tristis concio: Peccatores
Deus non exaudit.

Huius obiectionis refutatio sumenda est ex
doctrina de poenitentia, videlicet non audiri pec-

665

VII. DE POENITENTIA.

666

catores, non agentes poenitentiam, sed agenti poe-
nitentiam mandatimi est, ut credat, se propter Fi-
lium Dei gratis reclpi et accipi, ac placere eius
invocationem: Hanc fidei lucem non sinanms ex-
tingui falsis opinionibus de satisfactione Canonica,
eicut saepe in Ecclesia valde obscurata est etlam
vetustis temporibus, et cum extinguitur haec lux
fidei, recipiuntur opiniones Ethnicae, et Turcicae,
quae fingunt remitti culpam propter satislactiones
humanas , sicut nunc quoque docent Turcae, re-
mitti periurium diviti, si decem pauperibus prae-

beat vestem, et homines non praemoniti, facile
capiuntur illa operum specie. Ideo tales opiniones
niHiore cura refutandae sunt, et simul corda exci-
tanda sunt ad veram conversionem, quae sine ulla
dubitatione impetrat auxilium Dei, et mitigationem
praesentium calamitatum, ut dictum est.

Et pro hac luce doctrinae Doo, gratias aga-
mus, et gratitudineni declarenms in confessione et
studio conservandae huius puritatis.

Vm. DEFENSIO CONIUGII SACERDO-

TUM PIA ET ERUDITA,

MISSA AD REGEM ANGLIAE, COLLECTA A PHILIPPO MELANTHONE.

Haec Dcfenslo anno 1540. scripta prodiit in hisce collectionibus scriptorum Melanthonis:

Defensio | Comvgii Sacerdotvm pia \ S^ enidita, missa ad Regcm Angliae, \ collecta^d Philtppo
Melan- \ thone. \ AJE2nOTA. \ Re/'rtatioabvsvi:m Coe- \ naeDomini. \ Ervdita et vtilis dispv- \
tatio de potestate Pon- \ tificia. — (In fine :) Argentorati ex officina \ Cratonis Mylii, \ Men.
Decemh. \ Anno \ M.D.XL. 9 plagg. litt. A— I sign., 140 pagg. nuni., penult. 1 '/o foll. alba, ult. pag.
Insigne typogr. cont., 8. niin. (pag. 2. Querela animaruin piarum ad Deuni, de Tyrannis, qui inter-
ficiunt pios propter Evangelii professionem [10 Disticha] ; p. 3 — 47. De coniugio Sacerdotum
Phil. Mel.; p. 48 — 7.5. De usu integii Sacramenti corporis et sanguinis Christi; p. 76 — 101 med.
Contra privatam Missam ; p. 101. med. — 109. De Missa theatrica; p.l 10 — 131. De Potestate
et Primatu Papae. dSiCnoTov; p. 132 — 140. De Potestatc et lurisdictione Episcoporum, subiuncta
Clausula; penult. 1 y^ foll. [fol. I 7=^ — 8*J vacant, ult. pag. [fol. I 8*^] cont. Insigne typogr. Cia-
tonis Mylii). *)

Huius collectionis prodiit a. 1549. haecce altera Editio:

Defcnsio. \ Conivgii \ Sncerdotvm pia et \ ervdita, missa ad Regem \ Angliae, collecta d \ Phi-
lippo Mekmihone. \ AJE^TIOTA. \ Uefvtatio ab- \ nsnum coevae Domini. \ Ervdita et vtilis \
dispidatio de polestate \ Pontiflcin. \ Vitemberqne, \ per lonnnem Cratonem. I M. D. XLIX.
— (In fine:) Impressvm j per loannem Cralonem. superposito Insigni lo. Cratonis. 9 plagg. litt.
A — I sign., 70 fo!l. non num., ult. 2 foll. alba, 8. min. (fol. A 1'' Querela animarum piarum ad
Deum etc. ; fol. A 2=^ — C 8^ init. De coniugio Sacerdotum Philip. Melan.; fol. C 8* med. —
E b^ De usu integri Sacramenti corporis et sanguinis Christi; fol. E 6* — G ^*' init. Contra
privatam Missam ; fol. G -2^ med. — 6'' med. De Missa theatrica; fol. G 7* — I 1'' med. De

•) Haec Ed. et sequens in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris sunt.

669 Vill. DEFENSIO CONIUGII SACERDOTUxM. 670

Potestate et Priraatu Papae, d8ianoTov\ fol. I 2 ■ — 6* med. De Potestate, et lurisdictione Epi-
scoporum; fol. I 6'' Insigne typogr, litteras I K coniunctas continens, subiuncta Ciausula; fol. I

7. 8. vacant).

Praeter hanccoUectionem eadem scripta eodem ordine exhibentur in utraque Ed. collectionis supra recensi-
tae, cuius titulus est: Libelii aliquot utiles Philipid Melanlhonis etc. {Vitebergae 1560. et 1561. 8.) fol-
77b _ is8\

Denique eadem, excepta Disputatione de Potestate Pontificia, extant cum annotatt. raarginal. in
Peucerianae CoUeclionis Operum Melanthonis Parte 11. {Vitebergae 1562. Fol.) pag. 168 — 200.

Defensio coniugii Sacerdotum, quae latine tantum cum aliis libellis coniunctim edita est, a lusto
looa in germanicam linguam translata a, 1541. separatim prodiit sic inscripta:

(Sinc ©djrtfft 5P()t= | li^, SUielant^. nerc= | lic^ latinifd? gefteOet, 9Btb= j ber bcn tmreinen 93a^f}3 ( Gelibat, tinb
berbot ber ^riefter* | c^e. 93erbeu^tf*et burd? | 3uftum 3onam. j aBittemberg. | Qinno 9«. 2), XLI. —
(In (ine:) ©ebrucft ju SBittemberg, | burc^ Sofep^ Jtlug. 9 plagg. litt. % — 3 sign., 35 foU. non num.,
iilt. fol. album, 4. (fol. QI 2^—3 2" med. (Sine @d)vtfft $^i(ip, «Kel. SSon Der qjrieftere^e , 2)a8 fie
reiber otle ®ott(ict?e »nb naturlid^e aftedjte, tmb alle geTOon^eit m'^ Oraud^ bcr Jltrctien »er6oten ift; fol. 3
^*» med. — 3'' cont. 9 Locos Scripturae S. germanice, illi libello annexos, in quorum fine Erratum
atque Clausula leguntur; fol. 3 4 vacat,). *)

Ab hoc Melanthonis scripto prorsus diflfert illud, quod primum a. 1551. seorsim prodiit sub hac in-
scriptione :

De Coniv- \ gio piae commo- \ nefactiones col- \ lectae a Phi- j lippo Melan \ thone. | Witeber-
gae \ excvdebat lo- \ hannes Cra- \ to. Anno \ MDLI. 4 plagg. litt. A — D sign., prima 8 foll.
non num,, 32 pagg, num,, seqq, 13 pagg. non uum,, ult, 3 pagg. albae, 8, min, (fol. A 2* —
8" init. Melanthonis praefatio ad Petr, Medmannum Cal. Maii 1551, sciipta; fol, A 8'' Quatuor di-
sticha; fol, B P — C 8" [pag, 1 — 32.] et fol. D l"» — 7^ De Coniugio; fol. D 7^ — S^
vacant.).**)

Deinde hoc scriptum Locis Theologicis et Examini Ordinandorum annexum iterum iterumque edi-
tum est. In huius Corporis Vol. XXI. p. 1051 — 1076. post Locos tanquam Appendix l. est recusum. In
vernaculam linguam a Steph. Agricola translatum seorsim 1555. prodiit sic inscriptum:

e^rtftltc^c ©rinnerung m\ bem l^eiltgcn (S^eftanbc, ijcrbcutfc^t burc^ «Stcp^. 5IgricoIam. SStttcm6erg 1555.
2 plagg. 8.***)

Defensioni coniugii Sacerdotum, quae h. I. ex Editione Witehergensi anni 1549. denuo editur, in
omnibus illis Editt. latini libelli, praefationis loco, praemissa est rhythmica Querela animarum piarum ad
Deum, quam in huius Corporis Vol. X. inter Carmina auctoris non inveni^ quam ob causam hic item prae-
mittitur :

Qucrela ammarum piarum ad Deum, de Tyrannis qui inlerficiunt pios propter Evan'

gelii profcssioncm.

O Pater alme Dens, terraeque polique creator,
Ista manum cuius machina vasta tremit.

*) Haec interpretatio in Biblioth. serat. Norimb. et in meis libris est.
••) Hoc scriptura in Bibliotb. senat. Norimb. et in meis libris est.
•**) Haec translatio in Biblloth. senat. Norimb. invenitur.

671 PHIL MEL. SCRIPTA DOGMATICA. 672

Omnia qui cernis, verique es amator et aequi,

Fallere quem non est ullius arte 3oli,
Unicus innocuis, si iustus es arbiter, unibris,

Solus et insontis sanguinis ultor ades.
Si tua pacKici cruor intemeratus Abeli, "*

Voce fatigavit sidera clara poli,
Ecquid adhuc iustam lentus non surgis in iram?.

Et potes haec contra te fera tela pati?
Ecce rebellantes audacter ut omne Tyranni,

lusque tuo Christo fasque piumque negant.
Respicis insontes animas, tristemque cruorem ? '

Illis pro verbo quem damus ecce tuo.
Respicis, et patulis gemiius hos auribus hauris,

Quos tibi semineces reddinius ore pio.
Utque truces raro tristi sine caede Tyranni,

Et sicca ad stygias morte feruntur aquas,
Sic quoque nunc meritas pendent cum sanguine poenas,

Quos iuvat iniusta tingere caede manus.

DE CONKIGIO SACERDOTUM

PHILIR MELANTHON.

Ex Editione Witebergensi anni 1549.

Multi Principes viri palam fateutur defendi
coelibatum, nec religione, nec superstitione aliqua,
sed tantum quia commodior est ad potentiam et
splendorem sacerdotum retinendum. Satis enim
constat, concesso coniugio, oportere et numei-um
et pompani diminui, ut Graecorum sacerdotes nec
tantay opes, nec imperia adepti sunt. Turha
etiam tanta in singulis Ecclesiis, praeterquam ubi
scholaa erant, non fuit. Nolunt aatem Episcopi
et alii ambitiosi sacerdotes, aliquid de dignitate,
aut de splendore detrahi. Accedit huc, quod Re-
gum et Prinripum aulae sunt ornatiores et frequen-
tiores satellitio Episcoporum et Canonicorum, qui
comitantur aulas sine Regum sumptu. Et liic coe-
tus magno usui est Regibus. Hinc sumuntar ludi-
cum decuriae, hinc deliguntur homines expedifi ad
Legationes, ad niulta et varia Reguni negotia. De-
inde Rege«J etiani adfeclibus iicbilitatis serviunt,
quae est inimicissima coniugio sacerdotnm, propterea
quod ipsi nunc passim opulentis collegiis fruuntur.
Et miiUae familiae dignitate et opibus augentur in
hoc statu Ecclesiasticorum procerum. Amitteret
autem nobilitas plerasque harum romnioditatum,
nt facile potest iudicari, si concederetur coniugium
sacerdotibus , quod cogeret aliquid de luxu et de
splendpre diminui. Ideo coelibatum ambitiosi Ca-
nonici, Nobilitas, et Reges ipsi tanto consensu,
tantis studiis defendunt. Est etiam multitudini Oa-

MKLANTH.OPFK. VOr.. XXHl.

nonicorum grata licentia vulgo impune scortandi.
Propter has causas haeret in Ecclesia ingens tur-
pitudo, quae dedecorat totum nonien Christianum.
Boni agnoscunt, quantum sit onus coelibatus, et
tolli cuperent, et hi sunt paucissimi : Reliqua infi-
nita multitudo quam inquinate vivit? Quam ne-
pharia flagitia cernuntur Fomae et aJibi ? Qualis
est species collegiorum, in quibus sunt magna
agmina scortorum et adulterarum? Haec rident
Epicurei Pontifices ac Principes, et nos putant
esse agrestes ac stolidos, qui has delicias arbiira-
mur repiehendendas esse. Si iudicarent esse Deum,
et vere irasci libidinibus, easque punire, facilius
persuaderi possent, ut iniustas et tyrannicas leges
abolerent, quae sunt fontes tantoruni scelerum, qui-
bus Ecclesia polluitur. Sed dolendum est adeo
prophanas nientes esse multorum, ut libidines ri-
deant, deinde defendant legem de coelibatu propter
opes, et tamen falso praetexant religionem et no-
men Dei. Hanc contumeliam nominis sui profecto
Deus puniet, ut dicit: Non erit impunitus, qui no-
mine Dei abnsus fuerit.

Haec praefari volui : quid enim opus est in
causa perspicua disputatione ulla? Ornnes enim
honesti et mediocriter periti doctrinae Christianae
et historiarum, norunt hanc Pontificiam legem de
coelibatu pugnare cum iure naturali et divino, et

^ . 43

675

PHIL. MEL. SCRIPTA DOCJMATICA.

676

veteris Ecclesiae consuetucline, Et paulatim plus
accesfiit tyninnidis. Circa tenipora Gregorii qui
ducebant uxores in Latiiia Ecclesia, tantuni a nii-
nisteriis renjovebautur: Posfea exacerbata lege,
prorsus adenuum est coniugium sacerdotibus : Nunc
interticiiintur qui ducunt uxores, cum in Ecclesia-
stica gubernatione inprim>s lenitas adliibenda sit.

Etsi autem haec causa adeo perspicua est, ut
non habeat opus longa disputatione, tamen colligam
testimonia iuris divini, quae docent, sacerdotibus
non prohibendum esse coniugium, eamque prohibi-
tioncm impiam et iniustam esse, recte iacere pios
sacerdotes, qui ducunt uxores, ac pertinere ad of-
ficium Piincipum, abolere proliibitionem illam in-
iustam et tjaannicam.

Vocamus autem coniugium , legitimam et per-
petuam coniunctionem unius viri , et unius tantum
foennnae divinitus institutam generationis causa, et
ordindtam ad vitandas libidines prohibitas, iuxta di-
ctum illud: Erunt duo in carne una, videlicet, ut
in ea vocatione Deo conditori morem gerant, ob-
temperent eius ordinationi, vitent ne polluantur
contra eam ordinationem, vir non despiciat sexum
foenn'neum, sed honore adficiat, et sciat sibi quis-
que suam coniugen», tanquam partem generis hii-
mani, tuendam, iuvandam, et amandam esse, pro-
creent liberos_, eisque tradant veram Dei notitiam,
ut agnitio Dci propagetur, et in terris conservetur.
Hi sunt enim praecipui fines coniugii, de quibus
saepe concionatnr doctrina coeleslis. Accedunt et
alii fines, coniugia colenda esse, ut iuvemus com-
munem societatem hominum, ut cives gignamus at-
que educemus usui futuros patriae. Hi fines Phi-
losophis «t Legurnlatoribus noti fuerunt. Sed Plato
etiam de priore fine loquitur, inquiens, Ideo conin-
gio utendum esse, quia, cum homines ex hac so-
cietate morienfes discedant, debeal upusquisque
pro se al'os Deo cultor^s in hoc coetu relinquere.
Haec vox digm'ssima est memoiia piorum: Narn
hic praecipuus finis coniugii esse debet. Propter
hunc finem expetebant liberos Abraham, Isaac, et
multi veteres Episcopi, ut relinquerent fidos custo-
des doctrinae coelestis.

Prima Ratio.

Quod sacerdotibus liceat habere coniuges,
aperte tesfatur Paulus ad Timotheum et ad Tituuj:
Oportet Episcopnm unius uxoris maritum esse.
Haec sententia sine ulla dubitalione testatur, non
pugnare coniugium cum ordine, sed licere eligi

sacerdotem maritum. Repudianda est igitur illorum
ameistia, qjui vociferantur coniugium cum natura
ordinis pugnare. Tota Graeca Ecclesia usque ad
hunc diem testatMr, Sacerdotes posse maritos esse,
posse habere uxoies, vel ante ordinationem, vel
postea ductas, ut infra copiosius ostendemus. Nunc
illud tantum aginuis, ut ostendamus sacerdotes
posse esse maritos: quod dicimus ad refutandum
errorem illorum, qui contendcrunl coniugium cum
ordine pugnare. Nec levis est hic error, ac multa
deliramenta coinpleclitur, fingit coniugium esse rem
innnundam, hoc est, vitae genus vitiosnm, quod aut
non adprobet Deus, aut certe in aliquo piorum
hominum gradu non ad[^)robet. Huic superstitioni
necesse est reclamare, quae quidem damnata est
etiam in Synodo Gangrensi, in qua sunt uiilia ct
pia decreta contra Marcionis sectam facta, in qui-
bus et ho. est: Si quis discernit Presbyterum con-
coniugatum, quasi proptcr nuptias offerre non de-
beat, et alt eius oblatione ideo abstinet, anathema
sit. Etsi autem quaerunt adversarii cavillationes
ad hoc decretum eludendum, tamen certum est,
hanc esse sentcntiam, Coniiigium presbyteri nihil
diflferre a coniugio aliorum, et id vitae genus Deo
placere. Cum igitur certum sit, ex teslimoniis scri-
pturae et veteris Ecclesiae, ordinem non pugnare
cum coniugio, sententiae generales dictae de onmi-
bus viris, eiiam ad sacerdotes pertinebunt. Acce-
dunt igitur reliqua testimonia.

Secundum Testimonium.

Vitandae scortationis causa, unusquisque uxo-
rem suam habeat. Haec sententia praecipit omni-
bus uti coniugio, qui non sunt ad coelibatum ido-
nei, ac sine ulla dubitatione pertinet non ad solos
Laicos, sed etiam ad Sacerdotes. Est enim uni-
versale mandatum: Unusquisque uxorem habeat
vitandae scortatlonis causa. Nec ulli ab hoc man-
dato sunt excepti, praeter illos quos Deus excipit,
videlicet, qui aut natura sunt emasculati, aut prae-
diti singulari dono, ut pure etiam sine coniuge vi-
vere possint: tantum hi sunt excepti a regula, de
caeteris onmibus \alet dictum Christi: Non omnes
capiunt hunc sermonem. Nafura enim hominum
ita condita est: ut sit foecunda, siciit in Genesi
scriptum est: IMasculum et foeminam creavit eos,
id est, indidit utiique sexui mutuam coniunctionis
appetitionem, quae quidem in natura infegra fuisset
sine viflo. Nunc non est sublata naturalis inciina-
tio, sed vagatur sine ordine, eoque magis opus
est coniugio, ut coherceatur, sicut omnes doctores
scribunt, coniugio post lapsum primorair. parentum

«77

VIII. DEFENSK) CONIUCIII SACERDOTUM.

678

non tanlum procreationis causa ufcndum esse, sed
etiam ut sit reniedium errantiuin appetitlonum.
Manet inclinatio ad sexum, quae est aioQy^ (pvaixij
a Deo indita naturae hominum, sed nuno sine or-
dine vagatur. Cum i^ifur eo magis opus sit con-
iugio, dixil Faulus : Vitandae scortationis causa,
unusquisque uxorem suam habeat. Nec levem sen-
tentiam puteuuis adiectam esse ad praeceptum in
Genesi, ubi de benedictione, de procroatione dici-
tur: Hic additur doclrina de remedio, ut magis in-
telligatur necessarium esse coniugium. Quid con-
tra haec dici potest ? An obscurum est, qualis sit
natura hominum, quanta infirmitas, quam pauci
praediti sint dono continentiae? Quam multae le-
guniur et audiuntur querelae bonorum, qui cum
conati sint pure in coelibatu vivere, tamen sense-
runt se id nequaquam assequi posse. Kepugnant
enim duae res maximae: Priumin, ipsa naturae in-
clinatio, deinde, infinnitas quae accessit. Sed re-
clamant adversarii, et domari naturam iubent ine-
dia, laboribns, et aliis vexationibus, ut extinguan-
tur libidinum incendia. Cur ipsi non domant?
Mulii boni futentur, se inlelicifer hoc conatos esse.
Non eniui sine gravi causa dictum est a Paulo:
Melius est nubere, quam uri. Nisi adsit siugulare
donum naturae coiporum, etiamsi inedia aut labo-
ribus duiiter vexentur, tamen, ut ita dicam, infer-
dum exundant. Haec PauluS docet vitanda esse.

Tertium Argumentum.

Sfabilire docfrinas daemoniorum est impietas.
Prohibitio coniugii est doctrina daemonioium: Ergo
stabilire ac defenlere eam, est impietas. Paulus
enim in priore ad Timotheum aperte vocat prohibi-
tionem coniu2;ii doctiinain daeinoniorum. Nec leve
nialum significat Par.Ius, cum nomiiiat doctrinas
daemoniorum. Hae fanaticae prohibitiones multa
ingentia mala paiiunt, ut res ostendit. Infinita
multitudo contaminata Jibidinibus, ruit in aefcrnum
exitium, propterea quia non licuit uti coniugio. Et
otium ac opes auxerunt iuxum, qui multa vitia
cornplectilur,, ambitionem, ingluvie:n, et libidines.
Non stupris, non adulteriis contenti siint Pontifices,
Cardinales, et Monachi, scd accedunt teterrima
flagifia, propter quae Deus saepe totas urbes sub-
ito delevit, iit Sodoma, Sybarin, Athenas, Spartam,
Thebas, Romam, et alias multas. Nunc prohi-
bitio coniugii non tantum haec vifia parit, luxum,
libidines omnis generis, sed etiam crudellssima par-
ricidia. Nam propter hanc legem pii interficiuntur,
qui ducunt uxores. Tanta seges malorum cum ex
una lege oriatur, satis apparet Paulum non exi-
guam rcm significasse, cum uominat doctrinas dae-

moniorum. Atque haec prohibitio statiin post Apo-
stolica tempora concuteie Ecclesias coepit. Monta-
nus et Marcion, ut se venditarent simulatione maio-
ris puritatis, prohibuerunt ac daniiiarunt coniugium.
Ac narrat horum Epiphanius horrenda flagitia, de-
que ipso dogmatis autore Marcione scribit, eum
exceptum hospitio a quodain Diacono in Cyprj,
abduxisse ab hospife uxorein ipsius, deceptam spe-
cie novae religionis. Sed cum abductam stupras-
set Marcion, misera mulier aliquanto post ad ma-
ritum rediit, deplorans suum erratum, et veniam
petivit. Hanc mulierem ait inultis postea monitri-
cem fuisse, ne amplecterentur Marcionis dogmafa,
cum nariaret, alias multas mulieres in eo sodalitio,
etsi simulabant confinentiain, tamen promiscue ob-
noxias esse libidini fanaticorum Doctorum. Haec
fuerunt initia legis de coelibafu Postea secuti
sunt iYxQaif]TaC. Ab horum exemplo Monachi orti
sunt: Et ne viderentur inferiores Sacerdotes istis,
coeperunt hi quoque partem «uperstltionis imitari.
In SynodoNicena quidam voluerurit decretum fieri,
ut hi qui habebant uxores, elecii ad munus Eccle-
siasfjcum, postea a consuetudine uxorum abstine-
rent. Quanquam autem tunc repudiata est haec
impietas, tamen aliquauto post haec tyrannis per-
vasit in Ecclesias in Occiiiente, ut postea dicam.
Haec erant semina tyrannidis Antichristi, cuius et
hanc legem propriam fore praedixit Daniel, qui
ait: illum iinpium Regem dominaturum in Ecclesia,
nec Deum, nec mulierjs creaturum , se<I foedis et
incestis libidinibus contaminatnrum esse Ecclesiam.
Quid hoc aliud est, quam digito monstrare Roina-
nos Pontifices? Horum tantorum scelerum, quae
significat Paulus et Daniel, societate contaminan-
tur, qui defendunt legem de coelibatu, stabiliunt
doctriiias daemoniorum, approbant regnum Anti-
christi, confirmant foedas libidines, et multas alias
pestes. Ideo pietas est, non defendere, non ad-
probaro, sed prorsus illam perniciosam legem ab-
olere, et reddere Ecclesiis pium usum coniugii di-
vinitus institutum.

Quartum Argumentum.

Hactenus recensui testimonia ex scripturis,
nunc adiiciam exempla primae et purioiis Eccle-
siae. Nihil dubium est, Apostoloruin temporeet diu-
post, in Graeca et Latina Ecclesia fuisse Sacerdo-
tes maritos. Apud Eusebium lib. 5 Ecclesiasticae
historiae fit mentio Polycratis Episcopi Ephcsii,
cjui ait se orfum ab Episcopis, haec enim sunt
verba: Sed et ego omnium vestrum minimus Poly-
crates , traditionem parentum meorum observo,
septem namque ex parentibus meis per ordincm

43 •

679

PKIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

680

fuerant Episcopi, ego octavus, qui omnes ita ob-«
servaverunt luinc diem., Habuit et Latina Ecclesia
maritos Sacerdotes longo tempore, ut Syricii histo-
ria testatur, qui priHms divellere coniugia Sacerdo-
tum in Hispania conatus est, etsi Sacerdotes Hispa-
ni parere decreto Syricii recusarunt, et patronum
habuerunt suae causae Episcopum Tarraconensem,
qui respondens Roniano Episcopo, citat dicta Evan-
gelii, quae vetant dissolvi connubia. Sed rescri-
psit Syricius adeo arroganter ac stollde, ut mirum
sit tantam tunc in Ecclesia inscitiam, audaciam, im-
pietatem, et tyrannidem fuisse. Vituperat honestos
niaritos, et contumeliose vocat libidinum defenso-
res. Insulse detorquet et dictum Pauli contra con-
iugium: Si secundum carnem vixeritis, moriemini.
Si tanta erat inscitia, ut arbitraretur hoc dicto vi-
tuperari coniugium, muho digiiior fuit Syricius, qui
remos in navi agitarct, quam qui ad guJberiiaculum
in Ecclesia Christi sederet. Sed si sciens ita lu-
sit, impudentia multo magis fuit digna odio, quain
inscitia. Vivere secundum carneni, est ruere con-
Ira inandata Dei, non significat uti coniugio, ciboj
potu, iuxta mandata Dei. Postea Gregorius sacer-
dotum coniugia distraxit in Sicilia, ac paulatim ve-
tus consuetudo abolita est. In Germania eero,
etiam reclamante Episcopo Augustano, ut apparet,
gravi viro Uhico, impositum est onus coelibatus
nostris Sacerdotibus. Deinde Moguntiae cum de-
cretum Hildebrandi teterrimi monstri proponere-
tur de coelibatu, tanto tumuhu repudiatum est in-
iustum et turpe edictum, ut pene manus iniectae
fuerint Episcopo Moguntino et Curiensi, qui lega-
tus erat Hildebrandi, etsi Moguntinus fuit aequior,
qui proniisit se daturnm operam, ut Hildebrandum
de sententia deduceret. Multa aiia testimonia ex-
tant, quae ostendunt admodum recentem esse hanc
legem de coelibatu, quae nunc ab {.dversariis plus
quam Neroniana crudelitate defenditur. Quanquam
autem res nota sit, lamen haec recensui, ut ipsa
exempla commonefaciant lectores, coniugium non
pugnare cum ordine, ut aUqiii somniant, et nos non
esse autores novi exempli in Ecclesia, sed veterem
et piam consuetudiiiem revocare.

Qiiintum argumentum.

Naturalia vere sunt immutabilia, nec prohiberi
legibus humnnis possunt, ut appetitio et usus cibi
ac potus. Appetitio maris ad foeminam est iuris
naturalis: Ergo non est humanislegibus prohibenda.

Minorem ostendunt dicta in Genesi : Creavit
Deus masculum et foeminam. Quibus videlicet in-

didit mutuam coniunctionis appetitionem , quac, ut
supra dixi, in natura integra etiam fuisset, et fuis-
set ordinata. Nunc inclinatio illa non sublata est,
sed, ut dixi, vagatur sine ordinc, ideo magis opus
est coniugio. Pugnant igitur cum natura, qui pro-
hibent legitimam coniunctionem maris et foeininae,
ut si prohiberent honorem praestari parentibus, aut
alia, quae divinitus ordinata sunt in hominum na-
tura. Neque enim excepti sunt ab hoc iure natu-
rae ulli, praeter eos quos Deus excepit, iuxta di-
ctum Christi, viuelicet, qui aut natura cunuchi sunt,
aut habent singulare donum. Testatur autem Chri-
stas id donum non contingere multis, ut eventus
ostendit. Et iudicare quisque facile potest, quid
velit Paulus inquiens: Melius est nubere, quain uii.
Cum igitur ius divinum et naturale praecipiant uti
coniugio omnibus, qui non sunt ad coelibatum ido-
nei, et consuetudo priniae Ecclesiae testetur, Sacer-
dotes fuisse maritos, satis liquet, legem de coeliba-
tu iniustam et abolendam esse, et sacerdotes qui
ducunt uxores, recte et pie facere. Sed quia hanc
verissimam sententiam quidam ineptis cavillationi-
bus labefactare conantur, has breviter diluemus.

Confutatio.

Praecipua cavillatio est de voto. Etsi propter
opes et splendorein sacerdotum defenditur coeliba-
tus, tamen votum praetexitur. Multi fatentur, Sa-
cerdotes, si voto non impedirentur, posse uxores
ducere, Sed quia votum accessit, arcent eos a con-
iugio. Sed haec obiectio multis firmissimis causis
relutari potest. Ac priusquam ad refutationem ac-
cedo, hoc postulo ab istis, qui votum allegant: Si
tantum voto impeditur coniugium, cur non abolent
Episcopi morem vovendi, cum videant inde tantum
oriri scelerum? cum videant Ecclesiam adeo defor-
ir.atam esse spurcissimis moribus plurimorum? Nec
dubium est, singulos Episcopos hanc vovewdi con-
suetudinem in sua dioecesi et posse et debere ab-
rogare. Deinde haec tota consuetudo vovendi pror-
sus dissentit a natura voti, et plena est ambiguita-
tuni, Ut Hypocrisis est flexiloqua et ambages ha-
bet plurimas. Primum, etiamsi vovenr, tainen omnes
qui accedunt ad hunc graduin, mallent non vovere,
dolent vitae genus oneratum esse hac servitute.
Porro, Non est votum, quod noii est voluntarium.
Temporibus haec recepta sunt, et confirmata exem-
plis multorum et potentum. Ilaec reliquum vulgus,
ut solet fieri, imilatur. Sed res ipsa dissentit a
natura voti. Omnes enim sani mallent sibi con-
cedi coniugium. Sed videamus ambigua. Scio di-
versis inodis proponi obligationem. A!ii dicunt

68i

Vlll. DEFET^SIO CONIUGII SACERDOTIjM.

nSi

haec verba: Promitto castifatem, quatenus huniana
IVagilitas pennittit. Hi ceite non promlttunt se
non usuros esse cohiugio. Nani conditio non con-
cedit scortationem, Alii dicunt haec verba: Fro-
niitto me obtemperaturum esse Canonibus. Et liaec
est forma verborum in vetustioribus Ecclesiis. Vide
autem Lector, quae hic sit ambiguitas. Canones
diversi sunt, Veteres non prorsiis adimebant coniu-
gium Pastoribus Ecclesiarmn aut Diaconis, sed si
quis ducebat uxorem , removebant a ministerio,
Haec missio tnnc beneHcii loco esse polerat, cum
non erat otium sacei dotibus, quale nunc est in col-
legiis, sed Paslores in acie stabant, et maximis
periculis gubernationis et confessionis exerceban-
tur. Postea Canones tyrannici conditi sunt, sine
autoritate Synodorum, loquentes de perpetuo coe-
libatu. Sed quoquo niodo haec verba accipiuntur:
Promitto obedientiam Canonibus, constat erudita
et vera interpretatione, tantum lege, non voto pro-
liiberi coniugium, sicut lege adiguntur ad ahas
muUas ceremonias in Canonibus traditas. Estque
nota sententia talium promissionum, cumpolhcemur
nos legibus obtemperaturos esse. Obligamus enim
nos ad poenam subeundam. At nuUi Canones poe-
nam capitalem irrogant: Imo crudelitas est indignis-
sima Ecclesia, afficere capitah supplicio honiinem
propler coniugium. Sed omitto has tenues excusa-^
tiones, quae etiamsi valent, tamen conscientiae fla-
gitant graviorem et firmiorem doctrinam.

Exaggerent igitur votum, quantum volent, ta-
men opponenda est liaec sententia, quae labefacta-
ri nullo iuodo potest. Omnia impia vota, et facta
contra mandata Dei, sunt irrita. Votum coelibatus
est impium, et factum contra mandatum Dei, Quare
est irrituni.

Haec ratio nulla cavillatione eludi potest, et
vere liberat pias mentes superstifione huius voti.
Constat enim vota facta contra mandata Dei, irri-
ta esse. Non enim colitur Deus iis factis, quae
prohibet, ut inquit Psalmus: Non Deas volens im-
pietatem tu es. Quoties clamitant Canones, in pro-
missis, quae sine peccato praestari non possunt,
pacta rescindenda esse? Pug:iat autem hoc votum
cum mandatis divinis, et iure naturae, ut supra di-
ctum est. Deus praecipit his, qui non sunt idonei
ad coelibatum, ut coniugio utantur, idein sancit ius
naturae. Non poiest autem voto tolli aut lex di-
vina, aut ius naturae, ut si quis promittat se non
affecturum honore parentes.

Est et alia causa, cur hoc votum sit impium,
quae est quideni firmissima, sed rudes doctiinae
Christiaiiae non satis eam intelligunt, Superstitiosi
culius non placentDeo, iuxta illud: Frustra colunt

me mandatis hominum. Item: Non Deus volens
impietatem tu es. Hoc votuin est superstitiosus
cultus, et multcs errores coiuplectitur: Ideo non
placet Deo. Nam tota res ex superstitione orta
est illorum, qui non intelligebant iustitiam fidei,
nec norant haec oeconomica et politica officia con-
secrata verbo Dei esse bona opera et Deo pla-
centia, in quibus Deus vult nos iuxta verbuni su-
uin servire, exercere fidem, et dilectionem, nec ex-
cogitare novos cultus, quos ipse nobis non propo-
suit. Fingunt igitur coelibatum esse o^ius excel-
lens, propter quod Deus fiat placaiior hominibus,
Arcent coniuges a Deo, tanquam irnmundos, hou
est, iion placentes Deo, aut cerie impliciKs vitae
generi nuilto periculosiori, qaod vix possit placere
Deo, sicut constat, multos de conii!galibu.> officiis
dubitasse, an Deo placeant. Hae super.tiiiosae
opiniones non exiguas tenebras induxerunt doctri-
nae de iustitia fidei, et de veris Dei cultibus. Con-
stat autem ex ipsis Canonibus vota hoc err jre fla-
gitari et praedicari. Canon, Proposuisti, distin. 82.
diserte allegat hanc causam: Qui iu carne sun^,
Deo placei e non possunt. Quod dicenius esse faisi
crimen, s: hoc non est? Flagitiose enim tletorquet
Papa dictum Pauli ad proliibitionem coniugii, cuiu
Ibnge aliud velit Paulus: Hic ludus nequaquam in
Ecclesia tolerandus est. Ac miruni est, tot secu-
lis homines doctos, qui Canones legerunt, tulisse
has coniugii contumelias. Alius Canon, Decerni-
mus, allegat causam prohibiti coniugii, quia non
debeat sacerdotes servire cubilibus et immunditiis.

Haec impie dicta reprehendi in Ecclesia ne-
cesse est, et hac persuasione facta vota haud du-
bie sunt irrita. Coniugium enim est muriditia; hoc
est, genus vitae Deo placens, sicut testatur Pau-
lus, inquiens: Salvatur mulier per filiorum genera-
tionem. Laudat officium coniugale. Nam veri cul-
tus Dei sunt opera, quae ab ipso nobis praecepta
sunt, quae fiunt praelucente ipsius verbo. Kaec
doctrina in Ecclesia multis de causis uecessaria
est. Cum eniin cultus excogitamus nostro arbitrio,
disceditur a verbo Dei, vera notitia Dei amittitur,
ac firnia consolatio in veris agonibus excutitur.

Ubique igitur damnant Prophetae ii) tXod qrjaxfCag,
revocant nos ad opera praecepta divinitu», In hifs
luccat fides, quae pctat gubcrnari pericula, exitus.
In his exerceantur dilectio et cacterae virtutes.
Porro, ut mundities vere sia,nificat hanc obedieu-
tiain Dco placentem, ut dixi, ita immunda opera
sunt, non solum scortationes, sed etiam omnes su-
perstiosi cultus non mandati a Deo. Quare con-
iugalia officia vere sunt mundities, ui recte dixit
Paphnutius, castitatem esse consuetudinem coniu-
galem.

683

PHIJL. INIEL. SCRIPTA DOCJMATKA.

684

Econtra vero poelibatiis non eo tantum est
imTnundities, quia paucissimi sine turpitufline sunt
coelibes, setl etiam ob hanc causam, quia est su-
perstitiosu^ cultus.

Cuf igitur laudat Paulus ad Corintliios virgi-
nitateir.? Laudat in h:s, qui sunt idonei, el qui
proplcr hunc finem id vitae genus aniplectuntur,
ut expedltiores sint ad doceiidum, ad serviendum
Ecclcsiis : Non sic laudat, quod id opus niagis gra- |
tiam niererl iudicet. Hunc errorem pugnantem cum i
iustUia iiclei maxims cxecratur. Non negamus dif- j
ferie genera vitae: Antecellit guberiiator civitatis }
nautac, sed non n.agis meretur gratiam gubernatio 1
civitatis, quam ars nautica. Et fieri potest, ut |
nauta verius colat Deum, quam gubernator civita- j
tis. Non igitur difTerunt hi gradus, quod ad vitam i
spiritualem, seu quod ad gratiam attinet, etsi inter i
sese coUati in vita externa alii aliis antecellunt, |
vult enim Deus esse ordinem functionum. j

Hactenus de voto dixi, quantum iu hoc loco 1
opus est, quod valde exaggerant quidam, non quod i
sic sentiant, sed ut qualicunque praetextu retineant ]
morcm ipsi» utilem. Revera lege humana, non vo- j
ij piohibetur conlugium. Et ut accederet votum, j
certissimum est vota irrita esse, quae fiunt contra j
mandata Dei, quae sine peccato non possunt prae- i
stari. Cur ad hrsnc excusationem gravissimam et
verissimam, surdas au>es habent isti asperi atque
immites coelibatus defensores, cum palam videant,
quantum scelerum oriatur ex hac coniugii prohibi-
tione? Si arbitrantur Deum oflendi libidinibus, cur
non iubent E.jiscopos abolere votum? cur laqueum
scientes iniiciunt his, qui ad Ecclesiasticas functio-
nes adhibentur?

Nec peto in hac causa aliud, nisi ut iudex ani-
mum adferat aequum, cupientem consulerc conscien-
tiis ])iorum, amantem veritatis, abhoirentem amon-
strosis libidiiiibus, quae parit coelibatus , cogitan-
tem vere Deum irasci vulgari scortationi et adul-
teriis, sicut inquit textus: Scortatores et adulteros
iudicabit Deus. Si quis autem propter opes et
splendorem sacerdotum decrevit omnino defendere
coelibatum, quid cum illo disputemus, qui causam
non veritate, sed utilitate metitur? Et callidis in-
geniis non difficile est excogitare praestigias ali-
quas, ad eludendam quamvis perspicuam veritatem.
Sed a iudiciis controversiarum Ecclesiae, removen-
da est Sophistice, quam odisse omnes pios et gra-
ves viros ex animo decet.

Secunda Obiectio.

In Lege abstinebant Sacerdotes a consuetudl-
ne coniugum, certo tempore, dum obibant suas
functiones. Nunc Sacerdotes semper esse parati
ad ministeria sua debent: Ergo semper abstinere
debent. Sic est, Non desunt caviUationes iis, qui
veritatem non amant. Utifur hoc argumento Papa
in distin. 82. Sed si volunt exem[jlum Legis se-
qui, cu»* in totum prohibent coniugium? Lex exiguo
teinpore consuetudinem coinugum interdixit. Quis
est autem, quem non ipsa negotia interdum domo
abducant? Nec propterea in totum prohibendum
est coniugium. Et Sophi.stlcvjm est quod addit
Papa, Cum sacerdotes semper debeant esse parati
ad n»inisteiia, semper abstineant. Concedit inter-
valla ofiicium publicum, et piivSciunt, ubi consue-
tudo coniugalis moderanda sit, Deinde, non sunt
onerandae conscientiae ritibus Mosaicis. Quare
non est inmiundities, hoc est, res displicens Deo,
coniugale officium, sicut Paulus inquit: Omnia
munda mundis. Canones quadam xaxo^rjlCa et in-
erudita imitatione Mosaicarum ccremoniarum cu-
mulaverunt superstltiones in Ecclesia. Eamque
«ttxct^rjXCav reprehendi necesse est, sicut et Paulus ad
Galatas eau» duriter taxat: Discamus fide in Chri-
stum nos sanctificare, et in bonis operibus obe-
dientiam verbo Dei ordinatam et approbatam ma-
gnifaciamus, meminerimus Deuin velle nos verbo
suo gubernari, non eligcre quamvis speciosa opera
nostro iudicio sine verbo Dei. Nec dicara proli-
xius de hac obiectione. P»reviter enim ad Maio-
rern respondendum e.u, In Lege Sacerdotibus con-
iugium concedi: Ergo nec nostris prohibendura
est. Intervalla moderabuntur homines pii pro ne-
gotiis. Nec propter hanc causam iniiclendi sunt
laquei conscientiis, nec prorsus adimendum con-
iugium.

Eodem modo diluendae sunt el multae aliae
obiectiones. Quidam aiunt, Sacramenta non con-
trectanda esse ab immundis. lam si Sacerdotes
essent mariti, saepe contrectarent sacramenta post
coniugalem consuetudinem. Respondeo, ut iam di-
ctum est: Scortalio est immundities, et vere dis-
plicet Deo. At coniugaHs consuetudo non est
immundities, sed opus ordinatum et approbatum
verbo Dei, placens Deo. Et tamen pii modcrari
usum pro tempore norunt : Et negotia ipsa excu-
tiunt bonis viris domesticas cogitationes.

Idem respondeo de dicto Esaiae : Mundamini
qui fertis vasa Domini. Propheta de vera mundi-
tie hic loquitur, id est, de universa obedientia,
quam Deus approbat. Qui gestant vasa Dei, id

685

VIII. DEFENSIO CONIUGI! SACERDO TUM.

■'J86

est, qui doeent Evangelium, qui regunt Ecclesias,
habeant nientes non pollutas scortatione, et aliis
sceleribus, sed agant poenitentiam, Deo obediant,
ut locuidetentur donis spiiitualibus, tiniore, fide,
constantia, et caeteris virfutibas: Mundities enim
significat universalem obedientiam, cum Froplietae
loquuntur de vera, non de ceremoniali munditia.
Denique haec ipsa vox: Mundamirzi, qui fertis vasa
Domini, iubet ut sacerdotes agant poenitentiam,
fiant mundi niariti, nec se polluant deinceps scor-
tatione, adulteriis, et aliis llagitiis. Quis autem
non doleat connivere Ponlifices et Principes ad
vagas libiilines sacerdotum, interea vero durissime
adversari honesto coniugio? cum sit societas vitae
pulcherrima, in^tituta divinitus, Deo placens, orna-
la ingentibus miraculis a Deo.

Primum enim praesentia Dei maxime conspi-
citur in generatione, formatiorie foetus, in edendo
partu. Haec niira opera voluit Deus testimonia
esse, quae nos commonefaciant, ut statuamus, nos
non casu oriri, sed Deum autorem et conservato-
rem esse generis humani, idque beneficium agno-
sci, praedicari, celebrari vult in hac societate, tan-
quani in choro. Ideo enim homines ad societatem
conditi sunt, ut alii alios de Deo et eius voluntate
doceant. Nec minus lucet eius bonitas in nutri-
tione, Lac gignit in maternis uberibus, ad alendos
infantes, coniugibus foecundat agros, et miro modo
genus humanum alit. Addit et piorum Angelorum
excubias, ut defendant parentes et liberos contli-
ctantes variis aerumnis. Sunt et pueri maxima
pars Ecclesiae, sicut inquit Christus: Talium est
regnum coelorum.

Quanta laus est coniiigii, quod Paulus inquit,
Imaginem esse amoris, quo Christus complectitur
Ecclesiam ? Ut sponsus habet veras ilannaas, et
ardet vero amore sponsae, laetatur eius consuetu-
dine, complexu, incolumitate, nulluin detjcctat pe-
riculum, ut eam defendat ei propugnet: Sic Filius
Dei veie ardet aniore Ecclesiae suae, delectatur
eius officiis, eamque vicissiin complectitur, vult
eam incolumem esse, ornat amplissimis inuneribus,
mortein pro ea oppetit. Fuiwset haec Gio^yij in na-
tura integra ardentior, scd purior, et Deum iiitu-
ens, praedicasset ipsius beneiicia: Nunc non pror-
sus extincta est, et pii regeie eam fide «lebent.
Quos quidem domestica consnetudo ac suavitas ad-
monoie debet de amore Filii Dei erga Ecclesiain,
et incendere vicissim ut ipsum amemus, eique gra-
tias aganuis, qucd abolevit peccatum, quod propter
ipsum haec ipsa generatio fit mundum opus. Quo-
ties coniugem piam pius maritus ccmplectitur, quo-
ties intuetur liberos, parentes, veuiat in mentem
amoris Christi erc-a Ecclesiam. Cum sic aflectae

j sunt mentes, et Dei beneficia agnoscunt ar prae-

i dicant, coniugalia officia fiunt bona opera, Deo

j grata, et, ut Paulus inquit, honore digna. Non

j enim ieve praeconium est, quod Paiilus iubet con-

ingium honore affici, vult agnosci ordlnationem

Dei, hominum procreationem, nutritionem, defen-

sionem, et caetera beneficia, et propter haec amari

et laudari hoc vitae genus, et Deum autorem cele-

brari.

Ac ut magis intelligi possit, coniugiurn esse
piam et Deo placentern coniunctionem, valde prod-
est diligenter considerari et hanc rationem: Deus
vult sexuni sexui curre esse, vetat sexum a sexu
despiei ac negligi, ideo dicit: Faciamus ei adiuto-
rium simile ipsi. Est igitur pium officiuai, cuiare
alteram generis humani partem, et hoc animo du-
cere et amare coniugem. Naturae depravatio est,
negligere alterui»! sexum, desprcere vero et contu-
melia afficcre, superbia est proijrie a Diabolo orta;
Id autem vitiuni admodum vulgare est: Quidani
putant se magis masculos esse, si superitc despi-
ciant mulieies, si audacter convicia dlcant huic
sexui, qualia extant multa in poeniatis. Et collegit
magniun acervum Hieronymus contra lovinianurn.
Sic fortasse consueverat iir declamationibus multa
sine delectu congeiere: Sed Christiano Doctore
haec oratio neijuaquam conveniebat. Opus Dei
honore dignurn est, sexus suam laudem habet, qui
etiamsi suam habet infirmitatem, propter generis
humani lapsuni, tamen non minor imbeclllitas ani-
mi et consilii est in viris, in his negoliis quae vi-
ris Deus iniunxit.

Aliquanto pliires sunt bonaematresfamrlias, quam
boni patresfarnilias, et multae melius educant et regunt
parvos pueros, quam viri Kespublicas. lam in religione
quantum decus est mulierum, quanta fidei constantia,
quanta rriagnifudo aniini in adeundis et perferendrs
suppliciis, ut historiae Maityrum testantur. Hae lau-
des cogitandae sunt piis et honcstis ingeniis, et oppo-
nendae scurrilibus et impiis conviciis huius sexus,
et assuefaciendus aniinu., ut sexum veneretur, ac
sciat furoreni esse a Diabolo ortum, superbiani
despicientem alteram generis huniani partem.

QuareexecrandisuntHypocrrtae,Pontifices, Cat-
drnales, Episcopi, Monachi, qui cuni suis libidinibus
polluant totam rerum naturam, gcnus vifae d'vinit«s
institutum, irulignissimis contunieliis oneranf, im-
probant edi(;tis, Ieg'bus, tanquam tetrum facinus
afficiunt capifali supplicio homines honestos ac
pios, propter Iionestum coniugium, perinde ac si
scelus atiocissirnum puiiirent. Haec immanitas et
saevitia propiia est regni Antrchristi, quod Hom.ie
ortum, grassatur in omnibus regionibus Christiani

6S7

PHIL. MEL. SCBIPTA DOGMATICA.

888

noniini;^, ubicunqiie impiae leges Pontificum Roma-
nonim dominantur. Quae cum coniugium vocant
immunditieni!, meminerimus haec virulenta convicia
a Diabolo oriri. sicut Paulus inquit, Prohibitionem
coniugii esse doctrinam daemoniorum. Hos igitur
Canones cum sciamus esse doctrinas daemoniorum,
deleri prorsus oportuit, prohiberi vagas libidines, et
reddi coningium sacerdotibus, ut caste vivere possint,
et bona conscientia Deuns invocare, et fungi munere
omnium summo et difticillimo. explicatione doctri-
nae et gubernalione Ecclesiae. Recte enim Pa-
phnutius, qui ait, coniugum consuetudinem esse
castitatenu

Tertia Obiectio.

Batentjr quidavn eligi posse maritos ad munus
sacerdotum, sed coelibes electos negant post ordi-
nationem posse ducere uxores. Scio hoc obiici
nostris, sed est futilis et inanis cavillatio. Nihil
enim ex Apostolicis literis proferri potest ad eam
confirmandam. Et refurari clare v^temm Synodo-
rum sententiis potest. Distin. 28. in cap. Diaconi,
inqui^^^ Synodus Ancyrana,* Diaconos coeMbes, si
postea evecti ad gradum superiorem ducant uxo-
res, concedendum esse, nisi votum fecerint se non
ducturos uxores. Tunc enim liberum erat cuilibet,
facere aut non facere votum. Concedit ergo Syn-
odus ordinatis ducere uxores. Et hic mos liodie
manet in Graeca Ecclesia. Ducunt uxores Presby-
teri etiam post ordinationem. Idque fatetur dictum i
Dist. 31. iibi ^egitur: Orientales in sacris ordinibus
copulantur, ubi (ilossa ridiculam intei-pretationera
affingit, Copulantur, id est, copulato utuntur. Sed
non est inusitata haec sophistica in illorum glossis.

Unde igitur haec persuasio orta est, ut post
ordinationem nolinr concedere coniuginm? Koma-
na Tyrannis ef^ , quae ut post ordinationem divul-
sit coniugia vetera. ita non concessit nova: Deinde
etiam pariter omnes adegst ad vovendum. Scio ab
adversariis, qui literis luris pont'ficii ntcunque im-
bati sunt. cum historias nnllas norint, saepe hoc
dictum iactari : Posse eligi mar-tos sacerdotes. sed
r^on posse concedi, ut electi coelibes post ordina-
donem du-jant nxorem. Sed si qucieras firmajn au-
toritate:n huius dicti, nihil ex sacris literis proferri
potest. Et contraria exempla vetera et recentia
Graecae Ecclesiae opponi possunt. Non igitur de-
terrerl nos a veritate sinamus inani cavillatione,
quae non aliunde nisi ex ii^iusto more Romanorum
pontificum orta est.

Quaerunt etiam adversarii de digamis, ut vo-

cant, An si sacerdoti coninnx mortua fuerit, con-
cedamuSj ut ducat aliam? Concedimus. Nemini
enim idoneo prohibendum est coniugium, ut Paulus
inquit ad Corinth. de viduis: Si non continent, con-
trahant coniugia. Et alibi: Volo iuniores nubere.
Ab his regulis non discedendum est. Nec vetus Ec-
clesia Graeca prohibuit, quo minus sacerdos, mor-
tua uxore, aliam duceret, sed ducentem removit
a ministerio. Id non est necesse fieri, sed illa ae-
tas quadam superstitione secundis nuptiis etiam lai-
corum fult iniquior, ut ex TertuUiano in Laodicena
Synodo apparet: Quare non est mirum duriorem
fuisse sacerdotibus in hoc casu. Cur autem ido-
neum ministrum ab officio removeremus propter
hanc causam, cum scriptura Apostolica concedat
ei secundas nuptias^ ut dicta Pauli testantur, et
coniugium sit genus vitae pium ac laudatum ? Quod
eniin dicitur ad Timotheum et ad Titum: Sit unius
uxoris vir, vult Paulus honestum maritum esse
contentnm coniuge sua. Non prohibet, quo minus
priore mortua, ducat aliam. Nam et is, qui secandam,
prioie moitua, ducit, est unius uxoris vir, si coniuge
sua contentus est. Quae esset impietas, propter super-
stitiosam tradilionein idoneos Doctores removere a
functione, cum magna iactura Ecclesiarum? Multis
enim omnino defutuii essent pastores his remotis,
alicubi surrogarentur minus idonei. Longe autem
anteferendum est ministerium Evangelii his tradi-
tionibus humanis non necessariis.

Quarta Obiectio.

Cavillatio est indigna refutatione, sed tamen
recitanda. Reges possunt de rebus politicis suo
iudlcio decreta facere. Matrinionium est res poli-
tica: Ergo Regibus licet de eo decreta facere suo
iudicio. Ut Rex potest tantum coelibes ministros
in aiilam admittere, sic videtur posse constituere,
ut tantum coelibes praesint Eccle^iis. Brevis re-
sponsio cst, Maior nesiiranjla estr Reges enim nec
de politicis rebus decreta suo iudicio qualiacunque
condere possunt, sed debent iustas leges condere,
et soqui iudicium Dei, videlicet, ne condant leges
pugnantes cum mandatis Dei. Politica res est fo-
rense iudicium, sed Regibus non licet leges condere,
ut ludex puniatinnocentenij sine legitima cognitione.
Habet sims met=is Regum pofentia, nec suinat sibi
licentiam contra mandata Dei aliquid constituendi.
Pertinent ad ij^sos quoque mtnae coelestes: Vae
vobis vi scribitis leges iniquas. Nec exemplum de
aulicis accommodandum est ad perpetuum coeliba-
tum: Iniusta lex et haec esset, Si Reges prohibe-

m

VIH. DEFENSIO CONIUGII SACERDOTUM.

690

rent, quo minus aulici ducerent uxores. Quorsurn
est opus disputatione de religione, de iustitia, si
hoc, quod in Tragoedia est, sequi volunt:

Sanctitas, pietas, fid^s,
Privafa hcka sunt, qua iuvatj Reges eant.

Nos non de aulicis utilitatibus hic disputamus,
sed de voluntate Dei, de emendandis moribus Ec-
clesiae, de sanandis pioiiim eonscientiis, ut Deum
invocare et recte colere possint. Nam mens sibi
male conscia, quae habet propositum peccandi,
qualis esse solet in scortatoribus et adulteris, non
potest invocare Deumj aut expectare a Deo auxi-
lium, ut inquit loannes: Si cor nostrum non con-
demnat nos, fiduciam habemus erg;a Deum. Item,
Peccatores Deus non exaudit. Debent igitur et
Principes et Episcupi tollere iniustas leges, quae
sunt fontes scelerum, et aveliunt mentes a Deo.
Non existiment se leviter offendere Deum, cum in-
iusta vincula conscientiis iniiciunt, sicut Christus
inquit: Vae nobis, qui claves tenetis, nec ipsi in-
tratis in regnum coelorum, et alios arcetis.

Quinta Obiectio.

Paulus vituperat viduas, quae electe ut servi-
rent Ecclesiis, veteri ludaico more, cum de publico
alerentur, postea appetebant nuptias. Hunc locum
multi accommodant ad votum, quia ibi dicuntur
primam fidem irritam fecisse, quou interpretantur
aliqui de violatione voti. Non respondebo callide:
PHma fides non de voto, sed de fide in Christum
intelligenda est, ut aliquanto superius loquitur: Si
qna suos, et maxime domesticos non curat, fidem
abnegavit, et est infideli deterior. Vituperat enim
Paulus mulierculas illas, quod cum prius in ege-
state fuissent modestae, et fideliter servissent, postea
sumptu publico altae, coeperint impudice vivere,
et negh'gere officium: Propter hos malos mores,
inquit, eas fidem primam irritam facere, hoc est,
excutere fidem, qua antea placebant Deo: Nam
vera fides excutitur, cum conscientia polluitur.

Deinde si contendent de voto hic dici, ipsi
multo gravius accusandi sunt, quod obligant voto
iuvenes, non senes, ut hic locus aetatis mentionem
facit. Adhaec si qua fuissent primis temporibus
vota publica. fuissent sine superstitione, obligas-
sent se mulieres illae ad serviendum Ecclesiae.
At vota Sacerdotum et Monachorum recentia, fiunt
cum impiis persuasionibus plurimis, sentiunt coeli-
batum esse cultum singularem, quo Deus fiat pla-

MBLANTH. OPKK. VOL. XXIII.

catior, quem Deus flagitet, ut digne sacrificent.
Ac sacrificium illud, seu applicatio Mlssae, est
abusns idoloiatricus et omnino fugiendus et abolen-
dus. Quare votum irritum est, quod fingit, coeli-
batum esse cultum singularem, ut dixi, et fit pro-
pter i(Jololatrica sacriiicia. Haec est firma ratio,
quae ostendit, sine uUa dubitatione hoc votum ir-
ritum esse. Fugite Idololatriam, inquit Paulus. Id
praeceptum omnium summum est: Quare nec vota,
nec ulla vincula valent, ut contra id praeceptum
faciamus. lurabant et Eleusiniis initiati, se ceremo-
nias eius foederis servaturos esse: Sed id iusiu-
randum cnm contineret idololatriam, fuisse irritum
facile intelligi potest. Similiter de horribili Missae
abusu et connexis ceremoniis iudicandum est: Nam
adplicatio Missae, non est exigua aut levis propha-
natio coenae Domini, ut suo loco dicetur. Sin au-
tem vota fiunt ventris causa, haec hypocrisis non
minus detestanda est.

Postremo, cum Paulus vocet prohibitionem
coniugti doctrinam Daemoniorum, etiam hoc vincu-
lum voti, quo sine discrimine omnibus initiaudis
prohibetur coniugium, est ortum a Diabolo. Quare
irritum votum ducatur, })raesert?m cum constet tam
multa vitia inesse huic voto. Non fit sponte , fit
ut sit cultus singularis, fit ut sacrificent, aut fit ven-
tris causa, et fit ab omnibus qui initiantur, sine
discrimine. Cum igitur sit doctrina daemoniorum,
et irritum et detestandum est.

Hactenus collegi ea, quae in hac causa sunt
praecipua: Nunc obtestamur omnes gubernatores
propter gloriam Dei, haec duo ut piis animis con-
siderent, videlicet, quod Paulus inquit, Prohibitionem
coniugii ess^ doctrinam Daemoniorum. Item, quod
Daniel significat propriam Antichristi notam fore,
coniugii contemtum. Multa autem hae breves ad-
moniiiones coniplectuntur: Si oritur haec supersti-
tio a Diabolo, ac defenditur et propagatur ab Anti-
christo, necesse est eam trahere ingentem ruinam.
Quanta in universum corruptela morum est coeli-
batus? Alia enirn vitia ex aliis oriuntur. Maxima
pars paiain inquinata est scortatione et adulteriis:
Haec efficiunt mentes prophanas et Epicureas,
sicut Paulus ad Ephesios monet, libidines causam
esse Epicurei contemtus Dei. Quis non detestetur
manifestam turpitudinem morum in collegiis Cano-
nicorum in tota Europa? Et tamen hanc superant
flagitiosae libidines urbis Romae. Quanquam au-
tem semper pauci aliqui fuerunt, qui repugnare im-
beciilitati naturae conati sunt, tamen multorum
conscientiae graviter sauciatae sunt, et deplora-
runt lapsus suos multi boni viri. lam hoc tempore
cum Antichristi regnum oppugnatur, accedunt par-
ricidia, interficiuntur honesti Sacerdotes, propter

691

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

692

pium coniugium. Nec vero dubium est, hanc in-
iustam saevitiam a Diabolo oriri, qui est homicida,
et delectatur hoc spectaculo, sanctorum nece, et
contuineliis divini noniinis. Quid quod haec lex
de coelibatu nervus et etiam reliquae impietatis
Pontificiae? Magna pars impiorum cuUuum et lu-
xus Pontificum et Collegiorum rueret, restituto
coniiigio Sacerdotum. Ideo multa atrocia scelera
stabiliunt Principes et Pontifices, qui coelibatum

defendunt, assentiuntur Diabolo autori impiae do-
ctrinae, muniunt regnum Antichristi, augent libidi-
ncs, adiuvant parricidia, confirmant et reliquam
idololatriam regni Antichristi. A tantorum scelerum
societate abhorrere omnes, qui Deum tinient, opor-
tet, et legem Pontificiam improbare ac detestari.

IX. REFUTATIO ABtJSUUM COENAE

DOMINI.

AUCTORE PHILIPPO MELANTHONE.

Hoc scriptum invenitur in iisdem tribus collectionibus librorum Melanthonis, quas supra p. 739 sqq. in
Prolegomenis libelli, qui inscriptus est: Defensie coniugii Sacerdotum, recensui. Huic enim libello in Ed.
Arfjentoratensi anni 1540. 8. et in Ed. Vitembergensi anni 1549. 8. illo loco descriptis annexa sunt haecce
duo dSiffTcoTa seu anonyma: 1. Refutatio abusuum coenae Domini atque 2. Erudita et utilis disputatio de
potestate Poidificia, quae etiam in libro, cuius titulus est : Libelli aliquotutiles Philijypi Melanthonis, post eundem
De coniugio SacerdMum libellum proponuntur sic inscripta : 1. Scrijita quaedam, de um inttgri Sacramenti et
Missa Theatrica, atque 2. De potestate Pontificis et Episcoporum, et aliis quibusdam controversiis, collecta
opera et studio Casparis Crucigeri Doctoris Theologiae. *) Eaedem inscriptiones leguntur in Peucerianae
Collectionis Operum Melanthonis Parte II. p. 181 extr. , quamquam in hacce CoIIectione tantum prior horum
duorum libellorum y. 182 — 200. init. exhibetur cum annott. margin., altero libello omisso.

Huius Refutationis auctorem MeIanthonem~esse, non solum ex eo consequitur, quod in has CoIIe-
ctiones recepta est, sed elucet etiam ex hisce verbis , quae in libelli proxime praecedentis De coniugio Sacer-
dotum parte extrema leguntur : „SinuIiter de horribili Mlssae abusu et counexis ceremoniis iudicandum est, Nam
adplicatio Missae non est exigua aut levis prophanatio Coenae Domini, ut suo loco dicetur.'^

Hic libellu», quem h. 1. ex Editione Witebergensi anni 1549. recudeudum curamus, in hasce tres
partes est divisus: 1. De usu integri Sacranienti corporis et sanguinis Chiisti. 2. Contra privatam Missam.
3. De Missa theatrica.

*) Haec inscriptio in libri titulo legitur; at in libro ipso ("aeque ac iu Peuceriana coUectione i. 1.) his verbis annexa sunt
haecce: partim anno 1510. in conuentu Schmalcalden.ti, partim anno sequenti in conuentu Ratisbonensi.

44'

REFUTATIO ABUSUUM COENAE

DOMINL

Ex Editione Witebergensi anni 1549.

DE USU INTEGRI SACRAMENTI CORPORIS ET SANGUINIS CHRISTL

Quidam vociferantur nos de re non necessaria j
litigare, cum de liac ceremonia restituenda agimus,
et queruntur frustra moveri certamina et dissidia.
Hi sciant nos hic non de parvis rebus contendere,
cum de resfitutione huius ceremoniae agimus, si-
nmi docemus Ecclesias de vero usu Sacramento-
rum, et de exercenda fide: Item, de ingentibus ab-
usibus Missae. Postremo, illa Thesis hic contine-
tur: An liceat hominibus mutare, seu abolere rilum
a Christo institutum. Ergo res niagnas hic com-
plectimur, dicimus de usu Sacramentorum, de hor-
ribilibus abusibus Missae, et de potestate Ecclesiae.
Nam hae sunt causae, cur adversarii restitui inte-
grum usum Sacramenti nolint. Primum, quia Pon-
tificum et Episocporum autorifatem amplificant, his
tribui volunt potestatem mutandi res ins.itutas divi-
nitus, condendi novos cultus, et nova dogmate. Vi-
dent item doctrinam veram de usu Sacramentorum
pugnare cum abusibus Missarum, hanc autem quo-
quo modo obruere conantur. Fogamus aufem pios
lectores, ut cogitent, quantum intersit Ecclesiae,
extare explicatani doctrinam de vero usu et utili-
tate Sacramentorum, de veris exercifiis fidei, de
potestate Ecclesiae. Et assuefaciendae sunt piae
mentes, ut verbo Dei, non humanis opinionibus re-
gi fidem et opera curent, ut agentes cum Deo, ni-
tantur certe verbo Dei, sicut inquit David: Lucer-
na pedibus meis verbum tuum.

Accedamus igitur ad hanc causam.

Ut Dominus noster lesus Christus inquit: De-
siderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum,
cupiens videlicet iam exhibere pignora sui amoris
erga nos, et futurus victima pro nobis: ita nos in-
genti desiderio accipiamus oblatum beneficium, et
huius beneficii Sacramentum. Ut aufem reverenter
utamur Sacramento, voce Chrisfi. obfemperemus, et
discamus quomodo prosit piis mentibus Sacramen-
tum. Haec augent veram reverentiam. Sunt au-
tem nota verba Evangelii de instifutione. Et man-
datum addit Christus: Hoc facite ad recordationem
mei. lubet nos idem facere quod fecit ipse. Ergo
dato pane et vino in coena Domini, exhibentur cor-
pus et sanguis Domini. /

Sic auteni prodest conscientiis , cum agentes
poenitentiam credunt Christum factum esse hosfiam
pro peccato, et accepto hoc pignore, fidem exusci-
tant, ac credunt sibi propter Christum ignosci, cre-
dunt ad se pertinere beneficia Christi, se consolan-
tur, et agunt gratias pro immenso beneficio Dei,
idque celcbrant in confesslcne, quae quidem in to-
ta vifa lucere debet: Nam omnes acliones in vita^
omnia certamina in gubernatione Feipublicae et fa_
miliae, debent eo referri, ut teslentur nos recte ce

697

IX. REFUTATIO ABUSULM COEWAE DOMINf.

«98

lere Deuni, et agnoscere ac accipere beneficia per
Filium Dei exhibita. De hoc exercitio f dei in usu
Sacramenti nihil dicujit Papistae, imo abusus Mis-
sarum prorsus obruit hanc doctrinam necessariam
conscientiis , Ssd de fine Sacramenti dictum est in
loco de Missa. Redeamus igitur ad ipsam ceremo-
niam, ac ostenda.nus usum infegri Sacramenti re-
stituendum esse.

Coiifirmationes.

Cum testamentura hominis nemo nmtare debeat,
nmlto minus testamen]^um Dei mutandum est, ut
Paulus inquit ad Galatas: Coena Domini est pro-
prium novi tesfamenti Sacramcntum, ut Christus in-
quit: Hic est calix novi testamenti: Eigo nemini
licet aut licuit hanc ordinationem mutare, aut par-
tem abolere.

Nihil firmi contra hoc argumentum dicipotest:
Constat enim Christum sic instituisse ritum, ut utan-
tur omnes pii, Sacerdotes et Laici, utraque parte
Sacramenti, quia textus de calice nominatim dicit:
Bibite ex hoc omnes. Addita e»t universalis, ut
6ciamus nulium membruni Ecclesiae excludi, Et
Paulus diserte diclt: A Domino accepi, quod tra-
didi vobis. lussit autem totam Ecclesiam integro
Sacramento uti, ut tota narratio testatur: Probet
se ipsum homo, ut sic de hoc pane edat, et de
hoc poculo bibat. Nec dubium est hunc fuisse mo-
rem Graecae et Latinae Ecclesiae muhis seculis,
et indicia multa sunt, vix ante quadringentos annos
abolitum esse : Nec constat, quoniodo aut qua au-
toritate vetus con.^uetudo nmtata sit. Et tamen
cum sine certis autoribus, contra expressum man-
datum divinum, et contra Ecclesiae veteris morem
recepta sit nova consuetudo, defenditur mira per-
tinacia et crudelitate indignissima lenitate Eccle-
siastica.

Testimonia sanctorum Patrum.

Cyprianus lib. 1. Epist. 2. ubi de laicis marr
tyribus loquitur, inquit: Quomodo docemus aut
provocanms eos in confessione Christi, sanguinem
suum fundere, si eis militaturis Christi sanguinem
denegamus? Aut quomodo ad martyrii poculum ido-
neos facinuis, si non eos ad bibendum prius in
Ecclesia populum Domlni , iiire communicationis
admittimus? £t similes loci alM nmlti sunt apud

Cyprianum, ut lib. 2. Epist. 3. ubl inquit: In cali-
ce Dominico sanctificando, et plebi ministrando.

Hieronymus in Sophoniam cap. 3. Sacerdoles,
qui Eucharistiae serviunt, et sanguinem populis
eius dividunt etc. Nam caetera quae sequuntur,
nihil ad hanc rem pertinent.

In Tripartita historia lib. 9. dicitur ad Thecdo-
sium: Quomodo cruentis manibus accipies san-
ctum Domini corpus? Qua temeritate, ove tuo po-
culum sanguinis pretiosi perciptes, cum tantum in-
iusti sanguinis fuderis?

In Decretis de consecratione, dist. 2. extat
Canon Gelasii, qui prohibet divisionem Sacramenti.
Verba haec sunt: Xomperimus autem, quodquidam
sumta tantummodo corporis sacri portione, a cali
ce sacrati cruoris abstineant, qui aut integra Sa-
cramenta percipiant, aut ab integris abstineant.
quia divisio unius eiusdem mysterii sine grandi sa-
crilegio non potest accidere. Hic Canon divisio-
nem vocat sacrilegium. Eludunt autem hoc testi-
monium adversarii vanissima cavillatione: Aiuiit
enim tantum pertincre ad consecrantes , non ad
laicos. Quod enim haec cavillatio sit commenticia,
inde intelligi polest, qui tunc durabat mos utendi
integro Sacramento. Et cum hic ait: Arceantur,
loquitur de laicis, ut arcerentur per ministros por-
rigentes.

Extat et in quadam Toletana Synodo manife-
stum testimonium, quod ostendit, laicos tunc usos
esse integro Sacramento. Vidimus ipsi in libris
Ecclesiarum Germaniae, scriptuni veteiem morem
porrigendl annotatum, ubi clare affirmatur, populu
datum esse integrum Sacramentun». Audimus et in
Gallia testlmonia similia reperiri. Et aiunt Regem
Gailiarum adhuc retinere veterem raomny hoc est,
integro Sacramento uti. Citarem et Graecos auto-
res, nisi omnes scirent Graecas Ecclesias adhuc
praebere integrum Sacramentum populo.

Cum igitur constet in Evangelio sic institutum
esse hunc rilum, ut paiiter Sacerdotes et Laici
utantur integro Sacramento, cum manifestum sil
hunc moreni diu in tota Ecclesia retentuus esse,
satis adparet eos qui prohibuerunt aheram partem
Sacramenti, et prohibitionem defeudant, non recle
facere. Usitata est in veteribus Doctoribus senten-
tia, Ecclesiam nec materiam nec formam Sacramen-
toruni mutare posse. At hic palan) est^ materiam
mutatam esse.

Supra diximus laedi testamenti Christi saucii-
i tatem, Nunc addam aiteram rationem.

699

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGiMATICA.

700

Secmida Ratio.

Qui coiJtra mandaturn divinuni aliquid instifuunt,
peccant, iuxta illud: Si quis alJud Evangelium do-
cuerit, anathema sit. Porro, prohibentes alteram
partem Sacranienti, haud dubie pugnant cum man-
dato divino: Sunt enim verba mandantis et dispo-
nentis. Accipite, bibite. Item, Probet se ipsum
hoino. et sic de hoc pane edat, et de Iiac calice
bibat.

Tei-tia Ratio.

Paulus iubet conservari ceremoniam usque ad
gloriosum Christi advenfum, et iubet annuntiavi mor-
teniDomini, hoc est, addi vult conciones de bene-
ficiis Christi, ut recordatio, fides, et gratiarum actio
accedant ad ceremoniam. Haec sunt siisipliciter
nuitata, quia populo datur tantum pars Sacramenti,
cum Paulus de toto loquatur: Quoties comedetis
panem hunc, et bibetis ex hoc populo. Haec est
integri Sacramenti descriptio. Deinde qualis est
doctrina adversariorum? Magna ex parte ceremo-
nia sine ullis concionibus administratur, ut in Mis-
sis piivatis. Et populo semel in anno porrigitur
Sacramentum. Ibi quantulum doceri subito potest,
etiamsi quid dicitur? Et doctrinam de beneficiis
Christi, de exercenda fide, et de usu Sacramento-
rum, multipliciter corrumpunt adversarii. Cum au-
tem dicat Paulus, Reos esse corporis et sanguinis
Christi eos qui abutuntur Sacramento, non dubium
est graviter peccare autores et defensores tot in-
gentium abusuum huius Sacramenti. Prohibent
partem alferam, transformant Sacramentum populo
debitum in sacrificium ethnicum, offerunt pro alie-
nis peccatis contra doctrinam de morte Cljristi, ab-
olent veram doctrinam. An hos abusus existiniant
Deum non puniturum esse? Etsi enim tempus non
praescrjbit Christus, tamen hanc ceremoniam non
frustra tradidit, vuit eam in Ecclesia frequsnter ce-
lebrari ad adultis Et cum utimur, servanda est
forma instituta a Christo, Peccant igitur, qui dis-
cedunt ab ea forma.

Dictum est de causa, quantum opus est iis
qui anteferunt verbum Dei humanis opinionibus, et
iudica)>t ab ordinatione divina non esse disceden-
dum humano iudicio. Sed quia cavillationes nml-
tae obiiciuntur, ad has quoque breviter responden-
dum est.

Confutatio.

Qaidam fatentur, in Evangelio integrum usum
institutum esse, fatentur etiam in veteri Ecclesia
fuisse morem quem diximus, sed aiunt nmtari po-
tuisse, quia sit res libera, uti hitegro Sacramento,
vel parte.

Idem, inquiunt, iuris est de toto et parte. Li-
berum est prorsus abstinere a Saciamento, Ergo
liberum est et parte tantum uti.

Hic ad Minorem respondemus dupliciter, Pri-
' mum, Etiamsi esset liberum prorsus aSacramento
abstinere, tamen cum utimur, necesse est uti in-
tegro Sacramento, quia partes non sunt separa-
biles : Non enim iioet mutareTestamentum divinum.
Valet autem regula forensis, ubi partes prorsus
sunt separabiles.

Adiicienda est et altera responsio: Non estli-
berum abstinere a toto Sacramento, sed mandatum
de usu pertinet ad adultos omnes, qui sunt mem-
bra coetus Ecclesiae. Vult Christus singulos adul-
tos hac cerenionia aliquando uti, etiamsi certum
tempus non praescribit singulis, Oportet enim con-
servari hanc ceremoniam usque ad finem mundi,
sicut Paulus expresse inquit : Quoties comedetis
panem hunc, et ex poculo hoc bibetis, moitem Do-
mini annuntiate, donec veniet. lubet et ceremo-
niam conservari, et addi ceremoniae recordationem,
et praedicationem de morte Christi, usque ad glo-
riosum adventum eius. Cur hoc dictum Pauli ne-
glexerunt Pontifices, qui usum mutaverunt, qui do-
ctrinam de fide, et de beneficiis Christi corrupe-
runt, qui conciones omittunt, et populum ad par-
tem Sacramenti adigunt, nec docent de fructu?
Paulus inquit reos corporis et sanguinis Domini
esse illos, qui abutuntur Sacramento. Quare non
dubium est graviter peccare autores et defensores
liorum abusum.

Alia Obiectio.

Evangelium concedit libertatem in ceremoniis,
iuxta illud: Regnum Dei non ^^enit cum observa-
tione, Licet igitur et in hac ceremonia hanc liber-
tatem usurpare.

Hic homines callidi amplificant libertatem, et

j exagitant nos, tanquam ludaica quadam pertinacia

ac superstitione simus duriores in defendenda cere»

monia: iubent anteferri tranquillitatem Ecclesiae

j huic externo ritui, sicut scriptum est: Magis volo

' miserjcordiam quam sacrificium. Denique multa

701

IX. REl UTATK) ABUSUUM COENAE DOMINI.

702

ab astiitis in hanc sententiam coUigi possunt. Ad
haec omnia respondemus breviter.

Evangelium non ooncedit libertatem docendi
coutra mandata Dei, aut abolendi, seu prohibendi
uUam partem mandati diviiii, quod ad Ecclesiam
pertinet. Sed Evangelium maxime praecipit con-
servari ministerium, quod consistit in doctrina et
administratione Sacramentorum. Si quis propter
libertatem docere velit, onntti posse Baptismum,
execrandus esset. Ita et in hoc casu prohibitio
semper est impia, quia partem ministeiii divi-
nitus ordinati abolet. Sed libertas Evangelica li-
berat pios a Leviticis ceremoniis, et ab humanis
traditionibus. Addam ct illud: Concedit in casu
impossibilitatis dispensationem credenti, ut si qui
Martyres catechumeni interfecti sunt ante Baptis-
mum, id non est abolere ministerium, sed adhibere
dispensationem in peculiari casa. Ut. Machabaei
non abolebant legem die Sabbato praeliantes, sed
in easu necessitatis dispensationem adhibebant. At
de Sacramento extat prohibitio perpetua, et defen-
ditur magna atrocitate suppliciorum. Hoc non est
libertatem EvangeUcam tueri, sed opprimere potius,
et simul delere ministerii partem.

Alia Obiectio.

Ecclesia propter aliquam gravem causam mu-
tare potest aliquid in ritu Sacramentorum, ut Apo-
stoli mutarunt formam Baptismi, cum in Actis di-
catur, Baptizetur unusquisque in nomine lesu Chri-
st!. Multae autem causae probabiles videntur con-
currere, quare prosit adimere unam partem lalcis,
ut maior sit reverentia Sacramenti, Facile aliquid
destillaret ex calice ii^ terram, Item vinum acces-
sit, quare pars altera vino consecrata conservari
non posset. Item prodest exempluin ad docendam
libertatem, Ideo sic ordinet Ecclesia, ut extet testi-
monlum, quod libertas Evangelica concedat tantum
una parte uti. Denique multae liic ratlones colli-
guntur. Quare videtur Ecclesiam potuisse propter
has causas aliquid mutare.

Negamus maiorem, Ecclesia propter nullam
causam potest mutare mandata Dei, iuxta illud:
Si quis aliud Evangelium docebit, anathema sit.
De Apostolorum exeniplo respondeo, Textus nus-
quam dlclt Apostohjs hac fcrma usos esse: Ego
baptizo te in nomine Christi, sed saepe repetita est
haec figura loquendi: baptizari in nomen Cliristi:
quod de effectu intelligitur, pro eo quod est f:cri
Christi membrum. Ut Paulus inquit ad Rom. In
Chri«tum lesum baptizati estis. Sed fingamus sane

Apostolos si esse locutos, quid hoc ad prohibitio-
nem? Nam Apostoli alteram foimam prohibuerunt^
Magnum discrimen est Apostolorum et Episcopo-
rum, sicut Proplietariim et Sacerdotum. Elisaeus
singulari vocatione, et excellenti impetu Spiritus
sancti unxit novos Reges, caeteris hoc non licuit.
Ita Apostoli vocatione et donis antecedunt : Sed ta-
men nec Apostolis licuit prohibere formam a Chri-
sto traditam. Quare etiamsi essent usi aliis verbis
in casu aliquo, tamen id exemplum nihil patrocina-
retur peipetuae prohibitioni, quae est legis divinae
abrogatio.

Refutata maiore, venio ad pericula, quae de
calice recensentur. Paulus inquit, humanas tradi-
tiones habere speciem sapientiae. Kuila tam levis
tradltio est, quae ab eloquentibus non possit egre-
giis fucis pingi. Reverentia summa est, non disce-
dere a verbo Dei, docere Ecclesiam, ne non de
voluntate Dei aliunde iudicet, quam ex verbo Dei.
Haec est peculiaris sapientia Ecclesiae. Hanc re-
verentiam probat Deus, Illa diligentia, ne quid
destillet, est paedagogia, quae non multum ad rem
principalem pertinet. Sacramentum est, id quod
homini in Ecclesia porrigitur, non id qaod rodunt
mures, aut quod destillat: Nam Sacramenta sunt
actiones ipsae, directae ad eum finem, ad quem in-
stitutae sunt. Si metuunt, ne vinum acescat, cur
non metuunt, nc panis fiat muscidus? Melius est
subito cum opus est consecrare. Ergo haec ficti-
cia pericula non excusant prohibilionem : Nec illud
excusat, quod negant ubique vinum esse. Cur pro-
hibent in tis locis, ubi vinum haberi potest? Et
Christus de poculo, non de vino nominatim loqui-
tur, itaque dicuntur gentes quaedan> Ruthenicae
consecrare mulsum.

Alia Obiectio.

Quaerunt adversarii etiam exempla libertatis
usurpatae in hoc Sacramento. In Luca dicitur de
fiMctione panis. Item in Actic dicitur de Aposto-
lis: Frangentes panem passim circunieuntes per
domos. Haec loca videntur loqui decoena Domini,
quae cum tantum faciant mentionem panis, satis
est uti una parte.

Respondemus breviter, In his locis non insti-
tuitur Sacramentum, nec satis constat, an de Sa-
cramento loquantur. Nam fractio paiiis Ebraica
consuetudine sigiiificat generaliter convivium, sicut
scriptum est apud Esaiam: Frange esurienti panem
tuuin, id est, impertias ei de panibus. Sed non re-
prehendimus communem persuasionem veterum, qui

ro3

PHIL. MEL. SCRfPlA DOGMATICA.

704

aibitrantur Christum ibi convivantem dedisse duo-
hus iUis viris Sacramentum corporis et sanguinis
sui. Et credibile est, Ap6:^tolos passim in aedibus
amicorum concionatos et convivatos esse, et ibi
distribuis«.e Sacr«imentum piis auditoribus. Adsen-
tiannn igitur loqui te.xtum de coena Domini. Est
autem usitata Synecdoche, appellatione fractionis
panis totum convivium significare: Complectitur
ergo etiam potum. Haec est simplex et vera re-
sponsio. Caeterum pugnent quantum volent adver-
sarii, tamen haec testimonia non excusabunt pro-
hibitionem. Non sequitur. Hic tantum fit mentio
panis, Ergo h*cet Ecclesiae prohibere partem Sacra-
men^i. contra expressum mandatum quod legitur
in institutione. Hanc consequentiam iudicare non
difficile est.

Citant et alia exempla ex historiis, ubi fit men-
tio gestati Sacramenti in calathis : Id intelligunt de
solo pane. Sed Eusebius et Hieronymus osten-
dunt, utramque partem solitam ad aegrotos ferri.
Nam Eusebius lib. 6. inquit. Parum Eucharistiae
puero, qui ad se venerat, dedit, quod infusum ius-
sit seiii praeberi. Hic unius partis mentione totum
Sacran)entum complectitur. Et Hieronymus ali-
quanto clarius dicit ad Exuperium : Nihil illo ditius,
qui corpus Domini in canistro vimineo, sanguincm
portat in vitro. Sic intelligendi sunt similes loci,
ubi de gestatione fit mentio, nisi pars altera ex-
presse excluderetur. Historiae satis dilucide osten-
dunt, fuisse publicum et communem usuni integri
Sacramenti. Ideo obscura exempla eius aetatis
iuxta pubiicum ritum accipienda sunt. Et si qua
essent contraria exempla, tamen prohibitionem non
excusant.

Alia Obiectio.

In pane datur vivum corpus: Igitur sanguis
simul datur. Quod cum ita sit, satis est accipere
unam partem, quia de aequivalentibus non est con-
troversia movenda: Ut cum Apostoli baptizantes in
nomine Christi, volebant tamen nomine Filii, lu-
daeos de patre admonere, et nomine Messiae, signi-
ficare, quod daturus esset Spiritum sa^ictum. Cur
de appellationibus dimicaretur, cuni rem ipsam sa-
tis declarent? Ita in hoc Sacramento, cur de ex-
terno poculo litigatur, si in pane corpus et sanguis
exhibentur ?

Ilaec obiectio sumpta est ex vulgari dicto dc
concomitantia, ut vocant. Dixi autem antea huma-
nas traditiones habere speciem sapientiae. Totiaro

seculis quaesitae sunt excusationes novi moris :
Ideo non mirum est multa vafre excogitata esse.

Respondemus igitur breviter: Propter lias hu-
manas cogitationes non violandum est mandatura
Dei, vult enim Deus ministerium conservari. Po-
tcst Deus sine aqua impertire Spiritum sanctum,
sed tamen vult adhiberi externum signum. Deus
innotescere vult per verbum suum, et signa ab
ipso instituta, non vult nos nova signa instituere,
ut Gentes, Papistae, Monachi instituerunt nova
signa, currebant ad certas statuas, ad has aliiga-
bant Deum sua persuasione. Hanc impietatem sae-
pissime taxant Prophetae, Christus, et Apostoii, et
volunt nos Deum iuxta verbum et signa nobis ab
ipso tradita apprehendere. Ideo minlsteriuu) Deus
in Ecclesia et instituit, et vult conservari, nec per-
mittit, ut mutetur humano arbitrio. Quare et h';c
ita sentiendum est: Voluit Deus distincta csse
Symboia corporis et sanguinis, ut fusi sanguinis
recordatio ceiebretur, Ideo retineamus morem a
Cliristo institutum, et sciamus Cliristum adesse suo
ministerio, et per id efficacem esse.

Nec nihil significat haec nova proliibitio cali-
cis : Nam sicut prohibuerunt Pontifices dari calicem
populo, ita deleverunt doctrinam veram de san-
guine Christi, abluente peccata hominum, de re-
missione peccatorum, et de fide. Hi debebant esse
effectus distributi calicis. Ut autem hi effectus de-
leti sunt, ita et ceremonia mutata est.

Multa dici possunt de vulgari persuasione, de
concomitantia : Nam Sacramentalis coniunctio ha-
bet sunm modum, positis symbolis adest Christus,
et est efficax, quia ministenum sic ordinatum est
divinitus. Nec discedendum est a ministerii insti-
tutione propter humanas cogitationes.

Alia Obiectio.

Utile est discrimen inter Presbyteros et Lai-
cos ostendi. Huius ceremoniae dissimilitudo facit
discrimen: Ergo Ecclesia videtur probabiii ratione
hanc dissimiiitudinem instituisse.

O singuiarem impudentiam. Scimus multos
scriptores serio hanc causam allegare in defendenda
hac prohibitione: Ut amplificent dignitatem sacer-
dotum, dicunt his rellnquendum esse integrum Sa-
cramentum, laicis vero tantum partem tandam. Sed
ixaec temeraria persuasio acriter reprehendenda et
refutanda est. Est aliud discrimen inter Ministros
et Laicos, quod Iiic integre expHcari non potest.

705

IX. REFUTATIO ABUSUUiM COENAE DOMIN!.

706

Minister porrigit Sacramentum, sed in usu diffe-
rentid nulla sit, pariter utantur inlegro Sacraniento
Minister et Laicus, pariter se consolentur accepto
hoc pip;nore, et fidein exerceant, pariier agant gra-
tias. Rej)udienlur errores de oblatione et applica-
tione pro aliis. Sed sacrificuli, ut confirment im-
pios abusus de oblatione et applicatione, dissimili-
tudinem in usu ceremoniae delendunt, ut pluris fiat
sacerdotum opus, quam laicorum communicatio.
Hac falsa persuasione cum obruatur intellectus Sa-
cramenti, necesse est reclamare. Postquam enim
coeperunt sacrificuli discernere suum opiis a laico-
rum conmmnicatione, secuta est horribilis idolola-
tria privatarum Missarum, quam toHi ex Ecclesia
necesse est.

Alia Obiectio.

Priina Corinth. 11. dicitur: Qui comedit pa-
nem hunc, aut biberit pocuhim Domini indigne etc.
Hic usus est Paulus disiunctiva particula: In dis-
iunctivis autem satis est aUeram partem poni. Con-
cedit igitur Paulus tantum una parte Sacramenti uti.

Pulcherrima virtus est amor veritatis, qui qui-
dem excelleie debet in his, qui Ecclesiasticas con-
troversias diiudicant, ut cognita veritate, finis ali-
quis sit sophismatum: Nam qui non amant verita-
tem, semper ad eam ehidendam ahquas cavillatio-
nes reperient, cuni sophistica sit infinita. Sed
agamus ingenue.

Paulus ubi praecipit uti Sacramento, in his
ipsis verbis praecepti, particulam copulativam ter
repetit: Probet se ipsum homo, et sic de hoc pane
edat, et de calice bibat. Haec sunt verba dispo-
nentis ac praecipientis, ut utraque piirte utantur.
Laudo diligentiam in expendendis particulis, sed
adhibeatur in iudicando ingenuitas et veritas. Vi~
deatur, ubi Paulus usus sit copulativis aut disiun-
ctivis. In praecepto de utraque parte sumenda, est
usus copulativis: Confirmat igitur usum utriusque
partis. Deinde semel est usus particula disiun-
ctiva, loquens de poena indigne sumentium, ut
comminatio esset atrocior, et sciret auditor parem
reverentiam utrique parti deberi.

Contumelia afficiunt Sacramentum, qui sine
emendatione morum accedunt: item sacerdotcs qui
quaestus causa sumunt. Sed multo maior est con-
tumeha, non afferre veram poenitentiam, fidem, et
doctvinam de usu Sacramentorum. Est et haec
contumelia, prohibere unam partem. Haec contu-
melia cum pecuhariter pertineat ad calicem, dis-

MELAMTH. OPBR. VOL. XXIII.

iunctiva recte convenit, quia pars una prohibetur,
altera concessa. Proinde satis adparet, hac ipsa
disiunctiva taxari adversarios, et confirmari nostram
sententiam. Movcantur igitur hac gravissima com-
minatione , et vere agnoscant se reos esse corporis
et sanguinis Christi, ac desinant tandem polhiere
Sacramentum his abusibus, quos hactenus magna
cradeHtate defenderunt. Copulativa praecipit , ut
utraque parte utamur. Disiunctiva deinde exagge-
rat comminationem, modos plures recenscns, qui-
bus in hoc genere delinquitur. Utrain partem con-
tumelia adfecesis, graviter offendes Deum. Sunt
autem, ut diximus , mubiplices et horrendi abusus
huius Sacrainenti apud adversarios.

Refutatis adversariorum argumentis, satis li-
quido apparet, prohibitionem alterius partis impiam
esse, et restituendum esse inte^rum usum, iuxta
mandatum Christi, et morem mullis seculis obser-
vatum in tota Ecclesia veteri. Excogitent, fingant,
refingant quae volent argumenta adversarii, tamen
prohibitionem defendere non poterunt. Si quis au-
tem tantum hanc adfert causam: Sic volo, sic iu-
beo, sit pro ratione voluntas, is in Ecclesia sibi
immoderatam potestatem sumit: ubi conscientiae
habent regulam, quae docet, Deo magis obedien-
dum essc, quam hominibus. Non licet Pontificibus
autPrincipibus constituere religiones proprio iudicio
contra mandatum Dei. Et tamen proni sunt animi gu-
bernatorum ad huc lapsum, ut exemplamagnorum vi-
rorum omnibus fere aetatibus ostendunt. Et alii mo-
ventur superstitione, alii spe tranquillitatis publicae,
ut: leroboam ut alienaret populi animos a regno
luda, instituit peculiares cultus in Samaria contra
mandata Dei. Ita Pontifices instituerunt quaestuo-
sos cultus, et reperenint varias ceremoniijs utiles
ad augendam pompam sacerdotum, et ad fascinan-
dos animos populi qualicunque specie religionis.
Quare variis erroribus Ecclesia polluta est, ct multi
perierunt, multorum consci&ntiae miserabiliter sau-
ciatae sunt.

Proinde pii gubernatores non sumant sibi po-
testatem, suo iudicio contra mandata Dei aliquid
constituendi, sed Deo obtemperent, ornent gloriam
Dei, consulant conscientiis piorum. Haec sunt
praeclpua officia gubernantium Ecclesias, quibus
spretis, si qui leges iniustas Ecclesiae imponent,
his minatur vex divina inquiens: Vae vobis, qui
leges iniustas conditis. Tanti fecit Christus
animas nostras , ut sua morte eas redeme-
rit. Quantum igitur reprehendenda est asperitas
et durilies gubernantium, qui sauciunt et perdunt
animas suorum iniusiis legibus? Quis hanc aspe-
ritatem non accuset? Quis hanc tristem Ecclesiae
servitutera non deploret? Orandus est igiturDeus,

45

707

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

708

ut miserae et adflictae Ecclesiae opituletur, ut ab-
usus ac errores emendet.

Ut autem toliatur huius Sacranienti abusus,
complectenda est etiam emendatio totius doctrinae,
restituenda est vera doctrina de poenitentia, de re-
missione peccatorum, de fide , et de exercitiis fidei
in usu Sacramentorum. Est et Missa revocanda
ad primam institutionem.

Haec pio et simplici animo monemus, nec du-
bitamus nos causam piam et Ecclesiae necessariam
agere, ac precamur Deun», ut mentes Principum
flectat ad illustrandam gloriem Domini nostri lesu
Cliristi, et ad salutem Ecclesiarum.

CONTRA PRIVATAM MISSAM.

Quod Missa seu usus Sacramenti non sit sa-
crificium, seu tale opus quod factum a sacerdote
et applicatum pro aliis, mereatur remissionem pec-
catorum facienti, et iis quibus applicatur vivis et
mortuis etc.

Prima Ratio.

Nullum est sacrlficium, nec fuit unquam quod
mereatur remissionem peccatorum, et quod aliis
possit applicari, praeter unieum sacrificium Christi,
semel factum in cruce. Ergo Missa seu cpus sa-
cerdotis, non est sacrificium, quod ipsi vel aliis
impetret aut adferat remissionem peccatorum.

Antecedens clare testatur Epistola ad Ebraeos
cap. 10. quae inquit de sacrificio Christi: Unica
oblalione consummavit in perpetuum sanctificatos.
Item, Seme? in consummatione seculorum ad abo-
litionem peccatorum, per hostiam suam apjiaruit
etc. Item, Hac voluntate sanctificati sumus, per
oblationem corporis lesu Christi semel.

Et Esaiae 53. de sacrificio Christi dicitur:
Postquam posuerit animam suam hostiam pro de-
lictis, videbit semen longaevum etc. Denique tota
scriptura hoc docet, quod sola mors Christi sit
unicum sacrificium, seu victima pro peccatis. Nam
et in veteri testamento etsi erant quaedam sacri-
ficia, quae vocabantur pro peccato seu pro delicto,
tamen nequaquam fuerunt talia opera, quae mere-
rentur sacrificantibus, aut aliis remissionem pecca-
torum coram Deo, sed erant cerenioniae institutae
ad hoc, ut his picturis significaretur verum sacri-
ficium Christi, qui futurus erat victima pro pecca-
♦ tis totius mundi. Et propter hanc significationem
attribuebatur illis sacrificiis haec appellatio, ut vo-
carentur propitiatoria, seu sacrificia pro peccato,
non quod illa opera mererentur reconciliationem
coram Deo, scd quia erant imagines et typi, qui-

bus pii admonebantur de vera hostia, quae esset
abolitura peccatum et mortem, videlicet, de illo
promisso semine Christo etc.

Quod enim Leviticae hostiae non potuerint me-
reri remissionem peccatorum, clare affirmat Epi-
stola ad Ebraeos, «uminquit: Impossibile est, san-
guine taurorum et hircorum auferri peccata. Quare
pii ita utebantur illis ceremoniis, non quod senti-
rent se propter illa opera consequi remissionem
peccatorum coram Deo, sed utebantur tanquam si-
gnis, quibus Deus testaretur ipsis sese daturum
illud promissum semen, qui futurus esset victima
pro peccatis, et quod vellet recipere credentes
promissioni de Christo, et remittere peccata
propter illam victimam. Et ipsi utentes illis cere-
moniis, profitebantur se credere, quod propter pro-
missum semen consequerentur remissionem pecca-
tdrum. Itaque perinde usi sunt illis ceremoniis,
ut nos Sacramentis utimur. Etsi interim erat etiam
alius usus illorum rituum Leviticorum, quod si qui
erant rei in certis offensis aut erratis contra obser-
vationes Mo.saicas, hi utentes his ceremoniis, re-
conciliabantur seu pronuntiabantur absoluti, et re-
cipiebantur, ne essent exclusi a politia populi.
Haec erat externa quaedam reconciliatio secundum
iustitiam legis, et propter hanc reconciliationem
vocabantur sacrificia seu expiationes pro peccato,
sed veram reconciliationeni seu rcmissionem co-
rajc Deo nen consequebantur, nisi fide venturae
victimae Christi, de qua admonebant pios illae ex-
ternae ceremoniae,

Ex his satis intelligi potest, quod opinio de
oblatione et applicafione operis sacerdotis in Mis-
sa , quae affirmat hoc opus mereri remissionem
peccatorum utenti et aliis, plane pugnet cum do-
ctrina Evangelii de sacrificio Christi: palam enim
est, si sola mors Christi est oblatio et pretium,
propter quod remittuntur peccata, ergo opus sa-
cerdotis non meretur remissionem peceatorum.
Quid potest apertius et simplicius diciV Estque

7U9

IX. REFUTATIO ABUSUUM COENAE DOMINI.

10

hoiribilis blaspliemia , tribuere hoc operi sacerdo-
tis, quod est solius Christi, et fingeie, quod opus
sit alio sacrificio in Ecclesia, quasi Christi sacri-

clare ostendit, quod Missa noii possit esse tale
opus, quod sit cultus, qui ex opere operaio valeat
coraai Deo. Quare sunpliciter haec iuipia ac re-

ficium semel factum non satis sit ad toUenda pec- vera ethnica persuasio, quae fingit Missam valere
cata, et impetrandam remissionem, aut fides niti pro allis ex opere operato, prorsus explodenda est
debeat opere sacerdotis. ex Ecclesia.

Secmida Ratio.

In novo Testamento nullus cultus, nulla cere-
monia valet ex opere operato : Quare nec facienti
meretur remissionem, nec potest adplicari aliis.
Nam novum testamentum requirit cultus spiritua-
les, videlicet, veros motus cordis, veram fidem, in-
vocationem, sicut Christus inquit loan. 4. Veri
adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate,
um\ et Pater taies requirit, qui adorent eum: Deus
est spiritus, et eos qui adorant eum, in spiritu et
veritate «portet adorare. Et Apostoli Petrus ac
Paulus praecipiunt praestari tales cultus spiritua-
les, id est, non externam operum simulationem,
sed veros motus cordis, fidem, timorem, invocatio-
nem et reliquos. Nec placent Deo ceremoniae seu
observationes quae fiunt sine hac vera luce, et si-
ne vivis motibus cordis, quae sunt vera fides, in-
vocatio et similes motus etc. Quare saepe etiam
in Prophetis repudiantur tales cultus operum, qui
finguntur esse cultus ex opere operato. Hieremiae
7. Non sum locutus patribus vestris in die, qua
eduxi eos de terra Aegypli, de holocaustis et vi-
ctimis, sed hoc verbum praecepi eis dicens: Au-
dite voce meam, et ero vobis Deus etc. Similes
sunt sententiae et alibi, praesertim in Psalmis.
Psalm. 39. Sacrificium et oblationem noluisti.
Item Psalm. 49. Non arguam te in sacrificiis tuis.
Et: Numquid manducabo carnes taurorum etc In-
voca me in die tribulationis, et eripiam te, et ho-
norificabis me. Hi loci clare damnant impiam opi-
nionem de opere operato.

Etsi autem in veteri testamento propter man-
datum Dei praestari oportebat illos ritus et cere-
monias, quae erant institutae in politia Mosaica
propter disciplinam, qua Deus illum populum vo-
luit coherceii et regi, Tamen nec illa opsra divini-
tus mandata iili populo, erant veri . cultus Deo pla-
centes, nisi in his qui habebant veram agnitionem
Dei et fidem, nec iustificabant aut merebantur re-
missionem peccatorum: Multo minus ceremoniae
aut externae observationes in novo testamento sunt
cultus ex opere operato.

Itaque haec ratio de cultu novi testameoti

Tertia Ratio.

Opinione obla^ionis et applicationis Missae,
simpliciter pugnat cum doctrina de iustitia fidei,
quae docet, quod remissionem peccatorum conse-
quamur nulla re nisi fide, quae statuit Deum nobis
ignoscere propter Christum gratis, non propter ul-
lum opus vel nostrum vel aliorum. Haec fides so-
la vincit terrores peccati et mortis. Est igitur im-
pietas, sentive quod propter opus sacerdotis detur
remissio peccatorum. Et quidem necesse est unum-
quemque propria fide accipere remissionem pecca-
torum, seu liberari a peccato et morte, sicut testa-
tur dictum Abacuc: lustus fide sua vivet. Ergo
non prodest alienum opus sacerdotis ad remissio-
nem, sed sua quisque fide apprehendit beneficium
Christi. Haec ratio clare adplicationem sacerdotis
refutat, et perspicue ostendit, fidem tantum unico
Christi sacrificio niti, in quo ipse sese Patri obtu-
lit, et pro nobis factus est victima, pro nobis rogavit,
sicut inquit : Oro autem non pro eis tantum, sed pro
ouinibus qui credituri sunt per verbum eorum. Haec
est enim vox Christi adplicantis suum sacrificium
pro nobis.

Quarta Ratio.

Haec adplicatio repugnat institutioni Chwsti,
quia Christus instituit hanc ceremoniam, non ut
fieret pro aliis non utentibus, sed instituit ad usura
singulorum , videlicet , ut quisque vescens , fidem
exuscitet, et se recordalione beneficii Christi con-
soletur, quemadmodum verba institutionis testan-
tur: Accipite, comedite et bibite. Ergo non prod-
est ceremonia iis , qui non ipsi utuntur , hoc est,
vescuntur corpore Dominico, et bibunt eius sangui-
nem. Nec potest unius manducatio alteri adplicari.
Estque plane contra naturam Sacramentorum, ea
ailplicari aliis: Sicut Baptismi usus non valet pro
aliis, nec potest alteri adplicari, qui non ipse ba-
ptizatur. Item nemo potest pro alio accipere abso-
lutionem. Est autem impietas et impudens auda-
cia, Christi institutionem pervertere, et fingere,
quod opus sacerdotis prosit aliis non utentibus.

45 <

711

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

712

Quinta Ratio.

In hac opinione est manifesta et muUiplex itlo-
lolatria, quare talis Missa simpliciter est abomina-
tio, a qua omnes pli abhorrere debcnt, quocl sic
probo:

Primuni. Idololatria est instituere cultum ex-
tra verbum, et sine verbo Dei, et quidem talem,
qui sit cultus ex opere operato. Id clare testatur
hoc dictum; Frustra colunt me mandaiis homirmm.
Et Proplietae vocant idololatriam sacrificia quae
fiebant extra verbum et mandatum Dei, qualia
erant sacrificia excelsorum et in hicis, cultus vitu-
lorum in' Bethaven, item cuhus aenei serpentis.
Sed haec oblatio et applicatio Missae est tah's cul-
tus, qui non habet mandatum Dei, nec convenit
cum institutione Chrisii, imo neglacto verbo trans-
fertur ceremonia in usum alienum ab institutione:
Ergo talis Missa v*ue est idololatricus cultus.

Secundo. Sacramenta extra usum a Christo
institutum non sunt Sacramenta, quia talis usus
non habet verbum, et repugnat institutioni. Sicut
nunc Circumcisio ludaica aut Turcica non est Sa-
cramentum, et sicut aqua baptismi non essot Sa-
cramentum^ si transferetur ad alios usus extra ver-
bum ac institutionem, ac si circumferretur ad spe-
ctandum, vel ad aspergendos homines. Aut sicut
Episcopi lavant et lingunt nolas. Id spectacuhjm,
quia non servatur institutio, non potest dici Baptis-
mus, sed ect illusio et contumelia Sacramenti. Ita
Missa, in qua iit oblatio, et applicatur aliis, non
servat institutionem Christi, quae iubet non offerri
pro ahis, sed manducari et bibi corpus et sangui-
nem Domini, sed transfertur ad cultum alienuni a
verbo.

Ergo haec missa non est Sacramentum, quare
palam est, horribilem idololatriam committi, cum
pro Sacramento, ubi distribuendum erat corpus et
sanguis Domini, proponitur Missa sacerdotis tan-
quam opus, quod mereatur remissionem peccato-
rum, ilem prosit etiam mortuis, ad redimendas
poenas purgatorii. Ilaec sunt mendacia impuden-
ter conficta ab idololatris et impiis sacrificulis ac
Monacln*s, qui sanctissimam ceremoniam polluunt ac
transferunt ad manifestam idololatriam, ac ei prae-
texunt nomen Sacrameiili, et hos idololatricos cul-
tus defendunt propter quaestum.

Has abominationes etiam cogitare horribile est,
quare omnes pii hanc prophanationein totis animis
execrari debent. Nec est dubium, quin propter
tantas prophanationes Deus horribiliter irascatur
et puniat munduui.

Breviter ostendimus oblationem et applicatio-
nem in Missa pugnare cum tota doctrina Eva:ige-
lii de Christo et eius sacrificio, cum doctrina de
vcris cultibus et de fide, item adversari verbo et
institutioni Christi: denique non dubium est idolo-
latriam ibi committi, cum Sacramenta extra usum,
ad quem instituta sunt^ non sint Sacramenta, sed
inania spectacula.

Cum igitur constet manifestam impietatem hae-
rere in talibus Missis, simpliciter omnes illae Mis-
sae sacerdotuin toliendae et abolendae sunt. Abii-
ciendus est Canon, quem vocant, in quo apertis
verbis fit oblatio et applicatio pro aliis, et additur
idololatrica invocatio sanctorum. Econtra revo-
candus est et reddendus Ecclesiis verus usus iuxta
institutionem, videlicet, ut sit communis coena, in
qua distribuitur corpus et sanguis Domini, ubi pii
vescentes admonentur, ut statuant sibi pignus dari,
quod testetur ipsos esse Christi membra, ad ipsos
vere pertinere beneficia Christi, sanguine Christi
ipsos ablutos esse. ^

Postremo repudianda est imaginatio, quae fa-
cit discrimen inter opus Sacerdotis et Laici, quasi
sacerdotis opus sil peculiaris cultus in Ecclesia ne-
cessarius, et qui pro aliis fieri debeftt: Quia Chri-
stus non facit discrimen, sed vult ut sit communis
coena, ubi quisque suae fidei exercendae causa
utatur Sacramento, cum inquit: Accipite comedite
etc. Etsi quod est discrimen, tantum ministerii
est, quod Sacerdos ut minister Ecclesiae aliis por-
rigit, caeteri accipiunt. Sed ipsa ceremonia et
usus, communis est toti Ecclesiae, a Christo insti-
tutus et traditus. Et sacerdos minister est, ac Ec*
clesiac servit, non ut offerat aut vescatur pro aliis,
sed ut porrigat omnibus qui petunt.

RESPONSIO AD ARGUMENTA, QUAE OBII-
CIUNTUR DE SACRIFICIO MISSAE.

Prima Obiectio.

Sicut in lege erant quotidiana sacrificia, quae
fiebant pro aliis, quale erat quod vocabatur iuge
Sacrificium etc. Ita in novo Testamento oportet
esse tale quotidianum seu iuge sacrificium, quod
ofFeratur pro Ecclesia. Hoc quotidianum sacrificium
est Missa. Et huc allegatur locus Epistolae ad
Ebraeos 5. Omnis Pontifex ex hominibus assum-
ptus, pro hominibus constituitur, in his quae sunt
apud Deum, ut ofTerat dona et sacrificia pro pec-
catis etc. Hinc raliocinantur adversarii: Cum in

713

IX. REFUTATIO ADUSUUM COENAE DOMINI.

7U

novo Testamento sint Pontifices et Sacerdotes, ne-
cessario sequi, quod sit etiam aliquod sacrificium
pro peccatis.

Hac collatione, qua quaeritur similitiido ritu-
um in novo Testamento congruens cuin ritibus Le-
viticis, decepti homines, sonmiant op^rtere esse
quoddam tale sacrificium cereiiionialc in novo Te-
stamento, qualia erant in lege. Ac oritur hic ra-
tiocinatio ex ignoratione quid sit novum Testamen-
tum, quae sint beneficia Christi, et qui veri cultus.

Sic igitur respondeo prinmm in genere, ad
omnia talia argumenta de sacrificio dicta ex colla-
tione veteris Testainenti. Ut maxime valeret simi-
Htudo, tamen hinc non sequilur, quod Missa ex
opere operato mereatur remissionem peccatorum
facienti et aliis pro quibus applicatur. Nam siCut
supra ostensum est, haec opinio pugnat cum uni-
versa doctrina Evangeiii, quae proprie et praeci-
pue hoc docet. quod remissionem dehctorum con-
sequamur non propter aliquod opus qualecunque,
sed propter Christum gratis, fide, quia haec sola
vincit errores peccati et mortis. cum statuimus no-
bis ignosci, per misericordiam propter Christum,
et donari iustitiam et merita Christi. Bom. 5. !u-
stificati fide pacem habemus.

Haec una responsio diluit omnia quae afferun-
tur ab adversariis de oblatione et apphcatione ope-
ris operati, quia nulla dicta de sacrificiis hoc effi-
ciunt, quod ceremonia Missae sit opus iustificans
ex opere operato, aut applicandum aliis ad impe-
trandam remissionem peccatorum etc.

Secundo ad simih*tudinem ductam ex lege, re-
spondeo. In veteri Testamento illi externi ritus
seu ceremoniae sacrificioium, erant umbrae seu
typi verarum rerum exhibendarum in novo Testa-
mento, sicut Paulus» ad Coloss. ait: Quae suntum-
bra futuromm, corpus autem Christi. Quare non
valet haec ratiocinatio: In iege fuerunt externae
ceremoniae sacrificiorum , ergo et in novo Testa-
mento oportet esse simiies ceremonias, quae sunt
sacrificia: Non enim simiiitudo rituum quaerenda
est, sed res significata iilis typis in iege, quae
nunc exiiibita est in Evangeiio. Et cum novum
Testamentum non sit taiis externa poiitia, qualis
erat Mosaica, sed afferat ipsas res, quae iilis Le-
viticis ceremoniis significabantur, nihii opus habet
talibus ritibus.

Porro scriptura ciare iioc docet, ritibus iiiis
sacrificiorum pro peccato in ieg?, significatam esse
mortem Christi, quae est unicum sacrificium quod
oblatimi pro genere humano toliit peccata, unica

victima, propter quam Deus piacatur nobis, sicut
Esaias interpretatur iegem, cum ait: Postquam po-
suerit animam suam pro peccato. £t loannes: Ilic
est agnus Dei, qui toliit peccata mundi.

Caeterum, hoc addendum est, Cum de sacrificio
ioquimur, discernendae sunt species: Non sunt enim
omnia sacrificia unius generis, sunt enim duae spe-
cies sacriticii. Est quod^Iam sacrificium quod po-
test vocari propitiatorium , id est, taie opus, quod
pro aiiis lactum piacat Deum, et meretur remissio-
nem peccatorum. Porro unum tantum est sacrificium
vere propitiatorium sciiicet morsFiiii Dei, Domini no-
stri lesuChristi. Nec aiiud fuit propitiatorium sacrifi-
cium uiio tempore, uiia aetate. Huius unius Ponlificis
iiaec gioria est, quod unica obiatione satir.fecit pro
omniuin peecatis, et Deo reconciiiavlt genus himianum.
Quod autem in iege quaedam vocabantur propitiatoria,
haec non merebantur condonationem peccatorum,
rec erant vere propitiatoiia, sed quia erant typi
venturae victimae, sic appeiiabantur: Haec serten-
tia verissima et firmissima est. Alia sacrificia dis-
cernenda sunt ab hoc priore. Nam cum dicit
Psaimus: Sacrificium Deo sjuritus contribulatus,
iiic necesse est nostra sacrificia a Cluisti morte
discerni. Vocantur ergo haec Eucharistica, quae
non merentur reconciiiationem, sed fiunt a reconci-
liatis, ut grati Deo honorem aiiquem praestemus,
et profiteamur hunc quem invocamus, esse Deum,
esse saivatorem ac iiberatorem. Taie sacrificium
generaliter est universa obedientia in bonis operi-
bus sanctorum, quae a Deo praecepla sunt, et sic-
ut mandata sunt, et in afflictionibus. De iiis sa-
crificiis ioquitur Petrus, inquiens: Vos estis sacer-
dotium sanctum, ut offeratis iiostias spirttuaies. At
ut sciamus eas non placere sine agnitione et fidu-
cia Christi, addit Petrus: Acceptas per lesum Cliri-
stum. Non enlm placeut ne haec quidem ex opere
operato.

Nunc respondeo ad ea quae citata sunt de sa-
crificiis ex veteri Testamento. Cum aiiud nuiium
sit propitiatorium sacrificium, nisi sola (-hristi mois,
certuin est, obiationem in Missa aut coena Domini
non esse sacrificium, quod aut facienti mereatur
remissionem, aut sit appiicandum pro aliis. Cur
igitur Patres vocant saciificium? Ut typi in iege
eandem iiabebant appeiiationem, ita et iiuic cere-
moniae hoc nomen tribuerunt, quia institutum est,
ut nos de ilio sacrificio adnjoneat. Sed esme sa-
crificiiun eiJxciQiGTixov ? Dixi nuiia esse fv/rt^toTt^fce
nisi opera a Deo mandata, et quemadmodum prae-
cepta sunt, quia Christus inquit: Friistra coiunt
nie mandatis hominum. Nec nobis licet cuitus no-
vos instituere sine mandato Dei. Porro coeiia Do-
mini sic instituta est, ut manducans suam ibi fidein
exertjeat, et se recordatione beneficiorum Christi

715

PHIJ.. MEL. SCRIFTA DOGMATICA.

16

consoletur, et sic agat gratiais. Haec omnia pu-
gnant cum ratione operis operati: Eigo nec fv^^a-
QiGnxiv esse po;est ex opere operato. Quare etiam-
si applicatio detrahevetur, tanien non essent facien-
dae Missae, tanquam id opus sit gratiarum actio.
Non igitur Mis»ae comnmnes ordinari aut institui
possunt, tanquam gratiarum actiones, sed servetur
institutum Christi, sit minister porrigens, et utantur
alii Sacramento , pro sua consolatione. In hac
manducatiune, gratiarum actio et confessio agentis
poenifentiam, et se consolantis, fit sacrificium iv-
;(aQiciix6v, ipsa ceremonia per se non est sacrificium,
nec propitiatorium, nec fvjfa^tffitxoV.

Ad sententiam Epistolae ad Ebraeos, Omnis
Pontifex etc. respondeo: Ipse autor Epistolae hoc
dictum accommodat ad unicum Pontificem Christum,
quemadmodum verba quae mox sequuntur, satis
ostendunt, et tota Epistola de sacerdotio unius
Pontificis Christi concionatur. Si quis igitur ex
hoc dicto argumentatur, oportere in novo Testa-
mento esse Pontificem, qui offerat sacrificia pro
peccatis, concedendum est argumentum de Cliristo,
de quo solo loquitur Epistola ad Ebraeos.

Solet etiam citari locus Malachiae I. Ab ortu
solis usque ad occasum, magnum est nomen meum
in gentibus. Et, In omni loco incensum offertur
nomini meo, et oblatio nmnda. Etsi autem hic
locus violenter detorquetur ad Missam, tamen re-
spondeo, Primum : Ut maxime haec sententia loque-
retur de Missa, tamen inde nequaquam sequitur,
quod Missa mereatur rennssionem peccatoinim, aut
sit opus cominune, sic faciendum, tanquam ceremo-
nia sit per se gratiarum actio. Secundo: Verba
Prophetae ostendunt eum loqui de praedicatione
Evangelii et veris cultibus novi Testameriti, cum
inquit, nomen Dei magnum fore in gentibus, signi-
ficat Evangeham spargendum esse in gentes, per
quod innotescat et glorificetur Deus. Haec prae-
dlcatio Evangelii de misericordia Dei parit fidem
in cordibus eorum, qui accipiunt Evangelium, hi
praestant veros cultus, qui sunt primum ipsa fides,
deinde invocatio, confessio, gratiarum actio, obe-
dientia in afflictionibus etc. Ita glorificatur nomen
Dei. Et haec sunt oblatio munda, id est, veri
cultus qui tantum praestantur ab iis, quorum corda
iam vere agnoscu)it Deuni, recte sentiunt de Deo,
vera fiducia invocant etc. Hos cultus significat in-
censum ei oblatio, non significat ceremoniam ex
opere operato sine fide et notitia Dei. Breviter,
quaecunque dieta ex Scriptura colliguntur de sa-
crificiis, semper hoc meminerimus, ea nihil patro-
cinari oblationi seu applicationi operis operati, quae
palam est blasphema et idololatrica.

Responsio ad dicta Patrum.

£x his quae diximus, facilis est responsio de
dictis Patrum, qui Missam vocant sacrificium. Pri-
nmm enim non potest ostendi, Patres hoc volui^se,
quod Missa sit sacrificium ex opere operato adfe-
rens remissionem peccatorum et applicandum aliis.
Qui sic interpretantur Patres, iniuriam illis faciunt:
Nam haec portenta prorsus ignota fuerunt veteri
Ecclesiae, imo ne fuit quidem usque ad tempora
Gregorii Missa sine Communione plurium, sed
habebatur statutis diebus una communis coena seu
communio, ubi mulli, quotquot volebant, simul sume-
bant corpus et sanguinem Domini. Quemadmodum
ne hodie quidem in Graecis Ecclesiis fiunt privatae
Missae singulorum sacerdotum, sed unica Missa
j communis. Nec laturi erant Patres istam impieta-
I tem et prophanationem sanctissimae ceremoniae.
j Postea inscitia et superstitione indoctorum Pontifi-
' cum etMonachorum introductae sunt privatae Mis-
sae, qui ex male inteliecto vocabulo sacrificii, fin-
xerunt Missam esse tale opus, quod mereatur re-
missionem culpae et poenae, et attexuerunt opinio-
nem de opere operato. Haec opinio auxit Missas
in infinitum : et <iuia erat res ad populum vendibi-
lis, coepii prostitui ad quaestum.

Cuin ergo Patres Missam seu communem coe-
nam Domini (^ut tunc servabatur) vocant sacrificium,
ex ipsorum verbis facile poterit iudicari, eos loqui
non de oblatione et applicatione operis, sed de
gratiarum actione seu memoria sacrificii seu mortis
Christi. Sic ait Chrysostomus in capite nono Epi-
stolae ad Ebraeos, cum dixisset nos per singulos
dies offerre semper id ipsum: Hoc quod nos faci-
i mus, in connnemorationem quidem eius fit, quod
semel factum est, non allud sacrificium, sed id
ipsum semper facimus, magis autem recordationem
sacrificii exercemus. Et Augustinus lib. 10. de ci-
vitaie Dei cap 5. Quod ab hominibus appellatur
sacrificium, signum est veri sacrificii etc. Ad hunc
modum loquitur et Lombardus in sententiis: Illud
quod olferlur et consecratur a sacerdote, vocatur
sacrificium et oblatio, quia est memoria et reprae-
sentatio veri sacrificii et sanctae inunolationis fa-
ctae, in ara crucis.

Allegatur et Tertulliani quoddam dictum ex
libro de Corona militis, ibi inquit: Etiam oblationes
pro defunctis, pro natalitiis annua die facimus.
Hic locus impie detorquetur ad Missam pro defun-
ctis. Non enim dicit Tertullianus opus Missae es-
se oblationem pro mortuis, quae redimat eos a
poenis etc. nec hic loquitur de coena Domini, sed
in diebus natalibus et funerum, solebant afferri ci-

717

IX. REFUTATIO ABUSUUM COEISAE DOMINI.

718

bi et alia munera, quae dlstiibuebantur in paupe-
res. Haec vocabantur oblationes et uydTiai. Pe
hoc more loquitur Tertullianus, qui adhuc rehquus
erat'ab ethnico ritu, qui in natalibus et funeribus da-
bant epulas in templis , sed hae postea prohibitae
sunt. Ac ex ipso Tertulliano et aliis scriptoribus
apparet, sacrificia seu oblationem pro mortuis non
dici usum Missae, sed preces et gratiarum actio-
nem. Sic enim inquit Tertullianus ad Scapulam:
Sacrificiamus pro salute Imperatoris, scilicet Deo
nostro et ipsius, sed quomodo praecipit Deus, fide
pura. Sic et de martyribus ait Cyprianus : Sacrifi-

cia pro eis oiferimus etc. quia in precationil)us fie-
bat martyrum mentio, et agebantur gratiae Deo,
quod eos adiuvisset. Et Augustinus ad quaestiones
Dulcitii: Cum sacrificia sive aharis, sive quarum-
cunque eleemosynarum pro baptizatis defunctis of-
ferimus, gratiarum actiones sunt etc. Sicut et de
ceremoniis funerum scribit Dionysius, quod popu-
lus iussus sit gratias ageie in precibus, quod (jui
defunctus erat, pie decessisset ex hac vita. Haec
plane dissentiunt ab impiis commentis recentiorum
de purgatorio et oblatione Missarum, ad redimen-
das poenas mortuorum.

DE MISSA THEATRICA.

Existimamus autem mediocriter eruditos non
defensuros inipiam ophiionem de applicatione, sed
decursuros ad quandam subtiliorem interpretationem,
dicent, se hanc ceremoniam retinere, tion ut appli-
cent pro aliis, sed ut ibi agant gratias. Disputa-
bunt iicere uni gratias agere hoc spectacuh>, ut si
unus lcgeret Psahnum aliquem, Postea addunt pre-
ces pro mortuis et aliis. Has aiunt valere per mo-
dum suffragii.

Hac subtilitate pingunt abusus, et magnam in-
genii laudem putant talia sophismata excogitare.
Clamitant stohdos esse, qui hos fucos non admi-
rantur. Deinde saevitiam adversus pios exercent,
qui ingenue profitentur, se abhorrere ab idolola-
tria Missarum. Te autem invocamus Domine lesu
Christe Fili Dei, qui orans pro Ecclesia dixisti:
Pater sanctifica eos in veritate, sermo tuus veritas
est, ac precamur, utEcclesiam hberes ab omni so-
phistica: Semper enim haec pestis offiidit tpnebras
veritati. Oramus etiam, ut mentem des Principibus
et ahis gubernatoribus amantem veritatis, et gloriae
Dei servientem, in rehgione constituenda, non ahis
utihtatibus : Saepe enlm accidlt, ut Principes infle-
ctant religiones ad suam utihtatem. Pontifices vo-
lunt defensam Missam, propter dignitatem suam et
quae.stum. Vulgus amat Missas, quia putat esse
praesens remedium adversus omnia mala, sicut na-
tura hominum prona est ad idololatriam et fiduciam
operum, cum veram fidem nec intelligat, nec reti-
nere studeat. Serviunt autem Principes pfTectibus
Pontificum et populi, defendunt eosdem errores
propter tranquillitateni. Ideo omnibus temporibus
magna pars Prineipum, Pontificum et populi, ad-
versata est veritati. Sed tamen Deus restituens
Ecclesiam, aliquos ex omnibus ordinibus vocat,
qui emergenti veritati patrocinentur: quo in nume-
ro utinam etiam nunc aUqui Keges esse velhit, ut

gloriank Christi ornent, et suae et Ecclesiae ^^aluti
consnlant, nec adiuvent impios, qui bellum adversus
Christum gerunt, et idololatriam defendunt.

Nunc adiiciemus brevem et perspicuam refuta-
tionem lUius sophisticae excusationis Missarum.

Prima Ratio.

Haec sophistica tantum est simulatio, et re ipsa
manent priora vitia , applicatio et opinio operis
operati : Retinent enim Canonem, in quo cxpressis
verbis fit appHcatio. Item donec manet hic mos
sacrificandi, non potest non accedere opinio, quod
sit opus commune valens pro aliis, et quidem ex
opere operato. Ah'oqui cur fieret? cur sacerdotes
retinerent peculiarem ritum distinctum a populi
communione? Talis autem Missa Papistica est haud
dubie idololatrica, procul enim receditur ab institu-
to Christi. Ut autem de statuis dicitur: Deus non
magis exaudit ad certaui statuam quam alibi, quia
non est alligandus eo, quo se non alligavit verbo
suo, Ita Sacramenta extra usum, ad quem instituta
sunt, non sunt Sacramenta, sed otiosa et impia
spectacula, ut nunc ludaica aut Turcica Circumci-
sid. Qualis igitur sit adoralio in Missa Papistica,
facile iudicari potest , ubi concurrunt tani multa
aliena ab instituto, oblatio, applicatio, meritum ex
opere operato. Haec omnia maitent, duraiste ritu
Papistico, et retento Canone. Haec sunt claris-
sima.

719

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

720

Secunda Ratio.

Finge autem posse tolli opinionem applicatio-
nis, tamen vellent illi conservari oblatior.em, quae
etiam non est instituta in his verbis Ctiristi. Et
Christus solus ipse sese obtulit, non vult a nobis
offerri. Item, Non licet institui cultum siiie man-
dato Dei. At tali Missa relenta, maneret cultus
non mandatus, maneret enim opus distinctum a po-

fmli communione, quod omnes haberent pro singu-
ari et necessario cultu in Ecclesia. Cum autem
non sit instituendus ritus sine mandato, retineamus
formam traditam in Evangelio, praesertim cum Pau-
lus expressis verbis praecipiat, ut plurium sit com-
munio, et utamur coena Domini tanquam Sacra-
mento ad {idem excitandam et erigendam recorda-
tione beneficiorum Christi, ac deinde agamus gra-
tias Christo, pro liberatione tanta. Non fingamus
ceremoniam ipsam ex opere operato esse cultum
aut sacrificium. Haec fuit consuetudo veteris Ec-
clesiae: Nam fere usque ad Gregorium nuUae fue-
runt privatae Missae. Adversarii nostri clamitant^
nunc nos disccdere ab Ecclesiae consuetiidine, et
magnifieri exempla Ecclesiae postulant. Sed nobis
iniuriam faciunt: Nam ipsi a verae Ecclesiae more
et exemplo discesserunt, novos cultus receperunt,
humana temeritate excogitatos, igbotos veteri Ec-
clesiae.

Dionysius describens ritum Synaxeos, nc qui-
dem nominat oblationem, cum quidem in describen-
dis ceremoniis admodum diligens fuerit. Et appli-
catio prorsus ignota est veteribus: Nam Latinus
Canon nova quaedam Rhapsodia est, paulatim au-
cta, ut Gregorius testatur, qui hanc formam inquit
coUectam esse a quodam, quem vocat Scholasti-
cum. Et differt in locis insigiiibus a Graecis Ca-
nonibus, sunt enim duo, qui et ipsi inter se in lo-
cis insignibus differunt. Illud autem quod in Lati-
no Canone ponitur, offerri hoc sacrificium, ut redi-
mantur vivi et mortui, nusquam est in Graeco Ca-
none. Repudiandus est igitur Latinus Canon, in
quo traditur applicatio, contra doctrinam de sacrifi-
cio Christi, et de iustitia fidei: et insunt alia quae-
dam absurda, mentio intercessionis sanctorum. Et
Sacerdos cum dicat se offerre Eilium Dei, petit ut
oblatio haec perinde placeat, ut sacrificium Abel.
Haec confuse et inerudite ab indocto aliquo conge-
sta apparet. et opus liabere emendatione omncs
eruditi intelligunt. Ac profecto repreliendenda est
Episcoporum negligentia, qui tot seculis, cum vide-
rent manifestos esse Missarum abusus plurimos,

nunquam de emendatione uUa cogitaverunt. Quan-
tum autem scelus sit abusus huius Sacramenti,
Paulus non obscure significat, cum ad Ccrinthios
inquit: Probet se ipsum homo: qui indigne mandu-
caverit, reus erit corporis et sanguinis Domini.
Nec dubium est, multis publicis et privatis calami-
tatibus hunc abusum puniri : Deus enim graviter
idololatriam punire solet. Quare toto pectore ora-
mus Deum, ut mentem det etiam aliis, utEccIesiae
in hac tanta re consulere incipiant.

Quanquam autem haec ipsa causa de Missa
prolixius disputari posset, tamen hic fundamenta
breviter complexi sumus. Ritus noster congruit
cum inslitutione Christi, cum Paulo, cum tota ve-
teri Ecclesia. Ratio dc usu Sacramenti ex vera
doctrina, de sacrificio Christi, et de iustitia fiJei,
sumpta est. Haec sunt certa, firma et perspicua,
nec everti possunt, etiamsi fortassis aliqui sophisti-
cis argumentis excusare et fucare Missas volent.
Scinms enim homines callidos solere errores fucis
quibusdam pingere. Sed qui volent gloriae Dei
servire, et Ecclesiae saluti consulere, vcritatem an-
teferant fucosis et sophisticis rationibus. Id decet
omnes qui Deum timent, qui recte invocare Deum,
et consulere Ecclesiae cupiunt.

Valde mirati sumus Anglicum decretum, cura
nulla emendatio abusuum Missae proponatur, ta-
raen simpliciter ibi stabilitur privata Missa. Mira-
mur Episcopos affirmare Missam necessariam es-
se, cum circiter annos quadringentos fuerit ignota
primae et puriori Ecclesiae. An illa res necessa-
rias ignorabat? In Ecclesia verecundius pronuntian-
dum erat : Sl privatae Missae sunt necessariae, to-
ta vetus Ecclesia damnatur. Qnod vero additur,
populo eas Missas ad pietatem prodesse, ambigue
posita est sententia, ut, etsi applicatio non nomina-
tur, tamen error in animis populi confirmetur. De-
inde etiamsi non volunt confirmare applicationem,
sed tantum ita prodesse exemplum censent, quia
populus admonetur, ut cogitet de passione Christi,
tamen plus nocet hoc spectaculura , quia in Missis
Papisticis haud dubie multiplex inest idoiolatria,
qnare populus ibi adigitur ad idololatricam adora-
tionem : Nam Sacramentum extra usum institutum,
non est Sacramentura. Haec sententia verissiraa
est. Ideo cptamus, ut liberetur Ecclesia ab idolo-
latria, et veri cultus restituantur, propter gloriam
Dei et salutem populi.

721 REFUTATIO ABUSUUM IN COENAE DOMINI. 722

Praeter haec qiiatuor scripta dogmatica, quae inde a pag. 585. ex libro Llbelli aliquot utUes PhiL
Melanthonis inscripto exhibuimus, in eodem coDtiaentur haecce quinque scripta iam in aliis huius Corporis Vo-
luminibus recusa:

1. DE POTESTATE ET PRIMATU PAPAE, ET DE POTESTATE ET lURIS-

DICTIONE EPISCOPORUM.

AUCTORE PHILIPPO MELANTHONE.

Hi duo tractatus Melauthonis exstant

1. in utraqne Editione CoIIectionis scriptorum supra p. 667 sq. recenslta, ei Argentoratensi anni 1540.
8., et Witebergensi anni 1549. 8., in quibus sic inscripti sunt: De Polestate et Primatu Papae.
adianoiov. — De Potestate et lurisdictione Episcoporum.

2. in utraque Editione Witebergensi v^wnQ^vivn 1560. et 1561. supra p. 585 sqq. descripta Collectionis,
cuius titulus est: Libelli aliquot utiles Philippi Melanthonis, in quibus sic inscriptl sunt: De po-
testale Pontifxis et Episcoporum, et alijs quibusdam conirouersijs, collecta opera et studio Cas-
paris Crucigeri Doctoris Theologiae, partim anno 1540. in conuentu Schmalcaldensi, partim an-
no sequenti in conuentu Ratisbonensi. — In Peucerianae Collectlonis Operum Mel. Parte II. p.
181. extr. eadem quidem inscriptio legitur, ut ipsi tractatus illic desunt.

3. in Melanthonis Consiliis a Christoph. Pezelio Neustadii a. 1600. 8. editis P. I. p. 272 — 287.

4. in pluribus peculiaribus Editt. Articulorum Schmalcaldicorum*) et in Libris symbolicis Ecclesiae
Lutheranae, quorum varias Editiones alio loco recensebo**). Uterque enim tractatus Articulis
Schmaicaldicis annexus et simul cum illis iterum iterumque editus est.

5. in fine Commentariorum Chytraei in Apocalypsin, teste Mylio in Chronologia Scriptor. Ph. Mel.
fol. D 4».

6. in huiu^ Corporis Volumine III. p. 271 — 286.

7. Hi tractatus etiam a. 1784. reeusi sunt, teste Henr. Guil. Rotermundio, qui in I. QSft^eic^ni^ bott
ben berfdjiet». QtuSgaben Der famtl. @ci)riften $^. 9Jce(anf*it^onS p. 31. nr. 133. haec refert: „Libelh'.s de po-
testate papae, item de iurisdictione episcopoium, ift nitt bem 93et)enfen, bon falferlidjer unt» $a6ftlt(^er
©ercalt nebft einer ^ifiorifc^en Sinteitung toon 23eranlaffung biefer ©ci^rift, abgebrurft: Sranff. unb iieipjig.
1784. 9 aSog."

Uterque tractatus a Vito Theodoro in germanicam linguam translatus est. Haec interpretatio pri*
mum a. 1541. prodiit sic inscripta:

a3on be§ a3a)3fts genjatt, | rceW^cS er ftd^ anmaffet roifcer bie ®ot- | tid^en @d&rifft, bnb ber erfien j Jtircfien trauc^. |
3teni tion ber 33ifct?offen Suri^biction , ®e= I ftetlet burcl^ ^errn 5I3^itiV)3uni 5Ufetan= | tt)on, »nb Sjerbeutfdjet
turc^ I ^itum 2)ietl)ericl). | 1541. sine loci iiidiclo. 3 plagg. litt. a — c sign., 11 foll. non num., ult.
fol. albuni, 4. (fol. a 2-^ ~ 6 4* QSon beni 33fpfiticf)en geTOalt; fol. 6 4'' — c 3» med. 5>on ber Si»
fct)off gercalt fnb 3uri6Eiiction; fol. c Z^ — ^*» vacant.). ***)

•) Vide Feuerlini Biblioth. symbol. ed. Riederer Tom. I. p. 154 sqq.

•*) Conf. e. c. Librl symbol. Eccles. evan?. ed. I. A. Henr. Tlttmann Ed. 2. (1827. 8.) p. 262 sqq., Libri symbol. Ecclesiae La-
ther. ed. H. A. Guil. Meyer (Gotting. 1830. 8.) p. 206 sqq. et al.

*•*) Hanc interpretationem ipse possideo. Etiam ia Biblioth. Ponickaviana Halensi exstat.

MELANTH. OVKH. VOL XXIll. -16

723 PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. 724

Alia fuerit huius interpretationis Editio, quam Hardtius in Autographis Lutheri et al. Tom. I. p. 410.
commemorat, ubi Wittebergae diserta fit mentio ; sic enim 1. 1. eam reconset :

93on t>e8 ^aSfiS ©enjaft, trelc^eS er fic^ anniaffet «iber bte ©otttic()e ©c^rifft, bnb ber erften ^ffirc^en 58rau(^.
Item, QJon ber SSifc^offen lu-risdiction , gefleUet burcl; ^. 53i^il. 3)Jet. lonb Derbeutfc^t burc^ Vitum 2)ieteric^.
SBtttenb. 1541. 4.

Alias translationes editionesque Feuerlinus 1. 1. p. 155 sq. recensuit, ex quarum una recusa
esse videtur haecce:

$^ilt^^3 2J?eTanc^t:^on uber be8 ^a^jfteg unb ber 95ifd)6fe 2Jfad^t. ^ux baS beutfc^e aSoIf aufS ncue gebrudt tm
Sa^r 1845. Seipjig : ernfl ©oe^. 24 pagg. nuni., 8. min.*)

De anno, quo Melanthon hos tractatus scripserit, dissensio est. Nonnulli enim putant, eos in conventu
t^chmalcaldensi anni 1540. esse exaratos, ut Chytraeus 1. 1. eos ad hunc annum refert, etiam in inscriptione ho-
rum tractatuum supra allata ad eundem annum rcferuntur, quam ob causam a Mylio 1. 1. ad hunc annum me-
morantur; at ipse h. 1. recte adnotavit, ex Melanthonis epistola ad Camerarium Schmalcaldiae Cal. Mart. 1537.
data (in huius Corp. Vol. III. p. 291 — 294. recusa) apparere, eos ad priorem conventum Schmalcaldensem anni
1537. esse referendos, in qua re plurimi cum illo conseitiunt. Conf e. c. Articulorum Smalcaldicorum Berolini
1817. 4. denuo editorum praefatio p. 10 sq. et inscriptiones his tractatibus in Librorum symbol. Editicnibus
praefixae.

Hos tractatus ipsos hic praetermitto, quippe qui iam in huius Corporis Vol. III. p. 271 sqq. ad an-
num 1537. exhibiti sunt.

2. SCRIPTUM IN CONVENTU SCHMALCALDENSI

propositum a Theologis, qui ibi adfuerunt, contra Schwenkfeldium, Sebastia-
num Francum et nonnullos erroues alios, Mense Martio, Anno 1540.

Hoc scriptum invenitur

1. in libro, qui inscriptus est: Libelli aliquot utiles Philippi Melanthonis fol. S ^*' — 6».

2. iD Peucerianae Colleclionis Operum Mel. Parte I. pag. 200 med. — 203 med.

3. in Melanthonis Consiliis a Pezelio editis P. I. p. 385 med. — 389 med.

4. In Seckendorfii Commentario de Lutheranismo Ed. 2. (Lips. 1694. Fol.) p. 268 sq.

5. in huius Corporis Vol. III. p. 983—986.

6. Altera huius scripti pars inde a verbis: Sebastianus Francus fingit etc. etiam ex chirographo vetusto
edita est in I. Unfc^ulbige 91ac^ric^ten anni 1742. p. 387—390.

De huius quoque scripti anno est dissensio ; in duobus enim primis libris modo memoratis, scilicet
Lihellls etc. et Peuceriana Collectione in inscriptione pro anno 1540, adscriptus est annus 1537., ergo refertur
ad priorem conventum Schmalcaldensem illius anni ; in reliquis vero llbris ad conventum anni 1540. est relatus.

Scriptum ipsum, quod iam in hoc Corpore 1. 1. datum est, h. 1. omittitur.

") Haec M. in meb libris est.

725 REFUTATIO ABUSUUM COENAE DOMINI. 726

3. DE EUCHAKISTIA NON ADMINISTRANDA, NISI ADSINT QUIBUS EA

DISTRIBUATUR.

Hoc scriptum, quod Melanthon in Conventu Ratisbonensi 7. lunii a. 1541. exaravit, invenitur

1. in libro: Libelli aliquot utiles fol. 142'' — 144'' init.

2. in Peucerianae Collectionis Operum Mel. Parte II. pag. 203 sq., ubi sic inscriptum est: Testimo-
nia de Eucharistia non administranda, nisi adsint quibus ea distribuatur.

3. in huius Corporis Vol. IV. p. 387—389.

In (luabus prioribus Collectionibus hoc scriptum subsequuntur:

4. Annotata a Doctore Caspare Crucigero
Ratisbonae ad refutandas praestigias Sophismatum Eccianorum in praecipuis doctri-

nae Christianae capitibus.

Ilsql dtxaiocvvfjg x^g ix itCGxmg.

Haec quoque annotata iam in huius Corporis Vol. IV. p. 242 — 250.-recusa sunt, Hanc ob causam
utrumque scriptum hic praetermittitur.

5. Responsio Philippi Melanthonis de controversiis Stancari

quaeprimum seorsim prodiit Lipsiae1553. 2 J/, P^^oS- ^- *), deinde in quibusdam Editionibus Examinis Ordinandorum
recusa est, atque in libro: Libelli aliquot utiles Ph. Mel., extreni6 loco fol. 153'' — 167^ (adiunctis duabus
quaestionibus et verbis Ambrosii) exhibetur, iam supra in hoc Volumine p. 87 — 102. Examini Ordinandorum
annexa est.

*) Haec peculiaris Ed. in Bibliolh. senat. Norimb. asservatur.

-16'

SENTENTIAE VETERUM ALIQUOT SCRI
PTORUM DE COENA DOMINL

BONA FIDE EECITATAE A PHILIPPO MELANTHONE.

A scripto proxime praecedente De usu integri Sacramenti etc. ad hoc transgredimur , quoniam in utroque
de Coena Doniini agitur. Huius libelli historiam Strobelius in 1. aRtfceOanfen ?iterarifd)en 3nt)alt3. 5. (Sainmluni} p.
221 — 230. enarravit inscriptam : „9Racl)ric^t ton 9)?eIandjtbon8 libello: Sententiae Patrum de S. Coena," ex qua elucet,
lohannem Oecolampadiuni huius scripti exarandiansamMelanthoni dedisse, conf. etiam Melanthonis epistolae adillum
d. 8. April. 1529. et 12. lanuar. 1530. datae, in huius Corp. Vol. I. p. 1048—1050. et Vol. II. p. 11 sq. recu-
sae. Oecolampadius enim in epistola pridie Cal. April. 1529. scripta Melanthonem tunc Spirae propter Comitia
rersantem rogaverat, ut prospiceret, ne Sacramentarii in illis Comitiis damnarentur atque ex imperio expelleren-
tur. Ad hanc epistolam Melanthon respondit illa d. 8. April. eiusdem anni scripta, quae primum separatim pro-
diit: Epistola PhiUppi Melanchthonis ad lohnnnem Oecolampadium de coena domini Haganoae per Jo. Se-
cer. Anno M.D.XXIX. 1 plug .8. Huic epistolae Oecolampadius opposuit responsum, quod Melanthoni in conventu
Mar])urgeK'Si 1 — 3. Octobr. eiusdem anni ipse tradidit. Hac re Melanlhon commotus est, ut ex quorundam
Patrum locis publice ostenderet, hos de coena sacra eandem tenuisse sententiam, quaxn Lutherus eiusque socii
docerent.

Hic libellus primum 1530. prodiit sic inscriptus:

Sen' 1 tenciae vete- \ rum aliquot scriptorum, \ de Coena Domini, \ bona fide re- \ citatae. \ Phi-
li]>. Mclan \ Yuitehergae. \ MDXXX. (Hic titulus figuris ligno inrisis clnctus est.) — (In fine:)
Impressrm Witel)er- \ gae per losephum Clug. Anno \ MD.XXX. 2% plagg. litt. A — C (Cy^
plag.) sign., 22 fidl. non. num., 8. niin. (fol. A 2=* — 4'^ Mel. epistola ad Fridericum Myconium;
fol. A 5=^ — C G* Sententiae Cyrilli, Chrysostomi, Vulgarii , Hilarii, Cypriani, Irenaei, Am-
brosii et Aoguslini de Coena Domiui^ subiuncta Clausula; fol. C 6** vacat.). *)

Deinde recusus est in CoUectlonis Operum Mel., quae Bosilene npud lo. Ilervagium 1541. Fol.
prodiit, Tomo I. p. 415 — 430.; iterum cura Nicolai Galli, qui suam Ed. sic inscripsit :

•) Haer Ed. in Bibliotli senat. Norirab. et in mcis libris cst.

729 SENTENTIAE VETERUM ALIQUOT SCRIPTORUM DE COENA DOMINl. 730

Senten- | itae vetervm ali- | qnot scriptorum, de coena domini, bona fide recitatae et editae \ Wit-
tebergae. \ h \ PhlUppo Melanchthoae \ Anno 1530, | lam vero recvsae \ cum praefatione Nicolai
Galli, I quae secundae hnius edilionis \ caiisam ostendit^ et alia j continet lectu \ uti/ia. | Jiaiis-
ponae ex Of- \ ficina Typoffraphica loamds \ Carbonis. Anno. \ LIIII. 4 plagg. litt. A — D
(B % plag., D 1 % plagg.) sign., 32 foll. non num., 8. niin. (fol. A 2^ — B 4" med. Nic. Galli
praefatio ad Lectoreni Ratisponae Cal. lan. 1554. scripta; fol. B 5 vacat; fol. B 6* — C ^^* Me-
lanthonis praefatlo ad Frid. Myconiurn; fol. C ^** extr. — D 10' Sententiae Cyrilli etc. de Coena
Domini; fol. D 10'' vacat.). *)

Praeter has tres Editiones notae sunt haece quatuor:

Sententiae \ Sancto- \ rvm Patrvm \ de Coena Domini, bo- \ na fide recitatae, et edi- | tae Vuite-
berfjae \ A \ Philippo Me- | lanchthone Anno \ 1530. | Nvnc itervm \ excusae. \ Anno \ M.D.LXI.
3 plagg. litt. A— C sign., 24 foll. non num., 8. min. (fol. A 2' — 5* med. Melanthonis praefa-»
tio ad Frid. Myconium; fol. A 5* med. — C 8* Sententiae Cyrilli etc. de Coena Domini; fol. C
S*" vacat.).

In hac Ed. nonnulla ab editore ignoto in fine addita sunt. Ipsius enim Melanthonis libellus fol.
C 6** init. finitur verbis : illnm sententiam ad hanc controversiam nihil pertinere. His editor, ne reliqua huius
plagulae pars vacaret, nonnullos Patrum locos eiusdem argumenti addidit, hisce verbis praefixis : „(?um aliquot
pagellae vacarent, adiecimus etiam alia loca veterum, quibus praesentia Christi in coena Dominlca affirmatur."
Hanc praemonitionem sequuntur fol. C 6'' nied. — 8^ 5 loci sic inscripti : Chrysostomus Homilia LI. in XIIII.
capiit Matthaei. — Verba Anibrosii obiurgantis Theodosium Imperatorem, et arcentis illum a communione. Theo-
doretus Lib. 5. cop. 18. — lastinus in secunda Apologia pro Christianis. — Augusiinus conira Fulgeniium
Donatistam. — Idem.

■ (Idem Index) Vitebergae 1574. 3 plagg. 8.**)

(Idem Index) Heidelbergae 1584. 4,***)

Sententiae \ Sanctorvm \ Patrvm, de Coena \ Domini, bona fide reciiatae \ et editae Wittebergae, \
A I Philippo Melanchthone \ Anno M.D.XXX. \ Qvibvs addita \ Ejnstola Philippi Me- \ lan-
chthonis, | Sf \ loannis Brentii \ eodem an.io scripta. \ 15 (Ornamentum typogr.) 87. ( Witebergae |
Matthaeus Welack excudebat. ^y^ plngg. litt. A — E (E •/, p'ag.) sign., j)rimum fol. non nuni,,
seqq. 69 pagg. nuni., ult. pag. alba, 8. min. (fol. A 1'' Editoris praefatiuncula ad Lectorem; pag.
1 — 9 nied. Melanchthonis praefatio ad Frld. Myconium; p. 10 — 62. Sententiae Cyrilli etc. de
Coena Domini, rum ilsdem additamentis et praemonitione, quae in Ed. anni 1561. inveniuntur;
p. G3 — 69. Epistola Phil. Melanchthonis ct loh. Brentii: scripta ad illustr. Principem Philippum
Landgravium Hassiae, anno 1530.; ult. pag. vacat.) -}-)

Hic libellus aMichaele Meurero, Concionatore Lebenigio, in linguam vernaculam translatus et
(a. 1532.) editus est cum hocce titulo:

g3om ■](beni?= | mal L«e§ ^ejHSRa^t, j etlldie fprucfte ber al- | ten 9?eter, trero» | lirf) angejo^ | gen, | bur^ \
*3^iUvi. 3)JeIancl). ( QBitteniberg. (Hic titulus figuris ligno incisis cinctus est.) — (In fine:) ®et»rucft ju
SBittem ( berg burcl) cyeor^ j gen Oit)aTO. 8 plagg. litt. "21 — ^ sign., 32 foll. non num,, 4. (fol. ■}{ Ib
— 4}" SKict). 3)?eurer'§ iion ^enictjen, 5l»farrer8 jm >ie6entgf, SSorreDc an «&. "JUbredjtcn^ SJiarggraucn ^u 93ran*
benburg, ©eben jn .Rijnig|>erg inn Q3reuffcn 1532. am 14. SKart.; fol. 33 1» — 6 P ^\^. 5WcIan^t^on'a

•) Ilaec Ed. et snbsequens in Blblioth. senat. Norimb. et in meis libris sunt.
**) Haec E(l. in eadem Bibliotli. senat. exstat.
•**) Hanc Ed. cum ceteris Strobelius 1. 1. p. 229. memorat.
■j-) Haec Ed. in meis llbris est.

731 PHIL. MEL. SCRIPTA DO(tMATICA. 732

SSorrebe an i5rtb. a)?^cotiiu3; fol. 6 P — •§ 2^ Cyrilli etc. sententiae de Coena Domini germanice;
fol. ^ 3^ Clausulam cont.; fol. ^ 3" — 4"^ vacant.). *)

Haec interpretatio, teste Strobelio 1. 1. p. 230., ter recusa est; 1) 2)re§ben 1574. 4. 2) 5lBittem6erg.
1575. SVo plai^g. 4.**) 3) ©rfforbt 1591. 9 plagg. 4. In hac tertia repetitione huius interpretationis epistola
nuncupatoria Meureri omlssa et nova praefatio praefixa est, in qua affirmatur, Melanthonem in doctrina hic p-o-
posita usque ad diem extremum perseverasse. In fine addita sunt 9)felanct)ti)ong ^gerirbt l^om Gonoquio ju a)?arburg
an (Sburfiirft 3of)ann, et Scriptunj trium delectorum ex iiostra parte exhibitum Praesidentibus VVormatiae a, 1540.
in quo continetur sententia eorum et coniunctorum praedicatorum de Coena Domiui.

Ab hoc libello omnino diflfert hicce a loachimo Westphalo ex Melanthonis scriptis compositus :

Reveren- I di et clarissi- \ mi viri D. Philippi Melan- \ thonis sententia de coena \ Domini, ex scri-
ptis ei- I us collecta j Per lcachinium Vuestphaluni. \ I. Corinth. III. j Sapientia mundi huius
stuliiria \ est a^md Deum. \ Noribergae. \ Anno M.D.LVII. — (In fine:) Noribertjae, in Officina
loannis \ Montani, %■ Vlrici Neuberi. 2 '/2 plagg. litt. A — C (C '/2 P^ag) ^'§n» 24 foll. non
nuni., 8. mi»i. (fol. A 2^ — 2'' med. Praefatio ad Lectorem ; fol. A 3* — B 8'' loach. Westphali
epistola ad viruni N. ministrum in Ecclesia N. Hamburgl m. Sept. 1556. data, in qua Melantho-
nis sententiam de coena Domini proponit; fol. C 1* — 3* med. Melanthonis epistola ad Bernar-
dum Rothmannum pridie Natalis Domini 1532. data; fo). C ?>^ Locus ex Mel. Scholiis in Epiyt.
ad Colos.; fol. C 4'* cont. Insigne typ., Locum Psahni 89. et Clausulam; fol. C 4^^ vacat.). ***)

Ad illum ipsius Melanthonis libelhim: Sententiae veterum aliquot scriptorum de Coena Domini,
O ecolampadi us , qui eius scribendi ansam dederat, eodem anno 1530., quo ille primum prodiit, respondit in
hoc Dialogo, denuo Heidelbergae a. 1572. et Basileae 1590. recuso cum hocce titulo:

Dialogus, in quo ostenditur quid de Eucharistia mteres Ecclesiae Doctores tum graeci tum latini
senserint, et de hac eorundem testimonia olim a Ph. Melanchthone collccta accurate et placide
expenduniur — . Ileidelbergae 1572. isy^ plagg. 8. f), in quo Melanthonis llber repetitus est.

Hoc Dialogo Melanthon commotus esse videtur, ut in Praefatione CoUectionis Basileensis Operum
suoruni, etiam hunc libelium continentis, de suo ipsius libello sic iudicet : ,,Sunt et sententiae recentes coUectae
TtfQl dfmvov xvQiaxov., quarum aliquae in illis auioribus qui citnntur, s.int siipposititiae. Haec et similia quae-
dam mallem omissa esse. — Memini olim TulMUgae Lempum nobis pingere in tabula transsubstantiationem, ut
vocant. Mirabar insulsitatem hominis tum quoque, neque iam velim citatis nothis sententiis, titulo Cypriani,
aut Ambrosii, aut Theophylacti, confirmari abusus Sacramenti. Comperi, miiam fuisse audaciam et irRpuden-
tiam describentiurn veteres libros, qui ut imponerent doctis, miilta de suo adscripserunt pugnantia cum autori-
bus.'' Ad hoc Melanthonis de suo libello iudicium aliaque similia spectant, quae Bullingerus in Respon-
sione ad lac. Andreae suggestionem p. IG. dicit : ,,Liber Oecolampadii tantam apud pios et &fo8iSdxiovg viros
autoritatem meruit, \\i Phil. Melanchthon ab eo tempore, quo llle editus est, nobis et doctrinae nostrae aequior
factus nobiscum familiarius agere coeperit, et tandem litteras quoque ad «os dare sit dignatus, quibus nos pro
amicis et fratribus agnovit."

Hanc ob causam Melanthnn novam huius libri editionem uunquam ipse curavit.

Hic libelhis h. 1. recuditur ex Editione Witebergensi cnni 1530., omissa vero epistola nuncupatoria
nd Fridericum Mycoaiura, quippe quae iam in huius Corporis Vol. II. p. 29 — 32. data est.

•) Haec interpretatlo in Biblioth. senat. Norimti. et in meis libris est.

•*) Haec Ed. et subsequens in Bibliolli. senat. Norimb. asservantnr.

*'*) Hoc scriptum in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est.

t) Sic haec Ed., qiiae in Bibliolh. senat. Norinib. exstat, a Strobelio 1. 1. p. 227. recensetur. — Etiam Ed. Basileensis a. 1590.
18 plagg. 8. olim in eadem Biblioth. erat.

SENTENTIAE VETERUM ALIQUOT SCRI-
PTORUM DE COENA DOMINI.

RECITATAE A PHILIPPO MELANTHONE.

Ex Editione Witebergensi anni 1530.

CYRILLUS

in Cap. XV. lohannis, ubi tractantur haec
verba : Ego sum vitis vera etc.

Non tanien negamus recta nos fide, charitate-
que sincera Chrlsto spintuallter coniungi, sed nul-
lam nobis coniunciionis ratlonem secundum car-
nem cum illo esse, id profecto pernegamus, idque
a divinis scripturis omnino alienum dicimus. Quis
enim dubitavU Christum etiam sic vitem esse, nos
vero palmit^s qui vitam inde nobis acquirimus?
Audi Paulum dicentem, quia omnes unum corpus
sumus in Christo, quia et si multisumus, unum tanien
in eo sunms, omnes enini uno pane participamus. An
fortassis putat ignotam nobis mysticae benedictio-
nis virfutem esse? quae cum in nobis fiat, nonne
CORPOftALlTER quoque facit communicatione
carnis Christi, Cbrislum in nobis habitare? Cum
enim membra fidelium membra Chrlsti sunt? Ne-
scitis , inquit , quia membra vestra membra
sunt Christi? membra igitur Christi, meretricis fa-
ciam membra? absit. Salvator etiam: qui mandu-
cat carnem meam, ait, et bibit sanguinem meam,
in me manet et ego in eo. Unde considerandum
est, non habitudine solum, quac per charitatem in-

telligitur, Christum in nobis esse, verum etiam et
PARTICIPATIONE NATURALI. Nam quemadmo-
dum si quis igne liquefactam ceram alii cerae si-
militer liquefactae ita miscuerit, ut unuin quid ex
utrisque factum videatur, sic communicatione corpo-
ris et sanguinis Christi ipse in nobis est et nos in
ipso. Non poteratenim aliter corrupfibnis haec na-
tura corporis ad incorruptibihtatem et vifam tra-
duci, nisi naturalis vitae corpus ei coniungeretur.

CYRILLUS

in Cap. sexto lohannis, ubi reprehenduntur lu-

dei, quod olTensi essent sermone Christi,

de manducatione carnis.

Nam cum oporteret eos, qui divinam virtutem
salvatoris ac potestatem signorum miraculo perce-
perunt, sermonem eius libenter suscipere, et si qua
ditticilia videbantur, eorum solutionem quaerere,
contra onusino laciunt, et quomodo potest hic car-
neui suam nobis dare? de Deo non sine magna
impietate conclamant, nec in mentem venit nihil

735

PKIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

736

esse impossibile apud Deum. Nam cum animales
essent, ut ait Paulus, spiiitualia iiitelligere nou po-
tei-ant. Sed fatuitas quaedam tam magnum sibi
videtur mysterium, sed nos magnum quaeso a pec-
catis aliorum profeclum facianms, et iirmam fidem
mysteriis adbibentes, nunquam in tam sublimibus
rebus, illud quomodo, aut cogitemus aut profera-
mus. ludaicum enim lioc verbum est, et extremi
supplicii causa. Ideo Nicodemus eiiam cum dice-
ret, quomodo haec fieri possunt? merito audivit:
Tu es Magister in Israel, et haec ignoras? Alio-
rum igitur, ut diximus, culpa perdocti cum Deus
operetur, non quaeramus quornodo, sed operis sui
viam atque scientiani illi soli concedamus. Nam
quemadmodum, quamvis nuUus novit quidnam se-
cundum naturam Deus sit, iustificatur tameii per
fidem, cum credat praenrla ilhnn redditurum quae-
rentibus eum, sic et operutn eius rationem ignorat,
cum tamen fide omnia illum posse ncn dubitet, non
contemnenda probitatis huius praemia consequetur,
ita profecto nos affici p6r Prophetam Esaiam, Do-
minus ipse hortatur, non enim suntconsihamea inquit,
ut consilia veslra, nec sicut viae vestrae viae meae
sunt, dicit Dominus,Sed sicutexaltaturcoelumaterra,
sic exaltata esunt viae meae a viis vestris, et cogitatio-
nes meae a cogitatlonibus vestris, Qui autem sapien-
tia et virtute adeo excellit, quomodo non operabi-
tur ita miraculose, ut operum suorum ratio men-
tem nostram effugiat? Nonne vides, quid sepe nu-
mero mechanici faciunt? Incredibilia videntur no-
bis nonnunquam enarrare, sed tamen, quia similia
ipsos fecisse vidimus, posse peragi ab ipsis facile
credimus. Quomodo igitur summis cruciatibns di-
gni non erant, qui rerum omnium opificem Deum
ita contemnunt, ut, Quomudo, in operibus suis di-
cere audeant? quem totius sapientiae largitorem
esse non ignorant, quem omnia posse scriptura
nos docuit. Si vero tu o ludaee, quomodo, etiam
nunc clamas, hanc tuam imperitiam cgo quoque
secutus, libenter quomodo ex Aegypto exivisti ro-
gabo, quomodo in serpentem Mosaica fuit virga
conversa, quomodo lepra manus affecta, uno mo-
mento temporis in pristinum statum restituta iterum
fuit? quomodo in naturam sanguinis aquae transie-
runt? quomodo patres tui per mcdia marja ut per
aridam effugerunt? quomodo per lignum amariludo
aquarum in dulccdinem recidit, quomodo e lapide
fontes aquarum fluebant? quomodo stetit lordanis?
quomodo solo clamore inexpugnabilis lericho ceci-
dit? Innumerabilia sunt, in quibus si, quomodo,
quaeris, universam evertere tibi seripturam neces-
se erit, Prophetaium doctrinam et ipsius Mosi scri-
pta contemnenti. Quare crjdidisse Cluisto potius
vos oporluit? et si quid arduum videbatur, ab eo
humiliter petere, quaui velut iiemulentos exclamare:
quomod^ potest hic nobis suam carneni dare?

Nonne videtis, quia cum haec dicatis, statim cum
ista voce, arrogantia magna significatur?

E t D e i n d e.

Amen amen dico vobis, nisi manducaveritis
carnem filii hominis, et biberitis eius sanguineni,
non habebitis vitam in vobis etc.

Misericors certe ac mitis Christus est, ut a
rebus ipsis videre licet, non enim aspere ad crude-
litatem eorum respondit, iiec uUo modo contendit,
sed vivificantem huius mysterii cognitionem iterum
atque iterum in mentibus eorum imprlmere studet,
et quomodo quidem carnem suam dabit ad mandu-
candum, non docet, quia intelfigere illi non potue-
runt. Quam magna vero bona, si cum fide man-
ducabunt, adipiscentur. Id iterum atque iterum ape-
rit, ut aeternae desiderio vitae ad fidem compellan-
tur, per quam etiam doceri facilius poterunt. Sic
enim Esaias dixit, si enim, inquit, non credideritis,
nec intelligetis. Oportebat igitur fidei primum ra-
dices in animo iacere, deinde illa quaerere quae
homini quaerenda sunt. llli vero antequam crede-
rent, importune quaerebant: Hac igitur de causa
Dominus, quomodo it fieri possit, non enodavit,
sed fide id quaerendum hortatur, sic credentibus
discipulis, fragmenta panis dedit dicens: Accipite
et mandncate, hoc est corpus meum. Calicem eti-
am simihter circumtulit dicens : Bibite ex hoc
omnes, hio est calix sanguinis mei, qui pro multis
effundetur in remissionem peccatorum. Perspicis,
quia sine fide quaerentibus mysteril modum nequa-
quam explanavit, credentibus auteni etiam non quae-
rentibus exposuit. Audiant haec qui ex arrogan-
tia nondum Christi fidem suscipere volunt, nisi
manducaveritis, inquit, carnem filii hominis, et bi-
beritis eius sanguinem, non habebitis vitam in vo-
bis. Non enim possunt cum sanctificatione beatae
vitae fieri participes, qui per mysticam benedictio-
nem lesum non susceperunt, vita enim secundum
naturam ille est, qui ex vivo patre genitus est, sed
non minus corpus quoque suum vivificat. Con-
iunctum enim ineffabiliter est filio Dei, a quo uni-
versa vivificantur, id circo corpus suum dicitur, et
unus cum eo est. Nempe post incarnationem unus
est, et unus manet absque divisione ulla^ praeter-
quam quod Dei patris verbum et templum a virgi-
ne sumptum, idem natura non sunt. Non enim est
eiusdem substantiae verbo Dei homo assumptus,
unus tamen cum illo est coniunc;ione uieffabili.
Quoniam igitur salvatoris coro verbo Dei, quod
naturahter vita est, coniuncra, vivifica effecta est,
quando eam comedimus, tunc vitam habenms in no-
bis, illi coniuncti, quae vita effecta est. Hac de

737

X. SENTENTIAE VETEKUM ALIQUOT SCRIPTORUM DE COENA DOMINI.

738

causa in exiiscifandis niortuis non solummodo ver-
bo atque iinperio, ut Deus, utebatur, verum etiam
carnenj suam «juasi cooperatricem nonnunquani ad-
hibebat, ut re ipsa ostei.deret, carnem quoque su-
am, quoniam siGi coniuncta est, viviHcam esse, at--
que lideles doceret suum, non alterius corpus es-
se. Nam quando synagogae principis fiiioiam su-
scital)at, manum eius appreliendit, ut scribitur, et
erexit dicens: Puella surge, ita ut j)eus et verbo
et carnis suae tactu eam excitavit, unam ab uno
se Ciinsto, Deo videlicet atque iionnne, operatio-
nem producens. Quando etiam in civitatem Naim
vocatam ingrediebatur, et offerebatur unigenitus ma-
tris lilius iam morluus, teliTit corpus eius dicens:
Adolescens dico tibi, surge. Non ergo verbo so-
lum senjper, ut diximus, verum etiam tactu mor-
tuos excitabat, ut ostenderet corpus quoque suum
vivificare posse, quod si solo taclu suo corrjpta
redinte grantur, quomodo non vivemus QUI CAR-
NEM ILLAM ET GUSTAMUS ET MANDUCA-
MUS? Reformabit enim omnino ad immortaiitatem
suam participes sui. Nec velis ludaice, quomodo,
quaerere, sed recordare, quamvis iiaturaliter aqua
iiigi«lior sit, adventu tanien ignls, irigiditatis suae
obiita aestuat. Hoc sane modo etiam nos, quam-
vis propter naturam carnis corruptibiies simus, par-
ticipatione tamen vitae ab imbecillitate nostra re-
vocati, ad proprietatem iilius ad vitam reformamur.
Oportuit enim certo ut non solum anima per Spiri-
tum sanctum in beatam vitam ascei:d»jret, verum
etiaui ut rude atque terrestre iioc corpus cognato
sibi gustu, tactu, et cibo ad immortaiitatem redu-
ceretur.

CHRYSOSTOMUS
in VI Cap. lOHAN. Homilia XLV.

Quando enim subit qnaestio, quomodo aliquid
fiat, simui subit incredulitas. Ita et Nicodemus
pertu-rbatus est, inquiens: Quomo«lo potest Ijomo
in ventrem matris suae iterato introireV Itiden: et
hi nunc: Quomodo potest iiic nobis carnem suani
dare ad manducanduin? Kara si hoc in uiris, cur
non idem in quinque panum miracuio dixisti ? quo-
modo eos in tantuui auxit? Quia tunc tanluni sa-
turari curabant, non considerare miracuium. Sed
rcs ipsa tunc docuit, inquies, Ergo ex eo et liaec
credere oporiuit ei faciiia facfu esse. Proplorea id
prius fecit miraculum, ut per iilud non essent am-
piius incrcduli iiis, quae postmodum diceret. liil
quidem tunc teinporis niiiil ex his dictis, nos ipsius

URLAMTU. OPEU. >0L. XXiJI.

beneficii utiiitatem cepimus. Quare necessario di-
cendum quaiii a»lmiraii(la mysteria, et cur data sint,
et quaenam eorum utiiitas. Uimm corpus sumus,
et niembra ex caiiie, et ossibus eius. Quare ini-
tiati eius praeceptis parere debent. Ut aiitem non
solum per dilectionem, sed RE IPSA in iliaiu car-
nem convertaniur, per cibum id enicitur, quem no-
bis largitus est. Cum eniin suum in nos amo-
rem indicare vellet, per corpus suum se nobis
commiscuit, et in unum nobiscum redegit, ut cor-
pus cum capite uniretur. Uoc enim ainantiuni
maxime est.

CHRYSOSTOMUS
in Cap. XXVL MATTHAEI. Homilia LXXXIIL

Vigiiandum igitur est, non enim parvuin sup-
plicium iiuligne cominunicanfes expectat. Cogita
quanta indignatione adversus proditorem, adversus
eos, qui crucifixerunt ipsum, movearis, et cave ne
tu quoque corpovis et sanguinis Chrisii reus effi-
ciaris. liii acerbissime trucidarunt, tu post tot tan-
taque beneficia sordida suscipis omnia. Non eiiim
sufficit ipsi hominem fieri, ilagellis interim caedi,
sed nos secum in unam, ut ita dicam, massam re-
ducit, neque id fide solum, sed re ipsa nos corpus
suum efficit. Qua igitur re mundiorem esse non
oportet eum, qui iioc sacrificio paTticlpaturus est,
quos radios soiares non deberet excedere manus
ilia, que hanc coronam pertractat, os quod igne
impietur spirituaii, iingua quae crucntatur iioc ad-
mirabiii sanguine? Veniat in mentem tibi, quo sis
honore honoratus, qua mensa fruaris. Ea namque
re nos aiimur, quam angeii videntes tremunt, nec
absque pavore propter fulgorem, qui inde resilit,
aspicere possunt, et nos in unam cum iiio massant
reducimur, Christi corpus unum, et caro una. Quis
ioquetur potentias Domini? auditas faciet omnes
lautles eius? quis pastor unquam membiis suis
oves suas nutrivit? Muitae matres post partum
aliis nutricibus iafantes dederunt, quod ipse facero
noiuit, sed proprio corpore nos aiit, ct sibi con-
iung't, atque conglutinat. Consideremus autem,
inquies, iicet aperte ad omnes periineat. Nam si
ad naturam nostram descendit, patet quoniam ad
oinnes, quod si ad oinnes , et ad unumqueruqua
profecto. Sed cur non omnes inde iucrum conse-
cuti sunt, inquies? Id certe non illius causa, qui
maxime hoc optat, accidit, sed eorum cul])a, qui
eum suscipere nolunt. Siiiguiis enim fideiibus per
hoc mysterium se coniungit, ct quos peperit, nott

47

739

PHIL. MEL SCKIPTA DOGMATICA.

740

alii nufiiendos traflit, sed ipse studiosissime alit.
Hac etiani le tibi persuadens cainem illiini tuani
assumpsisse. Tanta igitur cliaritate, atque honore
affecti non torpeanuis. Non videli>;, quanta infan-
tes aninn alacritate manjillas arripiunt, qua pres-
sione papillis intigunt labia, non niinore cupiditate
nos quoque ad hanc ir.ensani, et ad huius calicis
spiritualeni accedanuis papillani, ininio vero niaiore
desiderio quasi lactf^ntes pueri gratiam spiritus su-
ganius, unus sit noLis dolor, una moestitia, si hoc
alimento spirituali privamur. Non su/it humanae
virlutis haec opera, quae tunc in illa coena confe-
cit, ipse nunc quoque operatur, ipse perfieit, mini-
strorum nos ordinem tenemus, qui vero hacc san-
ctificat, et transmutat, ipse est.

I iungendo. HOC EST corpus meum, hoc, inquam,
quod sumitis. Non enim figura tantum et exem-
plar quoddam Dominici corporis panis est, sed in
illum convertitur corpus Christi. Dominus enim di-
cit: Panis quem ego dabo, caro mea est, non di-
xit: Figura est carnis nieae, sed caro mea est. Et
iterum: Nisi ederitis carnem filii hominis. Et quo-
modo inquis: caro non videtur? O homo pro[>ter
nostraminfirmitatem istud fit, quia enini paiiis qui-
dem et vinum ex his sunt, quibus assuevimus, ea
non abhorremus, sanguinem vero propositum et
carnem videntes, non lerremus, sed abliorreremus.
Idcirco misericors Deus, nostrae infirmitati condes-
cendens, speciem quidem panis et vini sevvat, in
virtutem autem caniis et sanguliiis transelementat.

CHRYSOSTOMUS

de dignitatc sacerdotum.

Si Tov ^avfiaxog m ztjg lov &fov fiXav&QtOTriag,
6 fitrd jov naiqiig avbi xad Ti(jiivog ^ xatd xrjv mqsv ix(C-
vr,v xatg dnovKov xajixnai, x^Q^'") *"* SlSmaiv auiov
%otg ^ovlofitvoig nfQimv^aaSat xal nfQiXa^etv.

O ingens miraculum. O magnam Dei benevo-
lentiam erga nos. Is qui sedet supra cum patre,
il!a hora omnium manibus dctinetur, et dat se vo-
lentibus circumdare et complecti.

VULGARIUS

i n M a 1 1 h e u m.

Ov yaQ ilxt, rovio ion ctfi^olovy dXXd jovio fiov
iOTi> To GtSfja^ dtixjixcSg^ iva fitj vofiicfj ztg xvnov tivat
%d (paivofitva.

Id est.

Non cnim, dixit, hoc est symbolum, .sed hoc
est corpus meum, demonstrative, ne quis putaret, ea
quae cernuntur, typum esse.

VULGARIUS
in Marcum.

Cum benedixissct, hoccst, gratias egisset, fre-
git panem, id quod eliam nos facimus, preces ad-

HILARIUS

libro octavo de trinitate.

Si vere igitur carnem corporis nostri Christus
assumpsit, et vere homo ille, qui ex Maria natus
fuit, Chrislus est, nosque vere sub mysterio car-
nem corporis sui sumimus , et per hoc unum eri-
mus, quia pater in eo est, et ille in nobis, quomodo
voluntatis unitas asseritur, cum naturalis per sacra-
mentum proprietas perfectae sacramentum sit uni-
tatis? Ncn est humano aut seculi sensu in Dei re-
bus loquendum, neque per violentam atque impu-
dentem praedicationem coeiestium dictorum sanitati,
alicnae atque impiae intelligentiae extorquenda per-
versitas est. Quae scripta sunt legamus, et quae
legerimus, intelligamus, et tunc perfectae fidei olfi-
cio fungamur. De naturall enim in nobis Christi
veritate quae dicimus, nisi ab co dis<:imus, stulte
atque impie dicimus. Ipse enim ait. Caro niea
vere est esca, et sanguis meus vere est potus.
Qui edit carnem meam, et bibit sanguinem meum,
in me manet, et cgo in eo. De veritate carnis et
sanguinis non reiictus est ambigendi locus. Nunc
enSm et ipsius Doniini professione, et fide nostra,
vere caro est et verc sanguis est. Et haec acce-
pta atque liausta id efCciunt, ut et nos in Chiisto,
et Christus in nobis sit. Anne hoc veritas non
est? Con'ingat plane liis verum non esse, qui (^hri-
stum lesum verum esse Deum negant. Est ergo in
nob'iS ipse per carnem, et suinus in co, dum secum
hoc quod nos suinus, in Deo est. Quod autem in
eo per sacramentum communicatae carnis et san-
guinis sinius, ipse testatur, dicens: Et hic mundus
iam me non videt vos autem me videbitis, quoniain
ego vivo et vos vivetis, quoniam ego in patre nieo,
et vos in me, et ego in vobis. Si voluatatis tan-

741

X. SENTENTIAE VETERUM ALIQUOT SCRIPTORUM DE COENA DOMINI.

742

tiim unitatem intelligi vellet, cur gradum quendam
atque onlinein consummandae unitatis exposuit,
nisi ut cum ille in patre per naturam divinitatis
essel, nos contra in eo per corporalem eius nati-
vitatem, et ille rursum in nobis per sacramento-
rum inesse mysterium crederetur, ac sic perfecta
per mediatorem unitas do. eretur, cum nobis in se
pern)anenlibus ipse maneret in patre, et in patre
manens ipse maneret in nobis, et ita ad unitatem
proficeremus, cum qui in eo naturaliter secundum
nativitatem aeternam inest, nos quoque in eo natu-
raliter inessemus, ipso in nobis naturaliter per-
nianente. Quod autem naturaliter in nobis haec
uniias sit, ipse ita testatus est: qui edet carnem
nieam et bibit sanguinem meam, in me manet et

ego m eo.

Sicut misit me pater vivens, et ego vivo per
patrem, et qui manducat carnem meam, et ipse
vivet per me, vivit ergo per patrem, et quomodo
per patrem vivit, eodem modo nos per carnem
eius vivenms. Haec ergo vitae nostrae causa est,
quod in tiobis manentem per carnem Christum ha-
benms victuri per eum ea conditione, qua vivit ille
per patrem. Si ergo nos naturaliter secundum
carnem per eum vivimus, id est, naturam suae car-
nis adepti, quomodo non naturaliter secundum spi-
ritum in se patrem habeat, cum vivat ipse per pa-
trem? Item, Haec autem idcirco commemorata
siint a nobis, quia voluntatis tantum inter patrem
et filium unitatem Haeretici mentientes, unitatis
nostrae ad Deum utebantur exemplo, tanquam no-
l)is ad filium et per fiiium ad patrem obsequio
tanlum et voluntate religionis unitis, nulla per sa-
cramentum carnis et sanguinis naiuralis co.mmu-
nionis proprietas indiilgeretur, cum et per honorem
nobis datum Dei filii, et per manentem in nobis
cprnaliler filium, et in eo nobis corporaliter et in-
separabiliter unitis mysterium verae ac naturalis
unitatis sit praedicandum.

CYPRIANUS

ad Caecilium.

Quaerendum est enim ipsi quem sint secuti.
Nam si in sacrificio, quod Christus est, no;i nisl
Christus sequendus est, utique id nos obaudire et
facere oporlet, quod Christus fecit, et quod fa-
ciendum esse mandavit.

CYPRIANUS

in sermonc de Coena Domini, si tamen non fallit

titulus, sed cuiuscunque est autoris opus, apparet

non esse recens scriptura.

Panis iste quem Dominus discipulis porrigebat,
non effigle, sed natura mutatus, onmipotentia verbi
factus est caro, et sicut in persona Christi huma-
nitas videbatur, et latebat divinitas, ita sacramento
visibili ineffabiliter divina se infudit essentia, ut
esset religioni circa sacramenta devotio, et ad ve-
ritatem, cuius corpus sacramenta sunt, sinceiior
pateret accessus, usque ad participationem spl-
ritus.

IRENAEUS

Lib. V. Contra V a 1 e n t i n u m. Pag. 294.

Vani autem omni modo, qui universam dispo-
sitionem Dei contemnunt, et carnis salutem negant,
et regenerationem eius spernunt, dicentes, non
eam capacem esse incorruptibilitatis. Sic autem se-
cundum haec videlicet, nec Dominus sanguine suo
redemit nos, neque calix eucharistiae, communica-
tio sanguinis eius, neque panis, quem frangiinus,
communicatio corporis eias est. Sanguis eniin
non est nisi a venis ct carnibus, et a reliqua quae
est secundum hominem substantia, qua vere fa-
ctum verbum Dei, sanguine suo redemit nos. Quem-
adinodum et apostolus eius ait: In quo habemus
redemptionem per sanguinem eius, et remissionem
peccatorum. Et quoniam membra eius sumus, et
per creaturam nutrimur. Creaturam autcm ipse no-
bis praestat, solem suum oriri faciens, et pluens
quemadinodam vult euin calicem, qui est creatara,
suum corpus confirmavit, ex quo nostra auget cor-
pora. Quando ergo et mixtus calix, et factus pa-
nis percipit verbum Dei, fit eucharistia sanguinis
et corporis Christi, ex quibus augetur et consistit
carnis nostrae substantia. Quoinodo carnem ne-
gant capacem esse donationis Dei, qui est vita ae-
terna, quae sanguine et corpore Christi nutritur.

Ad hunc modum, et alio loco Irenaeus ratio-
cinatur non posse carnem prorsus |ierire, quia
corpore Christi nutriatur, lib. 4. contra Valent,
Pag. 237.

Quomodo autem rursus dicunt carnem in cor-
ruptionem devenire, et non percipere vitam, quae
a corpore Domini et sanguine aiitur? £t paulo

47'

743

PHIL. MEL. SCKIPTA D0(;MATICA.

744

post: QuemaflniOfliim onim qui est a terra panis
perfipieiis vocalionem Dei, iam non communis pa-
nis est, sed eurliotisfia ex duabus rebus cou-
stans, terrena et coelesd, sic et corpora nostra
pcrcipientia euclxari&tiauij tam non sunt corrupti-
biiia, etc.

Extnnt inter Ambrosii libros, duo libelli,
quorum allpr {ilulnm habet (\e mysteriis inifiandis,
alfer, de saciamentis, in iiis palam affirtnatur^ quoJ
non tantimi signilicet panis corpiis Dnmini, serl re
ipsa corpus Cisristi delur in coena. Ego hos Iibel-
los vifieo non admofhim dissinn*Jes esse aJiorum
Ambrosii scrij)torum. Et in posteriorc cltatur gi-ae-
ca figura T>/r fVfovffK^' >/;U6yft*', more Ambrosii, sed ut
non sint Ambrosii, sanT, enini sic satis confuse scri-
pti, ajparet tamen circiter illa 1emj)ora natos esse,
receii.seiur enim velus*nios, qui solitus est obser-
vari in l»aptixandi.s his, qui iam grandes natu reci-
piel.ant Kvar.gelium. Et lanlum duoriim sacr?n»en-
tcrum nientio fit, Baptismi, et Coenae Domini. Ibi
sic legitur:

Fortc dicas. Aliud video, quomodo tu mihi
asseiis, quod Christi corpus acci])iam? Et hoc no-
bis adiiuc superest ut probemus. Quantis igitur uti-
jnur exemjihs? ut proben.us non hoc esse quod na-
tuva fornia\it, sed quod benedictio consecravit, ma-
ioremque vim esse benedictionis, quam naturae,
quia bcnedictione etiam natura ipsa niutatur. Vir-
gam tenebat Moises, pioiecit eam, et facta est ser-
pcns^. Rurstis appre])cndit caudam seiiicntis, et in
\i gae naluram revertilu:'. Vides igitur propholica
gralia hi?; mutatam esse nafuram , et seijienlis et
virgae. Currebant Aegypti llumina ])uro aquarum
meatu , subilo de ibniium venis sangnis coepit
ernmpere. Non erat jiotiis in fluvils, Rursus ad
Propheiae preces cruor cessavit fliiniinum, aquaium
iiatura remeavit. Circumclusus undique erat popu-
lus Ebraeorum, hinc Aegyj^tiis vallatus, inde mari
clausus ^irgam levavit iMoises, separavit se aqua,
et in murorum speciem congelavit, atque inter un-
das via ptdestris apparuit, lordanis retrorsum con-
versus contra naturam in sui fontis revertilm' ex-
crdiunj. Nonne claret naturam vel marinoium flu-
ctuum, vel fluvialis cursus esse mutatam? Sitiebat
popolus pafruni, tefigit Moises petram et aqua dc
petra Paixit. Numquid non praefer nafuram operata
e.st gratia, ut aquam vomeret petra, quam non ha-
hel.at nafura? Marath fluvius amarissimus erat, ut
.sitiens populus bibere non po.vset. Misit Moises
lignum in aquam, et amaritudinem suam aquarum
natura dejx^suif, quam iniusa subito graJia tempe-
ravit. Sub Elisaeo Propheta uni ex tiliis P;ophe-
tarura excussuu; est fenum de sccuri, et statim

mersum est, Kogavit Elisaeum qui amiserat ferrum,
misit efian» I'>Iisaeus lignum in anuam, et ferrum
natavit, utique et hoc praeler naturam factum esse
cognoscimus. (Iravior est enim ferri species, qiiam
aquarum liquor. Advertimus igitur maioris esse vir-
tutis gratiam, quam nafuram. Et adhuc fantum
Propheticae benedictionis nuineramus grafiam. (^uod
si tanlum valuit humana benedictio, ut naturam
converteret, quid dicenius de ipsa consecratione di-
vina, ubi verba ipsa rJomini Salvaforis operantur?
Nam sacramentum isiud quod accipis, Cliristivser-
nione cojificilur. Quod si tantum valuit sermo
I Eliae, ut igneui de coelo deponeret, non valebit
Cliiisti sermo, ut specie» mufet elementorum? De
fotius mundi oi^eribus legisti. Quia ipse dixit, et
facta sunt, ipse iMan'!a\it et creata sunt. Sermo
ergo Christi, qui jiotuit ex niliilo facere, quod non
erat, non potest ea quae sunt, in id mutare, quod
non erant? etc.

Raec tam longa recitatio exemplorum clare
oslendit auforem sensisse, panem non esse tantum
Kignum, sed naturam panis mutari.

Gratianus citavitlocum ex Augustino, qui
male dcfortus ad coenam Dominicam muljos ofien-
dit. Quare ne quis imprudens falleretur, duxi eum
ascnbendum ac reponendum esse, prius recifabo
totum caput, ut exlat in libro Decretorum.

Prima quidem Ilaeresis in discipulis Chrisfi,
velut a duriiia etus sernifuiis facta e^t. Cum enim
diceret: Nisi quis manducaverit carnem meam, et
biberit sanguinem meum, non habebit vitam aeter-
nam. Ilii vero non infclligentes dlxerunt ad invi-
cem: Durus est hic sermo. Quis eum potest n)an-
ducare? Dicentes, duriis est hic sermo, separave-
runt se ab illo, et remansit cum duod^-ciin discipu-
lis. Discedentibus illis instruxit eos qui remanse-
runt, Spirilus est, inquit, qui vi\ificat. Caro nihil
])iO(iest. Verba quae lociitus sum ad vos spiritus et
vlla sunt. Intellexisfis s])irifualiter, spirifus et vita
sunt. Infellixisfis carnaliter, efiam sic illa s{)irifus
ct vita sunf, sed fibi non sunt spirilus et vita, qui
sjtirifualile»- non infelligis, Splriiualifer ihtelligite
quae loculus sum. Non hoc corpus, quod videlis,
n".anducafuii esiis, et bibifuii illum sanguinem, quem
effusuri sunt, qui me crucifigent, Sacramentum ali-
quod vobis commendavi, spirifiialiter intellectuni
vivificat vos. (>aro autem non prodest quidquam,
Sed quomodo illi infellexeRint, sic responderunt.
Carnem quij.pe sic intellexerunt, sicut in macello
venditur, aut in cadavere dilaniatur. Sciens aufem
lesus, ait: huc vos scandalizat, quia dixi, do vobis

745

X. SENTENTIAE VETERUi^I ALIQUOT SCRIPTORUM DE COENA DOMINI.

746

carnem nieam mandncare. et san2;uinem meuni bi-
bere. Si ergo videritis filium lioniinis asccndentem,
ubi prius erat. Quicl est hoc? hic solvit quod ilics
moverat. liinc apparebi», unde /uerant scandalizati,
hic plane inlelligent. llli autem putabant erogatu-
rum corpus suum, llle dixit se ascensurum in
coehnn, utique integruin. Cum videritis lilium ho-
rainis ascen«lentem ubi erat prius, certe vel tunc
videbitis, quia non eo modo, quo putatis, erogat
covpus suum, vel tunc inieUigetis, quia gratia eiiis
non consinnitur morsibus. Item, donec seculjm
finiatur, Domirms sursum est^ Sed tamen etiam hic
nobiscum est veritas Domini, Cotpus enim, in quo
resurrexit, in uno loco esse oportet, veritas autem
eius ubique diftusa est.

Hactenus recensui totum caput eo ordlne, quo
apud Gratianum extat. Est autem ex variij locis
consutum, quorurn aliqui intempestive detorquentur
ad coenam Dominicam. Nemo ignorat, quantum
referat, quo loco, qua occasione aliqui<l dicatur, aut
muha aliter dic?, cum obiler ad aliquam rem alhi-
dirnus, quam ubi tota de re instituitur integra ora-
tio. Qnare et nos experulere convernt, quo in loco,
quo consilio hae sententiae ab Augustino dic?»ntur',
quod cum fiet, intelligemus eas non refragaii re-
ceptae sententiae de coena Dornini. Ac iure de-
sider'aii diligentia potest in his, qui tot seculis do-
cuerunt Ecclt^sias, et infinitas disputationes de
coena Domini reliquerunt, neque tamen dederunt
operani, ut huiusmodi locos, qui poterant lectorem
non stultum oflendere, vel patefacerent, vel refuta-
rent. Ego Gratianum existimo piivati usus causa
hos centorres collegisse, qui postea, quia pontitices
non curaverunt, ut haberet Ecclesia aliquam sum-
maui, vei dogmatum, vel ordinationunr Ecclcsiasti-
carum, ab omnibus avide recepti surit. Nnsquam
enim ahbi extabat ullius synodi memoria, nusquam
ordinationes Ecclesiasticae pciirrde !n unum acer-
vum ccllcctae 1'eperiebantur. Porro nemo non cu-
piebat veteiis Kccksiae acta et decreta cognoscere.
Sed adparet 'stunr bonum viium , dum onmia con-
veiTit, quaedam parum congruentia interdurTx con-
texere. Ceite hoc caput ex dissimilibus locis coa-
cervatum est.

Nam inrtio versus aliqiiot sumpti sunt ex enar-
ratione Psalmi «juinquagesimi quarti, ubi i.aec ex-
tant verba: Prima hyeresis in discipvlis Chrlsti ve-
lut ad duritiam sermonis ipsius facta est. Cum
crrim diceret: Nisi quis manducaverit carnem nream,
et biberit sanguinein meum , non habebit vitam in
se, ille non inlelligentes dixeiurrt ad invicenr: Du-
ru.s est bic sernio, quis potest eum audire? dicen-

tes, qnia durus est .*;ermo hic, separaverunt se ab
illo. Et remansit cum aliis duodecirn. Taiitum
sumpsit ex enarratione Psalnii quinquagcsimi quaiti,
caetera quae sequuntur usque ad postrenraj»» pe-
rioduin, niutuatus est, partim ex enarratinne Psalmi
norragesimi octuvi, partim ex commertario in sex-
tum capui lohannis. ubi Augnstinus de fructu sa-
cramerrti sea de manducatione spiritnali mulla di-
cit, quae nos non inviti anrplectiinur'. Atqui haec
non impediunt manducationem cereuionialem. Navn
ut usus sacramenfi cognoscendus est, ita etiani ri-
tus a Chrjsto institutus retineri debet, sicut verburn
oportet retinere. Paulus enini inquit, Evangelium
esse poteniiam Dei ad salutem omni ciedenli, hoc
est, fidem et Spiritum sanctum concipi per Evan-
gelium, per verbum et per saciamenta. Neqire
enira sunt instiiuta sacramet;ta tantum «t sint pio-
fessionis nostrae signa coram liominibus, sicut
toga signunr Ronrani ci*i>« erat, sed sunt tradita,
ut per ea coram Deo eiigantur corda nostia, et
fidem concipiant. Adest Deus et impellit ac movet
corda per haec quae aurrbus atque ocuMs percipi-
nms. Itaque quae de manducaticnc spirituali ali-
cubi dicuntur, non impediunt cerenronialem. Nec
ideo abroganda e>t Clrristi inslitutio, quia .sine Spi-
ritii sancto inulilis est, sed IDikI magis consideian-
dum est, nec Spiiitunr sancfum contingere, nisi
cunr verbo ac sacramein.is corda coircipiunt conso-
lationem.

Sed postrema periodus magrs offendit, quam
tamen, cnm vidpiirnns, unde .'-umpta sit, intellige-
mus nihil ad hanc rem facere. E.st autem sumpta
ex commentario in sept?mum Caput lohannis, ex
I initio tricesiiiri tractatiis. Et ut intelligi possit nul-
lam ibi mentionenr coeiiae fici, integra sententia
porrenda est, sic inquit i* u^ivstinus.

Evangelii sancti lectionem, de qua pridem cha-
ritati vestrae locuti sumus, ista quae modo lecta
est, hodierira consequiiur. Donrinum loquentem
audiebant et discipuli et ludaci, veritatem loquen-
tem audiebant et veraces et mondaces, charitatem
loquentem audiebent ot arnici et inimic!, Bonum
loquentem audiebant et boni et mali. Illi audiebant,
sed ille disce:'nebat. Et quibus sermo prodesset,
et profutuius esset, videbat et praevidebat. In iilrs
enim qui tunc erant, vi'U'bat, In nobis qui futuri
eramus, praevidebat. Nos itaqtje sic audiamus
Evangeiium quasi prae.sentem Dominum, nec di-
camus. 0 illi foelices, qui eum videre ](Otuerunr,
qu'a mulii in eis qui videiunt, et occirlerunt. Multi
autem in nobis, qui non viderunt, et ciedideiunt,
Quod eniin preliobutn soaabat dc ore Domiui, et

747

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

748

propter nos scnptum est, ct nobis servatum est,
et propter nos rccifafur et propter posteros recita-
bitur, et donec seculum finiatur, sursum est Domi-
nus, sed etiam hic est veritas Domini^ Corpus
enim Domiiii, in quo resurrexit, in uno loco esse
oportet, veritas eius ubique dittusa est. Dominum
ergo audiamus, et quod ipse donaverit, de. verbis
eius et nos dicamus, etc. Vulgati codiees habent,
hic est veritas Dominus, corpus enim Domini in
quo resurrexit, uno loco esse potest, sed homines
non omiiino rudes literarum facile iudicare possunt,
hanc lectioncm mendosam esse. Plane habet ali-
quam sedulitatis laudem Gratianus, quod non gra-
vatus est tot autores excutere et hunc sententia-
rum acsrvum undique ex lam variis locis conge-
rere, sed cuin in hoc nefi;otio, conscientiae in dis-
crimen vocentur, non est tutuin huiusmodi excerptis
fidem habere. Interdum sententiae sunt mutilarae,
interdum male detortae. Idem enim aho dictum
loco, non semper idem valet. Neque opus est pro-
cul exempla quaerere, vel haec una Augustini sen-
tentia ostendit, quantum suo posita loco distet ab
intellectu, queui parit in alio loco.

Palam est Augustinum hic prorsus nullam men-
tionem coenae Doinini facere, lubet audire Clwi-
stum in Evangelio loquentem, quia ipse coram
nuno non doceat homines. Loquitur igitur de con-
versatione visibili, qualem oporfet esse docentis.
Hanc negdt competere Christo passim inter homi-
nes, quia oporteat uno in loco videiicet in coelis
perpetuam eius esse conversationem.

Ne verbum quidcm liic de coena Domini dici-
tur. Tantum negat conversationem visibilem, qua-
lis est docentis, competere Christo passim. Hoc
mihi quidein non videfur apte ftd coenam Domini
detorqueii. Ac si quis est, cui hic iocus persua-
det, Augustiimm sensisse quod corpus Christi non
sit in coena, is, meo iudicio, ufitur coniectura le-
viore, quam res tanta posfulat. Ego quidem novum
dogma in Ecclesia secutus hanc coniecturam pro-
literi non veiim. Tota orafio de perpetua conver-
safione ioquifur, Ex qua si unuin versum transtu-
lerimus ad alios praesentiae modos, quomodo scie-
mus Augustinum voiuisse liunc de alia re intelligi,
quam, de qua in praesenfia loquebatur. Vulgo
aiunt verba' secundum subiectam materiam acci-
pienda esse, quod si hic faciinus, facile poterit in-
teliigi hunc iocum non patrocinari his, qui negant
corpus Domini adesse in coena.

Non ignoro muita passim occurrere dicta in
scriptoribus, quae suspicax ingenium varie afficere

argumento obiter hanc rem atfingunt, sed non cst
iudicanda coniecturis haec causa, certa et clara
testimonia proferenda sunt, ex quibus veteris Ec-
clesiae sententiam coiligamos. Si in religione va-
lebunt coniecturae, omnia poterunt labefactari,
Haec eo dico, ut lector expendat, quomodo in
hoc loco aiiud Augustinus dicat, aliud per conie-
cfuram rafiocinentur isti, qui eum ad coenam Do-
mini transferunt. Cum autcin Augustinus hic nul-
lam mentionem coenae Domini fecerit, non est
causa, cur hic locus offendat quenquam.

Nuiiam hic disputationem institui, neminem de-
crevi laedere, neque quidquam dixi ad uliius cou-
tumeiiam. Tantum hunc locuin Augustini patefacere
volui, de quo saepe interrogatus sum, Neque quis-
quam aegre ferre debet, quod in re tanta iudicavi,
non temere fidem habendam esse vulgo citaiis te-
stimonJis, sed considerandum esse, quo loco,
quo consiiio, dicfa sint, Uaec cura mea non est
reprehendenda in liis, qui verifatem quaerunt, Nam
si in foro arbitrantur inciviie esse, non inspccta
tota lege pronunfiare, muito magis in controversiis
reiigionis, decet nos integra testimonia requirere.
Nequevero quisquam milii persuaseiit, Augustinum
hoc ioco sic alligarc corpus Christi ad unum lo-
cum, ut nusquam alibi esse posse confirrnet, prae-
sertim cum scriptura nusquam affirmet Christum
ita uno in loco esse, ut alibi esse non possit.
Quid enim afferri potest, praeter humanae rationis
iudicium, cur hoc modo includamus Christum in
unum locuin? Quod si satis esse putassent vete-
res, nunquam extifissent uilae controversiae de
praesenfia corporis Doniini in coena. Quis enim
non vidit absurda quae consequebantur? sed omnes
ita senserunt, iudicium rationis debere scripturae
cedere. Et irlem aufor lohannis sexto de Cliristo
inquif, fiiium iiominis, tametsi versaretur in terra,
tamen in unitate personae in coeio fuisse, verba
eius haec sunt, Christus ergo unus est verbum,
anima et caro. Unus Christus fiiius Dei et lilius
hominis, Unus Chrisfus filius Dei semper, fiiius iio-
minis ex tcmpore. Tamen unus Chrisfus secundum
unifafem personae in coeio erat, quai.ulo in terra
ioquebatur, sic erat fijius hominis in coeio, quem-
admodum fiiius Dei erat in terra, Filius Dei in
terra in suscepta carne, FiUuS hominis in coelo in
unitate personae.

Ego igitur moneo lectorem, primum ut memi-
neril non posse de coena Dornini ex hoc Augustini
ioco iudicari, cum eius rei nuiia fiat Ibi nientio,
Quoquo modo autorifas huius loci defendatur, ta-

, men non debet plus vaiere quam aiia ciara et
queant. Nam alias aliter loquuntur, cum in alio j aperta testimonia Hiiarii aut Cyrilli, quae manifeste

749

X. SENTENTIAE VETEKUM ALIQUOT SCRIPTORUM DE COENA DOMINI.

750

affirniant corpus Chri.sti adesse in coena. Neque
ego ullan» satis firmam lationem invenio, cur ab
liac seutentia discedamus. Fieri potest, ut alia
sentenUa blandiatur otioso aiiimo, quae est magis
consentanea huiiiano iucficio, praesertim sic in-
structa et ornata arguineniis erudite cogitatis. Sed
quid iiet in tentatione, cum disputabit conscienlla,
qiiam habuerit causam dissentiendi a recepta sen-
tentia in Ecclesia? Tunc ista verba, Hoc est cor-
pus meum, fulmina erunt. Quid hls opponet mcns
perterrefacta, quibus scriptuiis, qua voce Dei niu-
niet se, ac sibi persuadebit necessjtrio luisse hic
interpretandam metaplioram? Non satis periti vi-
dentur horum certaminum isti qui tam facile se-
runt nova dogmata, qui sic delectantur ingenio, ut
magis admirentur vafie cogitatas rationes, quam
verba scripturae Ego scio, quam leviter in tenta-
tioiie excutiantur nobis e manibus, rationes illae
dissentientes a scriptura, quantumvis antea visae
plausibiies, Et accedit hoc in ista controversia
niagis, quam in ah'is, quod universae Ecclesiae, ac
toti imperio minatur horribilem mutatiofiem. Tanti
scandali conscientiam sustinere sine claro et certo
testimonio srripturae, quis possit? Ego itaque se-
quor vcteris Ecclesiae sententiam, quae affirmat
adesse corpus Christi in coena, ac iudico hanc
habere scrij)turac tesMmonium. Non eniir. invenio
firmam rationem, cur nomine corporis in verbis
coenae oporteat tantum absentis corporis signum
intelligi. Quanquam enim sermu in sacris literis
plenus sil figuraium omnis generis, tamen plurimum
inter narrationes rerum gestarum interest, et inter
ordinaliones divinas, seu dogmata de natura, «eu
voluntate Dei. In narrationibus exponuntur res
inter homines gestae, ubi series factorum subiecta
sensui, cogit nos absurde dicta figurate interpr*-
tari. Si in praeceptis seu dogmatibus, quae de
natura et voluntate Dei loquuntur, idem conenmr
facere, quid con!?ecuturum sit, facile possunt ho-
mines eruditi existimare. Hic cum absurditas im-
pingit in alios clariores locos sciipturae, sien fidei
articulos, corrigenda est bene^cio figurarum, sed
ei tantum in rationem impingat, non in scripturas,
convenit praeferre verbum Dei iudicio raiionis.
Necesse est enim certam esse sententiam illorum
locorusn, unde dogmata seu articuli sumuntur.
Quod si noI)is Vicet hos quoquo modo interpretari,
depravari poterunt omna. Fnerunt olim astuti ho-
mines, qui hac ratione totam doctrinam Christianam
transformaverunt in Philosophiam. Hi iudicabant
Chiistianos, homines illiteratos, qu'a parum astute
intelligerent ea, quae figurate ac tecte dicta essent,
multa absurda dogmnta sine causa amplexos esse,
Possem exempla recitare, sed habenda est ratio in-
firmi lectoris, facile enim pciturbantur imperitorum

mentes. An nemo fuit nostris temporibus, qui
significavit huiusinodi callida inlerpretatione plera-
que dogmata mitigari posse?

Abrahae mandatum est, ut circumcideret prae-
putium. Quis non i.risit inter Etlinicos? Neque
tamen licuit illi, cum institueretur ritus, aliud suspi-
cari, quam quod verba son tnt. Homo astutus po-
terat disputare, rem tam ridiciilam nullo modo prae-
cipi a Deo, sed significari, libidines esse cohercen-
das ac frenandas. Hoc sum Usus exeniph), cum
al'a multa reperiantur magis illustria, sed non ve-
lim sciei.s perturbare iinbecilles aniinos. Nullus
autem locus scrlpturae proferri potest, qiii testetur
Christum non adesse in coena, qui cogat interpre-
tari verba coenae allegorice. Nec usus Ecclesiae
veteris cogit ea interpretari allegorice. Tantum
repugnat verbis absurditas, quae impingit in iudi-
cium rationis, Haec non est satis niagna causa,
cur a veibis discedamus. Si hoc genere absurdi-
tatis patiemur nos abstrahi a scfipturis, nihil ha-
bebimus praesidii in uUa tentafione. In afllictioni-
bus iubemur petere, sperare, et expectare auxilium
a Deo. An nihil causae habet hic ratio, cur recla-
met? Non cernitur praesentia Dei, si quid promi-
sit boni, videtur aliis promisisse, videtur enim irasci
nobis propter peccata. Hic maxima rationi dissen-
sio est cuin promissionibus.

Qunm difficulter persuaderi potest rationi, quod

Deo simus curae, quod afficia.tur nostris malis,

Uoc vero niulto etiam difficilius persuadetur, quod

propter Cliristum gratis, sine nostris meritis in

gratiam rccipiamur, exaudianmr, defendamur et

adiuvemur, Itaque si hic vinccnt absurda, quae sic

rationi videntur, si plaris fient quam verbuin Dei,

nullam consolationem iii afflictionibus habebimus.

Nec pauciora absurda in tali cerlamine incurrunt

in oculo3, quam in quaeslione de coena Doniini,

sed haec non movent otiosos animos. Illae geo-

metricae et physicae speculationes magnum tumul-

tum excitant in animo vacuo et qui consuevit ra-

tiones quaerere de doctrina religionis. Et id faci-

mus omnes paulummodo studiosi, sed recurrendum

est ad scripturas, ubi cum non inveniam testimo-

nium, qucd corpus Christi neget adesse in coena,

aut interprctetur verba coenae aliter, quam sO-

nant verba, non habeo rationem satis firinam no-

vae sententiae docendac, praesertim quac tanta

scandala excilat, quac ego scio non posse per-

fejri, nisi habeainu$ firma et certa scripturac testi-

monia.

« ^"

Me vero etiam alia multa in scripturis movent,

de Christo dicta, ut vere eum adcsse posse sacra-

751

PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

752

mento sentiam. Nec video caiisam, cur non ibi
vere adesse possit, ubi vere aliqaid efficit. Constat
auteni sacranienia ad i^oc iiistituta esse, ut per ea
Deus moveat et exuscitet mentes ad credenduni.
Non enim sunt inslituta, ut tantuni sint notao ac
signa professionis, quae discernant nos ab aliis
gentibus, ut Toga Romanos discernebat a Graecis,
aut varietas vestitus discernit Monachos. Neque
parum refert in hac controversia, verum usnm sa-
cram.entorum tenere, de quo magis proderat Eccle-

siae fideliter docere, quam de geometricis specula-
tionibus, quae tantum reddunt mentes prophanas,
non alunt tidem aut timorem Dei, sed facio finem,
non eniin institui dispiualionem, sed dum Angu-
stini locum repono, haec dicenda fuerunt, ut clare
appareret illam sententiam ad hanc controversiam
niuil perlinere.

FINIS.

XI. SENTENTIAE EX SACRIS SCRIPTU-

RIS COLLECTAE,

QUAE DOGENT PRAECIPUUM CULTUM DEI ESSE, PROMOVERE

EVANGELIUM.

AUCTORE PHILIPPO MELAjS^THONE.

Hoc scriptuni primuin prodiit a. 1539. cum hocce iitulo:

Senten- \ tlae e.v .mcris | Scripturis coflectae, qiiae docsnt \ praecipuum cultnm Dei esse, pro- ( mo-
uere Euangeiium. \ Pli. Melanthon. \ (Insigne typogr. : Allare rotundum, in quo cor flammis cinctum
est.) Francoforti. apud Christia- \ num Efjenolphum. — (In fine:) 1539. 1 plag. litt. A sign.,
8 foU. non num., 8. (fol. A 2^ — 3" Mel. Praefatio ; fol. A 4=* — «" Sententiae Scripturae S. de
promovendo Evangelio: fol. A 8'' vacat.). *)

Hoc srriptum recusum est in Collectioms Basileensis Operum Melanthonis Tomo 1. (Basil. 1541.
Fol.) p. 487—490.

In gennanicafn linguam translatum atque editqm est a. 1539. mc in.«criptum:

@tti(i^e (S^jrui? | ©ottlicl^er «Sctjrifft, liie ijn6 | cermanen ju furDerung CeS i^eipli j gen SuangeUj, on bj bifen
@otc8 i bienft, aUe menfci^en oor al | ten bingen fc^uttig jint». | ^^iti)). SWetant^on. ] 1539. \% plagg. litt.
0, 6 (b'/., plag.) sign., 12 foH. non num., 8. min. (fol. 0 2" — 6" med. aSorreC ^^it. 3)?et.; fol.
a 6» raed. — b 4» (Stticfce 3))rud;e etc. ; fol. S ^*» vacat). **)

Hoc scriptum integrum h. 1. transcriblmus, quia praefatio eius oondum in huius Corporis Vol. III. inter
praefationes anni 1539. data est.

*), Hanc Ed. px Biblioth. acad. Halensi in manibus habeo.
••) Haec interpretatio in meis libris est.

iaiLAATH.OPEK.VOL.XXlU. 48

75o

PHIL. MKL. StRIPTA OOGiMATICA.

756

SENTENTIAE EX SACRIS SCRIPTURIS COLLECTAE, QUAE DOCENT
PRAECIPTOM CULTUM DEI ESSE, PROMOVERE EVANGELIUM.

PRAEFATIO.

In (Jenesi describitur odium et saevitia diaboli
adversus Christuin ct membra Christi, cum inquit
Scriptura: Serpeiis mordebit calcaneum eius. Hic
niorsus quam sit atrox, nulla humana vox eloqui
potest.

Incendii diabolus impios, ut lacerent Ecclesiam
horribilibus parricidiis, serit scandala, insidicitur san-
ctis, ut eos in errores e( peccata praecipitet, ut
Davidem traxit in adulteiium. Id peccatum secuta
est seditio, deinde fujz;a Davidis, cacdes civium, et
alia ingentia peccata. Sic omni teni|)ore diabolus
et defctimare et delere variis modls Ecclesiam
Christi conatur, ut aboleat veram doctrinam, et ve-
ros Dei cultus Adversus hunc lam rabidum ho-
stem arinari nos verbo Dei et fide oportet. Cum
igitur tyrannis impionim multos, qui norunt piam
doctrinam, delerreat, quo minus confiteri ausint,
collegi sentenMas, et ad confirmandos eos, qui con-
fitentur, e( ad erudiendos et excitandos segniores,
ut sciant Deum praecipue flagitar- hunc cultum,
ut coiifitea)nui , u( conferamus consiliunt, et studium
ad illustrandam, ad propagaadam puram Evangelii
doctrinam. j\ec ab hoc officio deterreri nos nilis
periculis publi(;is aut privatis sinauius. In quocun-
que vitae genere versaris, efficc, ut luceat confes-
sio, ut aliquid consilii el opeiae conferas ad pro-
vehendum Evangelium. Si geris magistratum, si
gubernas aliorum consilia, si civis e.s, meniineris
totam hanc vitae societatem principaliter ad hunc
finem divinitus institutan. esse, ut Deus innofescat,
ut alii alios de veia religione doceant Sine hac
confessione caetera officia Deo non placcnt. Ifa-
que in ipsis precilms, quas recitamus, Scriptura
nos admonet, invocationem sine hoc cultu confn-
melio.sam esse, adversus Deum. Quo ore, qua
conscienfia potes dicere: Sanctificetur nomen tuum,

id est, effice, at recte agnoscatur, et praedicetur
nonien tuum, si tu ipse, sciens verifatem, sinis eam
opprimi, aut confirmas impios cultus, non confars
sfudium ad illustrandos veros cultus. Quo animo
audes invocare Deimi, si ipse adiutor es, ut eius
notilia obruafur tenebris?

Nam exaudit Deus eos. qui ipsius gloriam il-
lustrarl et conspi(M nolunt, sicut Psalin. Ifi. ait:
Non ero memor noininis eorum etc. Hoc horren-
dum peccatum cum pauci intelligant, admonendae
sont Ec^Iesiae. Qua conscientia legis in Psalmo:
Laudationem Doniini loqucfur os meum, Si r.on cu-
ras celebrari veras Dei laudes? Nemo existimet
hanc curam niliil ad se pertinere, sed tantum ad
doctores. Omnes ad hoc praec^ipue conditi sumus,
ad hoc renafi sunnis, ut per nos luceat vera Dei
notifia, sicut Paulus vocat Thes.saIonicenses, lucer-
nas mundi. Ft Petrus ait, nos ideo ex tenebris
vocafos esse, ut annuniiemus ac celebremus doctri-
nam coelestenv.

Hunc finem et scopum onniium negotiarum at-
que acfionum nobis proponanm^, ut in omni viia
emineat studium iuvandae, ornandae, celebrandae
verae docfrinae e^ verae pietatis. Pro hac profes-
sione subire et pericula ei certamina, etiain mortem
oppetere, summum est sacrificiuni, et I)eo gratissi-
nuim, in his, qui credunt Christo. Ad huius tanti
officii cogifationem uf accendantur animi, collectae
sunt hae Senientiae, quae non ab huinana aritori-
fafe ortae .sunt, sed slmt voces coelestes, quaruni
contenipfum Deus i^igentibus poenis in hac vita, et
post hanc vitam punire solet. Ut igitu- in invoca-
tione non reclamet tibi conscientia, ut preces tuas
exaudiat Deus, hunc cultum de adiuvanda st pro-
movenda Evangelii propagatione praest.ato.

SENTENTIAE DE PROMOVENDO EVANGELIO.

ExodH XX. j Non assnmes nomen Dcmini Dei tui in vanum,

' nec enini habebit insontem Dominus, qui assum-
Ego sum Dominus Deus tuus. Non habebis pserit nomen Doujini Dei sui frustra.
deos aliencs coram nie. !

757

XI. SEN TENTIAE S. S. DE PROMOVENDO EVANGELIO.

758

Ex^di XIII.

Narrabisque filio tuo dicens: Hoc est quod
fecit rnihi Doniinus, quando egressus sum de
Egypto. Et eri» quasi signum in manu tua, et
quasi monumentum ante oculos toos, et ut lex Do-
niini semper sit in ore tuo etc.

Deut. VI.

Dicesqne filio tuo: Praecepit nobis Dominus,
ut faciamus onniiri legitinia haec, et timeamus Do-
minum Denm nostrum, ut bene sit nobis^ , cunctis
diebus vitae nostrae, sicut est hodie. Eritque no-
stri misericors. Si (usiodieiimus et fecerimus omnia
praecepta eius, corani Domino Deo nostro, sicut
maiidavit nobis.

I. Regam 11.

Quicunque honoriticaverit nie, glorificabo eum.
Qui autem contenmunt me, erunt ignobiles.

Psalmo II.

Et nunc Reges nitelligite, Erudimini qui iudi-
catis terram. Servite Doniino in tiinoi-e, et exul-
tate ei cum tremore etc.

Psalmo VIII.

Ex ore infantium et lacrentium perfecisti lau-
dem propter inimicos tuos, iit destruas inimicum et
ukoreui.

Psalmo XXI.

Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio
Ecclesiae laudabo te etc.

Psalmo XXIUI.

Aperite porta < Piincipes vestras, et elevamini
portae muiidi, et intt oibit Rex gloriae.

Psalmo XXXIIII.

Confitebor tibi in Ecclesla magna, in populo
gravi laudabo te.

Psalmo XLVII.

Psallite Deo nostro. Psallite psalliteRegi no-
stro psallite.

Principes populorum congregati sunt cum Deo
Abraham, quia Deus elevabitur valde, apud Prin-
cipes terrae.

!

Domine labia mea aperies, et bs imeuin an-
nuntiabit laudem tuarn.

Psalmo LXXXIIL

Quam dilecta taberisacula lua Domine virtu-
tum, concupiscit et deficit anima mea in atria Do-
mini etc.

> ' i ■•
Psalmo CXIX.

Introite portas eius in confessione. Atria eius
in hymnis. Confitcmini illi etc.

- .i<>
Psalmo CI.

Ut annuntient in Sion nomen Domihi, et lau-
dem eius in lerusaleni. In conveniendo populos in
unum, et Reges, ut serviant Domino.

Psalmo CXV.

Credidi propter quod loquutus sum etc. Tibi
sacrificabo hostiam laudis etc.

Psalmo CXVIL

Aperite mihi portas iustitiae, et ingressus in
eas confitebor Domino. Ilaec porta Doinini, iustl
intrabunt in eam.

Psalmo CXVin.

Beati immaculati in via , qui ambulant in lege
Domini. Beati qui scnitantur testimonia eius, in
toto corde exquirunt* euni etc.

Psalmo CXXI.

Laetatus sum iii iis qnae «licta sunt mihi, in
domum Domini ihimus.

Isaiae LXI.

Et vocabuntur in ea foites iustitiae, plantatio
Domini ad glorificandum.

Oseae XIIII.

Omnem aufer iniquitatein. et benefac, et redde-
mus vitulos laoiorum nostrormn.

Psalmo CXLIIL

Reges terrae et omnes populi, Principes et
omnes Indices terrae, luvenes et virgines, Senes
cum lunioribus laudent nomen Domini.

48»

759

PHUi. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.

760

Psalmo CXLIIIi. f

Gloriana regni tui dicent, et potentiam tuam j
loquentur. I

Ut notam faciant filiis hominum potentiam
taam. Laudationem Domini loquetur os meum.

Matthaei VI.

Primum quaerite regnum Dei, et caetera adii-
cientur vobis.

Matthaei X.

Omnis qui me confessus fuerit coram homini-
bus, confitebor et ego eum coram patre meo. Qui
autem negaverit me coram hominibus, negabo eum
coram patre meo.

loan. Vin.
Qui ex Deo est, verbum Dei aadit.

loan. X.
Oves meae vocem meam audiunt etc.

Marci X.

Discipuli indignabantur offerentibus parvulos,
Quos cum videret lesus, indigne tulit et ait: Sinite
parvulos venire ad me, et ne prohibueritis eos,
talium est enim regnum coelonim etc.

Lucae XI.

Qui non est mecum, contra me est, et qui non
colligit mecum, dispergit.

Ulud.

Lucae XI.
Beati qui audiunt verbum Dei, et custodiunt

Itom. X.

Corde creditvir ad iustitiani, et ore fit confes-
sio ad saluiem.

Macth. XVUI

Qui susceperit unum parvnlum taiem in no-
mine meo, me suscipit.

Qui autem scandalizaverit unum de pusillis il-
lis, qui in me credunt, expedit ei, ut suspendatur
mola asi;iaria in collo eius, et submergatur in
profundo maris.

Ephes. VI. et Coloss. III.

Patres, nolite ad indignationem et iracundiam
provocare filios vestros, ne pusillo animo fiant. Sed
educate illos in disciplina, et correctione Doinini.

Coloss. ill,

Verbum Dei abundet inter vos, cum omni sa-
pientia.

Ebraeos XIII.

Per ipsum ergo offerannts hostiam laudis
seinper Deo, id est, fructum labiorum confitentium
nomini eius.

Ad b«is sententias pertinent exempla, in quibus
ostendit Deus se benefaoere iis, qui abolent idolo-
latriam, et restituant veram doctrinam, et pios cul-
tus. Econtra vero punit impios qui stabiliunt ido-
lolattiam et impiam doctrinam, ut Abia, Asa, lo-
sapiiat, Ezechias, iosias, Machabcus. Constantiuus,
Theodosius, defensi sunt divinitus, et ornati claris-
simis victoriis. Econtra horribiliter puncii sunt
leroboam, Achab, lesabel, Manasse, Antiochus,
Nero, et similes.

BruDS vigae,

Typis ezpiessum M. Brahnii.

BRIGHAM YOUNG UNIVERSITY

3 1197 21

023 4966