S. THOM^ AQUINATIS
SUMMA THEOLOGICA
TOMUS TERTIUS
BARRl -DUCIS — EX TYPIS CONSOCIATIONIS SANCTI PAULI — L. PHILIPONA ET S(
S. THOMiE AQUINATIS
SUMMA THEOLOGIGA
DILIGENTER EMENDATA
NICOLAI, SYLVII, BILLUART, ET C.-J. DRIOUX
NOTIS ORNATA
TOMUS TERTIUS
PRIMA SECUNDJE : XL-CXIV
DE PASSIONIBUS, HABITUDINIBUS ET VIRTUTIBUS — DE VITIIS ET PECCATIS
DE LEGIBUS — DE GRATIA
EDITIO DECIMA TERTIA
PARISIIS
Apud BLOUD et BARRAL, Bibliopolas
4, VIA DICTA DE MADAME, ET VIA DICTA DE RENNES, 59
1882
DIVI THOMtE aquinatis
DOCTORIS ANGELICI
SUMMA THEOLOGIGA
PEIMA SEGUND^.
QUiFSTlO XL.
DE PASSIONIBUS IRASCIBILIS, ET PRIMO DE SPE ET DESPERATIONE, IN
OCTO ARTICULOS DIVISA.
Consequenter considerandum est de passionibus irascibilis ; et primo de spe et de gperalione; secundo de timore et audacia; tertio de ira. Circa primura quaeruntur octo : 1° Utrum spessitidem quod desiderium, vel cupiditas. — 2" Utrum spes sit in vi apprehensiva vel in vi appetitiva. — 3" Utrum spes sit in brutis animalibus. — 4" Utrum spei contrarietur desperatio. — 5° Utrum causa spei sit experientia. — 6° Utriim in juvenibus et ebriosis spes abundet. — 7" De ordine spei ad amorem. — 8" Utrum spesconferatadoperationem.
ARTICULUS I. — UTRUM spes sit idem quod desiderium vel CUPmiTAS.
De his etiam supra, qasest. XXT, art. I corp. fin. et Sent. ui, dist. 26, qusst. i, art. i corp. et D«
verit. qusest. IV, art. I corp. et Opusc. II, cap. 2G2.
Ad primum sic proceditur. 1. Videtur quod spes sit idem quod deside- rium, sive cupiditas. Spes enim ponitur una quatuor principalium passio- num. Sed Augustinus enumerans quatuor principales passiones, ponitcu- piditatem loco spei, ut patet (De civ. Dei, lib. xiv, cap. 7 et 9). Ergo spes est idem quod cupiditas sive desiderium.
2. Prseterea, passiones difTerunt secundum objecta. Sed idem est objec- tum spei et cupiditatis, sive desiderii, scilicet bonum futurum. Ergo spes est idem quod cupiditas sive desiderium.
3. Si dicatur quod spes addit supra desiderium possibilitalem adipis- cendi bonum futurum, contra : id quod per accidens se habet ad objectum, non variat speciem passionis. Sed possibile se habet per accidens ad bonum futurum, quod esl objectum cupiditatis vel desiderii et spei. Ergo spes non est passio specie differens a desiderio vei cupiditate.
Sed contra, Diversarum potentiarum suntdiversae passiones speciedifTe- rentes. Sed spes est in irascibili; desiderium autem et cupiditas in con- cupiscibili. Ergospes differt specie a desiderio seucupiditate.
CONCLUSIO. — Cum spei, quae ad vim irascibilem altinet, objectum sit bonum futurum, arduum, possil)ile adipisci, necessario differt adesiderio et cupiditate, quae ad vim concupiscibilem pertinent.
Respondeo dicendum quod species passionis ex objecto consideratur. Circa objectum autem spei quatuor conditiones attenduntur : prim6 qui- m. J
2 QU.EST. XL, ART. I ET II.
deni, quod sit bonum ; non enim, propri^ loquendo, est spes nisi de boiio, et per hoc differt spes a timore, qui est de malo : secundo, ut sit futurum ; non enim spes est de praesenti jam habito; et per hoc differt spes a gaudio, quod est de bono praesenti : tertio requiritur quod sit aliquid arduum cum difficultate adipiscibile : non enim aliquis dicitur aliquid sperare mini- mum, quod statim est in sua potestate ut habeat; et per hoc differt spes a desiderio vel cupiditate, quae est de bono futuro absolutci; unde pertinet ad concupiscibilem, spes autem ad irascibilem : quart6, quod illud arduum sit possibile adipisci; non enim aliquis sperat id quod omnino adipisci non potest; et secundtim hoc differt spes a desperatione. Sic ergo patet qu6d spes differt a desiderio, sicut differunt passiones irascibilis a passionibus concupiscibihs ; et propter hoc spes praesupponit desiderium, sicut et om- nes passiones irascibilis praesupponunt passiones concupiscibilis, ut supra diciiim est (quaest, xxv, art. 1).
Ad primum ergo dicendyim, qu6d Augustinus ponit cupiditatem loco spei, propter hoc quod utraque respicit bonum futurum, et quia bonum quod non est arduum, quasi nihil reputatur, ut sic cupiditas maxime vi- deatur (!) tendere in bonum arduum, in quodeliam tendit spes.
Ad secundum dicendum, quod objectum spei non est bonum futurum absolute, sed cum arduitate et difficultate adipiscendi, ut dictum est (in corp. articuli).
Ad tertium dicendum, qu6d objectum spei non tantum addit possibilita- tem super objectum desiderii, sed etiam arduitatem, quai ad aham poten- liam facit spem pertinere, scilicet ad irascibilem, quae respicit arduum, ut dictum est (pars I, quaest. lxxxi, art. 2); possibile autem et impossibile non omninoperaccidenssehabent adobjectum appetitivae virtutis. Namappeti- tus est principium motionis. Nihil autem movetur ad ahquid, nisi sub ratiom possibilis; nullus enim movetur ad id quod existimat impossibile adipisci. Et propter hoc spes differt a desperatione secundtim differentiam possibilis et impossibilis.
ARTICULUS II. — UTRUM SPES SIT IN VI APPREHENSIVA, AN IN VI APPETITIVA.
De bis etiam 2 2, qutBst. xviii, art. \ corp. et Seut. iii, dlst. 26, quaest. i, art. I corp. et queest. u,
art. 2 corp. et De verit. quaest. IV, art. 2 corp.
Ad secundum sic proceditur. 1. Videtur qu6d spes pertineat ad vim co- gnitivam. Spes enim videtur esse expectatio quaedam ; dicit enim Apostolus (Rom. VIII, 25) : Si autem quod non videmus, speramus, per patientiam ex- pectamiis{2). Sed expectatio videtur ad vim cognitivam pertinere,cujus est expectare (3). Ergo spes ad cognitivam pertinet.
2. Praeterea, idem est, ut videtur, spes quod fiducia ; unde et sperantes confidentes vocamus, quasi pro eodem utentes eo quod est confidere et sperare. Sed fiducia, sicut et fides, videtur ad vim cognitivam pertinere. Ergo et spes.
3. Prrjeterea, certitudo est proprietas cognitivae virtutis. Sed certitudo attribuiturspei. Ergospes ad vim cognitivam pertinet.
Sed contra, spes est de bono, sicut dictum est (art. praec). Bonum autem, inquantum hujusmodi, non est objectum cognitivae, sed appetitivae virtu- tis. Ergo spes non pertinct ad cognitivam, sed ad appetitivam virtutem.
(I) Ita coil. Alcan. Nicolai : Et etiam quia. spcctando Jerivatur, quia quod expectamus, res-
Eilit. Patav. pricmisso puuclo. Et quia bonum picoro solenuis an veniat; hoc autcm ad vim
quod non esl arduum , quasi nikil rcpula- cosnitivam pertinet.
lur ut sic, cupidilas maxinid videatur , etc. (5) Ila cuni cod. Alcan. editi plurimi. Theo*
ilicologi : Fit ut cupidiUis... videatur. logi, tpectare.
(2} Quasi ad originem vocis alludendo quod c
I
{ i
QVMST. XL, ART. II ET III. 3
CONCLUSIO. — Spes, cum extensionem quamdam appelitus in bonum imporlet, necessario pertiuet ad partem animaj appetitivam, non autem ad apprehensivam.
Respondeo dicendum qiiod, cum spes importet extensionem quamdam appelitus in bonum, manifeste pertinet ad appetitivam virtutem. Motus enim ad res pertinet proprie ad appetitum; actio ver6 virtutis cognitivae perficitur non secundiim motum cognoscentis ad res, sed potius secun- dum qu6d res cognitae sunt in cognoscente. Sed quia vis cognitiva movet appetitivam, repriesentando ei suum objectum; secundiim diversas ratio- nes objecti apprehensi, subsequuntur diversi motus in vi appetitiva. Alius enim motus sequitur in appetitu ex apprehensione boni, et alius ex appre- hensione mali ; et similiter alius motus ex apprehensione praesentis et fu- turi, absoluti et ardui, possibiiis et impossibihs. Etsecundum liocspesest motus appetitivae virtutis, consequens apprehensionem boni futuri, ardui, possibilis adipisci, scilicet extensio appetitus in hujusmodi objectum (1).
Ad primum ergo dicendum, quod quia spes respicit ad bonum possibile, insurgit dupliciter homini motus spei, sicut dupliciter est ei aliquid pos- sibiie, sciHcet secundum propriam virtutem, et secundum virtutem alte- rius. Quod ergo aliquis speratper propriam virtutem adipisci, non dicitur expectare, sedsperare tantiim; sed propri6 dicitur expectare quod sperat ex auxiho virtutis alienae, ut dicatur expectare, quasi ex alio spectare, in- quantum scilicet vis apprehensiva praecedens non solum respicit ad bonum quod intendit adipisci, sed etiam ad illud cujus virtute adipisci sperat, se- cundiim illud (Eccli. li, 10} : Respiciens eram ad adjutorium hominum. Motus ergo spei quandoque dicitur expectatio propter inspectionem virtutis cognitivae praecedentem.
Ad secundum dicendum, qu6d illud quod homo desiderat et sestimat se posse adipisci, credit se adepturum; et ex tali fide in cognitiva praecedente, motussequens in appetitu, fiducia nominatur. Denominatur enim motus ap- petitivus a cognitione prsecedente, sicut effectus ex causa magis nota : ma- gis enim cognoscitvis apprehensiva suum actum quam actum appetitivse.
Ad /er^iwm dicendum, quodcertitudoattribuiturmotuinon soltimappetitijis
sensitivi, sedetiam appetitus naturalis; sicut dicitur quodlapiscertitudina-
litertenditdeorsimi; et hoc propter infalhbilitatem, quamhabet excertitudine
cognitionis, quae praecedit motum appetitus sensitivi, vel etiam naluralis.
ARTICULUS III. — UTRUM spes sit in brutis animalibus.
De bis etiam Scnt. ni, dlst. 26, qufflst. I, art. \ corp.
Adtertiumsic proceditur. 1. Videturquod in brutis animalibus non sit spes. « Spesenim est de futurobono, » ut Damascenus dicit (Orth. fid. lib. II, cap. 12, in fin.). Sed cognoscere futura non pertinet ad animalia bruta, quaj habent soliim cognitionem sensitivam, quae non est futurorum. Ergo spes non est in brutis animaUbus.
2. Pi-aeterea, objectum spei est bonum possibile adipisci. Sed possibile e impossibils sunt quaedam differentiae veri et falsi (2), qusesoliim sunt ia mente, ut Philosophus dicit (Metaph. lib. vi, text. 8). Ergo spes non est in brutis animalibus, in quibus non est mens.
3. Praeterea, Augustinus dicit (Super Gen. ad litt. lib. ix, cap. 14, circa med.), quod « animaUa moventur visis. » Sed spes non est de eo quod vi-
it) ninc spes deCniri potest appetitio boni nitione excluditur, ciim ipsa immediate circa futuri, ardui quidem , possibilis tamcn ad obti- Deum et non circa sensibilia versetur. nendum. Bonura illud est bonum sccundum sen- (2) Possibile supponit prsedicatum et subjec-
6um, siquidcm circa scnsibilia versantur pas- tum inter se consentire, quod ail verum pertinet; siones; ac proinde spes theologica ab hac defi- impossibile vero fluit ex eo quod inter se dis-
seotiant, quod ad faLsum redit.
4 QU^ST. XL, ART. 111 ET IV.
detur; nam « qnod videt quis, quid sperat, » ut dicitur (Roman. viii, 24). Ergo spes non est in brutis animalibus.
Sed conira, spes est passio irascibilis (1). Sed in brutis animalibus est irascibilis. Ergo et spes.
CONCLUSIO. — Quoiiiam ex his qiisB videt animal brulum (ut ciim canis leporem autaccipiteravem videt) movelur ejus appetitus in aliquod vel prosequendum vel vitandum, idcirco iioc modo in animalibus brutis spem et desperationem esse fa- tendum est.
Respondeo dicendum qu6d intcriores passiones animalium ex exteriori- bus motibus deprehendi possunt; ex quibus apparet quod in animalibus» brutis est spes. Si enim canis videat leporem, aut accipiter avem nimis dis- tantem, non movetur ad ipsam quasi non sperans se eam posse adipisci; si autem sit in propinquo, movetur quasi sub spe adipiscendi. Ut enim supra dictum est (qua^st. i, art. 2, et qusest. xxvi, art. 1), appetitus sensili- vus brutorum animalium, et etiam appetitus naturalis rerum insensibilium sequuntur apprehensionem alicujus intellectus; sicut et appetitus nalurae inteliectivffi, qui dicitur voluntas. Sed in hoe estdifferentia, quod voluntas movetur ex appreliensione intellectCis conjuncti; sed motus appetitus na- turalis sequiturapprehensionem intellectCis separati, qui naturam instituit; et similiter appetitus sensitivus brutorum animahum, quse etiam quodam instinctu naturali agunt. Undein operibus brutorum animalium etaliarum rerum naturalium apparet simihs processus, sicut et in artis operibus. Et per hunc modum in animalibus brutis est spes et desperatio.
Ad primum ergo dicendum, quod, quamvis bruta animalia non cognos- cant futurum; tamen ex instinctu naturali movetur animal ad ahquid fa- turum, ac si futurum pra^videret : hujusmodi enim instinctus est eis indi- tusab intellectu divino pra^vidente futura.
Ad secundum dicendum, quod objectum spei non est possibile prout est quaedam differentia veri, sic enim consequitur habitudinem praedicati ad subjectum; sed objectum spei est possibile, quod dicitur secundiim ali- quam potentiam : sic enim distinguitur possibile (Metaph. lib. v, text. 17), scilicet in duo possibilia prtfidicta.
Ad tertium dicendum, quod, lic^t id quod est futurum non cadat sub visu, tam<;n ex his qucB videt animal in praesenti, movetur ejus appetitus in aliquod futurum vel prosequendum vel vitandum.
ARTICULUS IV. — UTRUM spei contrarietur desperatio.
De his etiam supra, qucest. xxiii, art. 2 corp. fin. et huj. quaest. art. 'I ad 5, et Sent. III, dist. 26, qua;st. 1, art. \ corp. el De vcrit. quaest. IV, art. \ corp.
Ad quartumsic proceditur. 1. Videtur quod desperatio non sit contraria spei. Uni enim unum est contrarium, ut dicitur (Metaph. lib. x, text. 17). Sed spei contrariatur timor. Non ergo contrariatur ei desperatio.
2. Frteterea, contraria videntur esse circa idem. Sed spes et desperatio non sunt circa idem; nam spes respicit bonum, desperatio autem est prop- ter aliquod maUim impeditivum adeptionis boni. Ergo spes non contra- riatur desperationi.
3. PraHerea, motui contrariatur motus, quies ver6 opponitur motui, ut privatio. Sed desperatio magis "videtur importare immobiiitatem quam motum. Ergo non contrariatur spei, quae importat motum extcnsionis in bonum speratum.
Sed contra est qu6d desperatio nominatur per contrarium spei.
H) Ingenitivo supple patsio partit iraicibilit , ne qnis iratcibilem pattionem construi potct.
QUJEST. XL, ART. IV ET V. 5
CONCLUSIO. — Spes cum quemdam accessum in bonum, desperatio vero reces- 6um ab eodem designet; contrariari invicem necesse est.
Respondeo dicendum quod, sicut supra diCtum est (quaest. xxiii, art. 2), in mutationibusinveniturduplexcontrarietas : unasecundumaccessumad contrarios terminos;et talis contrarietas soia invenitur in passionibus con- cupiscibilis, sicut amor et odinm contrariantur : alio modo per accessum et per recessum respectu ejusdem termini; et talis contrarietas invenitur ia passionibus irascibilis, sicut supra dictum est (ioc. cit.). Objectum autem 5pei,quod est bonum arduum, habet quidem rationem attractivi , prout consideratur cum possibilitate adipiscendi ; et sic tendit in ipsum spes, quae importat quemdam accessum. Sed secundum quod consideratur cum impussibilitate obtinendi, habet rationemrepulsivi; quia, utdicitur (Ethic. lib. in, cap. 3, a med.), «cum ventiim fuerit ad aliquid impossibile, tunc homines discedunt, » et sic respicit hocobjectumdesperatio. Unde impor- tat motum cujusdamrecessus ; et propter hoc contrariatur spei, sicut re- cessiis accessui.
Ad primum ergo dicendum, quod timor contrariatur spei secundum contrarietatem objectorum, scilicet boni et mali ; hsec enim contrarietas invenitur in passionibus irascibilis, secundum quod derivantur a passio- nibusconcupiscibiiis; sed desperatio contrariatur ei solum secundum con- trarietatem accessus et recessus(l).
Ad secundum dicendum, qu6d desperatio non respicit malum sub ra- tione mali; sed per accidens quandoque respicit malum, inquantum facit impossibilitatem adipiscendi ; potest autem esse desperatio ex solo super- excessu boni (2).
Ad tertium dicendum, quod desperatio non importat solam privationem spei, sed importat quemdam recessum a re desiderata propter seslimatam impossibilitatem adipiscendi. Unde desperatio prsesupponit desiderium, si- cut et spes; de eo enim quod sub desiderio nostro non cadit, neque «pem neque desperationem habemus ; et propter hoc etiam utrumque eorum est de bono, quod sub desiderio cadit.
ARTICULUS V. — uTRUAi causa spei sit experieintia.
De his etiam infra, quaest. XLii, art. 5acH, et qusest. XLV, art. 3 corp.
Ad quintum sic proceditur. 1. Videtur quod experientia non sit causa spei. Experientia enim ad vim cognitivampertinet; unde Philosophus dicit (Ethic. lib. n, cap. l,in princ), quod « virtus intellectualis indiget experi- mento ettempore. » Spesautem non est in vi cognitiva, sed in appetitiva, ut dictum est (art. 2 hujus quaest.). Ergo experientia non est causa spei.
2. Praeterea, Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 13, circ. med.), qu6d « senes sunt difficilisspei(3)propterexperientiam; » ex quo videtur q\i6d experientia sit causa defectiLis spei. Sed non estidem causa oppositorum. Ergo experientia non est causa spei.
3. Prasterea, Philosophus dicit (De coelo, lib. ii, text. 34), quod « de omnibus enuntiare aliquid, et nihil praetermittere, quandoque est signum stultitiae. » Sed qu6d homo tentet omnia, ad magnitudinem spei pertinere videtur; stultitia autem provenit ex inexperientia. Ergo inexperientia videtur esse magis causa spei quam experientia.
[\] De hac responsione vid. qujEst. xsxi, art. 8 sperationem ; etqua;st. XLV, art. 2incorp. Fuga
ad 2, et qusest. XLV, art. \ ad 2. loni pertinel ad desperationem, et ad 3 : De-
(2) Huic responsioni consonat quod q. xxiii, speralio respicitbonum directequod refugit.
art. 4 dixit S. Doctor in passionibus irascibilis (3) Ex graeco cyuss/TrtfJes quasi difficulter spe-
ex parte Loni nondum adepti esse spem et de- rantes
6 QU.^ilST. XL, ART. V ET VI.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Ethic. lib. iii, cap. 8, a med.), qu6d « aliqui sunt bonsespei propter multoties et multosvicisse, » quod ad experientiam pertinet. Ergo experientia est causa spei.
CONXLUSIO. — Cum spei objectum sit bonum possibile adipisci, necesse quoque cst experientiam, qua homini potestas et existimatio fit facile consequendi bonum aliquod, causam spei esse: etsi nonnunquam ex experientia diminuatur spes.
Respondeo dicendum qu6d, sicut supra dictum est (art. 1 hujus quaest.). spei objectum est « bonum futurum, arduum, possibile adipisci. « Potesl ergo aliquid esse causa spei , vel quia facit homini aliquid esse possibile, vel quia facit eum existimare aliquid esse possibile. Primo modo est causa spei omne illud quod auget potestatem hominis, sicut divitiae et fortitudo, et inttT caetera etiamexperientia: namper experientiam homo acquiritfa- cultatem aliquid de facili faciendi; et ex hoc sequitur spes. Unde Vegetius dicit (De re milit. lib. i, cap. 4, circ. fin.) : « Nemo facere metuit quod se bene didicisse confidit. ^> Alio modo est causa spei omne illud quod facit alicui existimationem quod aiiquid sit sibi possibiJe ; et hoc modo et doc- trina et persuasio qua^libet potest esse causa spei ; et sic etiam experientia est causa spei ; inquantum scilicet per experientiam fit homini existimatio quod aliquid sit sibi possibile, quod impossibile ante experientiam reputa- bat. Sed perhunc modum experientia potest esse causa defectus spei; quia sicutper experientiam fit homini existimatio quod aliquid sibi sit possibile quod reputabat impossibile; ita 6 converso per experientiam fit homini existimatio quod ahquid non sit sibi possibile, quod possibiie existimabat. Sic ergoexperientiaest causaspeiduobusmodis; causaautemdefectCisspei uno modo; et propter hoc magis dicerepossumus, eam esse causam spei.
Ad primum ergo dicendum, quod experientia in operabilibus non solum causat scientiam, sed etiam causat quemdam habitum propter consuetu- dinem, qui facit operationem facihorem. Sed et ipsa virtus intellectualis facitad potestatem facile operandi; demonstratenimahquid esse possibile, etsiccausat spem.
Adsecwwrfwmdicendum, quod in senibus est defectusspei propter expe- rientiam, inquantum experientia facit existimationem impossibihs. Unde ibidem subditur quod « eis muUa evenerunt in deterius. »
Ad tertium dicendum, qu6d stultitia et inexperientia possunt esse causa spei quasiper accidens, removendo scihcet scientiam, per quam ver^ exis- timatur ahquid esse non possibile. Unde eh ratione inexperientia est causa spei, qu^ experientia est causa defectus spei.
ARTICULUS VI. — UTRUM in juvenibus et in ebriosis abundet spes. De his etiam infra, qusest. XLY, art. 5 corp.
Ad sextum sic proceditur. 1. Videtur qu6d juventus et ebrietas non sint causa spei. Spes enimimportatquamdam certitudinemetfirmitatem ; unde (adHebr.vi) spes comparatur ancliorse (l).Sed juvenes et ebrii deficiunt k firmitate; habent enim animum de facih mutabilem. Ergo juventus et ebrietas non est causa spei.
2. Praeterea, ea quae augent potestatem maxime sunt causa spei , ut su- pra dictum est (art. praec). Sed juventus et ebrietas quamdam infirmita- tem habent adjunctam. Ergo non sunt causa spei.
S.Prseterea, experientia est causa spei, ut dictum est (art. 5). Sed juve- nibus experientia deficit. Ergo juventus non est causa spei.
(h) Sic enim ibi vers. \% : Foriisiimum sola- propositam spem, quam sicut anchoram ha- HufH habeamus qui confugimus ad tenendam bemus animw tulam ac firmam, etc.
QU.EST. XL, ART. YI ET VII. 7
Sed contra est quod Philosophus dicit (Ethic. lib. iii, cap. 8, post med.) quod « inebriati sunt bene sperantes; » et(Rliet. hb. ii, cap. i2, ante med.) dicitur quod « juvenes sunt bona3 spei. »
CONCLUSIO. — Cum spei objcclum sit bonum futurum , arduum et possibile adipisci, juvenes minoris memorias exislentes, et cordis calore intenso et inex- perles, majoris sunt spei quam cajteri : simihter stulti, et rationis judicio non uten- tes, et ebriosi.
Rospondeo dicendumquodjuventusest causa spei propter tria, utPhilo- fiophus dicit (Rhet. lib. ii, ibid.}. Et haec tria possunt accipi secundiim tres conditioncs boni, quod estobjectum spei, quod est futurum, et arduum, et possibile, utdictum est(art.4 hujus quaest.). Juveues enimmultiim habent de futuro, et parum de praeterito ; et ideoquia memoria est prseteriti, spes autem futuri,parum habent dememoria, sed multum vivunt in spe. Juve- nes etiam propter cahditatem naturai habent multos spiritus, et ita in eij cor ampliatur : cx amphtudine autem cordis estquod ahquis ad ardua ten- dat ; et ideo juvenes suntanimosi etbonse spei. Simihter etiam iUi qui non suntpassi repulsam, nec experti impedimenta in suis conatibus, de facih reputant ahquid sibi possibile. Unde et juvenes propter inexperientiam im- pedimentorum et defectuum, de facih reputant ahquid sibi possibile, et ideo sunt bonasspei. Duo etiam istorum sunt in ebriis, scihcet cahditas et muitiplicatio spirituum propter vinum ; et iterum inconsideratio periculo- rum vcl defectuum. Et propter eamdem rationem etiam omnes stulti etdeh- beratione non utentes omnia tentant, et suntbonae spei.
Ad primian ergo dicendum, quod in juvenibus et in ebrhs hcetnon sit tirmitas secundum rei veritatem, est tamen in eis secundiim eorum sesti- mationem; reputant enim se iirmiter assecuturos iUud quod sperant.
Etsimiliterdicendumad ser.imdum^ quod juveneset ebrii habent quidem infirmitatem secundum rei veritatem, sed secundum eorum existimationem habent potestatem, quia suos defectus iion cognoscunt.
Ad tertium dicendum, quod non solum experientia, sed etiam inexpe- rientia est quodammodo causa spei, ut dictum est (art. praec). ARTICULUS YIL — utrum spes sit causa amoris. *
De Lis etiam supra, qujest, xxvu, art. 4 ad 3, et infra, quajst. LXII , art. 4 ad 5, et 2 2, qusest. XTII, art. 8 corp, et qua;st. Lxvi, art. 6 ad 2, et De verit. quiEst. IV, art. 3 corp.
Ad septimum sic proceditur. i . Videtur quod spesnon sitcausa amoris: quia, secundiim Augustinum (De civ. Dei, hb. XIV, cap. 7 et9), « prima afTectionum animae estamor. » Sedspes est quaedam affectio animae. Amor ergopraicedit spem; non ergo spes causat amorem.
2. Proeterea, desiderium praecedit spem. Sed desiderium causatur ex amore, utdictum est(qu3est. xxviii, art. 6 ad 2). Ergo etiam spessequitur amorem; non ergo causat ipsum.
3. Praeterea, spes causatdelectationem, ut supra dictum est (qusest. xxxn, art. 3). Sed delectatio non est nisi de amato. Ergo amor praecedit spem.
Sed cordra est quod super ihud (Matth. i, 2): Abraham genuit haac^ Isaac autem genuit Jacob; dicit Glossa interl. : « Id est,fides spem, spes charitatem. » Charitas autem est amor. Ergoamor causatur a spe.
CONCLUSIO. — Spes, inquantum respicit bonum speralum, ex amore nascitur : sed inquantum respicit eum per quem nobisahquid possibile lit, amorisejus estcausa.
Respondeo dicendum quod spes duo respicere potest: respicit enimsi- cut objectum bonum speratum; sed quia bonum speratum est arduum possibile, ahquando autem fit ahquodarduum possibile nobis, nonpernos, sed per ahos; ideo spes etiam respicit illud per quod fit nobisaliquid pos-
8 QVJEST. XL, ART. VII ET VIII.
sibile. Inquantum igilur spes respicit bonum speratum, spes ex amore causatur; non enim estspesnisi de bono desiderato et amato. Inquantum vero spesrespicit illum per quem fit aliquid nobis possibile, sicamor cau- satiir ex spe, et non 6 converso. Ex hoc enim quod per aliquem speramus nobis posse provenire bona, movetur in ipsum sicut iii bonum nostrum ; et sic incipimus ipsum amare. Ex hocautemqu6d amamus aliquem, non speramus de eo nisi per accidens, inquantum scilicet credimus nos reda- mari ab ipso; unde amari abaliquofacit nos sperare de eo; sed amor ejus causatur ex spe quam de eo habemus. Et per haec patet responsio ad objecta. ARTICULUS VIII. — uTRUM spesconferatad operationem, vel magis
IMPEDIAT.
Ad octavum sic proceditur. i. Videtur qu6d spesnon adjuvet operatio- nem, sed magis impediat. Ad spem enim securitas pertinet. Sed securitas parit negligentiam, quaeimpedit operationem. Ergo spes impedit operatio- nem.
2. Praeterea, tristitia impedit operationem, ut supra dictum est (quaest. xxxviii, art. 3). Sed spes quandoque causat trislitiam ; dicitur enim (Prov. xiii, i2) : Spes qux differtur affligit animam. Ergo spes impedit operationem.
3. Prseterea, desperatio contrariatur spei, ut dictum est (art. 4 hujus quaest.). Sed desperatio maxime in rebus beUicis adjuvat operationem; di- citur enim fll. Reg. ii, 26) quod « periculosa est desperatio. » Ergo spes fa- cit contrarlum effectum, impediendo sciiicetoperationem.
Sed contra esl quod dicitur (I. Gor. xix, I0)qu6d qui arat dehet arare in spe fructus percipiendi{\) ; et eadem ratio esl in omnibusaliis.
CONCLUSIO. — Spes, cum arduum et bonum possibile respiciat, ex ipsa delecta- tione, quam in unoquoque gignit, quam maxime juvat ad operationem.
Respondeo dicendum qu6d spes per se habet qu6d adjuvet operationem inlendendo ipsam; et lioc ex duobus : primo quidem ex ratione sui objecti, quod estbonum arduum possibile; existimatioenimardui excitatattentio- nem ; existimatio vero possibilis non retardat conatum ; unde sequitur qu6d homo intense operetur propter spem. Secund6 ver6 ex rationesui effectiis; spesenim, ut supra diclum est (quaest. xxxii, art. 3), causat delectationem, quae adjuvat operalionem, ut supra dictum est (quaest. xxxiii, art. 4), unde spesoperationem adjuvat.
Ad primum ergo dicendum, qu6d spes respicit bonum consequendum; securitas autem respicit maium vitandum. Unde securitas magis videtur opponi tlmori quam adspem pertiiiere; et tamen securitas noncausatne- gligeniiam, nisi inquanlum diminuit existimationem ardui, in quo etiam diminuitur ratio spei ; illa enim in quibus liomo nullum impedimentum ti- met, quasi jam non lepulanturardua.
Ad secundum dicendum, quod spes per se causat delectationem, sed per accidens est ut causet tristitiam, ut supra dictum est (quaist. xxxii, art. 3, ad 2).
Ad tertium dicendum, qu6d desperatio in bello fit periculosa propter aliauam spem adjunctam. llli enim qui desperant de fuga, debilitantur in fugiendo, sed speiant mortem suam vindicare; et ideo ex hac spe acrius pugnant, unde peiiculosi hostibus fiunt.
(\) Vol sic |)aul6 pleuius : Debet in spe qui arat, arare, et qui triturat, in spe fructus percipiendi.
QU^ST. XLI, ART. I.
9
QU^STIO XLI.
DE TIMORE SECUNDUM SE, IN QUATUOR ARTICULOS DWISA.
Consequenter considerandum est primo de timore, et secundo de audacia. Circa ti- morem consideranda sunt quatuor : primodeipso timore; secundo de objecto ejus ; tertio decausa ipsius; quartode effectu. Circa primum quaeruntur quatuor : r Utrum timor sit passio animae. — 2° Utriim sit specialis passio. — 3° Utrum sit aliquis ti- mor naturaiis. — 4° De speciebus timoris.
ARTICULUS I. — UTRUM timor sit passio anim^.
Dc his etiam infra, art. 2 corp.
Ad primum sic proceditur. 1. Videtur quod timor non sit passio animse. Dicitenim Damascenus (Orth. fid. lib. iii, cap. 23), quod <' timor est virtus secundum systolen, » id est contractionem, « essentiae desiderativa (4 ). « Sed nulla virlus est passio, ut probatur (Ethic; lib. ii, cap. 5). Ergo timor non est passio.
2. Pi'c3eterea, omnis passio est effectus ex praesentia agentis proveniens. Sed timor non est de aliquo praesenti, sed de futuro, ut Damascenus dicit (Orth. fid. lib. ii, cap. 12). Ergotimor non est passio.
3. Praeterea, omnis passio animae est motus appetitus sensitivi, qui se- quitur appreliensionem sensus. Sensus autem non est apprehensivus fu- turi, sed pra?sentis. Ciim ergo timor sit de malo futuro, videtur quod non sit passio animae.
Sed contra est quod Augustinus (De civ. Dei, lib. xiv, cap. 7et 9) enume- rat timorem inter alias animae passiones.
CONCLUSIO. — Timor cum malum per se respiciat cum aliqua corporali transmu- talione, necesse est passionem animae esse.
Respondeo dicendum quod inter caeteros animae motus post tristitiam timor magis rationem obtinet passionis. Ut enim supra dictum est (quaest. XXII, art. 4), ad rationem passionis primo quidem pertinet quod sit motus passivae virtutis, ad quam scilicet comparetur suum objectum per modum activimoventis, eo quod passio est effectus agentis; et per hunc modum etiam sentire et intelligere dicuntur pati. Secundo magis proprie dicitur passio motusappetitivaevirtutis; et adhuc magis proprie motusappetitivae virtutis habentisorganum (2j corporale, quifit cum aliqua transmutatione corporali; et adhuc propriissime iili motus passiones dicuntur qui impor- lant aliquod nocumentum. Manifestum est autem quod timor, ctim sit de malo, ad appetitivam potentiam pertinet, quae per se respicit bonum-et malum; pertinet autem ad appetitum sensitivum; fit enim (3) cum quadam transmutatione, scilicet cum contractione, ut Damascenus dicit (Orth. fid. lib. iii, cap. 23), et importat etiam habitudinem ad malum secundtim quod malum habet quodammodo victoriam super aliquem (4). Unde verissime ipsicompetit ratio passionis; tamen post tristitlam, quae est de praesenti malo ; nam timor est de malo futuro, quod non ita movet sicut praesens.
(\) 2u?T0^,rj graece idem quod laline dicitur contractio. Haec autem pars quae subjungitur, essentice desiderativa , minus apte respondet graecae plirasi quae significat sulum rou ovTOg KJrsxzi/.Yi.> , id est , ipsius esse appetitivam ; quod aliud est ab essentia, ait Nicolai.
(2) Ita ex cod. Tarrac, Garcia et edit. Patav. ann. •<7i2. Cod. Alcan. : Et adhuc etiam ma- gis dicitur proprie, etc. Al. : Secundo magis
proprii dicitur passio motus appetitivce tir- tutis , habentis organum , etc, intermediis omissis. Edit. Patav. ann. -IGOS : Secundo pro- pri^ dicilur passio motus appetitncB magis virtutis habentis organum, etc, aliis pariter omissis.
(3i Ita cod. Alcan.et edit. Roman.Al., etiam.
(4) Ita cbdd. Alcan., Tarrac. aliique, et edit. Patav. Al., super aliquod bonum.
10 QU.EST. XLT, ART. I ET II.
Ad primum ergo dicendum, quod virlus (1 ) nominat quoddam principium actionis: et ideo inquantum interiores motus appetitivae vn'tutissuntprin- cipia exteriorum actuum, dicuntur virtutes. Pliilosophus autem negat pas- sionem esse virtutem, quae est habitus. . . v •* ^^
Ad secundum dicendum, quod sicutpassiocorporipnaturahsprovemtex corporalipreesentia agentis; itapassio animffiprovenitexanimahpr^sentia corporali vel reah, inquantum scilicet malum, quod est futurum reahter, est prsesens secundiim apprehensionem anim^.
Ad tertium dicendum, quod sensus non apprehendit futurum ; sed exeo quod appreiiendit prcesens, animal naturali instinctu movetur ad speran- dum futurum bonum, vel timendumfuturummalum.
ARTICULUS n. — uTRim timor sit specialis passio.
Ad secundum sic proceditur. 1. Yidetur qu6d timor non sit specialis passio. Dicit enim Augustinus (Qusest. hb. lxxxiit, qu^st. 33, non procul ^ fin ) au6d « quem non exanimat metus, neque cupiditas eum vastat, nec jEffritudo, id est, tristitia, eum macerat, nec ventilat gest.enset vana Iseti- tia. » Ex quo videtur quod remototimore, omnes alise passiones removen- tur. Non ergo est passio speciahs, sed generalis. ^ • . xa
2. Prseterea, Philosophus dicit (Ethic. hb. vi, cap. 2, circ. prmcM, qu6d « ita se habet in appetitu prosecutio et fuga, sicut in mte lectu afflrmatio et negatio. » Sed negatio non est ahquid speciale m inteliectu, sicut nec affirmatio. sed aliquid commune ad multa. Ergo necfugam appetitu. Sed niiiil est aliud timor quamfuga quaedam mali. Ergo timor non est passio
^^sl^^Pr^terea, si timor essetpassio speciahs, prsecipu^ in irascibili esset. Est autem timor etiam in concupiscibih •, dicit enim Philosophus (Rhetor lib. II, cap. 5), quod « timor est tristitia quaedam; » et Damascenus^ dicil (Orth. fid: hb. III, cap. 23),qu6d « timor est virtus desiderativa. » Trisiitia autem et desiderium suntin concupiscibili,utsupradictumest(qu^st.xxx et xxxv, art. 4). Non est ergo passio specialis, cum pertineat ad diversas
^^Sed ^contra estquodtimor condividitur aliis passionibus animae, ut patet per Damascenum (Orth. fid. lib. ii, cap. 45). , . . ^.
CONCLUSIO — Cum timoris objectum sit malum futurum difficile cui resisti non potest, opirtet ipsum esse animi passionem a cajteris distinctam etseparatam.
Respondeo dicendum qu6d passiones animse recipiunt speciem ex ob- iectis; unde specialis passio est quae habet speciale objectum. Timor au- temhabet speciale objectum, sicut et spes: sicut enim objectum spei est boiium futurum, arduum, possibile adipisci; ita objectum timoris est malum futurum, difficile, cui resisti non potest. Unde timor est specialis passio
animse. . . j • « «^
Ad primum ergo dicendum, quod ofnnes passiones anima; derivantur ex
uno principio, scilicet examore, in quo habent ad invicemconnexionem;
etratione hujusconnexionis, remoto timore, removentur ahae passiones
animae, non ideo quia sit passio generahs. Ad secu?idum dicendum, qu6d non omnis fuga appetitOs est tiirior, sed
fugaab aliquo speciah objecto, ut dictum est (in corp. art.). Et ideo hcet
fufia sit quoddam generale, tamen timor estpassio speciahs. _ Ad tertium dicendum, qu6d timor nullo modo est in concupiscibih; non
enim respicit malum absolut6, sed cum quadam difflcultate vel ardm-
(4) Virtuseo loco idem sonat ac vox grjcca JJvy/At'?, scd non «^rrJj.
QUiEST. XLI, ART. II ET lll. 11
tate (l), ut ei resisli vixpossit. Sedquiapassionesirascibilis derivantur a pas- sionibusconcupiscibilis, etadeasterminantur,ut supra dictum est(qusest. XXV, art. 1), ideo timori attribuuntur ea quse sunt concupiscibilis. Dicitur enim timor esse tristitia, inquantum objectum timoris est contristans, si praesens fuerit; unde et Philosopiius dicit (ibid.), qu6d « timor procedit ex phantasia futuri mali corruptivi vel contristativi. » Similiter et desiderium attribuitur a Damasceno timori, quia sicut spes causatur vel oritur k desi- derio boni, ita timor est ex fuga mali; fuga autem mali oritur exdesiderio boni, ut ex supra dictis patet (quaest. xxv, art. 2, et quaest. xxix, art. 2, et quaest. xxxvi, art. 2).
ARTICULUS III. — UTRUM sit aliquis timor naturalis. Ad tertium sic proceditur. 1. Videtur quod timor aliquis sit naturalis. Dicit enim Damascenus (Orth. fid. lib. iii, cap. 23, in princ), quod « est quidam timor naturaUs, nolente anima dividi a corpore. »
2. Prseterea, timor ex amore oritur, ut dictum est (art. prsec. ad 1). Sed est aliquis amor naturalis, ut Dionysius dicit (De div. nom. cap. 4, part. 2, lect. 9). Ergo etiam est aliquis timor naturalis.
3. Prseteiea, timor opponitur spei, ut supra dictum est (quaest. xl, art. 4 ad 1). Sed estaiiqua spes naturae,ut patet per id quod dicitur (Rom. iv, 18) de Abraham, quod contra spem naturse in spem gratiae credidiL Ergo etiam est ahquis timor naturae.
Sed contra, ea quae sunt naturalia, communiter inveniuntur in rebus animatis et inanimatis. Sed timor non invenitur in rebus animatis etina- nimatis. Ergo timor non est naturalis.
CONCLUSIO. — Timor quidam naturalis est, qui respicit malum quoquo modo laedens, et corrumpens naturae bonum : et quidam non naturalis, secundum quem malum timemus, non naturae oppositum, sed bono amato vel desiderato.
Respondeo dicendum quod ahquis motus dicitur naturalis, quia ad ipsum inclinat natura. Sed hoc contingit dupliciter : uno modo, quod totum per- ficitur a natura absque aliqua operatione apprehensivae virtutis, sicut mo- veri surstim est motus naturalis ignis, et augeri est motus naturahs ani-v malium et plantarum. Alio modo dicitur motus naturalis ad quem natura inclinat, licet non perficiatur nisi per apprehensionem, quia, sicut supra dictum est (qnaest. x, art. 1, et quaest. xvii, art. 9 ad 2), motus cognitivae et appetitivae virtutis reducuntur in naturam sicut in principium primum. Et perhuncmodum etiam ipsiactusappreliensivae virtutis, ut intelligere, sen- tire et memorari, et etiam motus appetitus animalis quandoque dicuntur naturales. Et per hunc modum potest dici timor naturalis ; et distinguitur k timore non naturaji secundiim diversitatemobjecti. Est enim, ut Philoso- phus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 5), timor de malo corruptivo; quod natuni refugit propter naturale desiderium essendi; et talis timor dicitur esse naturalis : et iterum de malo contristativo, quod non repugnat naturae, sed desiderio appetitus; et talis timor non est naturalis; sicut etiam su- pra (quaest. xxx, art. 3, et quaest. xxxi, art. 7), amor, concupiscentia et de- lectatio distincta sunt per naturale et non naturale. Sed secundum pri- mam acceptionem naturalis, sciendum est quod quaedam de passionibus animae quandoque dicuntur naturales, utamor, desiderium et spes; aliae vero naturales dici non possunt; et hoc ideo quia amoretodium, desi- derium et fuga important inclinationem quamdam ad prosequendum bonum et lugiendum malum ; quae quidem inclinatio pertinet etiam ad
{i) Suppie conjunctum quasi dicat, malum arduum ac diffir.iU advincmdum.
12 QVESl. XLl, ART. III ET IV.
appetitum naturalem-, et ideo est amor quidam naturalis; et desiderium vel spes potest quodammodo dici eliam in rebus naturalibus cognitione careiitibus. Sed aiiae passiones animseimportant quosdam motus, ad quos nuilo modo sufficit inciinatio naturalis; vel quia de ratione harum passio- num estsensus seu cognitio, sicutdictum est(qu3est. xxxi, art. 4,et quaest. XXXV, art. 1), quod appreiiensio requiritur ad rationem delectationis et doloris; unde qui carent cognitione, non possuntdici delectari veldolere; aut quia luijusmodi motus sunt contra rationem incliiiationis naturalis, puta quod despeiatio refugit bonum propter aliquam difficultatem, et ti- morrefiigit impugnationem mali contrarii, ad quod est incl^;iatio naturalis. Etideo liujusmodi passionesnullo modo attribuuntur rebusinanimatis. Et per lioc patet responsio ad objecta. \RT!CtILUS IV. — UTUUM convenienter assicnentur species timoris.
D« Lis cliani 2 2, qiiaest. xix, art. 4 aJ 1 , et Sent. lil , dist. 26 , qu«st. l, art. 3 corp. fin. et dist. 34 , quffist. II, art. 4, quaest. II ad 6, et De verit. quaesl. xxvi, art. 4 ad 7.
Ad quartum sic procedilur. 1. Videtur qu6dinconvenienter Damascenus (Ortli. fid. lib. 11, cap. i5) assignetsexspeciestimoris, scilicet « sognitiem, erubescentiam, verecundiam, admirationem , stuporem, agoniam. » Ut enim Pliilosoplius dicit (Hiiet. lib. n, cap. 5), « timor est de malo contrista- livo. » Ergo species timoris debent respondere speciebus tristitiae. Sunt autem quatuor species tristitiye, ut supra dictum est (quaest. xxxv, art. 8). Ergo soltim debent esse quatuor species timoris eis correspondentes.
2. Prffiterea, illud quod in actu nostro consistit, nostrae potestati subji- citur. Sed timor cst de malo quod excedit potestatem nostram, ut dictum est (art. 2 luijus quaBst.). Non ergo segnities, et erubescentia, et vere- cundia, qnffi respiciunt operationem nostram, debent poni species timoris.
3. Pra3terea, timor est de futuro, ut dictum est (art. i et 2 hujusquaest.). Sed verecundia est de turpi actu jam commisso, ut Gregorius Nyssenus dicit (Nemesius, lib. De nat. hom. cap. 20). Ergo verecundia non est spe- cies timoris.
4. I^raeterea, timor non est nisi de malo. Sed admiratio et stupor sunt de magno et insolito, sive bono, sive malo. Ergo admiratio et stupor non sunt species timoris.
5. Pra3terea, philosophi ex admiratione sunt moti ad inquirendum veri- tatem, ut dicitur in principio Metaph. (cap. 2 a princ). Timor autem non movet ad inquirendum, sed magis ad fugiendum. Ergo admiratio non est species timoris.
Sedin contrarium sufflcit auctoritas Damasceni et Gregorii Nysseni(loc. sup. cit.).
CONCLUSIO. — Scx sunt timoris species a sacris doctoribus expositae : segnitics, «rubescentia, verecundia, adrairatio, stupor etagonia.
Respondeo dicendum qu6d, sicut dictum est (art. 2 hujus quaest.), timor cst dc futuro maio quod excedit potestatem timentis, ut scilicet ei resisti non possiL Sicut autem bonum hominis, ita et malum potest considerari \e\ in operatione ipsius, vel in cxterioribus rebus. In operatione autem ipsius hominis potest duplex malum timeri : prim6 quidem labor gravans naturam; ot sic causatur segnities, cum scilicet aliquis refugit operari propter timorem excedentislaboris. Secund6 turpitudo laedens opinionem; cl sic si turpitudo timeatur in actu committendo, est erubescentia; si au- tem sitde turpi jam facto, est verecundia. Malum aulem quod in exterio- fibus rebus consistit, tripliciter potest excedere hominis facultatem ad re- «istendum. Primo quidem ratione suae magnitudinis, ciim aliquis scilicet
QU^ST. XLIT, ART. I. 43
considerataliquodmagnummalum,cujusexitum considerarenonsufficit; et sic est admiratio (1). Secund6 ratione dissuetudinis, quia scilicet aliquod malum inconsuetum nostrse considerationi offertur, et sic est magnum nostra reputatione; et hoc modo est stupor, qui causatur ex insolita ima- ginatione. Tertio modo ratione improvisionis,quia scilicet provideri non polest, sicut futura infortunia timentur ; et talis timor dicitur agonia,
Ad primum ergo dicendum, qu6d illse species tristitiae quae supra po- sitse sunt (qusest. xxxy, art. 8), non accipiuntur secundum diversitatem objecti, sed secundiim effectus, et secundum quasdam speciales rationes; et ideo non oportetqu^dillae species tristitiae respondeant istis speciebus timoris, quae accipiuntur secundiim divisionem propriam objecti ipsius timoris.
Ad secundum dicendum, qu5d operatio, secundiim qu6d jam fit, subdi- tur potestati operantis. Sed aliquid circa operationem considerari potest, facultatem operantis excedens, propter quod aliquis refugit actionem. Et se- cundiim hoc segnities, erubescentia et verecundia ponuntur species timoris.
Ad tertium dicendum, qu6d de actu prseterilo potest timeri convicium vel opprobrium futurum; et secundiim hoc verecundia estspecies timoris.
Ad quartum dicendum, qu6d non quselibet admiratio et stupor sunt spe- cies timoris, sed admiratio quae est de magno malo, et stupor qui est de malo insolito. Vel potest dici qu6d sicut segnities refugit laborem exte- rioris operationis, ita admiratio et stupor refugiunt difficultatem consi- ^erationis rei magnse et insolitse, sive sit bona, sive mala ; ut hoc modo se habeant admiratio et stupor ad actum intellectils, sicut segnities ad exteriorem actum.
Ad quintum dicendum, qu6d admirans refugit In praesenti dare judicium de eo quod miratur timens defectum; sed in futurum inquirit. Stupens autem timet et in praesenti judicare, et in futuro inquirere. Unde admiratio est principium philosophandi ; sed stupor est philosophicse considerationis impedimentum.
QU^STIO XLII.
DE OBJECTO TIMORIS, IN SEX ARTICULOS DIVISA.
Deinde considerandum est de objecto timoris ; et circa hoc quaeruntur sex : l»Utrum bonum sitobjectum timoris vel malum. — 2° Utrum malum naturae sit objectum limoris. — 3° Utnim timor sit de malo culpae. — 4" Utriim ipse timor timeri possit. — 5" Utnim repentina magis timeantur. — 6" Utriim ea contra quae non est reme- dium, magis timeantur.
ARTICULUS I. — UTRUM objectum timokis sit bonum vel malum.
Dc his etiam infra, art. 5 et 4 corp. et quaest. XLU, art. 2 et 5 corp. et qiiaest. Xi.lil, art. \ corp. ei 2 2, quoest. XIX, art. 2 corp. fin. et Sent. III, dist. 26, qusest. I, art. 2 corp.
Ad primum sic proceditur. 1. Videtur quod bonum sit objectum timoris. Dicit enim Augustinus (Quaest. lib. lxxxhi, quaest. 33, in princ), quod « nihil timemus, nisi ne id quod amamus, aut adeptum amittamus, aut non ad ipiscamur speratum. m Sed id quod amamus est bonum. Ergo timor res- picit bonum sicutproprium objectum.
(I) Neque hisobstat, aitSylvhis, quod adml- neraliter de admiratione,sicut inpart. 5, sed de
ralio proprie dicta sit de aliquo novo et insolito, ea quas est species timoris ; quod autem noa
ut dicilur(part. III, qua?st. XY, art. 8), sive iliud quaelibet adrairatio sit species timoris, hic ad 4.
>'f '-inum sive malura; quia hic non agitur ge- exprimit S. Doctor.,
U QVJEST. XLII, ART. I ET U.
2. Pra3lerea, Philosophus dicit (Rhetor. lib. ii, cap. 5) quod « potestas, et super alium esse, est terribilis >» (IJ. Sed hujusmodi est quoddam bonum. Ergo bonum est objectum timoris.
3. Praeterea, in Deo nihii malum esse potest. Sed mandatur nobis ut Deum timeamus, secundum illud (Psal. xxxin, 10) : Timete Deum, omnes sancti ejus. Ergo etiam timor est de bono.
Sed contra est quod Damascenus dicit (Orth. fid. lib. ii, cap. 42) qu6d « timor est de malo futuro. »
CONCLUSIO. — Cum timor fugam quamdam importet, necessarium est ut pro- prie et per semalum respiciat ut objectum, bonum vero non nisi per accidens.
Respondeo dicendum quod timor est quidam motus appetitivae virtutis. Ad virtutem autem appetitivam perlinet prosecutio et fuga, ut dicitur(Eth. lib. VI, cap. 2). Estautem prosecutio boni, fuga autem mali. Unde quicum- quemotus appetitivae virtutisimportat prosecutionem, habetaliquodbonuni proobjecto; quicumque autem importat fugam, habet malum pro ob- jecto. Unde cum timorfugam quamdam importet, primo et per se respicit malum sicut proprium objectum. Potest autem respicere etiam bonum se- ci^ndum qu6d habet habitudinem ad malum; quod quidem potest esse du- YJliciter : uno quidem modo, inquantum per malum privaturbonum : ex hoc autem ipso est aliquid malum, quod est privativum boni. Undecum fugiatur malum quia malum est, sequitur ut fugiatur quia privat boniim quod quis amando prosequitur. Et secundum hoc diint Auguslinus (loc. cit. in arg. 1), quod « nulla est causa timendi, nisi ne amitiatur bonum amatum. » Alio modo comparatur bonum ad malum, ut causa ipsius, in- quantum scilicet aliquod bonum suavirtute potestinducerealiquod nocu- mentum in bonoamato(2). Et ideo sicutspes, ut supra dictumest(qu3est.xL, art. 7), ad duo respicit, scilicet ad bonum in quod tendit, et ad id per quod sperat se bonum concupitum adipisci ; ita etiam timor ad duo respicit, scih'cet ad malum quod refugit, et ad illud bonum quod suil virtute po- test infligere malum. Et per hunc modum Deus timetur ab homine, in- quantum potest infligere poenam vel spiritualem vel corporalem; etper hunc etiam modum timetur potcstas alicujus hominis, maxime quando est Isesiva, vel quando est injusta, quia sic in promptu habet nocumentum in- ferre; ita etiam timetur super alium esse, id est innili alii, ut scilicetin ejus potestate sit constitutum nobis nocumentum inferre; sicut ille qui est conscius criminis, timetur (3) ne crimen revelet.
Et per Iioc patet responsio ad objecta.
ARTICULUS II. — UTRIJM MALUM NATUR.B SIT OBJECTUM TIMORIS. Dc his cdam infra, art. 6 aJ 2 , et 2 2, qnaest. CXLIV, art. \ corp.
Ad secundum sic proceditur. \. Videtur qu6d timor non sit de malo na- tura3. Dicit enim Philosophus (Rhet. Ub. ii,cap. 5, post med.),qu6d «timor consiliativos facit (4). » Non autem consiliamur de his quae a natura eve- niunt, ut dicilur (Eth. lib. iii, cap. 3). Ergo limor non est de malo naturde.
2. Prcfiterea, defectus naturaies semper homini imminent, ut mors et alia hujusmodi. Si igitur de hujusmodi malis esset timor, oporteret qu6d homo semper esset in timore.
(I) Ita passini codd. et cditi. Nicolai , esse pnta si aurercndo illud boiium ei noceat qm
ipsum est tcrribile. Aristolelcs juita vcrsio- valdc amat illud, ut vitani, divitias et similia. liom Traii.ziiiitii : In potcslale alterius esse, (o) \\., tiiret.
ut plurimum nalum eit limorem inferre. (4) Ex pra?co jSouXrjTLxoix;, id cst, ad consi-
(2j Nou tanquani iii suhjocti) quod paliatur linm capicnduni proclivos, ut a mul:sr,ua3 tir.icnt
illud nocumcDtuni, scd in objccto in quod cadat; libcrcntur.
QU/EST. XLll, ART. 11 ET III. 15
3. PriEterea, natura non movet adcontraria. Sed maliim naturse prove- nit ex natura. Ergo quod timendo aliquis refugiat hujusmodi malum, non est a natura. Timor ergo naturalis non est de malo naturae, ad quem tamen hoc mahim pertinere videtur. *
Sed contra est quod Philosophusdicit(Eth. lib. ni, cap. 6, a med.), quod « inter omnia terribilissijnum est mors, » quge est malum naturse.
CONCLUSIO. — Malum naturae non est timoris objectum, nisi cum aliqua evasio- nis spe apprehendatur ut propinquum.
Respondeo dicendum quod, sicut Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 5, in princ.}, « timor provenit ex phantasia futuri mali corruptivi vel contris- tativi. » 'Sicut autem contristativum malum est quod contrariatur volun- tati, ita corruptivum malum est quod contrariatur naturce; et hoc estma- lum naturae. Unde de malo naturae potest esse timor. Sed considerandum est qu6d malum naturae quandoque est k causa naturali ; et tunc dicitur malum naturae, non solum quia privat naturae bonum, sed etiam quia est effectus naturse, sicut mors naturahs, et alii hujusmodi defectus. Ali- quando ver6 malum naturae provenit ex causa non naturali, sicut mors quaj violenter infertur a persecutore. Etutroque modo malum naturae quo- dammodo limetur, et quodammodo non timetur. Cum enim timor prove- niat ex phantasia futuri mali, ut dicit Philosophus (loc. sup. cit.}, illud quod removet futuri mali phantasiam, excludit etiam timorem. Qu6d au- tem non appareat aliquod malum ut futurum, potest ex duobus contin- gere : uno quidem modo, ex hoc qu6d est remotum et distans ; hoc enim propter distantiam imaginamurut nonfuturum; etideo vel non timemus, vel parum timemus. Ut enim Philosophus dicit (Rhet. lib. n, cap. 5, circ. princ), « quae valde longe sunt, non timentur; sciunt enim omnes quod morientur ; sed quia non prope est, nihil curant. » Alio modo aestimatur aiiquod maluni quod est futurum, ut non futurum, propter necessitatem, quaj facit ipsum aestimare ut praesens. Unde Philosophus dicit (Rhetor. lib. n, cap. 5, circ. med.), quod illi « qui jam decapitantur, non timent, videntes sibi necessitatem mortis imminere. » Sed ad hoc quod aiiquis timeat, oportet adesse aliquam spem salutis. Sic igitur malum naturae non time- tur. quia non apprehenditur ut futurum. Si ver6 malum naturae, quod est corruptivum, apprehendatur ut propinquum, et tamen cum aliqua spe evasionis, tunc timebitur,
Ad primum ergo dicendum, qu6d malum naturse quandoque non pro- venit a natura, ut dictum est (in corp.}, secundum tamen qu6d a natura provenit, etsi non ex toto vitari possit, potest tamen differri ; et sub hac spe potest esse consilium de vitatione ipsius.
Ad secundum dicendum, qu6d malum naturae, etsi semper immineat, non tamen semper imminet de propinquo ; et ideo non semper timetur.
Ad terlium dicendum, quod mors et alii defectus naturae proveniunt k natura universali ; quibus tamen repugnat natura particularis, quantum potest ; et sic ex inclinatione particularis naturae est dolor et tristitia de hujusmodi malis,cumsunt praesentia; et timor, si immineantinfuturum(l).
ARTICULUS III. — UTRUSI TIMOR SIT DE MALO CULPiE. De his etiam 2 2, quaest. CXLIV, art. \ corp.
Ad tertium sic proceditur. 1. Videtur quod timor possit esse de malo cuipae. Dicit enim Augustinus super canon. Joan. (tract. 9, circ. med.}, quod « timore casto timet homo separationem a Deo. » Sed nihil separat
(!) Sive pracvideantur immiQere ; si de proximo salfem.
16 QU^ST. XLII, ART. 111.
nos a Deo nisi culpa, secundum illud (Isai. lix, 2) : Peccata vestra divise- runt inter vos et Deum vestrum. Ergo timor potest esse de malo culpae.
2. Pneterea, Tullius dicit (De Tusculanis Quaestionibus, lib. iv, aliq, k princ), rt quod de iliis timemus, ciim futura sunt, de quorum praesentia tristamur. » Sed de malo culpae potest aliquis dolere vel tristari. Ergo etiam malum culpae aliquis potest timere.
3. Prajterea, spes tiniori opponitur. Sed spes potest esse de bono virtu- tis, ut patet per Philosopiium (Etii. lib. ix, cap. 4, parum ante med.), et Apostolus dicit (Gaiat. v, iO) : Confido in vobis in Domino, quod nihll aliud sapietis. Ergo etiam timor potest esse de malo culpae.
4. Praeterea, verecundia est quaedani species timoris, ut supra dictum est (qusest. I, art. 4j. Sed verecundia est de turpi facto, quod est malum cui- pse. Ergo et timor.
Sed confra est quod Philosophus dicit (Rhet,. lib. ii, cap. 5), quod « non omnia mala timentur; puta si aliquis erit injustus, aut tardus. »
CONGLUSIO. — Gum culpae maluin humanac subjaceat potestati et voluntati, de 60 non per se potestirtimor esse.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (quaest. xl, art. d, et qusest. xLi, art. 2), sicut objectum spei est bonum futurum arduum, quod quis potest adipisci; ita timor est de malo futuro arduo, quod non potest de faciii vitari. Ex quo potest accipi quod id quod omnino subjacet potes- tati et voluntati nostrae, non habet rationem terribilis; sed illud soliim est terribile quod habet causam extrinsecam. Malum autem culpae propriam causam habet voluntatem humanam, et ideo proprie non habet rationem terribilis. Sed quia voluntas ab aliquo exteriori potest inclinari ad peccan- dum, si illud inclinans habeat magnam vim ad inclinandum, secundum hoc poterit esse timor de malo culpae, inquantum est ab exteriori causa; puta ctim aliquis timet commorari in societate malorum, ne ab eis ad pec- candum inducatur. Sed proprie loquendo, in tali dispositione magis timet homo seductionem (1) quam culpam secundum propriam rationem, idest, inquantum est voluntaria ; sic enim non habet ut timeatur.
Ad prinmm ergo dicendum, quod separatio a Deo est quaedam poena consequens peccatum; et omnis pocna aliquo modo est ab exteriori causa.
Ad secundum diceudum, quod tristitia et timor in uno conveniunt, quia utrumque est de malo; differunt autem in duobus : in uno quidem, quia tristitia est de malo praesenti, timor de malo futuro; in alio vero, quia tris- titia, ctim sit in concupiscibili, respicit malum absolute, unde potest esse de quocumque malo, sive parvo, sive magno, timor vero, cum sit in iras- cibih, respicit malum cum quadam arduitate, seu difficultate, quae tollitur inquantum aliquid subjacet voluntati. Et ideo non omnia timemus quai sunt futura, de quibus tristamur cum sunt pra3sentia, sed aliqua, quae sci- licet sunt ardua.
Ad tertium dicendum, quod spes est de bono quod quis potest adipisci. Potest autem aliquis adipisci bonum vel per se, vel per alium. Et ideo spes potest esse de actu virtutis, qui est in potestate nostra constitutus; sed ti- mor est de malo quod non subjacet nostrae potestati : et ideo semper ma- lum quod timetur est a causa extrinseca, bonum autem quod speratur, potest esse et a causa intrinseca, et a causa extrinseca.
4d quarium dicendum, quod, sicut supra dictum est (quaest. xli, art. 4 ad 2 et 3j, verecundia non est timor de actu ipso peccati, sed de tur-
{\) Vel aliam qaaaicumque gravem tenlalioncm cui resistere non sufGciat, sed succumbat.
QU.^ST. XLll, ART. IV ET V. 17
pitudine vel ignominia qutfi consequitur ipsum, quae est a causa ex trinseca.
ARTICULUS IV. — UTRUM timor ipse timeri possit.
\ Ad quartum sic proceditur. 1. Videtur quod timor timeri non possit.
Omne enim quod timetur, timendo custoditur, ne amittatur; sicut ille qui
timet amittere sanitatem, timendo custodit eam. Si igitur timor timfeatur,
timendo se custodiet iiomo ne timeat; quod videtur esse inconveniens.
2. Praeterea, timor est quaedam fuga. Sed niliii fugit seipsum. Ergo ti- mor non timet timorem.
3. Prseterea, timor est de futuro. Sed ille qui timet, jam habet timorem. Non ergo potest timere timorem.
Sed contra est quod liomo potest amare amorem, et dolere de dolore. Ergo etiam pari ratione potest timere timorem.
CONCLUSIO. — Potest timor timeri prout ex aliqua extrinseca causa provenit, non autem ut subjacet humanse voluntati.
Respondeo dicendum quod, sicut dictumest (art. praec.}, illud sdlii^r: ba- betrationem terribilis quod ex causa extrinseca proverwt, non autem quod provenit ex voluntate nostra. Timor autem partim provenit ex causa ex- trinseca, et partim subjacet voluntati. Provenit quidem ex causa extrin- seca,inquantum est passio qusedam consequens pliantasiam (i) imminentis mali ; et secundum iioc potest aliquis timere timorem, nescilicet immineat ei necessitas timendi propter ingruentiam alicujus excellentis mali. Sub- jacet autem voluntati, inquantum appetitus inferior obedit rationi; unde homo potest timorem repellere ; et secundiim hoc timor non potest timeri, ut dicit Augusiinus (Quaest. lib. lxxxiii, qusest. 33).
Sed quia lationibus quas inducit ahquis posset uti ad ostendendum quod timor nullo modo timeatur, ideo ad eas respondendum est.
Ad primum ergo dicendum, quod non omnis timor est unus timor, sed secundiim diversa quae timentur, sunt diversi timores. Nihil ergo prohibet quin timore (2j aliquis praeservet se ab aho timore, et sic custodiat se non timentem illo timore.
Ad secundum dicendum, quod cum sit alius timor quo timetur malum imminens, et aiius timor quo timetur ipse timor mali imminentis, non se- quitur quod idem fugiat seipsum, vel quod sit idem fuga sui ipsius.
Ad tertium dicendum, quod propter diversitatem timorum jam dictam, timore praesenti potest homo timere futurum timorem.
ARTICULUS V. — UTRUM repentina magis timeantur.
De his etiam infra, quaest. XLVlll , art. 3 ad 3.
Ad quintum sic proceditur. i. Videtur quod insolita et repentina non sint magis terribilia. Sicut enim spes est de bono, ita timor est de malo. Sed experientia facit ad augmentum spei in bonis. Ergo etiam facit ad aug- mentum timoris in mahs.
2. Praeterea, Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 5, ante med.), qu6d « magis timentur non qui acutae sunt irae, sed mites et astuti. » Constat autem quod illi qui acutae irae sunt, magis habent subitos motus. Ergo ea quae sunt subita, sunt minus tenibilia.
3. Praeterea, quae sunt subita minus considerari possunt. Sed tanto ali- quamagis timentur, quanto magis considerantur ; unde Philosophus dicit (Ethic. hb. III, cap, 8, in fin.), quod c( aliqui videntur fortes propter igno-
(1) Sive imaginationera \eram scilicet ac rea- (2) Ita codd, Alcan. et Tarrac. cum editis
lem, non ficlitiam et inanem, vel vana mala plurimis. Al., quin in uno timcre; et infra, somniantem. cusiodidt se non timere tunc illo timore.
18 QU^ST. XLll, ART. V ET VI.
rantiam; qui si cognoverint qu6d aliud sit quam suspicantur, fugiunt. » Ergo repentina minus timentur.
Sed contra est quod Augustinus dicit (Confess. lib. ii, cap. 6 a med.) : « Timor insolita et repentina exhorrescit, rebus quse amantur, adversan- tia, dum praecavet securitati. »
CONGLUSIO. — Insolita et repentina mala, cum majora et magis irreparabilia appareant, magis eliam timentur.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (art. 3 hujus quaest.), objectum timoris est malum imminens, quod non de facili repelli potest. tioc autem ex duobus contingit, scilicet ex magnitudine mali, et ex debili- tate timentis. Ad utrumque autem horum operatur quod aliquid sit insoli tum et repentinum. Primo quidem facit ad hoc quod malum imminens ma jus appareat. Omnia enim corporalia et bona et mala, quanto magis consi- derantur, minora apparent; et ideo sicut per (i) diuturnitatem dolor prtB- sentis mali mitigatur, ut patet per Tullium (De tuscul. Quaest. lib. iii, ali- quant. a med.); ita etiam ex praemeditatione minuitur timor futuri mali. Secundo, aliquid esse insolitum et repentinum facit ad debilitatem timen- tis, inquantum subtrahit remedia quse homo potest praeparare ad repellen- dum futurum malum, quae esse non possunt quando ex improviso malum occurrit.
Ad primum ergo dicendum, qu6d objectum spei est bonum quod quis po- test adipisci;et ideo ea quse augmenlant potestatem hominis, nalasunlau- gere spem, et e^dem ratione diminuere timorem, quia timor est de malocui non de facili potest resisti. Quia igitur experientia facit hominem magis potentem ad operandum, ideosicut augetspem, ita diminuit timorem.
Ad secundum dicendum, quod illi qui habent iram acutam, non occul- tant eam ; et ideo nocumenta ab eis illata non ita suntrepentina quin pree- videantur. Sed homines mites et astuti occultant iram ; et ideo nocumen- tum quod ab eis imminet, non potest praevideri, sed ex improviso advenit; et propler hoc Philosophus dicit qu6d tales magis timentur.
Ad tertium dicendum, qu6d per se loquendo, bona vel mala corporalia in principio majora apparent. Cujus ratio est, quia unumquodque magis apparet, contrario juxta se posito ; unde ctim aliquis slatim a paupertate ad divitias transit, propter paupertatem prseexistentem divitias magis aes- timat; et 6 contrario divites statim ad paupertatem devenientes, eam ma- gis horrent. Et propter hoc malum repentinum magis timetur, quia magis videtur esse malum. Sed potest propter aliquod accidens contingere quod magnitudo alicujus mali lateat, puta ciim hostes se insidiose occultant; et tunc verum est qu6d malum ex diligenti consideratione fit terribilius.
ARTICULUS VI. — UTRUM EA CONTRA QUiE NON EST REMEDIUM, MACIS
TIMEANTUR.
Adsextum sic proceditur. i. Videtur quod ea quae non habent reme- dium, non sintmagis timenda. Ad limorem enim requiritur qu6d remaneat aliqua spes salutis, ut supra dictum est (art. 2 hujus quaest.). Sed in malis quae non habent remedium, nulla remanet spes salutis. Ergo talia maia nullo modo timentur.
2. Praeterea, malo mortis nullum remedium adhiberi potest; non enim sccundum naturam potest esse reditus a morte ad vitam. Non tamen mors maximc timetur, ut dicit Philosophus (Rhetor. lib. ii, cap. 5, circ. princ). Non ergo ea magis timentur quae remedium non habent.
(11 Ita coJJ. Alcan. ct Camer. cum Nicolai. Al., propjer.
QU.4^ST. XLKi, AIIT. i. 19
3. Pra3terea, Philosophus dicit (Ethic. lib. i, cap. 6, parum ante med.), quod « non est magis boniim quod est diuturnius, eo quodestunius dicl ; ^nequequod est perpetuum, eoquod non est perpetuum (i). » Ergo eadem [•atione neque majus malum. Sedeaquae non habentremedium, nonviden- tur differre ab ahis, nisi propter diuturnitatem \e\ perpetuitatem. Ergo propter hoc non sunt pejora, vel magis timenda.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Rhetor. lib. ii, cap. 5, circ. med.}, qu6d «< omnia timenda sunt terribiliora, quaecumque, si peccaverint, cor- rigi non contingit; aut quorum auxiha non sunt, aut non facilia. »
GONCLUSIO. — Mala quae non vitari, vel non ita facile possunt, magis timenda etiam sunt.
Respondeo dicendum quod objectum timoris est malum. Unde illud quodfacit adaugmentum mali, facitad augmentum timoris. Malum autem augetur non soliim secundum spcciem ipsius mali, sed etiam secundum circumstantias, ut ex supra dictis apparet (quaest. x\'ni, art. 3). Inter cae- teras autem circumstantias diuturnitas vel etiam perpetuitas magis videtur facere ad augmentum mali. Ea enim quae sunt in tempore, secundiim du- rationem temporls quodammodo mensurantur. Unde si pati aliquid in tem- pore tanto est maJum, pati idem in duplo tempore apprehenditur ut du- platum; et secundum hanc rationem pati idem in infmito tempore, quod est perpetuo pati, habet quodammodo infinitum augmentum. Mala autem quae postquam advenerint, non possunt habere remedium, vel non de fa- cili, accipiuntur ut perpetua vel diuturna; et ideo maxim^ redduntur ti- menda.
Ad primvm ergo dicendum, quod remedium mali est duplex : unum, per quod impeditur futurum malum, ne adveniat; ettali remedio sublato, aufertur spes, et per consequens timor; unde de tali remedio nunc nonlo- quimur. Ahud remedium mali est quomalum jam prsssens r<imovetur; et de taii remedio nunc loquimur.
Ad secundum dicendum, quod, licet mors sit irremediabile malum, ta- men quia non imminet de prope, non timetur, ut supra dictum est (art. 2 hujus quaest.).
Ad tertium dicendum, qu6d Philosophus ibi loquitur de per se bono, quod est bonum secundiim speciem suam : sic autem non fit aiiquid ma- gis bonum propter diuturnitatem vel perpetuitatem, sed propter naturam ipsius boni.
QUJESTIO XLIII.
DE CAUSA TIMORIS, IN DUOS ARTICULOS DIVISA.
Deinde considerandum est de causa timoris ; et circa hoc quaeruntur duo : 1» Utrum causa timoris sit araor. — T Utrum causa timoris sit defectus.
A.RTICULUS I. — UTRUM causa timoris sit amor.
Dc his etiain infra, art. 2 corp., et 2 2, qusest. xix, art. 9 ad 5, et Psal. XXVIII.
Ad primum sic proceditur. 4 . Videtur quod amor non sit causa timoris. Hiud enim quod introducit aliquid, est causa ejus. Sed « timor introducit amorem charitatis, « ut Augustinus dicit super 1 Canonicam Joan. (tract. 9, ante med.}. Ergo timor est causa amoris, et non e converso.
(\) Sivft inversis verbis ac transpositis : Ne eo quod unius diei (supple bonum est) ut in perpeiKum quidcm bonurn id eo magis erit veteri versione. honum; seJ nequc magis quotl diulumius est
20 QU^ST. XUII, ART. I ET II.
2. Prseterea, Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 5, ante med.), qu6d « illi maxime timentur a quibus expeclamus imminere nobis aliqua mala. » Sed propter hoc qu6d ab aliquo expectamus malum, magis provocamur ad odium ejus quam ad amorem. Ergo timor magis causatur ab odio quam ab amore.
3. Praiterea, supra dictum est (quaest. xlii, art. 3), qu6d ea quae sunt nobis ipsis, non habent rationem terribiiium. Sed ea quae sunt ex amore maxime proveniunt ex intimo cordis. Ergo timor ex amore non causatm:'
Sed contra est quod Augustinus dicit (Qua^st. hb. lxxxiii, quaest. 33, ia princ.) : « NulH dubium est, non aham esse metucndi causam, nisi ne id quod amamus, aut adeptum amittamus, aut non adipiscamur speratum. » Omnis ergo timor causatur ex hoc qu6d aliquid amamus. Amor igitur est causa timoris.
GONGLUSIO. — • Gum nulla aha tirnoris causa sit nisi ne id quod amamus aut adep- tum amiltamus, aut non adipiscamur speratum, amor est limoris causa.
Respondeo dicendum qu6d objecta passionum animae se habent ad eas tanquam formae ad res naturales vel artificiales; quia passiones animae specicm recipiunt ab objectis, sicut res prsedictse a suis formis. Sicut igi- tur quidquid est causa formae, est causa rei constitut^ per ipsam; itaetiam quidquid, et quocumque modo est causaobjecti, est causa passionis. Con- tingit autem aliquid essecausam objecti vel per modum causae efficientis, vel per modum dispositionis materialis ; sicut objectum delectationis est bonum apparens, conveniens, conjunctum, cujus causa efficiens est illud quod facit conjunctionem, vel quod facit convenientiam, vel bonitatem, vel apparentiam hujusmodi boni ; causa autem per modum dispositionis materialis est habitus vel quaecumque dispositio, secundum quam fit ali- cui conveniens aut apparens iliud bonum quod est ei conjunctum. Sic igitur in proposito objectum timoris est aeslimatum malum futurum, pro- pinquum, cui resisti defacili non potest; et ideo illud quod potest inferre tale mahim, est causa elTectiva objecti timoris, et per consequens ipsius timoris; illud autemper quod aliquis ita disponitur, ut aliquid sit ei tale, est causa timoris et objecti ejus per modum dispositionis materialis; et hoc modo amor est causa timoris. Ex hoc enim qu6d aliquis amat aliquod bonum, sequitur qu6d privativum talis boni sit ei malum; et per conse- quens qu6d timeat ipsum tanquam malum.
Ad prinmm ergo dicendum, qu6d, sicut supra dictum est (quaest. praec. art. 1), timor per se et primo respicitad malum quod refugit, quod oppo- nitur alicui bono amato, et sic timor per se nascitur ex amore ; secundari6 ver6 respicit ad id per quod provenit tale malum; et sic per accidens quandoque timor inducit amorem, inquantum sciiicet homo qui timet pu- niri a Deo, servat mandata ejus; et sic incipit sperare, et spes introducit amorem, ut supra dictum est (quaest. xl, art. 7).
Ad sernndum dicendum, qu6d iile a quo expectamus mala, prim6 qui- dem odio habetur; sed postquam ab ipso jam incipiunt sperari bona, tunc incipit amari. Bonum autem, cui contrariatur malum quod timetur, v\ principio amabatur.
Ad tertium dicendum, qu6d ratio illa procedit de eo quod est causa mali terribilis per modum ellicientis; amor autem est causa ejus per modum materialis dispositionis,ut dictum est (in corp. art.).
ARTICULUS II. — UTRUM CAUSA TIMORIS SIT DEFECTUS(i).
Ad secundum sic proceditur. 4. Videtur qu6d defectus non sit causa ti-
{{) Per defcctuua intelligitur, tum imbecillitas ad resislcndura malo immiaenti, tum carea-
QU-^^.ST. XLIV, ART. I. 2i
Tnoris. llli enim qui potentiam habent, maxime timentur. Sed defectus eoiitrariatur potentiae. Ergo defectus non est causa timoris.
2. Pi-aeterea, illi qui jam decapitantur, maxime sunt in defectu. Sed tales non timent, ut dicitur (Rtiet. lib. ii, cap. 5, circa med.). Ergodefectus non est causa timoris.
3. Praiterea, decertare ex fortitudine provenit, non ex defectu. Sed de- certantes timent eos qui cum eisdem (1) decertant, ut dicitur (Rhetor. iib. ii, ibid.). Ergo defectus non est causa timoris.
Sed contra, contrariorum contrarise sunt causae. Sed divitia^, et robur, et multitudo amicorum, et potestas excludunt timorem, ut dicitur (Rhet. ]ib. n, ibid., a med.). Ergo ex defectu horum timor causatur.
CONCLUSIO. — Defectus alicujus virtutis seu ipsa resistendi imbecilUtas, ad ti morem disponit : efficit autem timorem virtus et robur quod timetur.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (art. praec), duplex causa timoris accipi potest : una quidem per modum materialis dispositio- nis ex parte ejus qui timet; alia per modum causae efficientis ex parte ejus qui timetur. Quantiim igitur ad primum, defectus per se loquendo est causa timoris; gx aliquo enim defectu virtutis contingit quod non possit aliquis de facili repellere imminens mahim. Sed tamen ad causandum ti- morem requiritur defectus cum ahqua mensura. Minor enim est defectus qui causat timorem futuri mali, quam defectus consequens malum prae- sens,dequoesttristitia-, et adhucessetmajordefectus(2),sitotaliter sensus mah auferretur, vel amor boni, cujus contrarium timetur. Quantum ver6 ad secundum, virtus et robur per se loquendo est causa timoris. Ex hoc enim quod aliquid quod apprehcnditur ut nocivum, est virtuosum, con- tingit quod ejus effectus repelli non potest. Contingit tamen per accidens quod aliquis defectus ex ista parte causat timorem, inquantum ex ahquo defectu contingit quod aliquis veht nocumentum inferre, puta propter in- justitiam, vel quia ante Iobsus fuit, vel quia timet laedi.
Ad primurn ergo dicendum, quod ratio illa procedlt de causa timoris ex parte causae effici en tis '3) .
Ad secundum dicendum, quod illi qui jam decapitantur, sunt in passione praesentis mali, et ideo ille defectus excedit mensuram timoris.
Ad tertium dicendum, quod decertantes timent, non propter potentiam, qua decertare possunt, sed propter defectum potentiae : ex quo contingit quod se superaturos non confidunt.
QUtESTIO xliv.
DE EFFECTIBUS TIMOUIS, IN QUATUOR ARTICULOS DIVISA.
Deinde considerandum est de effectibus timoris, et circa hoc quaeruntur quatuor : 1° Utrum timor faciatcontractionem. — 2" Utriim faciat consiliativos. — 3» Utrum faciat tremorem. — 4" Utriim impediat operatiouem.
ARTICULUS I. — UTRUM timor faciat contractionem. De his ctiara supra, qiiaest. XXV, art. 'I corp. et quaest. XLV, art. 4 ad -i et 2.
Ad primum sic proceditur. 1. Videtur quod timor non faciat contractio-
tia corum quibus opus sit ad malum illud re- (5) Scilicet quod aliqui maxime propfer illo-
pellfiulum. rum potentiam vel facuUatem quam ad nocen-
(4 ) Edit. Nicolai liabet, fro eisdem. dum babent, timeantur, ut recte explicat Philo-
(2) Puta, slupor et iuseusibilitas quaeclam om- sophus. nem plane deiectum exsuperans, quia omnem humsmum sensum aufert.
22 QUiEST. XLIV, ART. I.
nem. Contraclione enim facta,calor et spiritusadinteriora revocantur. Sed ex muUiliidine caloris et spirituum in inlerioribus magnificatur cor TA) ad audacterallquidaggrediendum,utpatetin iratis;cujuscontrariuminliinore accidit. Non ergo timor facit oonlractionem. ;f
2. Praeterea, multiplicatis spiritibuset calore in interioribus percontrac- tionem, sequitur quod homo in vocem prorumpal, ut patet in dolentibus. Sed timenies non emitiunt vocem, sed magis redduntur taciturni. Ergo ti- mor non facit contraclionem.
3. Prasterea, verecundia estquaedam species timoris,ut supradictum est (quasst. xLi, art. 4). Sed verecundati rnbescunt, ut dicit Tullius (De Tuscul. quaest.lib.iv,aliquant. aprinc), et Philosophus(Elhic. lib. iv,cap. ult. circa princ). Kubor autem faciei npn attestatur contractioni, sed conlrario. Non ergo contraclio est effectus timoris.
Sed contra est quod Damascenus dicit (Orth. fid. lib. ni, cap. 23), qu6d « timor est virtus secundum systolem, » id est secundiim contractionem.
CONGLUSIO. — Sicut in morienlibus natura propter virlulis debilitatem ad inle- riora seserecipil; ita in timentibus calor cum spiritibus ad interiora contrahitur.
Respondeo dlcendum quod, sicut supra dictum est (quaest. xxvni, art. 5), in passionibus animae est sicut formale ipse motus appetitivae potentiae; si- cut autem materiale transmutatio corporalis; quorum unum alteri propor- tionalur. Unde secundiim similiiudinera et rationem appetitivi motCis se- quitur corporalis transmutatio. Quantum autem ad animalem motum appe- titus, timor contractionem quamdam importat. Cujus ratio est, quia timor provenit exphantasiaalicujus mah imminentis, quod difficile repelli potest, ut supradictum est (quaest. xli, art. 2). Quod autem aliquid difficil^ possit repelli, provenit ex debilitate virtutis, ut supra dictum est (quaest. xliii, art.2). Virtusautem quantdestdebilior, tanto ad pauciora se potestexten- dere. Et ideoex ipsa imaginatione, quae causat timorem, sequiturquaedam contractio in appetitu (2); sicut etiam videmus in morieniibus quod natura retrahitur adinteriorapropterdebilitatem virtutis; etvidemuseliam incivi- tatibus quod quando cives timent, retrahunt se ab exierioribus, etrecur- runt, quantum possunt, ad interiora. Et secundum similitudinem hujus contractionis, quae pertinet ad appetitum animalem, sequitur etiam inti- more ex parte corporis contractio caloris etspiritunm ad interiora.
Ad prinium ergo dicendum, quod, sicut Philosophus dicit in iib. De pro- blematibus (sect. 27, problem. 3), lic^tin timentibusretrahantur spiritusab exterioribus ad interiora, non tamen est idem motus spirituum iniratiset timentibus. Nam in iratis propter calorem et subtilitatem spirituum, quae proveniunt ex appetitu vindictae, interiiis fit spirituum molus ab inferiori- bus ad superiora ; et ideo congregantur spiritus et calor circa cor; ex quo sequiturquod irati redduntur prompti et audaces ad invadendum. Sedin limentibus, propler fiigiditatem ingrossantem spiriiusmoventurasuperio- ribus ad inferiora; quae quidem frigiditasconlingitex imaginatione defec- tCis virtulis; et idco non multiplicantur calor et spiriius circa cor, sed ma- gis acorde refugiunt. Et propter hoc timentes non prompte invadunt, sed rar gisrefugiunt.
Ad secundum dicendum, qu6d naturale est cuihbet dolenti, sive homini,
(I) Seu magnanimum efficilur, vel allum magnificari quod extollitur; quainvis ad lao- quiddam et excelsiini concipit dc seipso ex quo deni illud potius pertinoat. reddatur audacius ad id a{;t;redieodum quod sc (J) Id est in vi appetiliva quee proinde fit lan-
offcrt; non dissimili siguilicatiooc ac dicitur guidinr in appetendo illo ad quod aaturaliter
iucliaatur.
QU.^ST. XLIV, ART. I ET II. 23
sive aiiimali, quod utalur quocumque auxilio polest ad repellendum noci- vum pra?sens, quod infert dolorem. UndeYidemusquod animalia dolentia perculiunt vei faucibus vel cornibus. Maximum autem auxilium ad omnia in animalibus est calor et spiritus : et ideo in dolore natura conservat ca- lorem etspiritum interiiis, ut lioc utatur ad repellendum nocivum; et ideo Piulosophus dicitinUb. De problematibus (sect. 27, probl. 9), qu6d,multi- piicalis spiritibus introrsum etcalore, necesse estquod emittantur per vo- cem ; et propler hoc dolentes vix se possunt continere quin clament. Sed in timentibus fit motus interioris caloris et spirituum a corde ad inforiora, ut dictum est (ad arg. praec.}, et ideo timor contrariatur formationi vocis, quai Iit per emissionem spirituum ad superiora per os ; et propter hoc ti- mor tacentes facit; et inde est etiamquod tlmQv trementes facit, ut dicit rhilosophus in lib. De problemat. (loc. cit., probl. i).
Ad tertium dicendum,qu6d periculamortis non solum contrariantiir ap- petitui animali, sed etiam contrariantur naturae; et propter hoc in hujus- modi timore non soliim fit contractio exparte appetitus, sed etiam exparte uaturas corporalis. Sic enim disponitur animal ex imaginatione mortiscon- trahens calorem ad interiora, sicut quando naturaliter mors imminet; et inde est quod « timentes mortem pallescunt, » ut dicitur (Eth. lib. vi, cap.9, parum a princ). Sed malum quod timet verecundia, non opponitur na- tura?, sed soliim appetitui animali ; et ideo fit quaedam contractio secun- diim appetitum animalem,non autem secundtim naturamcorporalem; sed magis anima, quasi in se contracta, vacat ad motionem spirituum et ca- loris; unde fit eorum diffusio ad exteriora; et propter hoc verecundati rubescunt.
ARTICULUS II. — UTRUM timor faciat consiliativos(I).
e
De his etlam 2 2, qaaost. XLVii, art. 9 ad 3, et qurest. LIV, art. 3 ad 4, et quaest. XXIX, art. 7 corp. et
Psal. XXII fin.
Ad secundum sic proceditur. 1. Videtur qu6d timor non faciat consilia- tivos. Non enim est ejusdem consiliativos facere, et consilium impedire. Sed timor consilium impedit; omnis enim passio perturbat quietem, quae requiritur ad bonum usum rationis. Ergo timor non facit consiliativos.
2. Pr8eterea,consi!ium est actus rationis de futuris cogitantis et delibe- rantis. Sed aliquis timor est « excutiens cogitata, et mentem a suo locore- movet, » ut Tullius dicit (De Tusculanis Quaestionibus, lib. iv, aliquant. k princ). Ergo timor non facit consiliativos, sed magis impedit consilium.
3. Praeterea, sicut consilium adhibetur ad vitanda mala, ita etiam adhi- betur ad consequenda bona. Sed sicut timor est de malis vitandis; ita spes est debonisconsequendis. Ergo timor non facitmagisconsiliativos quamspes.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 5, circa med.) qu6d « timor consiliativos facit. "
CONCLUSIO. — Quamvis nec timor, neculla animaepassio, facultatem consiliandi praebeat, sed magisimpediat; consiHativos tamen facere dicitur, prout sollicitos red- dit homines, ut pro magnispericulis consilieutur.
Respondeo dicendum quod aliquis potest dici consiliativus dupliciter: uno modo a voluntate, seu sollicitudine consiliandi ; et sic timor consilia- tivos facit; quia, ut Philosophus dicit (Ethic. lib. iii, cap. 3), « con- siliamur de magnis, in quibus quasi nobis ipsis discredimus. » Ea autem quae timorem incutiunt, non sunt simpliciter mala, sed habent quamdam
(I) Pliilosophus docet quod llmor fatit consi- quoque consillativus qui facultatem liabct bene liativos , seu consilii avidos, soUicitos scilicet ad consiliandi. qusereu({um consilium. Sed alio niodo dicitur
24 QU^ST. XLIV, ART. II ET III.
magniludinem, tum ex eo quod appielienduntur ut quae difficiliter repelli possunt, tum etiam quia apprehenduntur utde prope existentia, sicut jam dictum est (quaest. xlii, art. 2). Undehominesmaxime in timoribus quserunt consiliari. Alio modo dicitur aliquis consiliativus a facuitate bene consi- liandi; et sic nec timor nec aliqua passio consiliativos facit; quia homini affecto secundum aliquam passionem videtur aliquid vel majus vel minus quam sitsecundum rei veritatem; sicut amanti videnturea quse amat me- liora, et timenti ea quae timet terribiiiora. Et sic ex defectu rectitudinis judicii quffiiibet passio, quantiim est de se, impedit facuitatem bene con- siliandi.
Et per hoc patet responsio ad primum,
Ad secundum dicendum, quod quanto aliqua passio est fortior, tant6 ma- gis homo secundum ipsam affectus impeditur; et ideo, quandotimor fue- rit fortis, vult quidem homo consiliari, sed^adeo perturbatur in suis co- gitationibus, quod consilium adinvenire non potest; si autem sit parvus timor, qui sollicitudinem consiliandi inducat, nec multurn rationem con- turbet; potest etiam conferre ad facultatem bene consiliandi ratione solli- citudinis consequentis.
Ad tertium dlcendam, quod etiam spes facit consiliativos; quia, ut Philo- sophus dicit(Rhet. lib. ii,cap. 5, ante med.), « nulius consiliatur de his de quibus desperat, » sicut nec de impossibilibus, ut dicitur (Ethic. lib. iii, cap. 3). Timor tamen facit magis consiliativos quam spes : quia spes est de bono, prout possumus ipsum consequi ; timor autern de malo, prout vix repelli potest; et ita magis respicit rationem difficilis timor quam spes; in difficilibus autem, maxim^ in quibus nobis non confidimus, consiliamur, sicut dictum est (in corp. art.}.
ARTICULUS III. — UTRUM timor faciat tremorem.
De bis etiani supra, art. -1 ad 2 Cn et Psal. XVII , corp. 7.
Adtertiumsic proceditur. 1. VideLur quod tremor non sit effectus ti- moris. Tremor enim exfrigore accidit; videmus enim infi-igidatostremere. Timor autem non videtur causare frigus, sed magis calorem desiccantem : cujussignum est, quod timentes sitiunt, et praecipue in maximis timor?- bus, sicut patet in illis qui ad mxOrtem ducuntur. Ergo timor non causuL tremorem.
2. Praeterea, emissio superfluitatum excaloreaccilit; unde ut plurimiim medicinae laxativae sunt calidge. Sed hujusmodi eirJssiones superfluitatum ex timore frequenter contingunt. Ergo timor videlur causare calorem : et sicnon causat tremorem.
3. Praeteiea, in timore calor ab exterioribus ad inferiora levocatur. Si igitur propter hujusmodi revocationem caloris in exterioribus homo tre- mit, videtur similiter quod in omnibus exterioribus membris deberet cau- sari tremor ex timore. Hoc autem non videtur. Non ergo tremor corporis est efiectus timoris.
Sed amtra est quod TuUius dicit (De Tusc. qua3St. lib. iv, aliquant. k princ), quod « timorem sequitur tremor, et pallor, et dentium strepitus. »
CONCLUSIO. — Quoniam timenles calor deserit, uncle virlulis membra contineatis dcbilitas nascitur, etiam Iremorem ex timore nasci dicendum est.
llespondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (art. 1 hujus quaest.), in timore fit quaedam contractio ab exterioribus ad interiora; et ideo ex- teriora frigida remanent; etpropter hocineis accidit tremor, qui causatur ex debilitate virtutis continentis membra. Ad hujusmodi autem debilila-
QUiEST. XLIV, ART. 111 ET IV. 2S
jm maximd facit defectus caloris, qui est instrumentum quo anima mo- et, ut dicitur (Deanima, lib. ii, text. 50).
Ad primum ergo dicendum, qu6d, calore ab exterioribus ad interiora Bvocato, multiplicatur calor interius, et maxime versus inferiora, id est, irca nutritivam; et ideo consumpto humido, consequitur sitis, et etiam iterdum solutio ventris, et urinae emissio, et quandoque etiam seminis; el hujusmodi emissio superfluitatum accidit propter contractionem ven- ris et testiculorum, ut Philosophus dicit in lib. De problem. (sect. 27, robl. 2).
Unde patet solutio ad secnndum,
Ad tertium dicendum, quod quia in timore calor deserit cor, a superio ibus ad inferiora tendens,ideotimentibus maxime tremit cor, et membra use habent ahquam connexionem ad pectus, ubi est cor. Unde timentes laxime tremunt in voce propier vicinitatem vocalis arteriae ad cor; tremit tiam labium inferiuset totainferior mandibuia propter continuationemad or; unde et strepitus dentium sequitur; et eadem ratione brachia et ma- lus tremunt ; vel etiam quiahujusmodi membra sunt magis mobilia, prop- 3r quod et genua tremunt timentibus, secundum illud (Isa. xxxv,3) : Con- ortate manus dissolutas, et genua trementia roborate.
ARTICULUS IV. — UTRUM timor impediat operationem.
Ad quartum sicproceditur. 1. Videtur quod timor impediat operationem. 'peratio enim maxime impeditur ex perturbatione rationis, quae dirigit in pere. Sed timor perturbat rationem, ut dictum est (art. 2 hujus quaest. d 2). Ergo timor impedit operationem.
2. Praeterea, illi qui faciunt aliquid cum timore, facilius in operatione de- ciunt; sicut si ahquis incedat super trabem in alto positam, propter ti- lorem de facili cadit; non autem caderet, si incederet super eamdem tra- lem in imo positam, propter defectum timoris. Ergo timor impedit opera- ionem.
3. Praeterea, pigritia sive segnities est qusedam species timoris. Sed pi- Titia impedit operaiionem. Ergo et timor.
Sed contra est quod Apostolus dicit (Phihp. ii, 2) : Cum metu et tremore estram salutem operamini; quod non diceret si timor bonam operatio- em impediret. Timor ergo non impedit bonam operationem.
CONCLUSIO. — Tiinor iinpedit operalionem ex parte instrumentorum, per quae peratio exercetur : sed ex parte animae, si sit tiraor moderatus, juvat, et hominem ttentius consiliari et operari facit : secus autem si sit immoderatus.
Respondeo dicendum quud operatio hominis exterior causatur quidem b anima sicut a primo movente, sed a membris corporeis sicut ab ins-' umentis. Contingit autem operationem impediri et propter defectum ins- 'umenti, etpropter defectum principalis moventis. Exparte igitur instru- lentorum corporalium, timor, quantum est de se, semper natus est im- edire exteriorem operationem, propter defectum caloris, qui ex timore :cidit in exterioribus membris. Sed ex parte animse, si sit timor modera- is, non multum rationem perturbans, confert ad bene operandum, in- lantum causat quamdam soUicitudinem, et facit hominem attentiuscon- liari et operari. Si vero timor tanttim increscat quod rationem pei'turbet, npedit operationem etiam ex parte animae. Sed de tali timore Apostolus 3n loquitur.
Et per haec patet responsio ad primum. Ad secundum dicendum, qu6d illi qui cadunt de trabe in alto posita,
26 ^5^iEST. XLV, ART. I.
patiunturpertiirbationesimaginationis,proptertimoremcasiisimaginati('l). Ad tertium dicendum, quod omnis timens refugit id quod timet; etideo cum pigritia sit timor de ipsa operatione, inquantum est laboriosa, impe- dit operationem, quia retrahit voluntatem ab ipsa. Sed timor qui est de aliis rebus, intantum adjuvat operationem, inquantum inclinat volunta- tem ad operandum ea per qua3 homo effugit id quod timet.
QUiESTIO XLV.
DEAUDACIA, IN QUATUOR ARTICULOS DIVISA (2).
Deinde considerandum est de audacia; et circa hoc quaeruntur quatuor : !• Utrum audacia sit contraria (imori. — T Quomodo audacia se habeat ad spem. — 3» De causa audaciae. — 4" De effectu ipsius.
ARTICULUS I. — UTRUM audacia sit contraria timori.
De kis ellam supra, quxst. xxiii, art. 2 corp. Ijd. et iuFra, prsesent. qusest. art. 5 corp. et 2 1,
quaest. CXXIII, art. 5, ct quaest. CXXIX, art. C ad 2.
Ad primum sic pioceditur. i. Yidetur quod audacia non contrarietur ti- mori. Dicit enim Augustinus (Quaest. lib. lxxxiii, qusest. 31, a med., et qu. 31), quod " audacia vitium est. » Vitium autem virtuti contrariatur. Ciim ergotimor non sitvirtus, sed passio, videtur quod timori non contrarietur audacia.
2. Praeterea, uni unum est contrarium. Sed timori contrariatur spes. Non ergo contrariatur ei audacia.
3. Preeterea, unaqu'ceque passio excludit passionem oppositam. Sed id quod excluditur per timorem, est securitas-, dicit enim Augustinus (Con- fess. lib. II, cap. G, a med.), quod « timor securitati praecavet. « Ergo secu- ritas contrariatur timori. Non ergo audacia.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 5, a med.), qu6d « audacia est timori contraria. »
CONCLUSIO. — Cum limor malum futurum fugiat, audacia vero aggrediatur pe- riculum, mauifetle invicemconlraiiantur.
Respondeo dicendum quod de ratione contrariorum est quod maxim^ k se distent, ut dicitur (Metaph. lib. x, text. 13). lllud autem quod maximc distat a timore est audacia. Timor enim refugit nocumentum futurum proptcr ejus victoriam super ipsum timentem , sed audacia aggreditur pe- riculum imminens propter victoriam sui supra ipsum periculum. Unde manifeste timori contrariatur audacia.
Ad primum ergo dicendum, quod ira, audacia, et omnium passionura nomina dupliciter accipi possunt: uno modo, secundiim quod important absolut^ motum appetitus sensitivi in aliquod objectum bonum vel malum, et sic sunt nomina passionum ; alio modo, secundum quod simul cum hu- jusmodi motu importunt reccssum ab ordine ratiouis, et sic sunt nomina vitiorum; ct hoc modo loquiLui" Augustinus de audacia. Sed nos loquimur nunc de audacia secunduin pi'inium modum.
Ad secundum dicenduin, quod uni secuudiim idem non sunt plura con- traria; sed secundum diversa nihil prohibet uni plura contrariari; et sl
4
(^) Ut tlicl solct; imaqinaiio facit casum, posito forli(udini; intcnlum vcro significat mo-
quia is qui iniai^inalur casiini lanqiiaiii ilifiicul- tum appclilus sonsitivi , quo uniinus crigitur ad-
tcr cvilaLilcm , facillimc tailil, idque idco, quia versiis aliquod maium tcrribile immincns. De
vis imaginaXiva qiio! facullaicm motiiccm dcLet audacia juxla primam acccptioncm agit B. 'Jbo-
dirigerc, pcrliirLalursic ulofliciosuo rcctefungi mas (2 2, quajst. CXXVli'; dc illa vero justa pos-
non po.ssil. teriorcm siguiGcatioucm scrmo cst iu prffiseuti.
(2) Audacia interdum sumitur pro yitio op
QU^ST. XLV , ART. I ET II. 27
ictiim estsiipra(qiiaest. xxm, art. 2, et quaest. xl, art. 4), quod passionesiras- bilishabent duplicemcontrarietatemiunam secundumoppositionemboni Imali, etsictimor contrariatur spei ; aliamsecundum oppositionem acces- Is, et recessLls ; et sic timori contrariatur audacia, spei vero desperatio. Ad tertium dicendum, quod secu)'itas non significat aliquid contrarium [nori, sed solam timoris exclusionem ; ille enim dicitur esse securus qui 3n timet. Unde securitas opponitur timori sicut privatio , audacia autem cut contrarium; et sicut contrarium includit in se privationem, ita auda- asecuritatem.
ARTiCULUS II. — UTRUM AUDACIA CONSEQUATUR SPEM. 5 hjs etiam snpra, quajiit. xxv, art. 5 corp ct infra, prffisent. qua?st. art. 5 corp. et 22, quaest. CXXV, art 2 ad .>, et quaest. cxxix , art. 7 corp., et De verit. qusest XXV, art. 5 ad 2, et Etliic. lib. m, lect. 4, col. 3.
Ad secundum sic proceditur. 1. Videtur quod audacia non consequatur )em. Audacia enim est respectu malorum et terribilium, ut dicitur (Etliic. 3. iiF, cap. 7, circa med.}. Spes autem respicit bonum, ut supra dictum 5t (qua^st. XL, art. 1). Ergo habent diversa objecta, et non sunt unius or- nis. Ergo audacia non consequitur spem.
2. Prieterea, sicut audacia contrariaturtimori, ita desperatio contrariatur )ei. Sed timor non sequitur desperationem ; quinimo desperalio excludit norem, ut Phiiosophus dicit (Rliet. lib. ii, cap. 5, a med.). Ergo audacia )n consequitur spem.
3. Praeterea, audacia intendit quoddam bonum, scilicet victoriam. Sed ndere in bonum arduum pertinet ad spem. Ergo audacia est idem spei. )n ergo consequitur spem.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Eth. lib. iii, cap. 8 , post med.), i6d « illi qui sunt bonse spei, sunt audaces. » Videtur ergo quod audacia nsequitur spem.
CONCLUSIO. — Audacia, quia ad eam pertinet terribilis imminentis prosecutio, em, eamque vehementem consequitur.
Respondeo dicendum quod, sicut jam pluries dictum est (et prsecipu^ isest. XXII, art. 2), omnes hujusmodi passiones animaead appetitivam po- Qtiam pertinent. Omnis autem motus appetitivae potentice reducitur ad osecutionem vel ad fugam. Prosecutio autem vel fuga est alicujus et r se et per accidens; per se quidem est prosccutio boni, fuga vero mali; r accidens autem potest prosecutio esse mali propter aliquod bonum ad- nctum, et fuga boni propter aliquod malum adjunctum. Quod autem est r accidens, sequitur ad id quod est per se ; et ideo prosecutio mali sequi- r prosecutionem boni, sicut et fuga boni sequitur fugam mali. Ilaec au- n quatuor pertinent ad quatuor passiones : nam prosecutio boni pertinet spem, fuga mali ad timorem, prosecutio mali terribilis pertinet ad au- ciam, fuga vero boni pertinetad desperationem. Unde sequitur qu6d au- cia consequiiur ad spem ; ex hoc enim quod aliquis sperat superare terri- e imminens, ex hoc audacter insequitur ipsum. Ad timorem vero sequi- ' desperatio ; ideo enim aliquis desperat, quia timet difficultatem quae t circa bonum sperandum.
\djDnmwmergodicendum,qu6d ratiosequeretur,sibonumetmalum es- it objecta non habentiaordinemadinvicem. Sed quia malum liabet ali-^ em ordinem ad bonum (est enim posteriusbono, sicut privatio habituj, ideo dacia, quae insequitur malum, est post spem, quae insequitur bonum (j). \d secundum dicendum , quod etsi bonum simpliciter sit prius quam
I.' Malum quod est objectum audaci» iiabet ordinem ad bonum auod est objectum spei.
28 QUiEST. XLV, ART. II ET III.
malum, tamen fuga per prius debetur malo quam bono; sicut insecutio per prius debetur bono quam malo. Et ideo sicut spes est prior quam au- dacia, ita timor est prior quam desperatio ; et sicut ex timore non semper sequitur desperatio, sed quando fuerit intensus; ita ex spe non semper se- quitur audacia, sed quando fuerit vehemens.
Ad iertium dicendum, quod audacia, licet sit circa malum, cui conjunc- tum est bonum victoriffj secundum aestimationem audacis, tamen respicit malum ; bonum ver6 adjunctum respicit spes; et similiter desperatio respi- cit bonum directd, quod refugit; malum vero adjunctum respicit timor. Unde proprid loquendo audacia non est pars spei, sed ejus elfectus; si- cut nec desperatio est pars timoris, sed ejus effectus. Et propter hoc etiam audacia principalis passio esse non potest.
ARTICULUS III. — UTRUM defectus aliquis sit causa audaci^. De his etiam supra, qujest. XX, art. 2 corp.
Ad tertium sic proceditur. 1. Videtur quod defectus aliquis sit causa au- dacise. Dicit enim Philosophus in lib. De problematibus (sect. 27, probl. 4), qu6d « amatores vini sunt fortes et audaces. » Sed ex vino sequitur defec- tus ebrietatis (i). Ergo audacia causatur ex defectu (2).
2. Praeterea, Philosoplius dicit (Rhet. lib. ii, cap. 5, a med.), qu6d « inex- perti periculorum sunt audaces. » Sed inexperientia defectus quidam est. Ergo audacia ex defectu causatur.
3. Prseterea, « injusta passi audaciores esse solent; sicut etiam bestise, cum percutiuntur, » ut dicitur (Ethic.lib.iii,cap. 8, circamed.). Sed injus- tum pati ad defectum pertinet. Ergo audacia ex aliquo defectu causatur.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Rhet. hb. ii, cap. 5, a med.), quod « causa audaciffi est cum in phantasiaspes fuerit salutarium ut prope exis- tentium ; timendarum autem aut non entium, aut longe entium. » Sed id quod pertinetad defectum, vel pertinetad salutarium remotionem, vel ad tcrribihum propinquitatem. Ergo nihil quod ad defectum pertinet, est causa audaciae.
CONCLUSIO. — Cum nullus defectus valeat spem causare, et timorem per se pro- pellere, non polesteliam in aliquo, per se audaciam causare, sed forte peraccidens.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (art. praec), audacia consequitur spem, et contrariatur timori. Unde quaecumque nata siint causare spem, vel excludere timorem, sunt causa audaciae. Quia vero ti- mor, et spes, et etiam audacia, cum sint passiones quaedam, consistunt in motu appetitCis, et in quadam transmutatione corporali , dupliciter polest accipi causa audaciai, sive quanttim ad provocationem spei, sive quantum ad exclusionem timoris : uno modo quidem ex parte appetitivi motOs; alio ver6 modo ex parte transmutaiionis corporalis. Ex parte quidem appetitivi motCis qui sequitur apprehensionem, provocatur spes causans audaclam per ea quae faciunt nos a^stimare qu6d possibiie sit adipisci victoriam vel secundum propriam potentiam, sicut fortitudo corporis, experientia in pe- riculis, multitudo pecuniarum, etaliahujusmodi ; sive per potentiam aho- rum, sicutmultitudoamicorum, velquorumcumqueauxiliantium; et pra^ci- pu6 si homo confidat de auxilio divino. Unde illi qui se bene habe-nt ad di- vina,audacioressunt,ut etiam Pliilosopliusdicit (3)(Rliet.lib. u, cap. 5, sub
M) Itacodd. et editi passim. Theologi omit- (5) Sive inversis vcrbis, illi quibus divina
lunt ebrielatis. hene habent, ut videre est cap. 5, quasi sit sonsus
(2)' Ila communius. Cod. Alcan. , ex aliquo quod sint audaciorcs qui slbi propitios hacteaus
defeclu. Edit. Rom., ex ebrietatis defectu. dcos experti sunt. Sed uuum ex alio sequitur
QU^ST. XLV, ART. III ET IV. 29
fin.)- Timor aiitem excludilur secundtim istum modum per remotionem ter- ribilium appropinquantium, puta quia homo non iiabet inimicos, quia nulli nocuit, quia non videt aliquod periculum imminere; illis enim viden- tur maxime pericula imminere qui aliis nocuerunt. Ex parte vero trans- mutationis corporalis causatur audacia per provocationem spei et exclu- sionem timoris, ex iiisquae faciunt caliditatem circa cor. Unde Philosophus dicit (De partibus animalium,lib. ni, cap.4, circafin.), quod «illi quihabent parvum cor secundum quantitatem, sunt magis audaces ; et animaha ha- bentia magnum cor secundum quantitatem, sunt timida, » quia calor natu- rahs non tantum potest calefacere magnum cor, sicut parvum ; sicut ignis non tantum potest calefacere magnam domum, sicutparvam. Et in lib. De probl. (sect. 27, probl. 4) dicit quod «habentes magnum pulmonem san- guineum sunt audaciores propter caliditatem cordis exinde consequen- lem : » et ibidem dicit quod « vini amatores sunt magis audaces propter caliditatem vini. » Unde et supra dictum est (queest. xl, art. 6) quod ebrie- tasfacit ad bonitatem spei ; caliditas enim cordis repellit timorem, et cau- sat spem, propter cordis extensionem et amplificationem.
Ad primvm ergo dicendum, quod ebrietas causat audaciam, non inquan- tum est defectus, sed inquantum facit cordis dilatationem, et inquantum etiam facit aestimationem cujusdam magnitudinis.
Ad secundum dicendum, quod illi qui sunt inexperti periculorum, sunt audaciores, non propter defectum, sed per accidens, inquantum scilicet propter inexperientiam neque debiUtatem suam cognoscunt, neque prae- sentiam periculorum; et ita per subtractionem causse timoris sequitur audacia.
Ad tertium dicendum, quod, sicut Philosophus dicit (Rhet. lib. n, cap. 5, in fin.), « injustum passi redduntur audaciores, quia sestimant quod Deus injustum passis auxilium ferat. » Et sic patet quod nullus defectus causat audaciam nisi per accidens, inquantum scilicet habet adjunctam aliquam excellentiam vel veram vel aestimatam, vel ex parte alterius vel ex parte sui.
ARTICULUS IV. — UTRUM audaces sint promptioues m principio quam in
FINE IN IPSIS PERICULIS. De his etiam quaest. XLIV, art. 5, et quaest. XLV , art. \.
Ad quartum sic proceditur. 1. Videtur quod audaces non sint promptio- res in principio quam in ipsis periculis. Tremor enim ex timore causatur, qui contrariatur audaciae, ut ex dictispatet (art. 1 hujus qusest.). Sed auda- ces quandoque in principio tremunt, ut Philosophus dicit in lib. De proble- matibus (sect. 27, probl. 3, in fin.). Ergo non sunt promptiores in principio quam in ipsis periculis existentes.
2. Prseterea, peraugmentum objecti augetur passio ; sicut si bonum est amabile,etmagisbonum estmagis amabile. Sed arduum est objectum au- daciae. Augmentato ergo arduo, augmentatur audacia. Sed magis fit ar- duum et difficile periculum, quando est praesens. Ergo debet tunc magis crescere audacia.
3. Praeterea, ex vulneribus inflictis provocatur ira. Sed ira causat auda- ciam ; dicit enim Philosophus (Rhetor. hb. ii, cap. 5, in fin.), quod « ira est ausivum. » Ergo, quando jam sunt in ipsis periculis et percutiuntur, vide- tur quod magis audaces reddantur.
Sed contra est quod dicitur (Eth. lib. iii, cap. 7, post med.), quod « au-
quia bcne se liabent dii erga illos ut iis propitii sint, qui erga deos bene se habent e converso utillis obscquantur.
30 QU^ST. XLVI, ART. I.
daces praevolantes sunt, et volantes ante pericula; in ipsis autem disce- dunt. »
GONXLUSIO. — Audaces prompliores sunt in periculis in principio quam in fine; fortes veio cum ex deliberationisjudicio pericula aggrediantur, e contrase habent.
Respondeo dicendum quod audacia, cum sit quidam molus appetitOs sensitivi, sequitur appreliensionem sensitivsefi) virtutis. Virtus autem sen- sitiva non est coUativa, nec inquisitiva singulorum qua? circumstant rem, sed subitum habet judicium. Contingit autem quandoque quod secundiim subitam apprehensionem, non possunt cognosci omnia quaB diflficultatem in aiiquo negotio afferunt. Unde surgit audacise motus ad aggrediendum periculum. Unde quando jam experiuntur ipsum pericuUim, sentiuntma- jorem difficultatem quam aestimaverunt ; et ideo deficiunt. Sed ratio est discursiva omnium quae afferunt dlfficultatem negotio. Et ideo fortes, qui ex judicio rationis aggrediuntur pericula, in principio videntur remissi, quia non passione, sed cum deliberatione (2) debita aggrediuntur •, quando autem sunt in ipsis periculis, non experiuntur aliquid improvisum, sed quandoque minora ilhs quse praecogitaverunt; et ideo magis persistunt. Vel etiam quia propler bonum virtutis pericula aggrediuntur; cujus boni voluntas in eis perseverat, quantacumque sint pericula. Audaces autem propter solam sestimationem facientem spem et excludentem timorem, si- cut dictum est (art. praec).
Ad primum ergo dicendum, quod etiam in audacibus accidit tremor propter revocationem caloris ab exterioribus ad interiora , sicut etiam in timentibus; sed in audacibus revocatur calor ad cor, in timentibus autem ad inferiora (3).
Ad secundum dicendum, quod objectum amoris est simpliciter bonum : unde augmentatum simpliciter augmentat amorem. Sed objectum auda- ciae est compositum exbono et malo, etmotus audaciae in malum praesup- ponit motum spei in bonum ; et ideo si tantum addatur de arduitate ad periculum, quod excedat spem, non sequetur motus audacise, sed dimi- nuetur ; si tamen sit motus audacise, quanto majus est periculum, tant6 major audacia reputatur.
Ad tertium dicendum, qu6d ex Isesione non causatur ira, nisi supposit^ aliqu^ spe, ut infra dicetur (queest. seq. art. 4), et ideo si fuerit tantum pe- riculum quod excedat spem victoriae, non sequetur ira ; sed verum est quod si ira sequatur, audacia augebitur.
QUiESTIO XLVI.
DE IRA SECUNDUM SE, IN OCTO ARTICULOS DIVISA.
Deinde cousiderandum est de ira : et primo de ira secundum se; secundo de causa activa irae et remedio ejus; tertio de effeclu ejus. Circa primumquaerunturocto : 1° Utriim ira sit passio speciahs. — 2" Utrum objectum irae sit bonum an malum. — 3° Utrum ira sit in concupiscibili. — 4° Utrum ira sit cum ratione. — 5° Utrum ira sit naturalior quam concupiscentia. — 6" Utrum ira sit gravior quam odium. — 1" Utrum ira solum sit ad illos ad quos est justitia. — 8° De speciebus irae. ARTICULUS I. — UTRUM ira sit specialis passio. De his ctiam 2 2, quaest. CLViii, art. 8 corp. et Sent. iii, dist. 5, qusst II, art. 2 corp.
Ad primum sic proceditur. 1. Videtur quod ira non sitpassio specialis.
(1) Ita codd. Alcan,, Tarrac. , aliique cura (2) Ifa codd. et Nicolai. Al., non patsi, ted
editis passim. Al.. appetilivcB. eum deliberalione, etc.
(3) Uinc in timentibustimor trcmorem causat.
*
QU.EST. XLVI, ART. 1. 31
Ab ira enim deriominatur potentia irascibilis. Sed hujus potentiae non est una tantum passio, sed multae. Ergo ira non est passio specialis.
2. Prasterea, cuilibet passioni speciali est aliquid contrarium, ut patet inducenti per singula. Sed irae non est aliqua passio contraria, ut supra dic- tam est (quaest. xxui, art. 3). Ergo ira non estpassio speciaiis.
3. Prueterea, una specialis passio non includit aliam; sed ira includit multas passiones; est enim cum tristitia, et cum spe, et cum delectatione, ut patet per Philosophum (Rhet. lib. ii, cap. 2). Ergo ira non est passio specialis.
Sed contra est quod Damascenus (Orth. fid. lib. ii, cap. 16) ponitiram « specialem passionem; » et similiter TuUius (De Tuscul. Quaest. lib. iv, ali- quant. a princ).
GONCLUSIO. ~ Ira non est passio generalis, quod causa sit muitarum passionum, :cJcondividitur aliis animcc passionibus ; est aulem generalis passio, prout ex con- cursu muitarum passionum causatur.
Respondeo dicendum quod aliquid dicitur generale dupliciter : uno modo per praedicationem, sicut animal est generale ad omnia animalia ; alio modo per causam, sicut sol estcausageneralis omniumquse generantur in his inferioribus, secundum Dionysium (De div. nom. cap. 4, part. 1, lect. 3). Sicut enim genus continet multas differentias potestate secundum similitudinem materise; ita causa agens continet multos effectus secun- diim virtutem activam. Contingit autem aliquem eftectum ex concursu di- versarum causarum produci. Et quia omnis causa aliquo modo in effectu manet, potest etiam dici tertio modo quod effectus ex congregatione miil- tarum causarum productus habet quamdam generalitatem, inquantfum continetmuUas causas quodammodo in actu. Piimo ergo modo ira nonest passio generalis, sed condivisa aliis passionibus, ut supra dictum est (quaest. xxm, art. 1 et 4). Similiter autem nec secundomodo; non estenim causa aliarum passionum, ut supra dictum est (quaest. xxv, art. 1) ; sed per huncmodum potest dici generalis passio amor, utpatet per Augustinum (De civ. Dei, lib. xiv, cap. 7 et 9j. Amor enim est prima radix omnium pas- sionum, ut supradictumest(qu8est. xxv, art. 2). Sed tertio modo potest ira dici passio generalis, inquantum ex concursu multarum passionum cau- satur; non enim insurgit motus irae, nisi propter ahquam tristitiam illa- tam, et nisi adsit desiderium et spes ulciscendi ; quia, ut Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 2 circa princ), « iratus habet spem puniendi ; » appetit enim vindictam ut sibi possibilem. Unde, si fuerit multum excellens per- sona quae nocumentum intulit, non sequitur ira, sed solum tristitia, ut Avicenna dicit (lib. De anima).
Ad primiim ergo dicendum, quod vis irascibilis denominatur ab ira, non quia omnis motus hujus potentise sit ira, sed quia ad iram terminantur omnes motus hujus potentiae, et inter alios ejus motus(l)iste estmani- festior.
Ad secundum dicendum, quod ex hoc ipso quod ira causatur ex contra- riis passionibus, scilicet a spe, quae est boni, et a tristitia, quae est mali, includit in seipsa contrarietatem, et ideo non habet contrarium extra se; sicut etiam in mediis coloribus non invenitur contrarietas, nisi quse esL «mplicium colorum, ex quibus causantur.
Ad tertium dicendum, quod ira includit multas passiones, non quidem
{\) Scilicet molus irce; quasi plenius cons- externa signa et cum quodam impelu se osten truatur : Inter alios motus ejus (pula partis dat. irascibilis) manifestior estiste; quippe qui pcr
aiJ QU^ST. XLVI, ART. II.
sicut genus species, sed magis secundum continentiam causae et et- fectOs.
ARTICULUS II. — UTRUM OBJECTUM IRiC sit bonum vel malum.
De his etiam infra, art. o et 6 corp.
Ad secundum sic proceditur. 1. Videtur quod objectum irae sit malum. Dicit enim Gregorius Nyssenus (Nemesius, lib. De nat. hom. cap. 21) quod « ira est quasiarmigera concupiscentiae, » inquantum scilicet impu- gnat id quod concupiscentiam impedit. Sed omne impedimentum habet rationem mali. Ergo ira respicit malum tanquam objectum.
2. Pra3terea, ira et odium conveniunt in effectu ; utriusque enim esl in ferre nocumentum alteri. Sedodium respicit malum tanquam objectum, ut supra dictum est (quaist. xxix, art. 1). Ergo etiam et ira.
3. Praeterea, ira causatur ex tristitia; unde Philosoplius dicit (Ethic. lib. VII, cap. 6, a med.), quod « ira operatur cum tristitia. » Sed tristitias objectum est malum. Ergo et irse.
Sed contra est quod Augustinus dicit (Confess. lib. ii, cap. 6, a med.) quod « ira quaerit seu appeiit vindictam. » Sed appetitus vindictae est ap- petitus boni, cum vindicta ad justitiam pertineat. Ergo objectum irae est bonum.
Praeterea, ira semper est cum spe ; unde et delectationem causat, ut dicit Philosophus(Rhet. lib. ii, cap. 2, a princ). Sed spei et delectationis objectum est bonum. Ergo et irae.
CONCLUSIO. — Cum irae motus in vindictam utbonum, etin eum de quo vin- dicta quaBritur ut contrarium et nocivum tendat; ipsam non tantiim bonum, sed et malum pro objecto respicere dicendum est.
Respondeo dicendum quodmotus appetitivae virtutis sequitur actumvir- tutis apprehensivae. Vis autem apprehensivaduphciteraliquid apprehendit: uno modo per modum incomplexi , sicutcum intelligimus quid est homo; alio modo per modum complexi, sicut cum intelligimus album inesse ho- mini. Unde utroquemodo vis appetitivapotest tendere in bonum et malum. Per modum quidem simplicis et incomplexi, ctim appetitus simpliciter se- quitur bonum vel inhaeret bono, vel refugit malum; et tales motus sunt desiderium et spes, delectatio et tristitia, et alia hujusmodi. Per modum autem complexi, sicut cum appetitus fertur in hoc quod aliquod bo- num vel malum insit vel fiat circa alterum, vel tendendo in hoc, vel refu- giendo ab hoc; sicut manifeste patet in amore et odio. Amamus enim aliquem, inquantum volumus ei inesse aliquod bonum ; odimus autem aliquem, inquantum volumus ei inesse aliquod malum. Et similiter est in ira. Quicumque enim irascitur quaerit vindicari de aliquo. Et sic motus irae tendit in duo, scilicet in ipsam vindictam quam appetit el sperat sicut quoddam bonum, unde et de ipsa delectatur; tendit etiam in illum de quo quaerit vindictam, sicut in contrarium et nocivum. quod pertinet ad rationem mali. Est autem duplex differentia atten^ denda circa hoc irae ad odium et ad amorem : quarum prima est quod ira semper respicit duo objecta; amor vero et odium quandoque respiciunt unum objectum tantum : sicut cum dicitur aliquis amare vinum vel ali- quid hujusmodi, aut etiam odire. Secunda est, quia utrumque objectorum quae respicit amor est bonum; vult enim amans bonum ahcui tanquam sibi convenienti ; utrumque vero eorum quae respicit odium, habet ratio- nem mali; vult enim odiens malum alicui tanquam cuidam inconvenienti. Sed ira respicit unum objectum secundum rationem boni, scilicet vindic- tam quam appetit, et aliud secundum rationem mali. scilicet hominem
QU;EST. XLVI, ART. III ET IV. 33
locivum, de quo vult vindicari ; etideo est passio quodammodo composita jx contrariis passionibus(l). Et per hoc patet responsio ad objecia.
ARTICULUS III. — UTRUM ira sit in concupiscibili. De his etiam 2 2, quaest. CXUII, art. 5 corp. et Sent. Ill, dist. 26, quaest. I et II corp.
Ad tertium sic proceditur. 1. Yidetur quod ira sit in concupiscibili. Dicil mim TuUius (De TuscuL Quaest. lib. iv, aiiquant. a princ), qaod « ira est ibido quaedam. » Sed libido est in concupiscibili. Ergo et ira.
2. Praeterea; Augustinus dicit in Regula, quod « ira crescit in odium : » it Tullius dicit in eodem lib. (aliquant. a princ), quod « odium est ira in- ireterata. » Sed odium est in concupiscibili, sicut amor. Ergo ira est in con- jupiscibili.
3. Praeterea, Damascenus (Orth. fid. lib. ii, cap. 16) et Gregorius Nysse- aus (Nemesius, lib. De nat. hom. cap. 21) dicunt quod « ira componitur 3X tristitia et desiderio. » Sed utrumque horum est in concupiscibili. Ergo ira est in concupiscibili.
Sed contra^ vis concupiscibilis est alia ab irascibili. Si igitur ira esset :n concupiscibili, non denominaretur ab ea vis irascibilis.
GONCLUSIO. — Ira cum respiciat vindictam et eum de quo vindicta quaeritur quae ardua etdifficiUa sunt), in vi irascibili est, non autem iu concupiscibili, cujus passiones bonum vei malum respiciunt absolute.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (quaest. xxiii, art. 1), jassiones irascibilis in hoc di£ferunt a passionibus concupiscibilis, quod )bjecta passionum concupiscibilis sunt bonum et malum absolute; objecta lutem passionum irascibilis sunt bonum et malum cum quadam eleva-
ione et arduitate. Dictum est autem (art. praec) quod ira respicit duo ob- ecta, scilicet vindictam quam appetit, et eum de quo vindictam quaerit, et
irca utrumque quamdam arduitatem ira requirit. Non enim insurgit notus irae nisi aliqua magnitudine circa utrumque existente : « quaecum-
ue enim nihil sunt, aut modica valdd, nullo modo digna aestimamus, » ut
icit Philosophus (Rhet. lib. ii, cap. 2, parum a princ). IJnde manifestum
st quod ira non est in concupiscibili, sed in irascibili. Ad primum ergo dicendum, quod TuUius libidinem nominat appetitum
ujuscumque boni futuri, non habit^ discretione ardui vel non ardui ; et
ecundtim hoc ponit iramsub libidine, inquantum estappetitus vindictae.
ic autem libido communis est ad irascibilem et concupiscibilem. Ad secundum dicendum, quod ira dicitur crescere in odium, non quod
adem numero passio quae priiis fuit ira, postmodum fiat odium pec
uamdam inveterationem; sed per quamdam causalitatem ; ira enim per
iuturnitatem causat odium. Ad tertium dicendum, qu6d ira dicitur componi ex tristitia et desiderio,
on sicut ex partibus, sed sicut ex causis. Dictum est autem supra
juaest. XXV, art. 1) qu6d passiones concupiscibilis sunt causae passionum
ascibilis.
ARTICULUS IV. — UTRUM ira sit cum ratione. Ad quartum sic proceditur. 1. Videtur quod ira non sit cum ratione. Ira
nim, ciim sitpassio quaedam, est in appetitu sensitivo. Sed appetitus sen-
tivus non sequitur rationis apprehensionem, sed sensitivae partis. Ergo
a non est cum ratione.
(I) Niniirurn ex Iristitia quse versatur circa versatur circa bonum ; non conipooitur sicut ei; aluni, et ex passione spci vel desiderii quae partibus, scd sicut ex causis.
iir. 2
34 QU^ST. XLYI, ART. IV ET V.
2. Prseterea, animalia bruta carerit ratione, et tamen in eis invenitur ira. Ergo ira non est cum ratione.
3. Praeterea, ebrietas ligat rationem ; adjuvat autem ad iram. Ergo ira non est cum ratione.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Etliic. lib. vii, cap. 6, in princ), quod « ira consequitur rationem aliqualiter. »
CONCLUSIO. — Ira cum sit appelilus vindictse, poenaeque infligendae cum nocu- mento iliato collationem importet, non sine ratione est.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (art. 2hujus quaest.}, ira est appetitus vindictae. Hoc autem collationem importat poenae infligen- difi ad nocumentum sibi illatum; unde (Ethic. lib. vii) dicit Philosophus (loc. cit.), quod « syilogizans conferendo, quoniam oportet taliter oppu- gnare, irascitur confestim (1). » Conferre autemet syllogizare est rationis; et ideo ira est quodammodo cum ratione. *
Ad primum ergo dicendum, quod motus appetitivae virtutis potest esse cum ratione dupliciter : uno modo cum ratione praecipiente, et sic volun- tas est cum ratione, unde dicitur appetitus rationalis ; alio modo cum ra- tione denuntiante, et sic ira est cum ratione. Dicit enim Philosoplms (lib. De problematibus, sect. 28, probl. 3} quod « ira est cum ratione, non sicutj praecipiente ratione(2), sed utmanifestanteinjuriam; » appetitus enim sen- sitivus immediatd rationi non obedit, sed mediante voluntate.
Ad secundum dicendum, quodbrulaanimalia habent instinctum natura-: lem ex divina ratione eis inditum, per quem habent motus interiores et* exteriores similes motibus rationis, sicut supra dictum est (quaest. xl,]| art. 3).
Ad tertium dicendum, qu6d, sicut dicitur (Etliic. lib. vn, cap. 6, circa princ), « ira audit ahqualiter rationem, sicut nuntiantem quod injuriatum est ei; sed non perfecte audit, •> quia non observatregulamrationis in re- pendendo vindictam. Ad iram ergo requiritur aliquis actus rationis, et ad- ditur impecTimentum rationis. Unde Philosophus dicit (hb. De problemati- bus, sect. 3, probl. 2 et 26) quod « iiii qui sunt multum ebrii, tanquam nihil habentes de judicio rationis, non irascuntur; sed quando sunt parum ebrii, irascuntur tanquam liabentes judicium rationis, sed impeditum. »
ARTICULUS V. — UTRUM IRA SIT NATUKALIOR QUAM CONCUPISCEiNTL^. De his etiam 2 2, qusest. CLVI, art. 4 corp.
Ad quintum sic proceditur. i . Videtur quod ira non sit naturalior quam concupiscentia. Proprium enim hominis dicitur quod sit animal mansue- tum naturd. Sed mansuetudo opponitur irae, ut dicit Philosophus (Rhet. lib. II, cap. 3). Ergo ira non est naturalior quam concupiscentia. sed om- nino videtur essecontra hominis naturam.
2. Praeterea, ratio contra naturam dividitur; ea enim quae secundbm ra- tionem agunt, non dicimus secundum natuiam agere. Sed « ira est cuni ratione; concupiscentia autem sine ralione, » utdicitur (Ethic Ub. vu, cap. 6, a princ). Ergo concupiscerilia est naturalior quam ira.
3. Praeterea, ira est appetitus vindictae ; concupiscentia autem maxim^ est appetitus delectabilium secundum tactum, scilicet ciborum et veiierco-
(4) lla oJili passin. cum Nicolai ; quiilam tan- socundiiia ralionem subjici imperio rationis in
tum pro, laliler.hahentjolaliter. Cod. Alcan. proimle <iu..il luc dicitur ila iiilolligeniliim •
aliiiiui', et 'riioologi : Sylloijizans , quoviam quod ira non scmpor, sive oou mnvorsaliln >
oporict laliter oppugnare confeslim iras- cum ralione pracipieulc, scd sit sompcr i.:
citur. 1 atloue deuur. Jaule, vel ex ejus virtule.
^2 rriidit tamon S. norfor iram nu)dorata:u
QIL^ST. XLVI, ART. V. 35
im ; haec autem sunt magis naturalia homini quam vindicta. Ergo concu- iscentia est naturalior quam ira.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Ethic. lib. vii, loc. cit.), quod « ira li naturalior quam concupiscentia. »
CONCLUSIO. — Cumira sit cum ratione magis quam concupisceiitia, naturahor iamestetsecundum naturamspeciei, scilicet inquantum est rationalis, et indivi- iii, id est secundum propriam complexionemejus qui irascitur; sed secundum na- iram generis, id est animalis, et ex parte objecti concupiscentia naturalior est iiam ira.
Respondeo dicendum qu6d naturale dicitur illud quod causatur a na-
ira, ut patet (Physic. lib. ii, text. 4). Unde utriim aliqua passio sit magis
el minus naturalis, considerari non potest nisi ex causa sua. Causa autem
assionis, ut supra dictum est (quaest. xxxvi, art. 2), duphciter accipi po-
jst : uno modo ex parte objecti, alio modo ex parte subjecti. Si ergo con-
ideretur causa irae et concupiscentiae ex part6 objecti, sic concupiscentia,
t maxime ciborum et venereorum, naturalior est quam ira, inquantum
;ta sunt magis naturalia quam vindicta. Si autem consideretur causa iras
X parte subjecti, sic quodammodo ira est naturahor, et quodammodo
Dncupiscentia. Potest enim natura alicujus hominis considerari vel se-
undum naturam generis, vel secundum naturam speciei, vel secundum
omplexionem propriam individui. Si igitur consideretur natura generis,
use esl natura hujus hominis inquantum est animal, sic naturalior est
pncupiscentia quam ira; quia ex ipsa natura communi habet homo quam-
am inciinationem ad appetendum ea quse sunt conservativa vitse vel se-
jndum speciem, vel secundum individuum. Si aut^m consideremus na-
iram hominis ex parte speciei, scihcet inquantum est rationalis, sic ira
>t magis naturahs homini quam concupiscentia, inquantum ira est cum
itione magis quam concupiscentia. Unde Philosophus dicit (Ethic. lib. iv,
ip. 5) quod « humaniusest punire, " quod pertinet ad iram, « quam man-
letum esse; » unumquodque enim naturaliter insurgit contra contraria
nociva. Si vero coiisideretur natura hujus individui secundum propriam
>mpiexionem, sic ira naturalior est quam concupiscentia; quia scilicet
ibitudinem naturalem ad irascendum, quae est ex complexione, magis de
cili sequitur ira quam concupiscentia, vel aliqua alia passio. Est enim
>mo dispositus ad irascendum, secundiim quod habet cholericam com-
exionem ; cholera autem inter alios liumores citius movetur, assimilatur
iim igni ; et ideo magis est in promptu ilii qui est dispositus secundiim
Lturalem complexionem ad iram, quod irascatur, quam ei qui est disposi- -
s ad concupiscendum, quod concupiscat. Et propter hoc Philosophus
Mt (Elhic. hb. VII, cap. 6, ante med.}, quod « ira magis traducitur a pa-
ntibus in filios quam concupiscentia. »
kd. primmi ergo dicendum, quod in homine considerari potest et natu- is complexio ex parte corporis, quae est temperata, et ipsa ratio. Ex rte igitur complexionis corporalis, naturaliter homo secundum suam Bciem estnon habens superexcelientiam nequeirse neque alicujus alte- s passionis, propter temperamentum suae complexionis; aha vero ani- lia, secundum quod recedunt abhac qualitate complexionis ad disposi- em alicujus complexionis extremae, secundtim hoc etiam naturaliter ponuntur ad excessum alicujus passionis, ut leo ad audaciam, canis ad , lepus ad timorem, et sic de aliis. Ex parte vero rationis est naturale ini et irasci, et mansuetum esse; secundtim quod ratio quodammodo sat iram, inquantum nuntiat causam irae; et quodammodo sedat iram,
o6 QUiEST. XLVI, ART. V ET VI.
inquantum iratus non totaliter audit imperium rationis, ut supra dictum est (art. praec. ad 3).
Ad secundum dicendum, quod ipsa ratio pertinet ad naturam hominis. Unde ex hoc ipso qu6d ira est cum ratione, sequitur quod secundum ali- quem modum sit homini naturalis.
Ad tertiam dicendum, quod ratio illa procedit de ira et de concupiscentia ex parte objecti.
ARTICULUS VI. — UTRUM ira sit gravior qiiam odium.
De his etiam 2 2, qusest. CLix, art. 4, et De malo, qusest. xii, art. 4.
Ad sextum sic proceditur. 1. Videtur quod ira sit gravior quam odium. Dicitur enim (Prov. xxvii, 4}, quod ira non habet misericordiam, nec emm- pens furor. Odium autem quandoque habet misericordiam. Ergo ira est gravior quam odium.
2. Praeterea, majus est pati malum, et de^malo dolere, quam simphciter pati. Sed illi qui habet ahquem odio, sufficit quod ille quem odit, patiatur malum; irato autem non sufficit, sed quaerit quod cognoscat illud, et de illo doleat; ut dicit Philosophus (Rhet. lib. ii, cap. 4, circa fin.). Ergo ira est gravior quam odium.
3. Praeterea, quanto ad constitutionem ahcujus plura concurrunt, tant6 videtur esse stabilius; sicut habitus ille permanentior est qui ex pluribus actibus causatur. Sed ira causatur exconcursu plurium passionum, ut su- pra dictum est (art. 1 hujus quaest.), non autem odium. Ergo ira est stabi- lior et gravior quam odium.
Sed contra est quod Augustinus in Regula odium comparat trabi, iram ver6 festucae (1).
GONCLUSIO. — Gum odii objectum sit malum sub ratione mah, irae vero sub ra- tione boui ; odium muho deterius et gravius est quam ira.
Respondeo dicendum quod species passionis, et ratio ipsius ex objecto pensatur. Est autem objectum irae et odii idem subjecto : nam sicut odiena appetit malum ei quem odit, ita iratus ei contra quem irascitur; sed non eMem ratione. Nam odiens appetitmalum inimici inquantumest malum; iratus autem appetit malum ejus contra quem irascitur, non inquantum estmalum, sed inquantum habet quamdam rationem boni, scilicet prout aestimat illudesse justum, inquantum est vindicalivum. Undeetiam supra dictum est (art. 2 hujus quaest.), quod odium est per applicationem mali ad malum, ira autem per applicationem boni ad malum. Manifestum est autem quod appetere malum sub rationejusti, miniis habet de rationemali, quam velle malum alicujus simphciter; velle enim malum ahcujus subratione justi, potest esse etiam secundum virtutem justitiae, si praecepto rationis obtemperetur. Sed ira in hoc solum deficit qu6d non obedit rationis prae- cepto in ulciscendo. Unde manifestum est quod odium est multd deterius et gravius quam ira.
Ad primum ergo dicendum, quod in ira et odio duo possunt considerari, scilicet ipsum quod desideratur, et intensio desiderii. Quantiim igitur ad id quod desideratur, ira habet magis misericordiam qu^m odium. Quia enim odium appetit malum alterius secundiim se, nuIIA mensura mali sa- tiatur; ea enim quae secundtim se appetuntur, sine mensura appetuntur, ut Philosophus dicit (Polit. lib. i, cap. 6, a med.), sicut avarus divitias. Unde dicitur (Eccli. xii, 16) : Inimicus, si invenerit tempus, non satiabitur san-
(I) En tcxtus ex ojus epist. -109 in qua talis Re- aul qudm celerrime finialis, ne ira crescat gula continetur : liles aut nullas habcatis, in odium, et trabem facial de festuca.
QU^EST. XLVI, ART. VI ET VII. 37
guine. Sed ira non appetit malum nisi sub ratione justi vindicativi; unde quando malum illatum excedit mensuram justitiaa secundum aestimatio- nem irascentis, tunc miseretur. Unde Philosophus dicit(Rhet. iib. n, cap. 4, circa fin.}, quod « iratus, si fiant multa, miserebitur-, odiens autem pro nullo (1). » Quantum vero ad intensionem desiderii, ira magis excludit misericordiam quam odium, quia motus irae est impetuosior propter cho- lerae inflammationem ; unde statim subditur (Prov. xxvii, 4) : Impetum con- citati spiritus ferre quis poterit?
Ad secundum dicendum^ quod, sicutdictum est (in corp. art.), iratus ap- petitmalumalicujus, inquantum habet rationemjusti vindicativi. Vindicta autem fit per illationem poense. Est autem de ratione poenae quod sit con- traria voluntati, et quod sit afflictiva, et quod pro aliqua culpa inferatur; et ideo iratus hoc appetit ut ille cui nocumentum infert, percipiat, et do- leat, et qu6d cognoscat, propter injuriam illatam sibi hoc provenire. Sed odiensde hoc nihil curat, quia appetit malum alterius, inquantum hujus- modi. Non est autem verum quod id de quo quis Iristatur, sit pejus. Injus- titia enim et imprudentia, cum sint mala, quia tamen sunt voluntaria, non contristant eos quibus insunt, ut dicit Philosophus (Rhet. lib. ii, cap. 4, circa fin.).
Ad tertium dicendum, quod id quod ex pluribus causis causatur, tunc est stabilius quando causae accipiuntur unius rationis ; sed una causa potest praevalere multis aliis. Odium autem provenit ex permanentiori causa quam ira. Nam ira provenit ex aliqua commotione animi propter laesionem illatam ; sed odium procedit ex aliqua dispositione hominis, secundum quam reputat sibi contrarium et nocivum id quod odit : et ideo sicut passio citius transit quam dispositio vel habitus, ita ira citius transit quam odium, tjuamvis etiam odium sit passio ex tali dispositione proveniens ; et propter hoc Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 4, non remot^ a fin.), quod « odium est magis insanabile quam ira. »
ARTICULUS Vn. — UTRUM ira sit ad illos solum ad quos est justitia.
Ad septimum sic proceditur. d. Videtur quod ira non solum sit ad illos ad quos est justitia. Non enim est justitia hominis ad res irrationales. Sed tamen homo quandoque irascitur rebus irrationahbus, puta cum scriptor ex iraprojicit pennam, vel eques percutit equum. Ergo ira non solum est adillos ad quos est justitia.
2. Praeterea, non est justitia hominis ad seipsum, nec ad ea quae sui ip- sius sunt, ut dicitur (Ethic. lib. v, cap. 6 et ult.). Sed homo quandoque sibi ipsi irascitur, sicut poenitens propter peccatum; unde dicitur (Psal. iv, 5): Irascimini, et nolitepeccare. Ergo ira non solum est ad quos est justitia.
3. Praeterea, justitia et injustitia potest esse alicujus ad totum aliquod genus, vel ad totam aliquam communitatem, puta cum civitas aliquem laesit. Sed ira non est ad aliquod genus, sed solum ad aliquod singularium, ut dicit PhiIosophus(Rhet. lib. ii, cap. 4, sub fin.). Ergo ira non proprie est ad quos est justitia et injustitia.
Sed contrarium accipi potest a Philosopho (Rhet. lib. ii, cap. 2, 3 et 4).
GONCLUSIO. — Cum Inferre vindictam ad justitiam spectet, non alios ira respi- cit nisi illos, ad quos justitia est.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (art. praec), ira ap- petit malum, inquantum habet rationem justi vindicativi ; et ideo ad eos-
(ll Hoc est, si multa adhibeantur ad aniraura irati mitigandura, miserebitur; cum Dibil alio(iui fieri possit quo mitisctur animus illius qui odit.
38 QUiEST. XLVI, ART. VII ET VIII.
dem est ira ad quos est justitia et injuslitia-, nam inferre vindictam ad justitiampertinet; laedereautemaliquempertinelad injustitiam. Unde tam ex parte causse, quae est laesio illata ab altero, quam etiam ex parte vin- dictae ejus quam appetit iratus, manifestum est quod ad eosdem pertinet ira ad quos justitia et injustitia.
Ad primum ergo dicendum, quod, sicut supra dictum est (art. 4 hujus quaest. ad 2), ira, quamvis sit cum ratione, potest tamen etiam esse in bni tis animalibus quae ratione carent, inquantum naturali instinctu per ima- ginationem moventurad aliquid simile operibus rationis. Sic igitur ciimin homine sit ratio et imaginatio, dupliciter in liomine potest motus irae in- surgere. Uno modo ex sola imaginatione nuntiante laesionem ; et sic insur- git aliquis motus irae etiam ad res irrationales, et inanimatas, secundum simiUiudinem illius motus qui est in animalibus cpntra quodlibet nocivum. Alio modo ex ratione nuntiante laesionem; et sic, utPhilosophus dicit (fthet. lib. n, cap. 3,circ. fin.}, nullo modo potestesse ira ad res insensibiles, ne- que ad mortuos : tum quia non dolent, quod maxime quaerunt irati in eis quibus irascuntur • tum etiam quia non est ad eos vindicta , cum eorum non sitinjuriam facere.
Xd secundum dicendum, quod, sicut Philosophus dicit (Ethic. lib. v, circa fin. hb.), quaedam metaphorica justitia et injustitia est hominis ad seipsum, inquantum scihcet ratio regit irascibilem et concupiscibilera; et secundum hoc etiam homo dicitur de seipso vindictam facere, et per con- sequens sibi ipsi irasci; proprie autemet per se noncontingitaliquemsibi ipsi irasci.
Ad tertium dicendum, quod Philosophus cRhet. lib. n, cap. 4, sub fin.) assignatunam differentiam inter odiumet iram, quod odium potest essead aliquod genus, sicut habemus odioomne latronum genus (1), sed ira non est nisi ad aliquod singulare, Cujus ratio est, quia odium causatur ex hoc qu6d qualitas alicujusrei apprehenditur ut di^onj^n* ??o*lr9p ^?«j»^silioni ; et hoc potest esse vel in universali vel in particulari. Sed ira causatur ex hoc quod aliquis nos laesit per suum actum; actus autem omnes sunt sin- gularium ; et ideo ira semper est circa aliquod singulare. Cum autem tota civitas nos laeserit, tota civitas computatur sicut unum singulare.
ARTICULUS VIII. — UTRUM CONVENIENTER ASSIGNENTUR SPECIES IRiB. De his etiam 2 2, quoest. CLVli, art. 5.
Ad octavum sic proceditur. 1. Videtur quod Damascenus(Orth. fid.lib. ii, cap. 16) inconvenienter assignet tres species irae, scilicet fel, maniam et furorem. NuUius enim generis species diversificantur secundum aliquod accidens. Sed ista tria diversificantur secundum ahquod accidens; princi- pium enim motCis iraefel vocatur; ira autem permanens dicitur mania; furor autem est ira observans tempus in vindictam. Ergo non suiit diversae species irae.
2. Praeterea, Tullius (De Tusculanis Quaestionibus, lib. iv, parum ante med.) dicit qu6d « excandescentia gra;ce dicitur flufib; et est ira modo nascens, et modo desistens. » 0upi.o; autem, secundum Damascenum (loco cit.), est idem quod furor. Non ergo furor tempus quaerit ad vindictam, sed tempore deficit.
3. Praeterea, Gregorius (Moral. hb. xxi, cap. 4, circa med.)ponittresgra- dus irae, scilicet « iram sine voce, et ii*am cum voce, etiram cura verboex-
(l)Geniisniiniruiu usurpando nonstricto modo numiori sivc luculionc grannnalica prout etinm aivc philosophico usu , sed signincationc coni- genusde specie intelligitur.
QU.EST. XLVII, ART. I. 39
presso, » secundiini illa Iria qua^Dominus ponit (Matth. v, 22): Qui irascitur fratri suo, ubi tangitur ira sine voce; et postea subdit: Qui dixerit fratri suo :Raca (i},~ubi tangitur ira cum voce, sed necdum pleno verbo formata: et postea dicit : Qui autem dixerit fratri suo : Fatue^ ubi expletur vox per- fectione sermonis. Ergo insufficienter divisit Damascenus iram, nihil po- nens ex parte vocis.
Sed contra est auctoritas Damasceni et Gregorii Nysseni (Nemes. lib. De nat, hom. cap. 21).
CONCLUSIO. -- Tres sunt irae species, fel, mania, et furor ; quae sumunlur secun- dumeaquae dant irae aliquod augmentum.
Respondeo dicendum quod tres species irae quas Damascenus ponit, et etiam Gregorius Nyssenus, sumuntur secundiim ea quae dant irae aliquod augmentum. Quod quidem conlingit tripliciter : uno modo ex facilitale (2) ipsius motus ; et talem iram vocat fel, quia cito accenditur : alio modo ex parte tristitiae causantis iram, qua3 diu in memoria manet : et haec pertinet ad maniam, quae a manendo dicitur. Tertio ex parte ejus quod iratus appe- tit, scilicet vindictse; et haec pertinet ad furorem qui nunquam quiescit, donec puniat. Unde Philosophus (Ethic. lib. iv, cap. 5) quosdam irascen- tium vocat acutos, quia cit6 irascuntur; quosdam amaros, quia diu retinent iram; quosdam difficiles, quia nunquam quiescunt, nisi puniant.
Adpnmwmergo dicendum, quod omnia illaperquae ira recipit aliquam perfectionem, non omnino per accidens se habent ad iram; et ideo nihil prohibet secundiim ea species irae assignari.
Ad secundum dicendum, quod excandescentia,quam Tullius ponit, ma- gis "sidetur pertinere ad primam speciem irae, quae perficitur secundum velocitatem irae, quam ad furorem. Nihil autem prohibet ut eup.b? graecd, quod latine furor dicitur, utrumque importet, et velocitatem ad irascen- dum, et firmitatem propositi ad puniendum.
Ad tertium dicendum, quod gradus illi irae distinguuntur secundiim effec- tum irae, non autem secundum diversam perfectionem ipsius motus irse (3J.
QU^STIO XLVII.
DE CAUSA EFFECTIVA IR^, ET DE REMEDIIS EJUS, IN QUATUOR ARTIGULOS DIVISA(4}.
Deinde considerandum est de causa efFectiva irse, et de remediis ejus; et circa hoc quseruntur quatuor : 1" Utrumsemper motivura iraesitaliquid factum contraeumqui irascitur. — 2° Utrum sola parvipensio vel despectio sit motivum irsB. — 3° De causa irae ex parte irascentis. — 4° De causa irae ex parte ejfts contra quem aiiquis ifas- citur.
ARTICULUS I. — UTBUM semper motivum ir^ sit aliquid factum contra eum
QUI IRASCITUR.
Ad primum sic proceditur. i. Yidetur quod non semper aliquis irascatur propier aljquid contra se factum. Homo enfm peccando nihilcontra Deum %cere potest; dicitur enim (Job, xxxv, 6) : Si multiplicatx fuerint iniquita-
M) Generaliter dixit S. Thomas((Tuaest. XLVI, expriniuntur videantur (2 2, «r.iaest. CLVill,
art. i) iram causari ex concursu mullarum pas- art. 5;.
sionum ; nunc autera particulariter clisserit de (4) Vos Hebraea , autpotiusSvra, utcenset Hie-
proprio ejus motivc , sciiicet de iiropria ipsius ronymus, ct interpretatur liomo levis, aut inops
cau^a- el sordidus. Intelligitur autem qui sine causa
(2) Ita Garcia et editi passim. Edit. Rom. cum iratus dixerit raca. Nam Chrislus apostolos
cod. Alcan. facultate. vocat stultos, et Galatas insensatos (ed. Parm.).
(5) Dc his ut et de gradibus iriK qiii Matth. V
40 QILEST. XLYII, ART.
tes tux, quid facies contra i//2^??i? Diciturtamen Deus irasci contra homines propter peccata, secundum illud (Psal. cv, 40) : Iratus est furore Dominus in populumsuum. Ergo non semper aliquis irascitur propter aliquid contra se factum.
2. Praeterea, ira est appetitus vindictae, ut jam supra definita est. Sed ali- quis appetit vindictam facere etiam de his quae contra alios fiunt. Ergo non semper motivum irseest aliquid contra nosfactum.
3. Praeterea, sicut Philosophusdicit (Rhet. lib. n, cap. 2, post med.), « ho- mines irascuntur praecipue contra eos qui despiciunt ea circa quse ipsi maxime student ; » sicut qui student in philosophia, irascuntur contra eos qui philosophiam despiciunt; et simile est in aliis. Sed despicere philo- sophiam non est nocere ipsi studenti. Non ergo semper irascimur propter id quod contra nos fit.
4. Praeterea, « ille qui tacet contra contumeliantem, magis ipsum ad iram provocat, » ut dicit Chrysostomus. Sed in hoc contra ipsum nihil agit, quod tacet. Ergo non semper ira alicujus provocatur propter aliquid quod contra ipsum fit.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 4, prope fin.), quod « ira fit semper ex his quae ad seipsum; inimicitia autem et sine his quae ad ipsum; si enim putemus talem esse, odimus. »
CONCLUSIO. — Quum ira sit appelitus repellendi proprium malum : irae moti- vum semper estaliquid factum contra ipsum qui irascitur.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (qusest. xlvi, art. 6), ira est appetitus nocendi alteri sub ratione justi vindicativi. Vindicta au- tem locum non habet nisi ubi praecessit injuria; nec injuria omnis ad vindictam provocat, sed illa sola quae ad eum pertinet qui appetit vindic- tam. Sicut enim unumquodque naturaliter appetit proprium bonum; ita etiam naturahter repeliit proprium malum. Injuria autem ab aliquo facta non pertinet ad aliquem, nisi aliquid fecerit quod aliquo modo sit contra ipsum. Unde sequitur quodmotivum irae alicujus semper sit aliquid contra ipsum factum.
Ad primum ergo dicendum , qu6d ira non dicitur in Deo secundum pas- sionem animi, sed secundum judicium justitiae, prout vult vindictam fa- cere de peccato. Peccator enim peccando Deo nihil nocere efl^ective potest. Tamenex parte sua dupliciter contra Deum agit : prim6quidem inquantum eum in suismandatis contemnit; secundo inquantum nocumentum aliquod infert alicui, vel sibi, vel alteri; quod ad Deum pertinet, prout ille cui no- cumentum infertur, sub Dei providentia et tutela continetur.
Ad secundum dicendum, qu6d irascimur contra illos qui aliis nocent, ct vindictam appetimus, inquantum illi quibus nocetur, aliquo modo ad nos pertinent vel per aliquam affinitatem, vel per amicitiam, vel saltem per communionem naturae.
Ad tertium dicendum, qu6did in quo maxim6studemus(l),reputamus esse bonum nostrum ; etideo cumillud despicitur, reputamus nos quoque despici, et arbitramur nos Isesos.
Ad quartum dicendum, qu6d tunc aliquis tacens ad iram provocat inju- riantem, quando videtur ex contemptu tacere, quasi parvipendat alterius iram; ipsa autem parvipensio quidam actus est.
(I) Vel circa quod maxinie occupanuir, scu conaniur; aut etiam inessc nobis gU>rianiur , ncc quod maxime assequcndum optamus et asscqui vulgaritcr quidom, scd ominonter.
QVJEST. XLVII, ART. 11. 41
ARTICULUS II. — UTRIIM SOLA PARVIPENSIO VEL DESPECTIO SIT MOTIVUM IR^.
De his etiam iufra, art. 5 et 4 corp.
Ad secundum sic proceditur. 4. Videtur quod non sola parvipensio vel despectio sit motivum irae. Dicit enim Damascenus (Orth. fid. lib. ii, cap. 16), quod « injuriam passi, vel sestimantes pati, irascimur. » Sed homopotest injuriam pati etiam absque despectu vel parvipensione. Ergo non sola parvipensio est irae motivum.
2. Prasterea, ejusdem est appetere honorem, et contristari de parvipen- sione. Sedbruta animalianon appetunt honorem. Ergo non contristantur de parvipensione; et tamen in eis provocatur ira propter hoc quod vulne- rantur, ut dicit Philosophus (Ethic. lib. iii, cap. 8, circa med.). Ergonon sola parvipensio videtur esse motivum irae.
3. Praeterea, Phildsophus (Rhet. lib. ii, cap. 2) ponit multas aUas causas irae, puta « oblivionem, exultationem in infortuniis, denuntiationem malo- rum (1), impedimentum consequendae propriae voluntatis. » Non ergo sola parvipensio est provocativum irae.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, loc. cit.) quod « ira est appetitus cum tristitia punitionis (2), propter apparentem parvipensionem non convenienter factam. »
CONCLUSIO. — Quoniam ex omnibus bonis excellentiam quaerimus, et idcirco omnes causae irae ad parvipensionem reducuutur, sola parvipensio vel despectio mo- tivum irae dicitur.
Respondeo dicendum quod omnes causae irae reducuntur ad parvipen- sionem. Sunt enim tres species parvipensionis, ut dicitur (Rhet. lib. ii, ibid.}, scilicet despectus, epireasmus, idest, impedimentum voluntatis im- plendae, et contumeliatio; et ad haec tria omnia motiva irae reducuntur. Gujus ratio potest accipi duplex : prima est, quia ira appetit nocumentum alterius, inquantum habet rationem justi vindicativi; et ideo intantum quaerit vindictam, inquantum videtur esse justa. Justa autem vindicta non fit nisi de eo quod est injuste factum ; et ideo provocativum ad iram sem- per est aliquid sub ratione injusti. Unde dicit Philosophus (Rhet. lib. ii, cap. 3, prope fin.), quod « si homines putaverint se ab eis qui laeserunt (3), essejuste passos, non irascuntur; non enim fitira ad justum. » Contingit autem tripliciternocumentum alicui inferri, scilicet ex ignorantia, ex pas- sione et ex electione. Tunc enim ahquis « maxime injustum facit, quando ex electione, vel industria, vel ex certa malitia nocumentum infert, » ut dicitur (Ethic. lib. v, cap. 8). Et ideo maxime irascimur contra illos quos putamus ex industria nobis nocuisse. Si enim putemus aliquos vel per ignorantiam vel ex passione nobis intulisse injuriam, vel non irascimur contra eos, vel multo miniis. Agere enim aliquid ex ignorantia vel ex pas- sione diminuit rationem injuriae ; et est quodammodo provocativum mise- ricordiae et veniae. llli autem qui ex industria nocumentum inferunt, ex contemptu peccare videntur; et ideo contra eos maxime irascimur. Unde Philosophus dicit (Rhet. lib. ii, cap. 3, circa med.), quod « his qui propter iramaliquid fecerunt, aut non irascimur, aut minus irascimur; non enim propterparvipensionem.videntur egisse. » Secunda ratioest, quia parvipen- sio excellentiae hominis opponitur; quae enim homines nullo modo putant digna esse, parvipendunt, ut dicitur (Rhet. lib. ii, cap. 2, parum a princ). Ex omnibus autem bonis nostris aliquam excellentiam quaerimus ; et ideo
{{) Non eam quae judiciaria auctoritate fit, (2) Vel transposita constructione , appetitut
cum fieri non praesumatur ex odio, sed quae punilionis cum tristitia. privata tantura denuntiatio est. (3) Al., eos qui lceserunt,
i2 QU.^ST. XLVII, ART. II ET III.
quodcumque nocumentum nobis inferatur, inquantum excellentiae derogat, videtur ad parvipensionem pertinere.
Ad primum ergo dicendum, quod ex quacumque alia causa aliquis inju- riam patiatur, quam ex contemptu, illacausa minuit rationem injuriae; sed <5olus contemptus vel parvipensio rationem irae auget; et ideo est per se causa irascendi.
Ad secundum dicendum, qu6d, lic^tanimal brutum non appetat honorem gub ratione honoris, appetit tamen naturaliter quamdam excellentiam, et rrascitur contra ea quae illi excellentiae derogant.
Ad tertium dicendum, quod omnes illae causae ad quamdam parvipensio- nem reducuntur. Oblivio enim estparvipensionis evidens signum; ea enim quaemagnasestimamus, magis memorife infigimus. SimiUter exquadampar- vipensioneestquod aliquisnon vereatur contristare aliquem, denuntiando sibi aliqua tristia. Qui etiam ininfortuniisalicujushilaritatis signa osten- dit, videtur parum curare de bono vel malo ejus. Similiteretiamqui impedit aliquem a sui propositi assecutione, non propter aliquam utilitatem sibi inde provenientem, non videtur multum curare de amicitia ejus. Et ideo omnia talia, inquantum sunt signa contemptus, sunt provocativa irae. ARTICULUS III. — UTRUM excellentia irasceistis sit causa ir.*:.
Ad tertium sic proceditur. 1. Videtur quod excellentia alicujusnon sit causa quod facilius irascatur. Dicit enim Philosophus (Rhet. lib. ii, cap. 2, circa med.), quod « maxime aliqui irascuntur, cum tristantur, ut infirmi et egentes, et qui non habent id quod concupiscunt. » Sed omnia ista ad defectum pertinere videntur. Ergo magis facit pronum ad iram defectus quam excellentia.
2. Praeterea, Philosophus dicit ibidem, quod « tunc aliqui maxim^ iras- cuntur, quando in eis despicitur id de quo potest esse suspicio quod vel non insit eis, vel quod sit in eis debiliter ; sed ciim putant se multiim ex- cellere in illis in quibus despiciuntur, non curant. >» Sed praedicta suspicio ex defectu provenit. Ergo defectus est magis causa quod aliquis irascatur quam excellentia.
3. Praeterea, ea quae ad excellentiam pertinent, maxime faciunthomines jucundos et bonae spei esse(l). Sed Philosophus dicit (Rhet. lib. n, cap. 3, a med.), qu6d « in ludo, in risu, in feslo, in prosperilate, in consumma- tione operum, in delectatione non turpi, et in spe optima homines non iras- cuntur. » Ergo excellentia non est causa irae.
Sed contra est quod Philosophus in eodem libro dicit (cap. 9), quod « ho- mines propter excellentiam indignantur. »
CONCLUSIO. — Siadiraj motivum inspiciatur, excellentia ejus qni Jrascitur. iras causa est; si vero illius cui irascitur, alleudatur dispositio, ma^is despectus quam excelientia ejuscausa esse videtur.
Respondeo dicendum qu6d causa irae in eo qui irascitur dupliciter accipi potost; uno modo secundiim habitudinem ad motivum irae; et sic excel- lentia est causa ut aliquis de facili irascatur; est enim motivum irae injusta parvipensio, ut dictum est art. praec.j. Constat autem qu6d quant6 ali- quis est excellentior, injustiiis parvipenditur in hoc in quo excellit; etideo illi qui sunt in aliqua excellentia, maxime irascuntur, si parvipendantur; puta si dives parvipenditur in pccunia, et rhetorin loquendo, etsic dealiis. Ali<' modo potest oonsidei-ari causa irae in eo qui irascitur, ex parte dispo- sitionis quae in eo relinquitur ex tali motivo. Manifestum est autem quod
(n Atdvo scnsii, id cst, bene sperare; non passlyo id est svem tui dnro' \o\ talcm ojw de qiio spcrari nunquam atiqiiid possit.
QU^ST. XLVII, ART. III ET IV. 4S
nihil movet ad iram, nisi nocumentum quod contristat. Ea autem quae ad defectum pertinent, maxime sunt contristantia, quia homines defectibus subjacentes faciliiis laiduntur. Et ista est causa quare homines qui sunt infirmi vel in aliis defectibus, facilius irascuntur, quia facilius contris- tantur.
Et per hoc patet responsio ad primum.
Ad secundum dicendum, quod ille qui despicitur in eo in quo manifest^ multum exceliit, non reputat se aliquam jacturam pati, et ideo non con- tristatur; et ex hac parte mintis irascitur: sed ex alia parte, inquantum indignitis despicitur, habet majorem rationem vel irascendi, nisi forte re- putet se non invideri, vel subsannari (1) propter despectum, sed propter ignorantiam, vel propter aliud hujusmodi.
Ad tertium dicendum, quod omnia illa impediunt iram, inquantum im- pediunt tristitiam ; sed ex alia parte nata sunt provocare iram, secundiim quod faciunt hominem inconvenientius despici.
ARTICULUS IV. — UTRUM defectus alicujus sit causa ut contra eum
FACILIUS IRASCAMUR.
Ad quartum sic proceditur. 1 . Videtur quod defectus alicujus non sit causa ut contra ipsum facilius irascamur. Dicit enim Philosophus (Rhet. lib. u, cap. 3, parum a princ), quod « his qui confitentur et poenitent, et hu- miliantur, non irascimur, sed magis ad eos mitescimus ; unde et canes non mordent eos qui resident. » Sed hoc pertinet ad parvitatem et defectum. Ergo parvitas alicujus estcausa ut mintis irascamur.
2. Praeterea, nullus est major defectus quam mortis. Sed ad mortuos desinit ira. Ergo defectus alicujus non est causa provocativa irse contra ipsum.
3. Praeterea, nullus ijestimat aliquem parvum ex hoc quod est sibi ami- cus. Sed ad amicos, si nos offenderint, vel si non juverint, magis offendi- mur; unde dicitur (Psalm. liv, 13) : Si inimicus meus maledixisset mihi, sustinuissem utique. Ergo defectus alicujus non est causa ut contra ipsura faciiius irascamur.
Sed contra est quod Philosophus dicit(Rhet. lib. ii, cap. % a princ), quod ff dives irascitur contra pauperem, si eum despiciat; et principans contra subditum. »
GONCLUSIO. — Defectus, et iUius, contra quem irascimur, parvitas, quo magis despectionem auget, eo magis ira? procurativa est, et eamdem diminuit, si despectio- nem imminuat.
Respondeo dicendimi quod, sicutjam supradictumest(art. 2 etSpraec), indigna despectio est maxime provocativa irae. Defectus igitur vel parvitas ejus contra quem irascimur, facit ad augmentum irae, inquantum auget indignam despectionem. Sicut enim quanto aliquis est major, tant6 indi- gniiis despicitur; ita quant6 aliquis est minor, tanto indignius despicit. Et ideo nobiles irascuntur, si despiciantur a rusticis, vel sapientes ab insi- pientibus, vel domini a servis. Si vero parvitas vel defectus diminuat des- pectionem indignam, talis parvitas non auget, sed diminuit iram. Et hoc modo illi qui poenitent de injuriis factis, et confitentur se male fecisse, et humiliantur, et veniam petunt, mitigant iram, secundiim illud (Proverb. XV, 1) : Responsio mollis frangit iram, inquantum scilicet tales videntur non despicere, sed magis magnipendere eos quibus se humiliant.
Et per hoc patet responsio ad primum.
{\) Ita cod. Alcan., edit. Rom. et Patav. Al., rideri vel'subsannari; iteai, videri vel sublimari.
44 QVJEST. XLVIII, ART. 1.
Ad secundum dicendum, quod duplex est caiisa quare ad mortuos cessat ira : una, quia non possunt dolere et sentire, quod maxime quaerunt irati in his quibus irascuntur ; alio modo, quia jam videntur ad ultimum ma- lorum pervenisse ; unde etiam ad quoscumque graviter laesos cessat ira, inquantum eorum malum excedit mensuram justae retributionis.
Ad tertium dicendum, qu6d etiam despectio quae est ab amicis, videtur esse magis indigna ; et ideo ex simili causa magis irascimur contra eos, si despiciant vel nocendo, vel non juvando, sicut et contra minores (1).
QUiESTIO XLVIII.
DE EFFECTIBUS IRiE^ IN QUATUOR ARTICULOS DIVISA.
Deinde considerandum est de effectibus irae; et circa hoc quaeruntur quatuor: l"Utrum ira causet delectationem. — T Utrum maxime causet fervorem in corde. — 3" Utrum maxime impediat rationis usum. — 4° Utrumcauset taciturnitatem. ARTICULUS I. — UTRUM ira causet delectationem.
Ad primum sic proceditur. \ . Videtur quod ira non causet delectatio- nem. Tristitia enim delectationem excludit. Sed ira est seraper cum tristi- tia; quia, utdicitur (Ethic. lib. vii, cap. 6, parum a med.), « omnis qui fa- cit aliquid propter iram, facit tristatus. » Ergo ira non causat delectatio* nem.
2. Praeterea, Philosophus dicit (Ethic. lib. iv, cap. 5, circa med.), qu6d « punitio quietat impetum irae, delectationem pro tristitia faciens ; -> ex quo potest accipi quod delectatio irato provenit ex punitione. Punitio autem ex- cludit iram. Ergo, adveniente delectatione, ira toUitur. Non est ergo effec- tus delectationi conjunctus (2).
3. Praeterea, nullus effectus impedit causam suam, cum sit suae causae conformis. Sed delectationes impediunt iram, ut dicitur (Rhet. lib. ii, cap. 3, circa med.). Ergo delectatio non est effectus irae.
Sed contra est qu6d Philosophus in eodem libro (cap. 2, parum k princ.) inducit proverbium, qu6d « ira mult6 dulcior melle distillante in pectori- bus virorum crescit. »
CONCLUSIO. — Ira cum sit appetitus vindictae, hominem ad praesentiam vindic- tae, delectationeafficit.
Respondeo dicendum quod, sicut Philosophus dicit (Ethic. lib. vii, cap. 14), delectationes, maxime sensibiles et corporales, sunt medicinae quae- dam contra tristitiam ; et ideo quant6 per delectationem contra majorem tristitiam vel anxietatem remedium praestatur, tant6 delectatio magis per- cipitur; sicut patet quod quando aliquis sitit, delectabilior fitei potus. Ma- nifestum est autem ex praedictis (quaest. xlvii, art. 1), qu6d motus irae in- surgit ex aliqua illata injuria contristante, cui quidem tristitia^ remedium adhibetur per vindictam. Et ideo ad prsesentiam vindictae delectatio sequi- tur, et tant6 major quanto major fuit tristitia. Si igitur vindicta fuerit prae- sens realiter, fit perfecta delectatio, quae totaliterexcludit tristitiam; etper hoc quietat motum irje. Sed antequam vindicta sit praesens realiter, fit iras- centi praesens dupliciter : uno modo per spem, quia nullus irascitur nisi sperans vindictam, ut supra dictum est (quaest. xlvi, art. 1) ; alio modo se-
{\) Quamvis B. Thomas in prsesentis quses- causas irae dillgenter tractaveiit, de ipsius rerae- lionis titulo dixcrit consiclerandum esse de causa diissatis dixit.
effectiva iraB et de reniediis ejus, nibil tamen de (2) ita cod. Alcan. et editi passim. Al., effectut
rcmediis tradit, quia, ut ait Medina, ciim omues delectalio conjunctus irce; item, effectus de-
lectationis conjunctus.
QU.EST. XLYIII, ART. I ET II. 4$
cundum continuam cogitationem ; unicuique enim concupiscenti est delec- tabile immorari in cogitatione eorum quse concupiscit ; propter quod etiam imaginationes somniorum sunt delectabiles. Et ideo, ciim iratus multum in animo suo cogitet de vindicta, ex hoc delectatur; tamen delectatio non est perfecta, quae toUat tristitiam, et per consequens iram.
Ad primum ergo dicendum, quod non de eodem iratus tristatur et gau- det; sed tristatur de iiiata injuria, delectatur autem de vindicta cogitata et sperata. Unde tristitia se habet ad iram sicut principium, sed delectatio si- cut effectus vel terminus.
Ad secundum dicendum, quod objectio illa procedit de delectatione quae causatur ex reali prsesentia vindictae, quae totaliter tollit iram.
Ad tertium dicendum, quod delectationes praecedentes impediunt ne se- quatur tristitia, et per consequens impediunt iram ; sed delectatio de vin- dicta consequitur ipsam iram (i).
ARTICULUS II. — UTRUM IRA MAXIMfe CAUSET FERVOREM IN CORDE. De liis etiam De verit. quaest. xxvi, art. \ corp. fin.
Ad secundum sic proceditur. 1. Videtur quod fervor non sit maxime ef- fectus irae. Fervor enim, sicut supra dictum est (qusest. xxxvii, art. 2), per- linet ad amorem. Sed amor, sicut supra dictum est (qusest. xxvii, art. 4), principium est et causa omnium passionum. Cum ergo causa sit potior ef- fectu, videtur quod ira non faciat maxime fervorem.
2. Praeterea, illa quse de se excitant fervorem, per temporis assiduitatem magis augentur, sicut amor diuturnitate convalescit. Sed ira per tractum temporis debilitatur; dicit enim Philosophus (Rhet. iib. ii, cap. 3, post med.) quod « tempus quietat iram. » Ergo ira non proprie causat fer- vorem.
3. Praeterea, fervor additus fervori augmentat fervorem. Sed « majorira superveniens facit iram mitescere, » ut Philosoplius dicit (Rhet. lib. ii, ibid.}. Ergo ira non causat fervorem.
Sed contra est quod Damascenus dicit (Orth. fid. lib. ii, cap. 16), qu6d « ira est fervor ejus qui circa cor est sanguinis, ex evaporatione fellis fiens. »
GONCLUSIO. — Cum motus irse sit per modum insecutionis, cui proportionatur calor, necessarium est, per illum causari circa cor quemdam sanguinis fervorem, ex ipsa fellis evaporatione factum.
Respondeo dicendum quod, sicut dictum est (quaest. xliv, art. 1), cor- poralis transmutatio quae est in passionibus animae, proportionatur motui appetitus. Manifestum est autem quod quihbet appelitus, etiam naturahs, fortius tendit in id quod est sibi contrarium, si fuerit praesens; unde vide- mus quod aqua calefacta magis congelatur, quasi frigido vehementitis in cahdum agente. Motus autem appetitivus irae causatur ex aliqua injuria il- lata, sicut ex quodam contrario injacente; et ideo appetitus potissime ten- dit ad repehendam injuriam per appetitum vindictae; et ex hoc sequitur magna vehementia et impetuositas in motu irae. Et quia motus ir?e non est per modum retractionis, cui proportionatur frigus, sed magis per modum insecutionis, cui proportipnatur calor ; consequenter fit motus irae causati- vus cujusdam fervoris sanguinis et spirituum circa cor, quod est instru- mentum passionum animae. Et exinde est quod propter magnam perturba- tionem cordis, quae est in ira, maxime apparent in iratis indicia qusedam in exterioribus membris. Unde Gregorius dicit (Moral. lib. v, cap. 30, ante
('i) In cod. Alcan. et cdit. Rom. deest, iram»
46 QU^ST. XLYIII, ART. II ET III.
med.) : « Irse suae stimulis accensum cor palpitat, corpus tremit, lingua se praepedit, facies ignescit, exasperantur oculi, et nequaquam recognos- cuntur noti; ore quidem clamorem format, sed sensus quid loquatur ignorat. »
Ad primum ergo dicendum, quod « amor ipse non ita sentitur, nisi cum eum prodit indigentia, » ut Augustinus dicit (De Trin. lib. x, cap. ult. eirca fm.), Et ideo, quando homo patitur detrimentum amatse excellentiae propter injuriam illatam, magis sentitur amor ; et ideo ferventius cor mu- tatur ad removendum impedimentum rei amatse, ut sic fervor ipse amoris per iram crescat, et magis sentiatur. Et tamen fervor qui consequitur ca- lorem, aii^ ratione pertineL ad amorem et ad iram. Nam fervor amoris est cum quadam dulcedine et lenitate; est enim in bonum amatum; et ideo assimilatur calori aeris et sanguinis , propter quod sanguinei sunt magis amativi; et dicitur quod cogit amare jecur, in quo fit qua^dam generatio sanguinis. Fervor autem irae est cum amaritudine ad consumendum, quia tendit ad punitionem contrarii ; unde assimilatur calori ignis et cholerse, Et propter hoc Damascenus dicit (Orth. fid. lib. ii, cap. 16;, quod « proce- dit ex evaporatione feliis et feilea nominatur. »
Ad secundum dicendum, quod omne illud cujus causa per tempus dimi- nuitur, necesse est quod Lempore debilitetur. Manifestum est aulem qu6d memoria tempore diminuitur : quae enim antiqua sunt, a memoria de facili excidunt. Ira autem causatm^ ex memoria injuriae illatse; et ideo causa irae per tempus diminuitur paulatim, quousque tollatur. Major etiam videtur injuria, quando primo sentitur; et paulatim diminuitur ejus aestimatio, secundtim qu6d magis receditur a prsesenti sensu iijjuriae. Et similiter etiam cst de amore, si amoris causa remaneat in sola memoria. Unde Phi- losophus dicit (Ethic. lib. viii, cap. 5, non procul a princ.) quod « si diu- turna fiat amici absentia, videtur amicitiae obhvionem facere ; » sed in praesentia amici semper per tempus multiplicatur causa amicitiae, et ideo amicitia crescit. Et similiter esset de ira, si continu^ muliiplicaretur causa ipsius. Tamen hoc ipsum quod ira cito consumitur, attestatur vehementi furori ipsius. Sicut enim ignis magnus cito extinguitur, consumpta mate- ri^, ita etiam ira propter suam veliementiam cito deficit.
Ad tertium dicendum, quod omnis virtus divisa in plures partes dimi- nuitur; et ideo quando aliquis iratus alicui, irascitur postmodum alteri, ex hoc ipso diminuitur ira ad primum; et praecipu^ si ad secnndum fuerit major ira. Nam injuria quae excitavit iram adprimum, videbitur compara- tione secundae injuriae, quae aestimaturmajor, esse pai va vel nulla.
ARTICULUS in. — UTRUM IRA MAXIMfe IMPEDIAT RATIONIS USUM. De his etiam infra, art. 4 corp. et 2 2, quaest. XLI, Jirt. 2 ad 5, et quaest. CLVII, art. 4 corp. et De
malo, qasest. xil, art. \ .
Ad tertium sic proceditur. i. Videtur qiiod ira non impediat rationem. Dlud enim quod est cum ratione, non videtur esse rationis irnpedimentum. Sed ira estcum ratione, ut dicitur(Ethic. lib. vn, cap. 6, circaprinc). Ergo ira non impedit rationem.
2. Praeterea, quanto magis impeditur ratio, tanto diminuitur manifes- tatio. Sed Philosophus dicitfEthic. lib. vii, loc. cit.), quod « iracundus non est insidiator, sed manifestus. « Ergo ira non videtur impedire usum ra- tionis, sicutconcupiscentia, quae est insidiosa, ut ibidem dicitur.
3. Praeterea, judicium rationis evidentiiisfit ex adjunctione contrarii, quia « contraria juxta se posita nicigis elucescunt. » Sed ex lioc etiam crescit ira; dicit enim Philosophus (Illiet. lib. ii, cap. 2, post med.), quod
QU.EST. XLVIII, ART. III ET IV. 47
c magis homines irascuntur, si contraria preeexistunt, sicut honorali, si lehonorentur, » et sic de aliis. Ergo exeodem ira crescit, et judicium ra- ionis adjuvatur. Non ergo iraimpedit judicium rationis.
Sed contra est quod Gregorius dicit (Moral. lib. v, cap. 30, parum k )rinc.), qu6d« ira intelligentiae lucem subtrahit, cum mentem permovendo jonfundit. »
GONCLUSIO. — Ira cum maxime circa cor corporalem perturbationem faciat, inler omnes passiones aniraae maxime judicium ralionisimpedit.
Respondeo dicendum quod mens vel ratio, quamvis non utatur organo corporali in suo proprio actu, tamen, quia indiget ad sui actum quibusdam viribus sensitivis, quarum actus impediuntur corpore perturbato, necesse estquod perturbationes corporales etiam judicium rationis impedianl, si- cut patet in ebrietate et somno. Dictum est autem (art. praec), quod ira maxime facit perturbationem corporalem circa cor, ita ut etiam usque ad exteriora membra derivetur. Unde ira inter cseteras passiones manifes- tius impedit judicium rationis, secundum illud (Psalm. xxx, 10) : Contur- batus est in ira oculus meus.
Ad primum ergo dicendum, quod a ratione est principium irae quantiim ad motum appetitivum, qui est formahs in ira ; sed perfectum judicium rationis passio irae praeoccupat, quasi non perfecte rationem audiens, propter commotionem caloris velociter impellentis, quse est materialis in ira; et quantum ad hoc, impedit judicium rationis.
Ad secundum dicendum, qu6d iracundus dicitur esse manifestus, non quia manifestum fit sibi quid facere debeat, sed quia manifest6 operatur, non quserens aliquam occultationem. Quod partim contingit propter im- pedimentum rationis, quae non potest discernere quid sit occultandum et quid manifestandum, nec etiam excogitare occultandi vias ; partim ver6 est ex ampliatione cordis, quae pertinet ad magnanimitatem quam facit ira. Unde et de magnanimo Philosophus dicit (Elhic. hb. iv, cap. 3, a med.), quod est « manifestus oditor et amator, et manifeste dicit et operatur. » Concupiscentia autem dicitur esse latens et insidiosa, quia ut plurimum delectabilia quae concupiscuntur habent turpitudinem quamdam et molli- tiem, in quibus homo vult latere. In his autem quse sunt virilitatis et ex- cellentiae, cujusmodi sunt vindictae, qugerit homo manifestus esse.
Ad tertium dicendum, qu6d, sicut dictum est (qusest. xlvi, art. 4), motus irae a ratione incipit; et ideo secundum idem appositio (1) contrarii ad contrarium adjuvat judicium rationis, et auget iram. Ctim enim aliquis habet honorem vel divitias, et postea incurrit alicujus detrimentum, illud detrimentum apparet majus, tum propter vicinitatem contrarii, tum quia erat inopinatum, et ideo causat majorem tristitiam; sicut etiam magna bona ex inopinato venientia causant majorem delectationem; et secundum augmentum tristitiae praecedentis consequenter augetur et ira.
ARTICULUS IV. — UTRUM ira MAxmfe causet taciturnitatem. Ad quartum sic proceditur. 1. Videtur qu6d ira non causet taciturnita- tem. Taciturnitas enim locutioni opponitur. Sed per incrementum irae us- que ad locutionem pervenitur, ut patet per gradus irae quos Dominus as- signat (Matth. v, 22), dicens : Qui irascitur fratri...., et qui dixerit fratri suo : Raca.,., et qui dixerit fratri suo : Fatue, Ergo ira non causat tacitur- nitatem. 2. Praeterea, ex hoc qu6d custodia rationis deficit, contingit qu6d homo
(I) Al., oppositio.
48 QUiEST. XLIX.
prorumpat ad verba inordinata; unde dicitur (Proverb. xxv, 28) : Sicul urbspatenSj et absque murorum ambitu; ita vir qui non potest cohibere in loquendo spiritum suum, Sed ira maxim^ impedit judicium rationis, ut dic- tum est (art. praec). Ergo facit maximd profluere in verba inordinata. Non ergo causat taciturnitatem.
3. Praeterea (Mattli. xii, 34), dicitur : Ex abundantia cordis os loquilur. Sed per iram cor maxime perturbatur, ut dictum est (art. 2 hujus quaest.). Ergo maxim^ causat locutionem. Non ergocausat taciturnitatem.
Sed contra est quod Gregorius dicit (Moral. lib. v, cap. 30, circa med.}, quod " ira per silentium clausa intra mentem vehementius aestuat. »
CONCLUSIO. — Ira aliquando, perturbato scilicet animo, quasi ex judicio, silen- tium inducit; quandoque tanta iraeperlurbatio est, ut linguaa loquendiusu omnino impediatur.
Respondeo dicendumquod ira, sicutjam dictum est (art. prsec. ad 1), et cum ratione est, et impedit rationem; et ex utraque parte potest taciturni- tatem causare. Ex parte quidem rationis, quando judicium rationis intan- tum viget, quod etsi non cohibeat affectum ab inordinato appetitu vindic- tae, cohibettamen linguam ab inordinata locutione. Unde Gregorius (Moral. lib. V, loc. sup. cit.) dicit : « Aliquando ira, perturbato animo, quasi ex ju- dicio silentium inducit. » Ex parte ver6 impedimenti rationis, quia, sicut dictum est (art. 2huj. quaest.), perturbatio irse usque ad exteriora membra perducitur, et maxime usque ad illa membra in quibus expressiiis relucet vestigium cordis, sicut in oculis, et in facie, et in lingua; unde, sicut dic- tum est (art. 2 hujus quaest.), « lingua se praepedit, facies ignescit, exaspe- rantur oculi. » Potest ergo esse tanta perturbatio irae, quod omnino impe- diaturlingua ab usu loquendi; et tunc sequitur taciturnitas.
Ad primum ergo dicendum, qu6d augmentum irae quandoque est usque ad impediendam rationem a cohibitione linguae ; quandoque autem ultra procedit usque ad impediendum motum linguae et aliorum membrorum exteriorum.
Et per hoc etiam patet solutio ad secundum.
Ad tertium dicendum. quod perturbatio cordis quandoque potest super- abundare usque ad hoc qu6d per inordinatum motum cordis impediatur motus exteriorum membrorum ; et tunc causatur taciturnitas et immobili- tas exteriorum membrorum, et quandoque etiam mors. Si autem non fue- rit tanta perturbatio, tuncex superabundantia perturbationis cordis sequi- tur 01 is locutio.
QU^STIO XLIX.
DE HABITIBUS IN GENERALI , QUOAD EORUM SUBSTANTIAM, IN QUATUOR
ARTICULOS DIVISA.
Post actus et passiones considerandum est de principiis humanorum actuum; et primo de principiis inlrinsecis; secundode principiisextrinsecis. Principium autem intrinsecura est potentia et habilus. Sed quia de potentiis in prima parte dictum est (quaest. lxxvii), nunc restat dehabitibus considerandum. Et primo quidem ingene- rali; secundo vero de virtutibus et vitiis, et hujusmodi aliis habilibus, quisunt hu- manorum actuum principia. Circa ipsos aiitera habitus in generali quatuor consi- deranda sunt : 1° quidem de ipsa substantia habiluum; 2" de subjecto eorum; 3° de causa generationis augraenti et corruptionis ipsorum; 4° de distipctione ip- sorum. — Girca primuraqua;runturquatuor : l"Utrura habilussitqualitas. — 2"Utrum sitdeterminala species qualitatis. — 3°Utrum habitus importet ordinem adactum.— 4° De necessitate habitus.
QTL^ST. XLIX, ART. I. 49
ARTICULUS I. — UTRUM habitus sit qualitas (1).
De his etiam Sent. i, dist. 5, qusest. v ad o, et ii, dist. 22, art. -t el 2, quaest. i corp. et De verti.
qusesf. XX, art. 2 corp.
Ad primiim sic proceditur. d . Videtur qu6d habitus non sit qualitas. Dicit enim Augustinus (Qua^st. lib. lxxxiii, quaest. 73), quod iioc nomen habitus dictumestab hoc verbo habere. Sed habere non soium pertinetad qualita- tem, sed et ad alia genera ; dicimur enim habere quantitatem et pecuniam, et alia hujusmodi. Ergo habitus non est qualitas.
2. Praeterea, habitus ponitur unum prsedicamentum, ut patet (lib. Praed. cap. Habere). Sed unum praedicamentum non continetur subalio. Ergoha- bitus non est qualitas.
3. Pi-aeterea, omnis habitus est dispositio, ut dicitur (Praedicam. cap. De qualit.). Sed «dispositio est 02'do habentis partes,» ut dicitur (Metaph. lib. V, text. 24). Hoc autem pertinet ad praedicamentum situs. Ergo habitus non est qualitas.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Prsedicam. loc. cit.), quod «habi- tus est qualitas de difficih mobihs. »
CONCLUSIO. — Habitus, secundum quem quidpiam ad se vel in ordine ad alte- rum se habere dicitur, est quaedam qualitatis species, de difficili mobilis.
Respondeo dicendum quod hoc nomen habitus ab habendo est sumptumv a quo quidem nomen habitus dupliciter derivatur: uno quidem modo se- cundiim qu6d homo vel qusecumque alia res dicitur aliquid habere; alio modo secundtim qu6d aliqua res aliquo modo habet se in seipsa, vel ad aliquid aliud. Circa primum considerandum est qu6d habere, secundum qu6d diciturrespectu cujuscumque quod habetur, communeest ad diversa genera. Unde Philosophus inter Postpraedicamenta habere ponit, quae scili- cet diversa rerum genera consequuntur, sicut sunt opposita, et prius, et pos- terius, et alia hujusmodi. Sed inter ea quae habentur, talis videtur esse dis- tinctio, qu6dqu3edam sunt in quibus nihil est medium inter habenset id quod habetur, sicut inter subjectum (2) et quahtatem vel quantitatem nihil est medium; quaedam ver6 sunt in quibus non est aliquod medium interutrum- que, sed solarelatio, sicutdicituraliquishabere socium vel amicum; quae- dam vero suntinter quae est aliquidmedium, non quidem actio vel passio, sed aliquid per modum actionisvelpassionis,prout scilicetunum est ornans vel regens, et aliud ornatum aut rectum. Unde Philosophus dicit (Metaph. lib. v, text. 25), qu6d « habitus dicitur tanquam actio quaedam habentis et habiti; » sicut est in illis quae circa nos habemus. Et ideo in his constitui- turunum speciale genusrerum, quod dicitur praedicamentum habitus; de quo dicit Philosophus (Metaph. lib. v, ibid.), qu6d « inter habentem indu- mentum, et indumentum quod habetur, esthabitus medius. » Si autem su- matur habere prout res aliqua dicitur quodammodo se habere in seipsa vel ad ahquid aliud, ctim iste modus se habendi sit secundiim aliquam quaU- tatem, hoc modo habitus quaedam qualitas est ; de qua Philosophus (Metaph, lib. V, loc. sup. cit.) dicit quod « habitus dicitur dispositio secundum quam bene vel male disponitur dispositum aut secundum se aut ad ahud; » ut sanitas habitus quidam est. Et sic loquimur nunc de habitu; undedicen- dum est qu6d habitus est qualitas.
(I) Juxta peripateticos qualitas est unum ex qualltas; 4° forma et figura. Priraa species qua-
decem praedicaraentis et definiri potest cura D. litatis, scilicet habitus et dispositio, in hoc es-
Thoma accidens modificativum , seu dispositi- sentialiter consistit quod determinet subjectura
Tiim substautiae io seipsa. Quatuor qualitatis ad bene, vel male habendum, conformiter ad
species distingnunt : 1° habitus et dispositio ; suam naturam.
2" pDtentia et impoteatia; 5' passio et patibilis (2) Al., objectum.
50 QU.EST. XLIX, ART. I ET II.
Ad primnm ergo dicendum, quod objectio illa procedit de habere com- muniter sumpto : sic enim est commune ad multa genera, ut dictum est (in corp. art.).
Ad seciindum dicendum, qu6d ratio illa procedit de habitu secundum quod intelligitur aliquid medium inter habens etidquod habetur ; sic enim est quoddam praedicamentum, utdictum est fm corp. art.).
Ad tertium dicendum, qu6d dispositio quidem semper importat ordinem alicujus habentis partes; sed hoc contingit tripliciter, ut statim ibidem Philosophus subdit ; scihcet aut secundum locum, aut secundum potentiam, aut secundton speciem ; in quo, ut Simphcius dicit (in comment. Praedica- mentorum, in cap. De ^wa/.) comprehendit omnes dispositiones; corpora- les quidem in eo quod dicit secundum locum; et hoc pertinet ad praedica- mentum situs, qui est ordo partium in loco; quod autem dicit secundum potentiam,incIudit illas dispositiones quse sunt in praeparatione et idonei- tate, nondum perfectae, sicut scientia et virtus inchoata; quod autem dicit secundum speciem, includit perfectas dispositiones, qute djcuntur habitus, sicut scientia et virtus complete.
ARTICULUS 11. — UTRUM habitus sit determinata species qualitatis (1).
Ad secundum sic proceditur. 1 . Yidetur quod habitus non sit determinata species quahtatis; quia, utdictum est(art. pr8ec.),habitus, secundum quod est qualitas, dicitur « dispositio secundum quam bene aut male disponitur dispositum. » Sed hoc contingit secundum quamhbet qualitatem; namet secundum figuram contingit aliquid bene vel male esse dispositum, et similiter secundum calorem et frigus, et secundum omnia hujusmodi. Ergo habitus non est determinata species quahtatis.
2. Pra3terea, Philosophus (in Prsedicamentis, cap. De qual.) caliditatem et frigiditatem dicit esse dispositiones vel habitus, sicut aegritudinem et sanitatem. Sed calor et frigus sunt in tertia speciequahtatis. Ergo habitus vel dispositio non distinguitur ab aliis speciebus qualitatis.
3. Praeterea, difficile mobile non est differentia pertinens ad genus quali- tatis; sed magis pertinet ad motum vel passionem. Nullum autem genus determinatur ad speciem per differentiam alterius generis; sed «oportet differentiam per se advenire generi, « ut Philosophus dicit (Metaph. hb. vii, text. 42 et seq.). Ergo, cum habitus dicatur esse « quahtas difflcile mobi- lis,» videtur qu6d non sit determinata species qualitatis.
Sed contra est quod Philosophus dicit (in Praedicamentis, cap. De guai.) qu6d «una species quahtatis est habitus et dispositio. j>
CONCLUSIO. — Habiius et dispositio computantur prima species qualitatis ab aliis distincta, quibus homines in ordine ad naturam operanlur.
Respondeo dicendum qu6d Philosophus (in Praedicamentis, cap. Dequal.), ponit inter quatuor species qualitatis primam dispositionem et habitum. Quarum quidem specierum differentias sic assignat SimpUcius (Commen- tar. Praedicament., ibidem), dicens qu6d qualitatum quaedam suntnatura- les, quae secundum naturam insunt, et semper; quaedam autem sunt ad- ventitiae, quae ab extrinseco efficiuntur et possunt amitti. Et hae quidem qu;53 sunt adventitire, sunt habitus et dispositiones, secundiim facil6 et diffii'il6 amissibile differentes. Naturalium autom qualitatum quaedam sunt secundum id qu6d aliquid est in potentia; etsicest secunda species quali- tatis : quaedam ver6, secundiun id quod ahquid est in actu, et hoc vel in
(1) In hoc articulo S. Doctor quatuor specics et iu primaspecie habitum et dispositiynm con- jualitatis, quasart. prfficed.rctulinius, distinguit stituit.
QUiEST. XLIX, ART. II. 51
profundum, vel secundum superficiem ; si in profundum quidem, sic est tertia species qualitatis ; secundiim vero superficiem est quarta species qualitatis, sicut figura et forma, quae est figura animati. Sed ista distinctio specierum qualitatis inconveniens videtur. Sunt enim multaefigurae et qua- litales passibiles non naturales, sed adventitiae, et multae dispositiones non adventitiae, sed naturales, sicut sanitas et pulchritudo, et hujusmodi; et propter hoc non convenit ordini specierum : semper enim quod natu- rale est, prius est. Et ideo aliter accipienda est distinctio dispositionum et habituum ab aliis qualitatibus. Propria enim qualitas importat quemdam modum substantiae; modus autem est, ut dicit Augustinus (Super Genes. ad litt. lib. iv, cap. 3, in med.), « quem mensura pra^figit; » unde importat quamdam determinationem secundiim aliquam mensuram. Et ideo sicut id secundiim quod determinaturpotentia materiae secundum esse substan- tiale, dicitur qualitas, quae est differentia substantiae^ ita id secundum quod determinatur potentia subjecti secundum esse accidentale, dicitur qualitasaccidentalis, quse est etiam quaedam differentia, ut patet per Phi- losophum (Metaph. lib. v, text. 19). Modus autem sive determinatio subjecti secundum esse accidentale potest accipi vel in ordine ad ipsam naturam subjecti, vel secundum actionem et passionem quae consequuntur princi- pia naturae, quae sunt materia et forma; vel secundiim quantitatem. Si autem accipiatur modus vel determinatio subjecti (4) secundtim quantita- tem, sic est quarta species quahtatis. Et quia quantitas secundiim sui ra- tionem est sine motu, et sine ratione boni et mali, ideo ad quartam speciem qualitatis non pertinet qu6d aliquid sit bene vel male dispositum, nec cit6 vel tarde transiens. Modus autem sive determinatio subjecti secundum ac- tionem et passionem, attenditur in secunda vel tertia specie qualitatis. Et ideo in utraque consideratur quod aliquid facile vel difficile fiat, vel qu6d sit cito transiens aut diuturnum; non autem consideratur in his aliquid pertinens ad rationem boni vel mali, quia motus et passiones non habent rationem finis. Bonum autem et malum dicitur per respectum ad finem. Sed modus et determinatio subjecti in ordine ad naturam rei pertinet ad primam speciem qualitatis, quae est habitus et dispositio. Dicit enim Phi- losophus (Phys. lib. vn, text. 17, ac deinceps), loquens de habitibus ani- mae et corporis, quod sunt «dispositiones qusedam perfecti adoptimum; » dico autem perfecti , quod est dispositum secundtim naturam. Et quia « ipsa forma et natura rei est finis, et cujus causa fit aliquid, » ut dicitur (Physic. lib. ii, text. 23), ideo in prima specie consideratur et bonum et malum, et etiam facile et difficile mobile, secundiim quod aliqua natuca est finis generationis et motus. Unde (Metaph. lib. v, text. 25) Philosophus definit habitum, quod est « dispositio secundum quam aliquis disponitur bene vel male; » et (Ethic. lib. ii, cap. 4, sive 5, parum a princ.) dicitqu6d 'i habitussunt secundum quos ad passiones nos habemus bene vel male. « Quando enimest modus conveniens naturaerei, tunc habet rationem boni; quando autem non convenit, tunc habet rationem mali. Et quia natura est id quod primum consideratur in re, ideo habitus ponitur prima specier^ qualitatis.
Mprimum ergo dicendum, qu6d dispositio ordinem quemdam importat. ut dictum est (art. praec. ad 3); unde non dicitur ahquis disponi per quah- tatem nisi in ordine ad ahquid ; et si addatur bene vel male, quod pertinet ad rationem habitus, oportet qu6d attendatur ordo ad naturam, quae est
{\) kl, objecli.
52 QUiEST. XLIX, ART. II ET IIL
finis. Unde secundiim figuram, vel secundum calorem vel frigus non dici- tur aliquis disponi bene vel male, nisisecundum ordinem ad naturamrei, secundum quod es^ conveniens vel non conveniens. Unde et ipsa3 figuraa etpassibiles qualilates, secundum quod consideranturutconvenientes vel non convenientes naturae rei, pertinent ad habitus vel dispositiones. Nam figura, prout convenit naturae rei, et color, pertinent ad pulchritudinem; calor autem et frigus, secundum quod conveniunt naturae rei, pertinent ad sanitatem. Et hoc modo caliditas et frigiditas ponuntur a Philosopho in prima specie qualitatis.
Unde patet solutio ad secundum^ licet a quibusdam aliter solvatur, ut Siinplicius dicit (Comment. Praedicamentorum, cap. De qualit.).
Ad tertium dicendum, quod ista differentia « difficil^ mobile » non diversi- ficat habitumabaliisspeciebus quahtatis, sed a dispositione. Dispositio au- tem dupliciter accipitur : uno modo secundum quod est genus habitCis; nam (Metaph. lib. v, text. 25} dispositio ponituc in definitione habitOs. Alio modo secundum quod est aliquid contra habitum divisum ; et potest intelligi dispositio proprie dicta condividi contra habitum dupliciter : uno modo sicut perfectum et iniperfectum in eadem specie, ut scilicet disposi- tio dicatur retinens nomen commune, quando imperfecte inest, ita qu6d de facili amittatur; habitus autem, quando perfecte inest, ut non de facili amittatur, et sic dispositio fit habitus, sicut puer fit vir. Alio modo possunt distingui, sicut diversae species unius generis subalterni, ut dicantur dis- positiones illae qualitates primae speciei quibus convenit secundum pro- priam rationem ut de facili amittantur, quia habent causas transmutabiles, utaegritudo et sanitas; habitus vero dicantur illae qualitates quse secun- dum suam rationem habent quod non de facili transmutentur, quia habent causas immobiles; sicut scientise et virtutes; et secundum hoc dispositio non fit habitus. Et hoc videtur magis consonum intentioni Aristotelis. Unde ad hujus distinctionis probationem, inducit communem loquendi consue- tudinem, secundum quam quahtates quae secundum rationem suam sunt facil^ mobiles, si ex aliquo accidenti difficile mobiles reddantur, habitus dicuntur; et 6 converso est de qualitatibus qugesecundtim suam rationem sunt difficil^ mobiles. Nam si ahquis imperfecld habeat scientiam, ut de facili possit ipsam amittere, magis dicitur disponi ad scientiam quam scien- tiam habere. Ex quo patet quod nomen habitus diuturnitatem quamdam importat, non autem nomen dispositionis. Nec impeditur quin secundum hoc facile et difficilemobile sint specificae differentige, propter hoc qu6d ista pertinent adpassionem et motum, et non ad genus qualitatis ; nam istae dif- ferentiae, quamvis per accidens videan tur se habere ad quali tatem, designant tamen proprias etper se differentias qualitatum, sicut etiam in generesub- stantia3 frequenter accipiuntur differentiaeaccidenlales locosubstantialium, inquantum per eas designantur principia essentialia.
ARTICULUS III. — UTRUM habitus importet ordinem ad actum. De his eliam infra, art. 4 corp. ct qusest. L, art. 'I ad 3.
Adtertium sic proceditur. 1. Yidetur qu6d habitus non importet ordi- nem ad actum. « Unumquodque enim agit secundiim qu6d est actu. » Sed Philosophus dicit (De anima, Hb. iii, text. 8), quod « cum aHquis sit sciens secundum habitum, est etiam tunc in potentia, aliter tamen quam ante addiscere. » Ergo habitus non importat habitudinem principii ad actum.
2. Praeterea, iUud quod ponitur in deliuitione alicujus, per se convenit illi. Sed « esse principium actionis » ponitur in deflnitione potentiae, ut patet (Met. lib. v, text. 17). Ergo esse principium actas per se convenitpo-
QU^ST. XLIX, AKT. IIL 53
ritiae. Quod autem est per se, est principium in unoquoque genere. Si go etiam habitus sit principium actCis, sequitur quod sit posterior quam tentia, et sic non erit prima species qualitatis habitus vel dispositio. 3. Prcieterea, sanitas quandoque est habitus, et similiter macies et pul- ritudo. Sed ista non dicuntur per ordinem ad actum. Non est ergo de tione habitus quod sit principium actus.
Sed contra est quod Augustinus dicit (lib. De bono conjugali, cap. 21, ul6 a princ.}, qu6d « habitus est quo aliquid agitur, cum opus est ; » et mmentator dicit (De anima, lib. iii, comment. 18) quod « habitus est quo is agit cum voluerit. »
HONCLUSIO. — Habitus quilibet, cum habitudinem ad naturam unportet, ne- se est ad actum et operationem ordinari ut principium. Respondeo dicendum quod habere ordinem ad actum potest competere bitui et secundtim rationem habitiis, et secundum rationem subjecti in 0 est habitus. Secundiim quidem rationem habitus convenit omni habi- [ ahquo modo habere ordinem ad actum: est enim de ratione habitus ut portet habitudinem quamdam in ordine ad naturam rei, secundiim od convenit vel non convenit. Sed natura rei, quae est finis generatio- >, ulteritis etiam ordinatur ad alium finem, qui vel est operatio, vel ali- od operatum, ad quod quis pervenit per operationem. Unde habitus non lum importat ordinem ad ipsam naturam rei, sed etiam consequenter operationem, inquantum est finis naturae, vel perducensad finem. Unde (Metaph. lib. v, text. 25) dicitur in definitione habitus, quod « est dispo- io secundtim quam bene vel male disponitur dispositum, aut secundum M id est secundum suam naturam, « aut ad aliud, » idest in ordine ad em. Sed sunt quidam habitus qui etiam ex parte subjecti in quo sunt mo et principaliter important ordinem ad actum ; quia, ut dictum est t. praec), habitus primo et per se importat habitudinem ad naturam rei. igitur natura rei, in qua est habitus, consistat in ipso ordine ad actum, [uiturquodhabitus principahterimportet ordinem ad actum. Manifestum autem quod natura et ratio potentiae est ut sit principium actus. Unde nis habitus qui est alicujus potentiae ut subjecti, principahter importat inem ad actum.
A primum ergo dicendum, quod habitus est actus quidam, inquantum quahtas; et secundiim hocpotest esse principium operationis; sed est potentia per respectum ad operationem : unde habitus dicitur actus nus, et operatio actus secundus, ut patet (De anima, lib. ii, text. 5). d secundum dicendum, quod non est de ratione habitus quod respiciat entiam, sed quod respiciat naturam. Et quia natura prsecedit actionem, im respicit potentia, ideo prior species quahtatis ponitur habitus quam entia.
dtertium dicendum, qu6d sanitas dicitur habitus vel habituahsdispo- in ordine ad naturam, sicut dictum est (in corp. art.) ; inquantum
len natura est principium actus, ex consequenti (1) importat ordinem
actum. Unde Philosophus dicit (De historia animalium, lib. i, cap. 1, princ), qu6d « homo dicitur esse sanus, vel membrum ahquod,
ndo potest iacere operationem sani ; » et est simile in aliis.
) Ex consequer.ti, scilicet remotfe ; nam sa- est operatio, vel aliquid operatum, ad quod pcv •i impovtat ordinem ad naturam rei ; natura operationem pervenitur, ut dictura est (in corp. m nlteriiis ordinatur ad aliquem finem qui art.).
^4 QU.EST. XUX, ART. IV.
ARTICULUS IV. — UTRUM sit necessarium esse habitum.
De his etiam De yerit. queest. xx, art. 2 corp. et De verit. qusest. i , art. I corp. et ad 2, et xui, et
qusest. II, art. 2 corp.
Ad quartum sic proceditur. 1 . Videtur quod non sit necessarium esse liabilum. Habitus enim sunt quibus aliquid disponitur bene vel maie ad aliquid, sicut dictum est (art. 21mjus quaest.). Sed persuam formam aliquid bene vel male disponitur ; nam secundumformam aliquid estbonum, sicut et ens. Ergo nulla necessitas est habituum.
2. Praeterea, habitus importat ordinem ad actum. Sed potentia (i) impor- tat principium actCis sufflcienter; nam et potentia^. naturales absque ha- bitibus sunt principia actuum. Ergo non fuit necessarium habitus esse.
3. Praeterea, sicut potentia se habet ad bonum et ad malum, ita et ha- bitus ; et sicut potentia non semper agit, ita nec habitus. Existentibus igi- tur potentiis, superfluum fuit habitum esse. -
Sed contra est qu6d « habitus sunt perfectiones quaedam, » ut dicitur (Physic. lib. vn, text. 17). Sed perfectio est maxim^ necessaria rei, cum habeat rationem finis ; ergo necessarium fuit habitus esse.
GONGLUSIO. — Cum muita reperiantur, quorum naturae, et operationes plura re- quirunt, quae variis commensurari modis possunl, necessarium fuit ad hoc habitus esse, quibus talia commensurarentur.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (art. 2 et 3 hujus quaest.), habitus importat dispositionem quamdam in ordine ad naturam rei,et operationem velfinemejus, secundum quam bene vel male aliquid ad hoc disponitur (2). Ad hoc autem qu6d aliquid indigeal disponi ad al- terum, tria requiruntur : prim6 quidem ut id quod disponitur sit alterum ab eo ad quod disponitur, et sic se habeat ad ipsum ut potentia ad actum. Unde, si aliquid sit cujus natura non sit composita ex potentia et actu, et cujus substantia sit sua operatio, et ipsum sitpropterseipsum, ibi habitus vei dispositio locum non liabet, sicut patet in Deo. Secund6 requiritur quod id quod est in potentia ad alterum, possit pluribus modis delerminari, et ad divcrsa. Unde sialiquid sitin potentia ad alterum, ita tamen quod non sit in potentia nisi ad ipsum, ibi dispositio et habitus locum non habet, quia tale subjectum ex sua natura habet debitam habitudinem ad taiem actum. Unde, si corpus coeleste sit compositum ex materia et forma, cum illa materia non sit in potentia ad aliam formam, ut dictum est (pars I, qiiaest. lxvi, art. 2), non habet ibi locum dispositio vel habitus ad formam aut etiam ad operationem, quia naturacoelestiscorporis non est in potentia nisi ad unum motum determinatam. Terti6 requirilur qu6d plura concur- rant ad disponendum sulijectum ad unum eorum ad quae est in potentia, quae diversis modis commensarari possunt; ut sic disponatur bene vel male adformam vel ad operationem. Unde qualitates simplices elemento- rum, quae secundum unum modum determinatum naturis elementorum conveniunt, non dicimus dispositiones vel habitus, sed simplices qualita- tes. Dicimus autem disposiliones vel habitus, sanitatem, pulchritudinem, et alia hujusmodi, quae important quamdam commeiisurationem plurium, quaidiversismodiscommensurari possunt. Propter quod Philosophusdicit (Metaph. lib. v, text. 24 et 25), qu6d « habitus est dispositio; » et disposi-
{\) Potcnlia de qua Inc agitur est secunda spe- invaliJura, dicitur impotcntia, ut visiis in scnsii.
eies qualitatis quae definiri potcst : principiuni (2 Ita cuni cod. Alcan. edit. RoKiana. Nico-
proximum agcmli vcl reistcndi. Haec sppcios in lai, ad hunc. lulit. Patav., ad allerum dispo-
duo membra dividitiir, sciiicct polcntiam el im- nilur.A\. item, secundum quem. Cod.Tarrac,
potentiam. Si principium ai;cndi aut rosistendi Sfcundum quem aiiquid ad hoc disponitur.
sil rubustuQi, dicitur potcnlia; si iuibccillc ct Vide infra, qusesl. L, art. 3, in corp.
QU.4<:ST. L, art: I. 55
lo est « ordo habenlis partes vel secundum locum, vel secundum poten- lam, vel secundum speciem, » ut supra dictum est (art. 1 hujus quaest. id 3}. Quia igitur multa sunt entium, ad quorum naturas et operationes lecesse est plui'a concurrere, quae diversis modis commensurari possunt, 3eo necesse est habitiis esse.
Ad primum ergo dlcendum, qu6d per formam perficitur natura rei, sed iportet qii6d in ordine ad ipsam formam disponatur subjectum aliqua dis- )ositione : ipsa tamen forma ordinatur ulterius ad operationem, quae est el finis vel via in finem. Et siquidem habeat forma deteiminate (1) unam antum operationem determinatam, nulla alia dispositio requiritur ad ope- ationem praeter ipsam formam. Si autem sit talis forma quae possit diver- imode operari sicut estanima, oportetquoddisponatur ad suas operatio- les per aliquos habitus.
Ad secundum dicendum, quod potentia quandoque se habet ad multa, !t i-deo oportet quod aliquo alio determinetur. Si ver6 sit aliquapotentia [uae non se habeat ad multa, non indiget habitu determinante, ut dictum tst (in corp. art.}; et propter hoc vires naturales non agunt operationes uas mediantibus aliquibus habitibus, quia secundum seipsas sunt deter- ninatae ad unum (2).
Ad tertium dicendum, quod non idem habitus se habet ad bonum et nalum, sicut infrapatebit (qusest. uv, art. 3), eadem autem potentia se labet ad bonum vel malum; et ideo necessarii sunt habitus, ut potentiae eterminentur ad bonum.
QUiESTlO L.
DE SLBJECTO HABITULM, IN SEX ARTICULOS DIVISA.
Deinde considerandum est de subjecto habituum; et circa hoc quaeruntur sex. • Utrura in corporesit aliquis habitus. — T Utrum anima sit subjectum habilus ecuQdiim suam essentiam vel secundum suam potentiam. — 3" Utium in po- 5utiis sensitivae partis possit esse aliquis habitus. — 4° Utrum in ipso iutellectu aiiquis habilus. — 5» Utrum in voluntate sit aliquis habitus. — 6» Utrum in ubstantiis separatis (3).
ARTICULUS I. — UTRUM in corpore sit aliquis habitus. Ad primum sic prot^editur. 1. Videtur quod in corpore non sit aliquis abitus. Ut enim Commentator dicit (De anima, lib. iii, comment. 18), « ha- itus est quo quis agit cum voluerit. » Sed actiones corporales non subja- ent vohmtati, ctun sint natumles. Ergo in corpore non potest esse aUquis" abitus.
2. Praeterea, omnes dispositiones corporales sunt facile mobiles. Sed abitus est qualitas difflcile mobilis. Ergo nulla cfispositio corporalis po- 3st esse habitus.
3. Praiterea, omnes dispositiones corporales subjacent alterationi. Sed
0) Ita co<l, Tarrac, Garcia et edit. Patav. (3) Duo smit swbjecta babitunm : unnm remo-
oit. A^can. elcdit. Rom. deferminare. Nicolai, tnm quod cst ipsum suppositum habitu praedi-
etcrminata. tain, et circa illud qnaeri potest an Deus, ange-
(2) llinc species iatelligibiles quae apud B. lus , homo et brutum siut subjecta habituum,
boniam sunt habitusquidam, utpatet ex quaest. quod ad art. -J buj. quaest. pertinet : allerum
art. 6, et quaest. Li, art. ■!, sunt babitus nobis proximum qnod est vel potentia, vel pars ea
rapliciter necessarii, quemadmodum dicimus suppositi cui habitus immediale irihaeret. Quan-
^''' li qiiaest. LxxxiV). Alii vero habitus ope- timi ad illui quaeri potest utriira corpus , po-
itivi, ipsi non sunt simpliciter nobis nccessarii tenlicB sensitiioe, inlellectus, voluntas, sint
l ehcicndos aclus sive naturales, sive morales, habituum subjecta ; de quibus in art. i et seq.
lum talcs habitus ex actibus caHsentur. hnj. quseslionis responsio datur.
56 QU.^ST. L, ART. I.
alteralio non est nisi in tertia specie qualitatis (1), quae dividitur contra ha- bitum. Ergo nullus habitus est in corpore.
Sed contra est quod PhilosophusfinPraedicamentis, cap. Dequal.)^ sani- tatem corporis, vel infirmitatem insanabilem, habitum nominari dicit.
CONCLUSIO. — Habitus prout sunt in subjecto in ordine ad opus, non sunt prin- cipaliter in corpore ut in subjecto : ut vero disponunt subjectum in ordine ad for- mam, sic in corpore sunt uthabituales quajdam dispositiones ilhus.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est qua^st. praec. art. 2, 3 et 4), habitus est quaedam dispositio ah'cujussubjecti existentis in poten* tia vel ad formam, vel ad operationem. Secundum ergo quod habitus im- portat dispositionem ad operationem, nullus habitus est principaliter in corpore sicut in subjecto. Omnis enim operatio corporis est autanaturali quahtate corporis, aut est ab anima movenje corpus. Quantum igitur ad illas operationes quae sunt a natujra, non disponitur corpus per aliquem habitum, quia virtutes naturales sunt determinatae ad unum. Dictum est autem (qusest. praec. art. 4), quod habituahs dispositio requiritur ubi subjectum est in potentia ad multa. Operationes vero quae sunt ab anima per corpus, principahter quidem sunt ipsius animae, secundario vero ip- sius corporis. Habitus autem proportionantur operationibus; unde «ex simihbus actibus similes habitus causantur, » ut dicitur(Ethic. lib. ii, cap. 1 et 2). Etideo dispositiones ad tales operationes principaliter sunt in ani- ma; in corpore vero possunt esse secundario, inquantum scilicet corpus disponitur et habihtatur ad prompte deserviendum operationibus animae. Si vero loquamur de dispositione subjecti ad formam, sic habitualis dis- positio potest esse in corpore, quod comparatur ad animam sicut subjec- tum ad formam; et hoc modo sanitas et pulchritudo, et hujusmodi, habi- tuales dispositiones dicuntur; non tamen perfecte habent rationem habituum, quia causae eorum ex sua natura de facili transmutabiles sunt. Alexander ver6 posuit nullo modo habitum vel dispositionem primae spe- ciei esse in corpore, ut Simplicius refert (Comm. Praed. in cap. De qual.) ; sed dicebat primam speciem quahtatis pertinere tantiim ad animam , et quod Aristoteles inducit (in Praed.) de sanitate et segritudine, non inducit quasi pertineant ad primam speciem quahtatis , sed per modum exempli ; ut sit sensus quod sicut gegritudo et sanitas possunt esse facile vel difficil^ mobiles, ita etiam quahtates primae speciei, quae dicuntur habitus et dispo- sitio. Sed hoc patet esse contra intentionem Aristotelis, tum quia eodem modo loquendi utitur amplificando de sanitate, et aegritudine, et de vir- tute, et de scientia; tum quiafPhys. lib. vii, text. 17) ponit express^ inter habitus pulchritudinem et sanitatem.
Ad primum ergo dicendum, qu6d objectio illa procedit de habitu secun- diim quod est dispositio ad operationem; et de actibus corporis qui sunt a natura, non autem de his qui sunt ab anima, quorum principium est vo- luntas,
Adsecundum dicendum, qu6d dispositiones corporales non sunt simpli citer difflcile mobiles propter mutabilitatem corporalium causarum ; pos- sunt tamen esse difflcile mobiles per comparationem ad tale subjectum, quiascilicet tah subjecto durante, amoveri non possunt, vel quia suntdif- ficile mobiles per comparationem ad alias dispositiones. Sed qualitates
('l) Hajc tertia qnalitatis spccies dicitur passio est qukra niotus ille qui in hoc mundo corporali
et patibilis qualitas. Hecte definiri potest quali- vigct et qui sui)Slantias corporura ad generatio-
tas aUcra(ionem sensiLilium causans, vel ab al- nem vel corruptionem disponit. teratione sensibili causata. Altcratio uihil aliud
QU/EST. L, ART. I ET II. 57
inimae sunt simpliciter ditlicile mobiles propter immobilitatem subjecti. ii ideo non dicit quod sanitas difflcile mobilis simpliciter sit habitus, scd [uod est ut habitus, sicut in Graeco habetur. Qualitates autem animae di- juntur simpliciter habitus.
Ad terUum dicendum, quod dispositiones corporales quse sunt in prima ipecie qualitatis, ut quidam posuerunt, differunt a qualitatibus tertise spe- nei in hoc quod qualitates tertiae speciei sunt ut in fieri et ut in motu ; unde licuntur passiones vel passibiles qualitates : quando autemjam pervene- 'int ad perfectum quasi ad speciem, tunc jam sunt in prima specie quali- atis. Sed hoc improbat Simplicius (Comm. Praed. cap. De qual.)^ quia se- mndum hoc calefactio esset in tertia specie qualitatis, calor autem in )rima ; Aristoteles autem ponit calorem in tertia. Unde Porphyrius dicit sicut Simplicius ibidem refert) quod « passiovel passibilisqualitas, etdis- 3osicio et habitus » differunt in corporibus secundtim intensionem et remis- jionem. Quando enim aliquid recipit caliditatem secundum calefieri antum, non autem ut calefacere possit, tunc est passio, si sit cito ransiens, vel passibilis qualilas, si sit manens. Quando autem jam ad loc perducitur quod potest etiam alterum calefacere, tunc est dispositio. li autem ulteritis in tantum confirmetur, quod sit difficile mobilis, tunc irit habitus ; ut sic dispositio sit qusedam intensio seu perfectio passionis i^el passibihs quahtatis, habitus autem dispositionis. Sed hoc improbat ^implicius, quia talis intensio et remissio non important diversitatem ex parte ipsius formae, sed ex diversa participatione ipsius subjecti; et ita lon diversificarentur pcr hoc species qualitatis. Et ideo aliter dicendum ;st quod, sicut supra dictum est (qusest. xlix, art. 2 ad 1), commensuratio psarum qualitatum passibilium, secundum convenientiam ad naturam, labet rationem dispositionis ; et ideo facta alteratione circa ipsas qualitates )assibiles, quae sunt calidum, frigidum, humidum et siccum, fit ex con- equenti alteratio(l) secundum aegritudinem et sanitatem. Primo autem it per se non est alteratio secundum hujusmodi habitus et dispositiones.
ARTICULUS IL — utrum anima sit subjectum habitus secuisdum suam
ESSENTIAM, VEL SECUNDUM SUAM POTENTIAM. De his etiam Sent. i, dist. 26, art. o ad 4 et o.
Ad secundum sic proceditur. 1 . Yidetur quod habitus sint in anima ma- is secundum essentiam quam secundum potentiam. Dispositiones enim t habitus dicuntur in ordine ad naturam (2), ut dictum est (quaest. xlix, ,rt. 3). Sed natura magis attenditur secundtim essentiam animae quam ecuudum potentias, quia anima secundum suam essentiam est natura' orporis talis (3), et forma ejus. Ergo habitus sunt in anima secundum jus essentiam, et non secundum potentiam.
2. Praeterea, accidentis non est accidens ; liabitus autem est quoddam ccidens. Sed potentiae animse sunt de genere accidentium, ut dictum est Dart. I , quaest. lxxvii, art. 1). Ergo habitus non est in anima ratione suae oteiitiae.
3. Praeterea, subjectum est prius eo quod est in subjecto. Sed habitus,
(1) Alteratio praecipufeper has qnalitatcs exer- (3) Nempb p^ysici, organici, seu ex variis evur; cum quibus tamen innuraerse aliseconnec- pctentiis operativis,ut instrumentis, constituti, mtur, inquantum ex eis resultant, ut raritas sicut dicitur (De anima, lib. ii, text. 4), scilicet t levitas sequuntur calorem ; vel ex earum ad corporis mathematici differentiam , cujus ermixtione fiunt, ut sapores, colores ; vel eas anima non est forma nec uatura : vel fort& iferunt, ut lux infert caiorem. talis, hoc est individui et singulans, efc.
(2) Id est, prout convenientiam vel discon- enientiam habent ad na.urain.
58 QU^ST. L, ART. II ET III.
cum pertineatad primam speciem qualilalls, est prior quam potentia, quae
pertinet adsecundam speciem. Ergo habitus non est in potentia animsB
sicut in subjecto.
Sed contra est qu6d Ptiilosophus (Ethic. lib. i, cap. ult.) ponit diversos habitus in diversis partibus animaB.
CONCLUSIO. — Quia anima est principium operationum per suas potenlias, ideo fiecundiim hoc habilus sunt in anima secundum polentias.
Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est (quaest. xlix, art. 2 et 3), habitus importat dispositionem quamdam in ordine ad naturam vel ad operationem. Si ergo accipiatur habitus secundiim qu6d habet ordinem ad naturam, sic non potest esse in anima, si tamen de natura humana loqua- mur ; quia ipsa anima est forma completiva humanae naturae. Unde secun- dum hoc magis potest esse ahquis habitus vel dispositio in corpore per or- dinem ad animam, quam in anima per ordinem ad corpus. Sed si loquamur de aliqua superiori natura, cujus homo potest esse particeps, secundum illud (11. Pet. 1, 4) : Ut slmus consortes naturx divinse, sic nihil prohibet in anima secundum suam essentiam esse aliquem habitum, scilicet gra- tiam (1), ut infra dicetur (qusest. cx, art. 4). Si ver6 accipiatur habitus in ordine ad operationem, sic maxime habitus inveniuntur in anima, inquan- lum anima non determinatur ad unam operationem, sed se habet ad mul- tas, quod requiritur ad habitum, ut supra dictum est (quaest. xlix, art. 4). Et quia anima est principium operationum per suas potentias, ideo secun- dum hoc habitus sunt in anima secundum suas potentias.
Ad primum ergo dicendum, quod essentia animse pertinet ad naturam humanam, non sicut subjectum disponendum ad aliquid aliud; sed sicut forma et natura ad quam aliquis disponitur.
Ad secundum dicendum, qu6d accidens per se non potest esse subjec- tum accidentis. Sed quia etiam in ipsisaccidentibus est ordo quidam, sub- jectum, secundum quod est sub uno accidente, intelligituressesubjectum alterius; et sic dicilur unum accidens esse subjectum alterius, ut superfi- cies est subjectum coloris ; et hoc modo potest potentia esse subjeclum ha-
bitus.
Ad tertium dicendum, qu6d habitus prasmittitur potentiae, secundum quod importat dispositionem ad naturam ; potentia autem semper impor- tat ordinem ad operationem, quae est posterior, cum natura sit operationis principium. Sed habitus, cujus potentia est subjectum, non importat ordi- nem ad naturam, sed ad operationem; unde est posterior potentia. Vel po- test dici quod habitus praeponitur potentia), sicut completum incompleto, et actus potentiae; actus enim naturaliter est prior, quamvis potentia sit prior ordine generationis et temporis, ut dicitur (Metaph. lib. vii et ix, text. 13, ac deinceps, ut etlib. vii, text. 17).
ART1CUI..US III. — UTRUM IN POTENTIIS SENSITIV^ PARTIS POSSIT ESSE ALIOUIS
HABITUS. De his etiam Sent. m, dist. 23, quasst. i, art. I corp. el dist. 55 , qua;st. ii, art, 4. ct De verit.
qusest. I , art. 4 corp.
Ad tertium sic proceditur. 1. Videtur qu6d in potentiis sensitivae partis non possit esse aliquis habitus. Sicut enim potentia nutritiva pars est ir- rationalis, ita et sensitiva. Sed in potentiis nutritivae partis non ponitur ali- quis liabitus. Ergo nec in potentiis sensitivae partis aliquis habitus debet poni.
{h Non soluni cnim horainis pofpnlijB sunt ipsa anima semndum ^nam essentiam gloni or- ail Loua opera exerceuda dispositae, scd eliam nalur.
QU-EST. L, ART. III. 59
2. Praeterea, sensitivae partes sunt commnnes nobis et brutis. Sedin bru- ;is non sunt aliqui liabitus, quia non est in eis voluntas, quae in definitione labitiis ponitur, ut supra dictum est (quaest. praec. art. 3). Ergo in potentiis Jensitivis non sunt aliqui habitus.
3. Praeterea, habitus animae sunt scientiae etvirtutes; et sicut scientia [•efertur ad vim apprehensivam, ita virtus ad vim appetitivam. Sed in po- ;enliis sensitivisnon sunt aliquae scientiae, ciim scientiasit universalium, juae vires sensitivae apprehendere non possunt. Ergo etiam nec habitus vir- ;utum in partibus sensitivis esse possunt.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Ethie. lib. m, cap. 40, in princ), juod aliquae virtutes, scilicet temperantia et fortitudo, sunt irrationabilium [)aftium.
CONGLUSIO. — In potentiis sensitivis, prout ex instinctu naturae operantur, uon mntaliqui habitus, sed prout operanturex rationis judicio.
Piespondeo dicendum quod vires sensitivaedupliciter possunt conside- 'ari : uno raodo secundum quod operantur ex instinctu naturae; alio modo >ecundumqu6d operanturex imperio rationis. Secundum igitur quod ope- ^antur ex instinctu naturae, sic ordinantur ad unum, sicut et natura; et deo, sicut in potentiis naturalibus non sunt aliqui habitus, ita etiam nec n potentiis sensitivis, secundtim quod ex instinctu naturae operantur. Se- :undum vero quod operantur ex imperio rationis, sic ad diversa ordinari X)ssunt ; et sic possunt in eis esse aliqui habitus, quibus bene aut male ad drquid disponuntur.
Ad primum ergo dicendum, quod vires nulritivae partis non sunt natae )bedire imperio rationis, et ideo non sunt in eis aliqui habitus ; sed vires jensitivae natae sunt obedire imperio rationis, et ideo in eis esse possunt diqui habitus ; nam secundum quod obediunt rationi, quodammodo ra- ;ionaIes dicuntur, ut dicitur (Ethic. lib. i, cap. uit.).
Ad secundimi dicendum, quod vires sensitivae in brutis animahbus non )perantur ex imperio rationis ; sed si sibi relinquantur bruta animalia, )perantur ex instinctu naturae; et sic in brutis animalibus non sunt ali- jui liabitus ordinati ad operationes , sunt tamen in eis aliquae dispositiones n ordine ad naturam, ut sanitas et pulchritudo. Sed quia brutk animalia l ratione hominis per quamdam consuetudinem disponuntur ad aliquid )peranclum sic vel aliter, hoc modo in brutis animalibus habitus quodam- nodo poni possunt. Unde Augustinus dicit (Quaest. lib. lxxxhi, quaest. 36, lon longe a princ), quod « videmus immanissimas bestias a maximis vo- uptatibus absterreri dolorum metu ; quod ciim in earum consuetudinem^ rerterit, domitae et mansuetae vocantur. » Deficit tamen ratio habitus quan-* iim ad usum voluntatis, quia non habent dominium utendi vel non utendi, piod videtur ad rationem habitus pertinere. Et ideo, proprie loquendo, in jis habitus esse non possunt.
Ad terfium dicendum, quod « appetitus sensitivus natus est moveri ab ippetitu rationali, « utdicitur(De anima, lib. in, text. 57); sed vires ratio- lales apprehensivae natae sunt accipere a viribus sensitivis. Et ideo magis jorivenil quod habitus sint in viribus sensitivis appetitivis quam in viribus lensitivis apprehensivis ; clim in viribus sensitivis appetitivis non sint ha- )itus, nisi secundum quod operantur ex imperio rationis. Quamvis etiam n ipsis interioribus viribus sensitivis apprehensivis possunt poni ahqui labitus secundum quos homo sit bene memorativus, vel cogitativus, vel maginativus. Unde etiam Philosophus dicit (Dememoria et reminisc cap. !, a med.), quod « consuetudo multum ciceratur ad bene memorandum; »
60 QU^ST. L, ART. III ET IV.
quia etiam istse vires moventur ad operandum ex imperio rationis. Vires autem apprehensivae exteriores, ut visus et auditus, et hujusmodi, non sunt susceptivae aliquorum habituum; sed secundiim dispositionem suae naturaj ordinantur ad suos actus determinatos ; sicut et membra corporis, - in quibus non sunt habitus, sed magis in viribus imperantibus motum ip- sorum (1).
AKTICULUS IV. — UTRUM m ipso intellectu sit aliquis habitus (2)
De his etiam infra, quaest. LI, art. 5 corp. et qusest. LYI, art. 5, et qusest. LXVII, art. 2 corp. et De
verlt. quaest. XX, art. 2 corp.
Ad quartum sic proceditur. 1. Videtur quod in intellectu non sint aliqui habitus. Habitus enim operationibus conformantur, ut dictum est (art. 2 hujus quaest.). Sed operationes hominis sunt communes animae et corpori, ut dicitur (De anima, lib. i, text. 64 et seq.).Ergo et habitus. Sed « intellectus non est actuscorporis, »utdicitur(Deanima, lib.iii,text.6).Ergointellectus non est subjectum alicujus habitus.
2. Prseterea, omne quod est in ahquo, est in eo per modum ejus in quo est. Sed id quod est forma sine materia, est actus tantiim ; quod autem est compositum ex forma et materia, habet potentiam et actum simul. Ergo in eo quod est forma tanttim, non potest esse aliquid quod sit simul in poten- tia et actu, sed solum in eo quod est compositum ex materia et forma. Sed intellectus est forma sine materia. Ergo habitus, qui habet potentiam si- mul cum actu, quasi medium inter utrumque existens, non potest esse in intellectu, sed soUim in conjuncto, quod est compositum ex anima et corpore.
3. Praeterea, habitus est « dispositio secundiim quam aliquis bene vel male disponitur ad aliquid, » ut dicitur (Metaph. lib. v, text. 25). Sed quod aliquis bene vel male sit dispositus ad actum intellectus, provenit ex ali- qua corporis dispositione ; unde etiam (De anima, lib. ii, text. 94) dicitur quod « moUes carne bene aptos mente videmus. » Ergo habitus cognosci- tivi non sunt in intellectu qui est separatus, sed in ahqua potentia quae est actus alicujus partis corporis.
Sed contra est quod Philosophus (Ethic. lib. vi, cap. 2, 3 et dO} ponit scientiam,etsapientiam,etintellectum,quiesthabitusprincipiorum,inipsa intellectiva parte animae.
GONGLUSIO. — Sunt in intellectu aliqui habitus, scilicet scientia, sapientia, et intellectus, cum horum operatio intelleclui corapetat.
Respondeo dicendum qu6d circa habitus cognoscitivos diversimod^ sunt aliqui opinati. Quidam(3) enim ponentes intellectum possibilem esse unum in omnibus hominibus, coacti sunt ponere quod habitus cognoscitivi non sunt in ipso inteilectu, sed in viribus interioribus sensitivis. Manifestum est enim qu6d hominesin habitibus diversificantur ; unde non possunt ha- bitus cognoscitivi directd poni in eo qu6d unum numero existens est om- nibus hominibus commune. Unde, si intellectus posslbilis estunus numero omnium hominum, habitus scientiarum, secundum quos homines diversi- ficantur, non poterunt esse in intellectu possibili sicut in subjecto; sed
(I) Hinc in scnsil)us cxternis, in potenfia loco (2) In lioc artioulo S; Doctor probat aliquos
motiva , in potenliis vegclativis, quae sunt nutri- liabitus csse in intellcctu possibili, ut scicntiam,
tiva, augnientativa ct generativa. non sunthabi- sapientiam et i^rincipiorum inlellectum. tus proprie clicti, nec in membris externis, scd (5) Scilicet Averrocs quem proinde rcfcllil
magis in viribus motum ipsorum imperantibus. S. Doctor ex professo, qnanlum ad intellectus
Habitus vero possunt esse in appclitu sensitivo, unitatem individuam (part. I, quaest. Lxxvi ,
ac etiam in sestimativa, in phaulasia et in me- art. 2). moriascjisitiva.
QU^ST. L, ART. IV. 61
jerunt in viribus interioribus sensitivis, quae sunt diversae in diversis. Sed ista positio primo quidem est contra intentionem Aristotelis. Manifestum est enim quod vires seisitivae non sunt rationales per essentiam, sed solum per participationem, ut dicitur (Etliic. lib. i, cap. ult.). Pliilosophus autem ponit intellectuaies virtutes, quse sunt sapientia, scientia et intellectus, in 60 quod est rationale per essentiam. Unde non sunt in viribus sensitivis, sed in ipso intellectu. Expresse etiam dicit (De anima, lib. ui, text. 8 et 18) quod « intellectus possibilis, ctim sic (1) fiatsingula, » id est, ctim reduca- tur in actum singulorum per species intelligibiles, « tunc fit secundiim ac- tum, » eo modo quo sciens dicitur esse in actu ; quod quidem accidit ciim aliquis potest (2) operari per seipsum, scilicet considerando. Est quidem igitur et tunc potentia quodammodo, non tamen simpliciter ut ante addis- cere aut invenire. Ipse ergo intellectus possibilis est in quo est habitus scien- tiae, quo potest considerare etiam cum non considerat. Secundo etiam haec positio est contra rei veritatem. Sicut eriim ejus est potentia cujus est operatio, ita etiam ejus est habitus cujus est operatio. Intelligere autem et considerare est proprius actus intellectus. Ergo et habitus, quo considera- tur, est proprie in ipso inteilectu.
Ad primum ergo dicendum, quod quidam dixerunt, ut Simplicius refert (Comment. Praedicam. cap. De qualit.)^ quod quia « omnis operatio homi- nis est quodammodo conjuncti (3), » ut Philosophus dicit (De anima, lib. i, text. 64 et seq.), ideo nullus habitus est animae tant»um, sed conjuncti; et ex hoc sequitur quod nullus habitus sit in intellectu, ctim inteliectus sit separatus, ut ratio proposita procedebat. Sed ista ratio non cogit. Habitus enim non est dispositio objecti ad potentiam, sed magisdispositio potentiae ad objectum. Unde habitus oportet quod sit in ipsa potentia, quae est prin- eipium actus, non autem in eo quod comparatur ad potentiam sicut objec- tum. Ipsum autem intelligere non dicitur commune esse anima? et corpori, nisi ratione phantasmatis, ut dicitur (De anima, lib. i, text. 66). Patet au- tem quod phantasma comparatur ad intellectum possibilem ut objectum, at dicitur (De aniraa, lib. iii, text. 3 et 39). Unde reUnquitur quod habitus intellectivus sit principahter ex parte ipsius intellectus, non autem ex parte phantasmatis, quod est commune animse et corpori. Et ideo dicendum est quod intellectus possibihs est subjectum habitus. lUi enim competit esse subjectum habitus quod estin potentia ad multa; et hoc maxime competit intellectui possibili. Undeinte^^<^ctus possibilis est subjectum habituum in- tellectualium.
Ad secundum dicendum, quod, sicut potentia ad esse sensibile convenit materise corporah; ita potentia ad esse intelligibile convenit intellectui pos- sibiU. Unde nihil prohibet in intellectu possibiU esse habitum, qui est me- dius inter puram potentiam etactum perfectum (4).
Ad tertium dicendum, quod quia vires apprehensivse interius praepa- rant intellectui possibiU proprium objectum, ideo ex bona dispositione ha- rum virium, ad quam cooperatur bona dispositio corporis, redditur homo habilis ad intelUgendum; et sic habitus inteilectivus secundari6 potest esse in istis viribus ; principaUter autem est in intellectu possibiU.
{\) Ita cod, Alcan. edit. Rom. et Nicolai. Al. (4) Utpote participans de potentia pura quotl
deest sic. ad perfectionem actus ordinetur ; et de perfecto
(2) Al., possit. actu quod potentiam ipsam quodaramodo in-
(3) Conjuncti, id est, persona quae ex corporis formet ac instruat quasi aptam ad operandura ct animse unione fit. ''eddens. '
m QUiEST. L, ART. V.
ARTICULUS V. — UTRUM in voluntate sit altquss habitus.
De his etiam supra, quaest. XLIX, art, 4, ct Scnt. il, dist. 27 , art. A ad 2, et ill, dist. 25, qnwst. i, art. i corp. et dist. 27, qusest. II, art. 5 ad 5, et De verit. qusest. I, art. \ corp. et art. 2 corp.
Ad quintum sic proceditur. 4. Videtur quod in voluntate non sit aliquis habitus. Habitus enim qui in intellectu sunt, sunt species intelligibileg quibus intelligit actu. Sed voluntas non operatur per aliquas species. Ergo voluntas non est subjectum alicujus habitus.
2. Praeterea, in intellectu agente non ponitur aliquishabitus, sicut in in- tellectu possibili, quia estpotentia activa. Sed voluntas est maxim^ poten- tia activa, quia movet omnes potentias ad suos actus, ut supra dictum est (quaest. ix, art. 1). Ergo in ipsa non est aliquis habitus.
3. Praeterea, in potentiis naturalibus non est aliquis habitus, quia ex sua natura sunt ad aliquid determinatae. Sed voUmtas ex sua natura ordinatur ad hoc qu6d tendat in bonum ordinatum ratione.*Ergo in voluntate non est aliquis habitus.
Sed contra est qu6d justitia est habitus quidam. Sed justitia est in vo- luntate; est enim justitia v habitus quidam secundum quem aliqui volunt etoperantur justa, » ut dicitur (Ethic. lib. v, cap. 1, in princ). Ergo volun- tas est subjectum alicujus habitCis.
CONCLUSIO. — Cum voluntas sit cpiaedam animae ralionalis potentia ac proinde diversimode ad agendum ordinari possit, necesse est in ea aliquem habitum esse, vi- delicet justitiam.
Respondeo dicendum qaod omnis potentia quse diversimode potest or- dinari ad agendum, indiget habitu, quo bene disponatur ad suum actum. Voluntas autem, ciim sit potentia rationalis, diversimode potest ad agen- dum ordinari ; et ideo oportet in voluntate aliquem habitum ponere, quo bene disponatur ad suum actum. Ex ipsa etiam ratione habitCis apparct quod habet quemdam principalem ordinem ad voluntatem, prout « habitus est quo quis utitur, cum voluerit, » ut supra dictum est (quaest. praec. art. 3).
Ad primum ergo dicendum, quod, sicut in intellectu est aliqua species quae est similitudo objecti; ita oportet in voluntate et in qualibet vi appeti- tiva esse aliquid quo inchnetur in suum objectum, ciim nihil aliud sit ac- tus appetitivse virtutis quam inclinatio quaedam, ut supra dictum est (quaest. vi, art. 4, et quaest. xxii, art. 2). Ad ea ergo ad quae sufficienter in- clinatur per naturam ipsius potentiae, non indiget ahqu^ qualitate incli- nante. Sed quia necessarium est ad finem humanaevitae quod vis appetitiva inclinetur ad aliquid determinatum, ad quodnon inclinatur exnatura po- tentiae, quae se habet ad multa et diversa ; ideo necesse est quod in volun- tate et in aliis viribus appetitivis sint quaedam qualitates inclinantes, quae dicuntur habitus.
Ad secundum dicendum, qu6d intellectus agens est agens tantUm, et nullo modo patiens; sed voluntas et quaelibet vis appetitiva est movens et motum, ut dicitur (De anima, lib. iii, text. 54). Et ideo non est similis ratio de utroque; nam esse susceptivum habitiis convenit ei quod est quodam- modo in potentia.
Ad tertium dicendum, qu6d voluntas exipsa natura potentiae inclinatur in bonum rationis. Sed quia hoc bonum multipliciter diversificatur, neces- sarium est ut ad aliquod determinatum bonum rationis (1) voluntas per aliquem habitum inclinetur, ad lioc quod sequatur promptior operatio.
(I) Ll ost adlioc aut il!ud bonum particulare circa quod hic ct nuuc operatur, ut ad propriani quod per operationcm suam consequi '^^bcl. vcl linem pcivcMiat.
QUiEST. L, ART. VI. 6'd
ARTICULUS VL — utrum in ajsgelis sit aliquis habitus.
De his etiam infra, quaest. LI, art. i corp.
Ad sextum sic proceditur. 4. Videtur quod in angelis non sint habitus. Dicit enim Maximus commentator Dionysii (De coel. hier. cap. 7, parum k princ.) : « Non convenit arbitrari virtutes intellectuales, id est spirituales, more accidentium, quemadmodum et in nobis sunt, in divinis intellecti- bus, scilicet angelis, esse, ut aliud in alio sit sicut in subjecto; accidens enim omne illinc repulsum est. » Sed omnis habitus est accidens. Ergo in angelis non sunt habitus.
2. Praeterea, sicut Dionysius dicit (De coel. hier. cap. 4, parum a princ), « sanctae coelestium essentiarum dispositiones super omnia alia Dei boni- tatem participant. » Sed semper quod est per se, est prius et potius eo quod est per aUud. Ergo angelorum essentiae per seipsas perficiuntur ad conformitatem Dei. Non ergo per ahquos habitus. Et haec videtur esse ra- tioMaximi, quiibidem (loc. cit.) subdit : «Si enim hoc esset, non utique maneret in semetipsa harum essentia, nec deificari per se, quanttim foret possibile, yaluisset. »
3. Praeterea, habitus est dispositio quaidam, ut dicitur (Metaph. lib. v, text. 25). Sed dispositio, ut ibidem dicitur, « est ordo habentis partes. » Cum ergo angeli sint simplices substantiae, videtur quod in eis non sint dispositiones ethabitus.
Sed contra est quod Dionysius dicit (De coel. hier. cap. 7, parum a princ), qu6d « Angeli primae hierarchiae nominantur calefacientes, et Throni, et effusio sapientiae, manifestativo deiformium ipsorum habituum nomine. «
CONGLUSIO. — Non sunt in angelis habitus, qui sunt dispositiones ad esse natu- rale, sed habitus in eorum voluntate et intellectu sunt, quibus bene disponuntur ad attingendum ipsum Deum.
Respondeo dicendum quod quidam posuerunt in angelis non esse habi- tus, sed quod qusecumque dicuntur de eis, essentialiter dicuntur. Unde Maximus, post pra^dicta verba quae induximus (in arg. 2), dicit : « Ilabitus eorum, atque virtutes quae in eis sunt, essentiales sunt propter immateria- litatem. » Et hoc etiam Simplicias dicit (Comm. Praedicam. cap. De qual,): « Sapientia quae est in anima, habitus est •, quse autem in intellectu, sub- stantia ; omnia enim quse sunt divina, et per se sufficientia sunt, et in seipsis existentia. » Quae quidem positio partim habet veritatem, et partim continet falsitatem. Manifestum est enim ex prsemissis (quaest. xlix, art. 4) quod subjectum habitus non est nisi ens in potentia. Considerantes igitur pra^dicti commentatores qu6d angeh sunt immateriales, et qu6d non est in illis potentia materiae, secundtim hoc ab eis habitum excluserunt et omhe accidens. Sed quia lic^t in angelis non sit potentia materiae, est tamen in eis aliqua potentia (esse enim actum purum est proprium Dei), ideo, in- quantum invenitur in eis de potentia, intantum in eis possunt habitus in- veniri. Sed quia potentia materiae et potentia intellectualis substantiae non est unius rationis, ideo per consequens nec habitus unius rationis est utro- bique. Unde Simplicius dicit (Comment. Praedicam., loc. sup. cit.) quod « habitus intellectualis substantiae non sunt similes his qui sunt hic habi- tibus; sed magis sunt similes simplicibus et immaterialibus speciebus, quas continet in seipsa. » Circa hujusmodi tamen Jiabitum ahter se habet intellectus angelicus, et ahter intellectus humanus. Intellectus enim hu- manus, ciim sit infimus in ordine intellectuum, est in potentia respectu omnium intelligibilium, sicut materia prima respectu omnium formarum sensibihum; et ideo ad omnia intelligenda indiget ahquo habitu. Sed in-
64 QU^ST. LI, ART. I.
tellectus angelicus non se habet sicut pura potentia in genere intelligibi- lium, sed sicut actus quidam; non autem sicut actus purus (lioc enim so- liusDei est), sed cum permixtione alicujus potentiae; et tanto minus habet de potentiahtate, quant6 est superior. Et ideo dictum est (pars 1, quaest. lv art. 3), inquantum est in potentia, indiget perfici habitualiter per aliqua£ species intelligibiles ad operationem propriam; sed inquantum est actu, per essentiam suam potest aliqua intelligere, ad minus seipsum, el aUa se- cundum modum suae substantiae, ut dicitur (libro De causis, prop. 8 et 13j, et tanto perfectitis, quant6 est perfectior. Sed, quia nullus angelus pertin- git ad perfectionem Dei, sed in infinitum distat, propter hoc ad attingendum ad ipsum Deum per intellectum et voluntatem, indiget aliquibus habitibus, lanquam in potentia existens respectu iUius puri actus. Unde Dionysius dicit (loc. cit. in arg. Sed cont,\ « habitus eorum esse deiformes, » quibus scihcet Deo conformantur. Habitus autem qui sunt dispositiones ad esse naturale, non sunt in angehs, cum sint immateriales.
Ad primum ergo dicendum, quod verbum Maximi inteUigendum est de habitibus et accidentibus materiahbus.
Ad secundum dicendum, qu6d quantum ad hoc quod convenit angelis per suam essentiam, non indigent habitu. Sed quia non ita sunt per seipsos entes, quin participent sapientiam et bonitatem divinam, ideo inquantum indigent participare aliquid ab exteriori, intantum necesse est in eis po- nere habitus.
Ad tertium dicendum, quod in angelis non sunt partes essentise; sed sunt partes secundum potentiam, inquantum intellectus eorum per plures species perficitur, et voluntas eorum se habet ad plura.
QUiESTIO LI.
DE CAUSA HABITUUM QUANTUM AD GENERATIONEM IPSORUM , IN QUATUOR
ARTICULOS DIVISA.
Deinde considerandum est de causa habituum et primo quantiim ad generationem ipsorum; secundo quantum ad augmentum; tertio quanlum ad diminutionem et corruptionem. Circa primum quaeruntur quatuor : l" Utriim aliquis habitus sit a natura. — 2" Utrum aliquis hal^itus ex actibus causetur. — 3° Utriim per unum ac- tum possit generari habitus. — 4° Utrum aliqui habitus sint in hominibus infusi a Deo.
ARTICULUS I. — UTRUM aliquis habitus sit a natura (1).
Dehis etiam infra, qusest. LXHI, art. I, et 2 2, qusest. XLVii, art. 15, Sont. iii, dist. 55, qusst. art. 2, quaest. l, et Dc verit. quffist. l, art. 8.
Ad primum sic proceditur. 4. Videtur quod nullus habitus sit k natura. Eorum enim quse sunt a natura, usus non subjacet voiuntati. Sed habitus est « quo quis utitur, ciim voluerit, » ut dicit Commentator (De anima, lib. III, comment. 18). Ergo habitus non est a natura.
'^. Prifiterea, natura non facit per duo quod per unum potest facere (2). Sed potentiae animcB sunta natura. Si igitur habitus potentiarum a natura essent, habitus et potentia essent unum.
3. Praeterea, natura non deficit io necessariis. Sed habitus sunt neces- sarii ad bene operandum, ut supra dictum est (quaist. xlix, art. 4). Si igitur
{\) Hic natura dislingiiitur tonlra princi- (2) Quia niinirum nilul frustra vel siipcrflue
pium cxtrinsccum et violcntuni , non coiitra vo- facit. luutalcm, neque coDtra id cujus usus cst a vo- lunlate.
QUiEST. LI, ART. I. 65
habitus aliqui essenl a natura, videtur quod natura nun deficeret quin omnes habitus necessarios causaret. Patet autem hoc esse faisum; ergo habitus non est a natura.
Sed contra est quod (Eth. lib. vi, cap. 6j inter alios habitus ponitur in- tellectus principiorum, qui est a natura; unde et principia prima dicuntur naturaliter cognita.
CONGLUSIO. — Giim inter alios habitus intellectus principiorum omnibusinsi- tus sit, aliquis a natura habitus inest.
Kespondeo dicendum quod aliquid potest esse naturale alicui dupliciter : uno modo secundtim naturam speciei, sicut naturale est homini esse risi bile, et igni ferri sursum : alio modo secundtim naturam individui; sicut naturale est Socrati vel Platoni esse aegrotativum vel sanativum, secundum propriam complexionem. Rursiis secundiim utramque naturam potestdici aliquid naturale dupliciter : uno modo, quja totum est a natura; alio mo- do, quia secundiim ahquid est a natura, et secundtim aliquid est ab exte- riori principio : sicut ciim aliquis sanatur per seipsum, tota sanitas est u natura; ciim autem aliquis sanatur auxilio medicinae, sanitas partim esta natura, partim ab exteriori principio. Si igitur loquamur de habitu (1) se- cundtim qu6d est dispositio subjecti in ordine ad formam, vel naturam, quolibet praedictorum modorum contingit habitum esse naturalem. Esl enim aliqua dispositio naturalis, quae debetur humanse speciei, extra quam nullus homo invenitur ; et haec est naturalis secundtim naturam speciei. Sed qiiia talis dispositio quamdam latitudinem habet, contingit diversos gradus hujusmodi dispositionis convenire diversis hominibus secundiim naturam individui; et hujusmodi dispositio potest esse vel totaliter a na- tura, vel partim a natura, et partim ab exteriori principio, sicut dictum est supra(in corp.)de his qui sanantur per artem. Sed habitus qui est dispositio adoperationem,cujussubjectumestpotentia animae, ut dictum estfquaest. L, art. 2), potest quidem esse naturalis, et secundtim naturam speciei, et secundiim naturam individui. Secundiim quidem naturam speciei, secun- diim qu6d se tenet ex parte ipsius animse, quaecum sit forma corporis, est principium specificum ; secundiim autem naturam individui, ex parte cor- poris, quod est materiale principium. Sed tamen neutro modo contingitin hominibus esse habitus naturales, ita quod sint totaliter a natura (2). In an- gelis siquidem contingit, eo quod habent species intelligibiles naturaliter inditas, quodnon competithuman8enatur8e,utdictumest(part. 1, qusest.Lv, art. 2). Suntergo in hominibus aliqui habitus naturales, tanquam partimi natura existentes, et partim ab exteriori principio. Aliter quidem in appre- hensivis potentiis, et aliter in appetitivis. In apprehensivis enim potentiis potest esse habitus naturaiis secundiim inchoationem, et secundiim natu- ram speciei et secundiim naturam individui. Secundiim quidem naturam speciei ex parte ipsius animae, sicut intellectus principiorum dicitur esse habitus naturalis; ex ipsa enim natura animae intellectuafis convenitho- mini quod statim cognito quid est totum, et quid est pars, cognoscat qu6d omne totum est majus sua parte ; et simile est in caeteris. Sed quid sit to- tum et quid sit pars cogngscere non potest nisi per species intelligibiles a phantasmatibus acceptas. Et propter hoc Philosophus, in fine Posteriorum ftext. ult. circ. med.), ostendit quod cognitio principiorum provenit nobis
{\ ) Habitus ille dicitur habitus otiosus qui non dicitur naturalis , non possit esse ex sola natura.
id operationem se refert, nisi remote. eo quod cognitio terminorum quibus ea princi-
(2) Quia semper est opus aliquibus principiis pia constant, non possit haberi sine preeviascn-
«ttji nis.adeo ut ipse inlellectus principiorum qui sus cognitione.
66 QU^ST. LI, ART. I ET II.
ex sensu. Secundiim vero naturam individui est aliquis habitus cognosci- tivus secundiim inchoationem naturalem, inquantum unus homo ex dispo- sitione organorum est magis aptus ad bene intelligendum quam alius, in- quantum ad operationem intellectCis indigemus virtutibus sensitivis. In appelitivis autem potentiis non est ahquis habitus naturalis secundum in- choationem ex parte ipsius animae, quanttim ad ipsam substantiam habitCis, sed soliim quantum ad principia quaedam ipsius, sicutprincipia juris com- munis dicuntur esse seminalia virtutum. Et hoc ideo, quia inchnatio ad objecta propria, quse videtur esse inchoatio habitCis, non pertinet ad habi- tum, sed magis pertinet ad ipsam rationem potentiarum. Sed ex parte cor- poris secundum naturam individui sunt ahqui habitus appetitivi secundtun inchoationes naturales; sunt enim quidam dispositi ex propria corporis complexione ad castitatem vel mansuetudinemj vel ad ahquid hujusmodi.
.\Aprimum ergo dicer: !um, quod objectio illa procedit de natura secun- dum qu6d dividitur contra rationem et voluntatem; cum tamen ipsa ralio et voluntas ad naturam hominis pertineant.
Ad secundum dicendum, quod ahquid etiam naturaliter potest superaddi potentiae, quod tamen ad ipsam potentiam pertinere non potest ; sicut in angelis non potest pertinere ad ipsam potentiam intellectivam qu6d sit per se cognoscitiva omnium, quia oporteret quod esset actus omnium, quod soUus Dei est. Id enim quo aUquid cognoscitur, oportet esse actua- lem simihtudinem ejus quod cognoscitur. Unde sequeretur, si potentia angeli per seipsam cognosceret omnia, qu6d esset similitudo et actus omnium. Unde oportet quod superaddantur potentiae intellectivae ipsius aliquae species intelligibiles, quae sunt similitudines rerum intellectarum ; quia per participationem divinse sapientiae, et non per essentiam propriam possunt intellectus eorum esse aclu ea quae intelligunt. Et sic patet qu6d non omne id quod pertinet ad habitum naturalem, potest ad potentiam pertinere.
Ad tertium dicendum, qu6d natura non aequaliter se habet ad causandas omnes diversitates habituum; quia quidam possunt causari a natura, qui- dam non, ut supra dictum est (in solut. praec). Et ideo non sequitur, si aliqui sint habitus naturales, qu6d omnes sint naturales.
ARTICULUS n. — UTRUM aliquis habitus causetur ex actibus.
De his etiam infra, quaest. lxiii, art. 2, et De malo, quaest. ii, art. 2 ad 4, et 6, et De Terit. qua;st. I, art. 9 corp. et ad -iO, et art. 2 ad 13.
Ad secundum sic proceditur. 1. Videtur quod nullus habitus possit ex actu causari. Habitus enim est qualitas quaedam, ut supra dictum est (qu. xLix, art. i). Omnis autem qualitas causatur in aliquo subjecto, in- quantum est alicujus receptivum. Cum igitur agens ex hoc quod agit non recipiataliquid, sed magis ex se emittat, videtur qu6d non possit aliquis habitus in agente ex propriis actibus generari.
2. Prteterea, illud in quo causatur aliqua qualitas, movetur ad qualita- tem illam, sicut patet in re calefacta vel infrigidata ; quod autem pi odu- cit actum causantem qualitatem, movet, ut patet de calefaciente vel infri- gidante. Si igitur in aliquo causareturliabitus per actum sui ipsius, seque- retur qu6d idem esset movens et motum, vel idem agenset patiens, quod est impossibile, utdicitur (Physic. lib. iii, text. 8).
3. Praeterea, effectus non potest esse nobilior suA caus^ (1). Sed habi- tus est nobiiior quam actus praecedens habitum ; quod patet ex hoc quod
L\) \mk ootius causa est seniper nobilior causato.
QUiEST. LI, ART. U ET III. 67
nobiliores actus reddit. Ergo iiabitus non potest causari ab actu prascedente habitum.
Sed contra est quod Pliilosophus (Ethic. lib. ii, cap. i et 2} docet habitus virtutum et vitiorum ex actibus causari.
CONCLUSIO. — Ex muUiplicatis actibus generatur quajdam qualitas in potentia passiva et mota, quae nominatur habitus.
Respondeo dicendum quod in agente quandoque est solum activum principium sui actCis, sicut in igne est solum principium activum calefa- ciendi; et in tali agente non potest aliquis habitus causari exproprio actu. Et inde est quod res naturales « non possunt aliquid consuescere vel dis- suescere, » ut dicitur (Ethic. lib. ii, in princ). Invenitur autem aliquod agens in quo est principium activum et passivum sui actus, sicut patet in actibus humanis. Nam actus appetitivae virtutis procedunt a vi appeti- tiva, secunddm qu6d movetur a vi apprehensiva repra^sentante objectum; etulteritis vis intellectiva, secundum quod ratiocinatur de conclusionibus, habet sicut principium activum, propositionem per se notam. Unde ex ta- libus actibus possunt in agentibus aliqui habitus causari, non quidem quantum ad primum activum principium, sed quantum ad principium actils quod movet motum. Nam omne quod patitur et movetur ab alio, disponitur per actum agentis. Unde ex multiplicatis actibus generatur quaedam qualitas in potentia passiva et mota, quae nominatur habitus ; sicut habitus virtutum moralium causantur in appetitivis potentiis, secun- dtmi qu6d moventur a ratione ; et habitus scientiaium causantur in intel- lectu, secundum qu6d movetur k primis propositionibus.
kdiprimv.m ergo dicendum, qu6d agens, inquantum est agens, non re- cipit aliquid ; sed inquantum agit motum ab alio, sic recipit aliquid a mo- vente; et sic causatur habitus.
Ad secundum dicendum, quod idem secundum idem non potest esse movens et motum : nihil autem prohibet idem a seipso moveri secundiim diversa, ut (Physic. lib. viii, text. 28 et 29) probatur.
Ad.tertiu?7i dicendum, qu6d actus prsecedens habitum, inquantum pro- cedit a principio activo, procedit a nobiliori principio quam sit habitus ge- neratus ; sicut ipsa ratio est nobilius principium quam sit habitus virtutis moralis in vi appetitiva per actuum consuetudines generatus, et intellec- tus principiorum est nobilius principium quam scientia conclusionum.
ARTICULUS III. — UTRUM per unum actum possit generari haritus.
De his etiam infra, qusest. LXXI, art. 4 corp. et Sent. i, dist. ^7, quaest. Ii, art. 3, et De veri
quaest. i , art. 9 acH2 et <3.
Ad tertium sic proceditur. 4 . Videtur quod per unum actum possit habi- tus generari. Demonstratio enim actus rationis est. Sed per unam de- monstrationem causatur scientia, quae est habitus conclusionis unias. Ergo habitus potest causari ex uno actu.
2. Praeterea, sicut contingit actum crescere per multiplicationem, ita contingit actum crescere per intensionem. Sed multiplicatis actibus gene- ratur habitus. Ergo etiam si multum intendatur unus actus, poterit esso causa generativa habitus.
3. Prffiterea, sanitas et aegritudo sunt habitus quidam. Sed ex uno actu contingit hominem vel sanari vel infirmari. Ergo unus actus potest habi- tum causare.
Sed contra est quod Philosophus dicit (Ethic. lib. i, cap. 7, parum ante fin.), quod « sicut una hirundo ver non facit, nec una dies; ita utique nec beatum, nec felicem una dies, nec paucum tempus. » Sed beatitudo est
68 QU^ST. Ll, ART. III ET IV.
"operatio secundum habilum perfectae virtutis, » utdicitur (Ethic. iib. i, ibid. et cap. 10 etl3). Ergo habitus virtutis, et eadem ratione aliushabitut, non causatur per unum actum.
GONCLUSIO. — Ilabitus virlutis necesse est ex pluribus actibus causari : appre- hensivarum vero potentiarum habitus, nonnunquam unico actu sicut et habitus corporales, acquiruntur.
Respondeo dicendum quod, sicut jam dictum est (art. praec), habitus per actum generatur, inquantum potentia passiva movetur ab aliquo prin- cipio activo. Ad hoc autem qu6d aliqua quahtas causetur in passivo, opor- tet quod activum totahter vincat passivum. Unde videmus quod quia ignis non potest totaliter vincere suum combustibile, non statim inflammat ip- sum ; sed paulatim abjicit contrariasdispositiones, ut sic totaUter vincens ipsum, simihtudinem suam ipsi imprimat. Manifestum est autem quod pi Incipium activum, qiv ^ est ratio, non totalitel* potest supervincero appe- titivam potentiam in uno actu, e6 quod appetitiva potentia se habet diver- simod6 et ad multa. Judicatur autem per rationem in actu uno aliquid ap- petendum secundum determinatas rationes et circumstantias. Unde ex hoc non totaliter vincitur appetitiva potentia, ut feratur in idem ut in pluribus per modum natura? ; quod pertinet ad habitum virtutis. Et ideo habitus virtutis non potest causari per unum actum, sed per multos. In apprehensivis autem potentiis considerandum est quod duplex est passi- vum: unum quidem ipse intellectus possibihs; aliud autem intellectus, quem (De anima, lib. ni, text. 20) vocat Aristoteles passivum, qui est ratio particularis, id est, vis cogitativacum memorativa et imaginativa. Respcctu igitur primi passivi potest esse aliquod activum quod uno actu totaliter vincit potentiam sui passivi ; sicut una propositio per se nota convincit intellectum ad assentiendum firmiter conclusioni ; quod quidem non facit propositio probabilis. Unde ex multis actibus rationis oportet causari habi- tum opinativum, etiam ex parte intellectus possibilis. Habitum autem ficientiae possibile est