i*^"
^-mf'M^
M^
■'M.J^^
^^m.
QO
ÜCä
|
^'iff |
||
|
^^\\ |
||
|
/^^i |
^ ■ |
|
|
1 JH |
^""1 |
|
|
B I^^H |
.^■rW |
|
|
^<'^l |
^<M |
|
|
'VrJ^I |
■^inl |
|
|
:'.'4^^l |
'^^r- |
1 |
|
'^^5 |
1 |
|
|
-^^ |
1 |
|
|
-^^0 |
1 |
|
|
<i^H |
||
|
^i^^O |
F |
*cm.
:ifcöm.
"^^i
w
^«M^
; > -
-^*?
*:i:I,.,«NIVERSITY
T/. TORONTO i LJBRARY
vi
I
Printed in G^rmany
35 0 r tu 0 r t«
et '^tet boraclegte, tniebetutn öon D. 21. greitog Bearbeitete SÖQiib fe|t im Slnfd^IuB on fSb. 40 ^ (1914) ben fritifd)en 5leiibrucf öon Siit[)er§ SBorleiungcu fort. (Sr Bringt al§ ßernftüä bte an bie @t!lärung be§ 45. 5Pfalm§ fid^ an= fc^liefeenbe, in ber 3"t öon 5}tttte 9lot)emBer 1532 Bi§ DftoBer 1533 fid) ^injie^enbe 33orIefung über bie iötufen= p\almtn (5Pf. 120—134) unb bie üBer 5pfalm 90, DftoBer 1534 Bi§ 5Jlai 1535, toomit ber nnmittelBare 2lnfd^Iu§ an bie gro^e, 1535 Beginnenbe ©eneftSüorlefung l^ergefteüt ift (Unfre 2lu§g. SSb. 42 -44). £)ie in bieje§ umfaffenbe ßoEeg eingeftieuten Jßorlejungen üBer ^efaja 9 (aCßei^nac^ten 1548) unb 53 ($ajfion§äeit 1544), fotüie bie grüärung öon^ofea 13, 14 (1545), bie jum Xeil noc^ in Sutf)er§ eigner |)anbfc^rift borliegt, jd)lieBen biefen S9b. 40 ' qB. 9tä^ere§ über 6ntftet)ung unb Überlieferung ber genannten Stuolegungen enthalten bie ben einjelnen ©tüden ietoeil§ borangefteUten ©inleitungen be§ §errn §erau§9eBer§. Sie SSiBUograp^ien lieferte D.Dr. ^o^. ßut^er.
Wxt biefeni SSanb loirb eine ber legten Süden ber erften §auptaBteilung Unfrer 2lu§gabe auSgcfüÜt. 6§ fel^len nun nur noc^ ber ©d^lufeteil ber £)i§putationen (S3b. 39 ^) unb ©rgänjung^ftücEe (S3b. 55), beren SearBeitung in Singriff genommen unb aum %dl toeiter fortgefd^rttten ift.
Tübingen, im €!toBer 1930.
^rofcffor Dr. ®. SBckrmc^cr.
►
Seile
SßotiDoit. Söon ©. S3ebcrmcl)er 1"
Sßotlefung über bie Stu|enpfalmen. 1532,33. [1540.J .... 1
Enarratio Psalmi XC. 1534/35. [1541.] 476
Enarratio capitis noni Esaiae. [1543/44.] 1546 &95
Enarratio 53. capitis Esaiae. [1544.] 1550 683
Additio in locum Hoseae cap. 13. 1545 747
.gjctauägegeben öon 91. Sfreitag. S)ie aSibliogvap^ien üon 2S. Sutfiev.
I
3^orlc}ung üBcr bic ©tuf cn^fatmcn.
1532—1538.
?lm 4. JJoöeiiitier 1532 beenbcte Suf^er bie S^otlcfutig über beii 45. ^fnliii (Uiifre 5lugg. 23b. 40-, 187). ©c^on am fofgenben Sage fcijte er fein .^olUo, mit bell ©tufenpfatmcu fort, bie i^n bis ^um 27. Dttober 1533 tjci(ä)äftigten.
Sie Überlieferung ift liier bie gleiche ttiie bort.
1. Sut^erö ^räpnrattoncii.
Unter ben „kleineren 9lrbeitcn über ^pfalinen" au§ ben So'^ren 1530—1532 (Unfre 9(u§g. 23b. 31^, 457ff.) befinben [icb anc^ ^lufjeid^nungen ßutberS über einige ber ©tufenpja[men. .ffoffmane l)Qt fie unter bie ticrfdjiebeneu 9lbf($nitte Verteilt, in bie er ba§ gonje ^Jlateriat ju orbncn berfudftte. Sutfier Iiot nod) nict)t an bie fpäterc U3orlefung gebadet, a(§ er biefe furzen ©rtlnrungen üerfn^te. Sie bienten it|m tiiclmel^r ganj allgemein all eine 9lrt 2?orbereitnng auf bie geplanten ©iimmarien unb für bie SSibelreöirion, tnie e§ ja aucl) bie itinen ^eitlic^ turj tioraufgetfenben Äoburgpfalmen taten, ^ä) '^abc in meinem 93citrag ju ber 5eft= fc^rift Unfrer 3lu§gabe jum Dieformationäjubiläum 1917, „Seit Sietrii^S 9lntcil an ber Sutberüberlieferung", S. 178ff. bie ©ocbtage meiter aufgehellt, njorauf für baä t|ier fjolgenbe berroiefen fei., gflr biefe urfprünglii^en 5piäne Suf^erä tommen biefe SlufjeicEinungen bann ^ttjar niiJ)t jur Scrmcnbung. 9lber au§ jener oHgemeincn SSefdiäftigung mit ben 5pfatmen eirouc^fen fpäter bie Söortcfungen über 5ßf. 2, 51 unb 45 unb bie au§füt)rli(^cn 5l3räparationen 2utt)eiä für fie (Unfre 9lu§g. 58b. 40^ 6 12 ff.). 9ll§ gut^er fid^ barauf ben ©tufenpfalmen jumenbete, griff er au§ feiner (Sammlung bon 5Pfolniennoti,5en bie auf fie bejüglidjen 3ettel Ijeraug; biefe ^lufjeic^nungcn marcn Wefentlicl) für^er al§ bie ju ben eben erwä'^nten brei ^pfalmen, ba 3ur 3ett tl^rer ^tieberfdjrift ber ©ebanfe an eine l^orlefung Sut^er eben nod) fern gelegen liatte. 2)er Sufaminen'^ang ämif($en biefen nun jum 9Jange tion 5prä= parationen aufgerücften tofen ^lolijen au§ ben 3a!^ren 1530 — 1532 unb ber 2}or= lefnng auä ber Seit bon 1532 (gnbe) — 1533 ift im einzelnen aber ebenfo beut» li^ roic für jene anberen ^pfalmenborlefungen unb ibre ßntwürfe in 33b. 40 2. 8ut^et§ SBette. XL, 3 1
2 Süorlelung übet bie etiifenpfolmen. 1532— 15S3.
S)ic tuijen 5JotijjetteI ßuf^erS l^otten bann folgenbe Sd^itffale: Einige fd^ricb fic^ unmittelbar an ßutl^erS ©djtcibtifc^ 9?cit Sietrid^ ab, unb jwar in ein ^eft, in büS er fc^ou anbcre furje Stütfc gcfammclt Ijatte. S)iefcg gon^e ^eftd^en fi^rieb iHörer in ein eigene« .g)eft um, baS t)eut beu jttjciten Seil ber Scnaer ^anbfc^rift Bos 0 17D (uon Sßl. 217 •■' an) bilbet (big etwa Sl. 352 \ ögl. bie «cfd^reibung be8 ffobcr Unfre ?lu§g. «b. 31', 459; baS SBcitcre fügte er fpäter üon pd) aug an).
3n biefem Jeil fteficn folgenbe nuf bie Stufenpfatmcn bezüglichen Stücfe: «Pf. 128 unb 129: St. 217» (= Unfre Stugg. Sb. SP, 507f.), Spf. 133: 331. 246''-247'' unb 250'> (= Unfre 9Iu8g. Sb. 31», 547ff.), «Pf. 127, 128, 130, 132: 351. 250'' (= Unfre 9lulg. SBb. 31», 546; 546 ju 3. 35; 547).
9)lan fic^t, loie SJcit Sietrid^ bie ^anptmaffc biefer furjen Dlotijen fiut^erä fid) fogleid^ offenbar in ber StbfK^t abgefdjricben Tjat, [\e al§ ßrftärnngen einer gefc^toffcnen ^pfalmengruppe einmal f)erau§3ugcben. 9lber erft Sietrid^g (Prbcn t)Qben il)rem Snirf ber floburgpfnlmen einige biefer 5pfatnicnftoffe mit anberen, bie im .gjeft i^reä äJaterS bajluifdjenftanben, ein= unb angefügt; po brad)en nad^ '^M- 133 (231. 246''-247'') ai, Uietlcic^t neben bem in Seftfdjrift ©. 182 angegebenen (Mrunbe ouc^ burdö ben anberen mit »eranla^t, au8 bcm S)ietrid) felbft »o^l fi^on biefe *J3eröffentIid)ung unterlaffen Ijatte: burc^ ben 2)ru(f ber 53orIefung 1540 toaren biefe flcincn l?orarbeiten übcrt)olt. —
6ine nod^ tjier^er gel^örige fur^e *pfalinfnerflärung fte!^t im erften Seil üon Bos o 171*, b. 1^. fie gel^t auf Mörer felbfl al8 3lbfc^reiber öon einem 3''*tel Sutl^erS
aurüd. es ift
«Pf. 126: 231. 154 "»-ISS- (= Unfre 9luÄg. »b. BV. 545 f.).
3toei anberc ©tüdc, bie fid) 't)ier nod) flnben, nämlid^
«Pf. 133: !8(. 159"— 160M „ , „, , . «„. „, , ^^o^ Jf. 127: 531. 160» } *= ""'" «uäflat-e Sb. 31», 563),
ftub furje Sluslegungen SntfjcrS bei Sifc^c, bie JRörer ouffing, ögl. ^eftfd^rift S. 179. Sie üben als urfprünglid) mflnblid^eö @ut natOrlid) fpäter feinen ©influ^ auf iCut^ers iüorlefung au^.
2. 3?ic i<orIcfuug.
Die Sorlefung felbft ift unS in MörerS anggcjeidjnetcr, ^ier Wieber befouberä fdfioer leebarer Äurjfd)rift oufbenjal)rt. Sie pcl)t im Jlnfc^lufe an jene frül^eren über 5pf. 2, 51 unb 45 in bem 3enaer Äober Hos q24''. ^folgenbe SJaten in Mörerd ^left geben über iljren Sortgang l'lnffdjluB: '-Pf. 120: 5. 5ioöember (1532); *4)f. 121: 18. unb 19. «noöember; «Pf. 122: am »eginn fe^lt ein Saturn, bann: 26. «Roöember, 10. Dezember; *4Jf. 123: 17. 2)e,}ember; «Pf. 124: 23. S)ejember; «Pf. 125: 20. Januar (1533), bife i'erä 3; fortgcfe^t unb becnbet erft am 30. 3uni; «Pf. 126: lt. unb 15. 3uli; «43f. 127: 21., 28. unb 29. 3uli; «Pf. 128: 4., 5. unb ll.«^lugufl; m. 129: 12. unb 19. Muguft; «Pf. 130: 25,, 26 unb 31. «.Jluguft; %\l 131: 8. September; ^}f. 132: 15., 16., 22., 23. September, 13. unb 14. DU tober; «pf. 133; 20. Dftober; «Pf. 134: 27. CHober. Sie lange «Paufe awifc^en
Sinlcitmig. 3
bem 20. 2(fnuaf imb 30. 3iiiii War in Siitfjcvd ÄvnntTjcit bcgrünbct, über bie Unfrc 9Iu§g. 37, XIV nnl)cr beiidjtet ift. S)ie Süorlefuiigstage wnicii in bcv JHegel 9Jbiitag unb S)ieii§tag.
3. Siie 2)rurfc.
a) S)er 127. i^falm.
9lin frül)cften, frfjoii 1534, crfdjien ein (ätn^elbvuc! bcr Sorlefung iibev ben 127. i).Matm bei ©eovg 9J^qu in Söittenbevg, litel unten ©. 5. S)er Sejt ift nn§ SKörevS ^ac^fd)rift gefloffen iinb Ipäter mit geringen 9tnberungen in bie @c= fanitanägobe biefev S}ovtcfungen eingeftettt Ujovben. 9hi§ biefen bciben Umftänben ift 3n fd)(ie^en, bog S)ietvi($ bev ungenannte Herausgeber and) biefcä 6injctbrudc§ njar. S)er S)rurf mar offenbar ein buc^f)änbterifd)eä Unternefjmen, hJie id^ in 5eft= fdjrift 6. 191 me(;rerc feftgefteHt fiabe. g§ entfprang ber riditigen 58orau§fid)t, bafe gerabe bicfer 5pfatm at§ eine prattifd^e SebcnSanweifung üiel bege'^rt hierbcn Würbe.
§rft red)t niu^te bnS ber 3^aH fein, Wenn biefe ßrflärung bcutfd) l^inaulging. ©0 brad)te 5Jltc§aeI fiotter 1536 eine Überfe^ung biefeg 3)rudeg l^eraui, bie ©eovg ^J^ajor angefertigt l^otte. ^n\ 5litel unten 6. 6 fieifet e§ l^icr auibriidtic^ : „aßen 9iegenten unb ^lauiöätern nü^Iid^ unb '^oc^ bon nbtcn ju wiffen".
Unten bei bem betreffenben ipfalm ücrjeid)nen wir jum 6rwei§ ber (Sering= fügigfeit ber nur fttliftifi^en Sßorianten jeneS tateinifdjen SDrudeä bon bem fpäteren ©efamttejt nur einige Wenige; bie beutfdie überfe^ung laffen wir alS tej-tlid) belanglos unberüdfid)tigt.
S)o§ man übrigens wirltid) einem 33erlangen entgegengefommen War, jeigt eine fübbentfc^e 5leuüberfe^ung bon 1563, bie wir unten ©. 6 bud^en. SBeibe überfe^ungen finb auc^ fc^on Unfre StuSg. Sb. 15,349 unb 353 erwätjut.
b) 5Der 130. 5pfatm.
3fm 3a'^r 1538 tani bie Sortefung über ben 130. ^falrn aufammen mit ber über ipf. 51 bei ßrato 5JJl)liu§ in Strasburg l^erauS, 1539 bann in neuer 9luflage. Herausgeber war wieber 3)ietrid). S)ie 9Ibfidjt war jebcnfallS, bie beiben bebeu= tenbften SSulpfalnien miteinanber ben Semeinben barjubietcn. Ser Sejt ift gleid)= faüS aus SRörerS 9Jac^fc^rift gef[of|en unb bann in bie ©efamtauSgabe ber ©tufen= pfalmen aufgenommen Worben. ©inige 5)arionten werben wir aud^ f)ier jur 5ßrobe berjetdinen.
SDcr 2;itel ift bereits bei 5pf. 51 in Unfrer 9tuSg. 33b. 40^, 313 ber,^eid§net worben, worauf wir in unfrer SBibliograp'^ic unten ©. 6 nur berWeifen.
3tud) bon biefem lateinifd^en S)rud erfd)ien 1539 eine beutfdje überfe^ung 9)laior§, bon ßufft in SQSittenberg beranftaltet. S)cr litet unten ©. 6.
c) S)ie ©efomtauSgabe bcr iBorlefungen.
©ine ©efamtauSgabe ber SSortefungen über bie ©tufenpfatmen legte enbtid^ 1540 S3eit Sietrid^ ber Öffenttid)feit bor. 9lacE) ber peinlichen Srfatjrung, bie er mit bem SrudE bon 5pf. 51 gemacht tiatte (bgl. Unfre 3tuSg. »b. 40^, 189 unb Seflfd^rift ©. 193 f.), na^m er auf 9lnregnng bcS «DleninS bod) im ^af)x 1539
4 !Dotle|iing übet bic 6liiicnp|n(nien. 1532—1533.
bic .^crouSgabc bcr Stufcupfatmcn Mox unb l^otte fte biä jum 30. ©eplemficv bicfeS 3a!^rcl i\i jttiei Siittedi brutffettig üorbevcitet, fo bafe er l^oRon tonnte, [u jur Cftermcfle 1540 niif bcn Tilaxü ^u bringen (3?rief 2;ietric^g an 3Jlcuiu^ öom 30. September 1539 im SBertiner Cod. l)oiuss. fol. 201 iKr. 26; ^eflfd^rift €, 195). ?lm 26. 3anuüv \vax bie 3lbjct)rift für bcn SirncE Boüenbet (»gl. ben Sc^lu^ ber 3)ru(fQiiägQbe). Sic Söibinung i^ Dom 15, 3)lär3 1540 auä Ülürnberg botiert, ber Srntf aber erfcf)ieii erft im ©eptember bei ßrato ^HijliuS. S)er Xejt ift, Wie unfer Slbbrutf nnter ber gjad^fdjrift SRörerS jcigt, ganj nuf ©runb biefc§ Äoncg^eftcS (jergcftellt.
©c^on boi ^a^x 1541 brad^te eine tion ßnlpor .^cbio angefertigte Über« fef3ung beS gau,}en aScr!c§ unb ber ÜJlärj 1542 eine Dleuanflage ber tateini)ct)en \!ln§gabe, beibe aus berfelben Srutferei roie bie crfle ®efanit= ausgäbe.
©päte bcutfc^c ©injctouägabcn bou *^^f. 128 unb 129 notieren h)ir unten ©. 7, ol^ne fie toeiter ju berücffidjtigen. — Sigl. aud) Uiifre 9hi8g. !Bb. 31 ', 460f.
Conimentarii in XV Psalmos grndnnin.
^2lu§gaben: A „IN QVIN ,DECIM PSALMOS ,i GKADVVM COMMENTA^^ti], ex praelecllonibus D. Martini |i Lutheri, fumma fide || collect!. || CRAT. [Sirurfer.ieid^enl 31 YL. M.B.XL. '" litetrilcf feite leer. 320 SBIätter in Cftab (-- Sogen A-Z unb a-r; litelblatt unb Seite 3-636 unb 2 unbejiffertc 33[ötter), ba§ borte^te Slatt unb bic Porle^te Seite (= Slatt r7 unb r8«) leer. ?lm 6nbe (S. 636 [= 33tatt r6>'] 3. 14): „EX OFFICINA CRATONIS l Giatomiliani Argentoratenfis, |i Meiife Septembri. j; Anno, jj M.D. XL. ||" 9luf bcr legten Seite (= »latt rS*»): Srucferaei^cu.
!Dotl)anbeii: SSeiliu (Luth. 7403 u. 7403 »»i«, etfterem fef|It boS Iffete »lolt, bfld jiueite flammt aui ber frii()ct Jlnnafeidjeii Saminlung), Iro*bcii, Dlflrbutij U., 'Dlüiidjeii II., Söctnigcrobe, aBolfciibiittcl, ^'öirfuii. — (ftlniigeiijgranffiittcr Vliiä; gnbe: Kxeg. opp. lat. XIX (1847), ©. 155f. l)it. 1; äöülcl) = 4, 1742 «um, — Sa« (JjempiQt aüetnigctobe I)ot auf bcm 2itel bie l)aiibid)tiftli(^e älMbrniiiig ,ex dono Cratonis VVReyfFensteyn Argentin^ SQ 1539'.
B „IN QVINJIDECIM PSALMOS || GRADVVM COiMMENTA-\\n}, ex prffilectionibiis D. Martini j; Lutheri, fumma fidc coUecli. j CRAT |DrucIer,5eid)en| MYL. , M.D.XLIL " litelrüdffeite leer. 320 «lätter in Cftab (-= Sogen A-Z unb a-r; 2itelblalt unb Seite 3-636 unb 2 unbeiifferte 33lättcr), bie üorle^te Seite (= Statt r 8') Uex. Slm Cfnbe (Statt r7'' 3. 1): „ARGENTORATI ADD CRA\\TO- NEM MYIJVM AN- M.D.XLII. MEXSE MARTIO. [:" 9(uf ber lejjten Seite (== Statt rS*"): S)rudferjcid)cn.
SDödig neuer £tu(( gegenüber bei KuJgabe Dom 3a^re 1540.
'jloiljaiibeu : Berlin (Liitli, 7404, nii* bet frülier J?iiniife|rt)eu Sommlung\ Wtiiidjeu II , Stullgact Wolfciibütlel. — t^ilaugeu- iVrantjutIci flu^i^abe: Kxe^'. opp, lat. XIX U»47l, £. 156 ^it. 2; iWald) ' 4. 1714 «um.
I
I
©inlcituiig. c
S)cutfd^e Überfeljung: „Situfalcguug^S). gjJavJitin 8ut^er§, über bie funf,iel;en ,, 5|5faünen ber «icbev im ijbtym &1)0i, im ßatin jj genont Psalmi Graduum. tiertcutf($t || biird^ S)octo! gQfpQv li |)ebio. ;| ^ ü aBitteiiberg. m. S). XLI. | " 2itct= rücEfeitc leer. 356 sülätter in Cuart (= 1 Sogen ofjne SBu^ftaben-- fignotur imb Sogen ^ unb Sä -3 unb a-j unb 3l?t-33 unb 00— §§; 8 unbcjifierte 93lätter unb Seite j — bcjcb), bie Ic|te Seite (= »lütt gl 4'') teer. 3lm (Snbe (©. bcjct) [= Sktt §§ 4 ^] 3. 8) : „©etrucft 3ü ©troBburg burd) grafft ^KüITern, || aU man aalet no^ ter gepurt ünferä |] C>errn Sefu SijJifti, jj M.D.XLI. |j ^ |]"
ajpr^Qiibcn: «ctliii (Luth. 740C u. TiOeb'«, lc^tcrc-3 nu§ ber fvütjcr ünaalc-. f(^cii ©(immlung), ©tuttgatt, Slßittcnbcrg; Sonboii. — gtlaiigtn = gfrantfutter ausgäbe: Exeg. opp. lat. XIX 1^1847), ©. 156 9^r. 3 (ungenau na* v.d.Hardt 1,404); SCßali^ M, 1744 SHnm.
@nglifc§e ttfievfe^ung:
A commentarie vpon the fiftene psalmes, called Psalmi Graduum, that is, Pfalmes of Degrees : faithfuUy copied out of the lectures of D. Martin Luther, very frutefull and comfortable for all Christian afiflicted con- sciences to reade. Translated out of Latine into Englishe by Henry Bull. [S>ru(leraeid6en.] Imprinted at London by Thomas Vautroullier dwelling in the Blacke Friers by Ludgate. Cum Privilegio. 1577. 40. (Mit einer SBorrebe bon „John Fo.xe".)
3)iefe StuSgabe lourbe im gleiten ^a^re noc^ eiumat gebrucft. ®ie äuge« aefd^reibung ift bet ber etften Sluägato fiöüig gicitfi, nur auf bem %M '^cigt cä „Translated . . . into English . . . ", bct 5Jarne unter bet Sottcbe tautet „John Fox". S)er ©a| ift aber böllig neu, ortt)ograp^ifc^e Stbtoeidjungcn 3a^tteid). Sgl. 3of). 8 u t f) e r im 3entralbtatt f. S8tbtiott)e£ätoefen 34 (1917), ©. 279—284. eine nodjmalige ausgäbe erfc^icn Sonbon 1615.
S3etbe SuigobeB üortjanbcn: Söerlin (Luth. 7410 f.)
Sn ben ©ejamtauägaben. Sateinifc^: Söittenberg III (1549), 571»— 679''; Seno IV (1558), 415»— 520'>; grlongen-grantfurt: Exeg. opp. lat. XIX (1847), 155—289 unb XX (1848) ganj. - Seutfc^: 9Bittenberg 8 (1556), l»ff.; 3Hten= bürg 7 (1762), 488-661; Seipaig 5 (1730), 431-608; aSatc^ 1 4 (1740), 2380—2983; Söald^ ^ 4 (i895), 1742-2151 (neu überfe^t).
Praelectio in psalinuni 127.
SluSgoben: „PRAE=||LEGTIO D. MARTI- jjni Lutheri, in Pfalmum j| CXXVII. Anno || M.D. XXXIII. Ij VITEBERGAE. Ij M.D.XXXIIII. [[" ajlit Siteleinfaffung. aitetrüctfeite leer. 48 unbeatfferte Stdtter in Cftaö (= Sogen A-F), bie brei legten Seiten (= Slott F 7*' F 8) leer. 9Im 6nbe (Statt F 7» S- 26): „Excufum VVittemberg», per jj Georgium Rhavv. |j"
Sotfjanben: S3erltn (Luth. 6731 unb 6731bi8), TOüni^en §. u. H., 5?ürn-- berg ©t., ©atatoebet Äatl).=58., ©tuttgart, aBittenberg, Söolfenbüttet; Sonbon.
g Sotlciung über bie ©tiifenpiolmcii 1532—1533.
Dcutjd^e Überfetiung:
3)cr örjbij 'i 5pfatm, in Iütei=i,nifcf)er fprac^, £urd) 2). War. Sutl;cr QUg= gelegt, bnb je^unbt butd) @eor= gium iHajor üeibeübfc^t, allen Wegenten tinb "^anä»! öetevn, nü^lic^ ünb l^odj |j öon nöten 3u |! wiffcn. || Salomon. S;e§ mciifc^en l^evlj f^Ic^et fein lueg an, | 3I6et bcr C^StW allein gibt ba§ er fort getje. '" Mit liteleinfaffung (3. Satter, 2iteleinfaf|ungen: Safel 78). 2itelrürffcite bebrudt. .52 unbejiffertc »lätter in Cuart (= Sogen ä-9J), bai le^te Slatt (=914, leer. 9lm 6nbc (JBlatt 513'' S- 6): „©ebrücft bnrc^ 5Jlic^ael , iJotter. || 53t. 5D.XXXVI.il"
£rucfotl: 3J2agbebutg.
93or^Qiiben: S3etlin (Luth. 673t> uiib 6736'''*, Ic^tetc^ au» bct frül)ct fliioofefc^cn Sammlung), Sterben, Hamburg, ^cna U., flöiiiglbctg 11., a)lünc%en ^. u. n., ©tutlgott, SaJittenbetg, 'Bolfcnbüttel; Conbon. — gel)U bei ^nl^t, iBeitifige j. ®efc^. b. SBud^biudeifiinft in 3Jtagbcbuig.
(Spätere ^tu^gabe:
„Gomnicnt, ober Slufetegung, tocilanb be§ ß^rnniirbigen Ferren 2ioctor ÜJlartin ßutfierS, ober ben CXXVil. ''I'fatm: Nifi Dominus aedificauerit domuin. SBo ber .gierr ni($t bai fjaufi bawct, See. 2Bie er bie 311 fiatein für« gelefen l^att, 9Inno M.D.XXXIII. je^unb neüwlic^ Onb flcifig tiet= beütfc^et burd) ßri^arb i^raufj ber 3{ed)tcn fiiccntiat. [3ierftüd.] 9IIIen ßl^riften, fo in ei^rltdjer l^aufefjaltung, ober in aSeltlid^em iWcgiment begriffen, faft nu^lic^ jü lefen, önb 311 tDif^en. ^ ©ebrurft jii Strafj- bürg am Äornniorrft, bei) G^riftian SRüßer. 1563." litelrüdfeite leer. 52 »lätter in Cuart (= Sogen 3t— 9t).
ajoi^onben: SBetlin (Luth. 6738 unb 6738«>i8), 9«ün(^en ^.
3n ben ©efamtau^gaben ift ber Sejt innerl^alb bcs ÄommcntarsS über bie XV Psalnii graduuiu abgebrucft.
Enarratio psaliuorum LI und CXXX.
?tuigabcn:
Sie loteinifd^en 3luigabcn unter bem litel .Enarratio psalmoium LI, Miserere mei Deus, et CXXX, De piofundis clamavi. Per D. Marl. Lultieruiii. Argcnlorali 1538 unb 1539"
\. Unfte «uÄg. «b. 40', 313: A unb B.
Deutfd^e Überfe^iing:
„®« .CXXX. *Pfalm, |, S)e profunbi« clamo. | öon S). 5Jlar. Lut^. in fiati. nifdjer fprnt^ ausge' legt, önb j^t Der- beubfc^t, burc^ (Seorg. OTaior. | äüitteinberg. 5)1. S). XXXIX. " 5Jlit litelcinfaffung (3. l'utljer, iitet-
ginteitiing. 7
cinfaffungen: 2afel 33). XUeUüctfeite kbtuitt. 40 iiubqiffevte Stattet in Quart (= Sogen 9t-fl). «m ©übe («Blatt A4 " 3. 8): „(Scbvnctt au aEöit=!item6eig im jare jj m S) XXXIX. [j"
(Sinaelne ejemplate fjoben auf *(ntt Qi^ fätfc^lic^ bic Signatur „(So*.
Stuctcr; §an^ Sufft in iBiittenktg.
»ottjanben: flnaafejc^e ©amnilung; Sctliii (Luth. 7351 n. 7351«), &oif)a, .fiambntg, .f)cibeHie-g, ajlünd)en §. u. U., Moftocf U., ©tnttgarl, äßctnigetobc, SBittcnbctg, SBolienbüttcl; iionbon.
3itaUeni|c^e Übcrfclung: „Espositione nel Salmo LI ... Et nel Salmo CXXX . . . Tubinga 1564« f. Unfte SJuäg. S3b.40^ 314.
S)äntfd§e Übevfe^ung:
„D. Worten 2ut:^er§ 3lanberige §or!laring ober ^Pfatmen 130 ... 9lf Iljbjt paa S)an|f otierfat, og tit Xtl^tten beforbret af 9{aämuä gbsfcerg. fiiabcnfiaün, 1752. Zxt)tt, t)o§ S^rift. ©ecrg ©lafingä gfterieüerfte." 3[n Cftatjo, 6 unbcaifferte Stattet unb 100 Seiten. Sßotl)anben: Stuttgart.
3n bcn ©ejamtauggaben: f. Unfrc 5tu§g. Sb. 40^, 314.
©inselou^gabe iieö 'iß^alm 128.
„5Der CXXVIII. '>^\alm. Sßol bem ber ben ^^xxn fürcfitet etc. iBom ^eiligen ©^cftonbe. S)urc£) S^octor 5JJartiu : Sut^er ausgelegt onb i|o aller erft oüen ßfitiftUc^en ©'^eleutcn, önb benen fo fic^ in ef)eftanb begeben ttiotten, 3u üntetticE)t önb ttoft au§ bem Satein öotbeutfc^t, S)utdE) Ste^^onum 9lgttcoIam Wiener @6ttlid^e§ toortä in ber -öerfc^afft gjlanSfelt. M71)7LIL" Sitel in ©iä)tt)ar3= unb 9iotbrucE, (e^terer ■^ier buri^ gettbruct toiebergegcBen ; ber gtticf) über ber 3ia'^reg3a|t ift ]djtoaxi. Sitettüdfcite leer. 52 unbe^ifferte Slötter in Cftab (= Sogen 21— @), te^te Seite (= Statt ©4'') leer. 9tm ßnbe (Statt @ 4» 3. Iff.): ©ebtuift au Seipjig! buti$ SBolffgangum ©üntet." Sßor^nben: Setiin (Luth. 8421), SJßittenbetg.
(£tn5cIauSflo6e beö ^falm 129.
„S). gjlartini Su=llt'^er§ auätegung, Ober ben |! 129. 5|}falm Serbcutfd^t, |i ju bie(en betrübten aeitcn [ faft nü^tid^ ju lefen. jj 3lu(f) befjetbigen, etlid^e || XtoPrieff, an betrub=i:te «Petjonen. H .^ebt. jiij. : 53tein ©on ai^te gering bie aud^tigung bei ^errn, jj önnb tieraage nic^t, wenn bu Oon it)m geftrafft wirft, jj S>enn iDeld)en bei ^en lieb l|at, ben aüct)ttget er, ünnb II fteupt einen jglid^en ©on, ben er auffnimpt. || ij. (Sorint^. iiij. ||
morlcjuiig übet bic ©tufeiipiolinm 1532 — 1533.
iünfei- Ivübfal, bic jcitlidj ift ünb lcid)t, btc fd)a-- Jfct eine eroige üunb über QÜe mafg wichtige l)eili9feit, üiiS, bie roir nic^t fef)eu auff baß fidjtbare, fonbcin auff \\ ba§ ünfic^tbüxe. , ©ebrucft ju ^Bkgbeburgt burd) ;: a)Ud)e( !i!ott^ev. 1550. ||" 2;itelrü(f)citc leer. 4U unbeaifferte Sölättcr in Cuort (= SBogeii 9(-Ä), lc(3te Seite (= Statt Ä 4 1-) leer.
Übetfe^er uiib Herausgeber ift 30^0""^^ *Jlurifaber.
UJotbaiibcn : iöerüii (Luth. 9766), ^anc 21)., Hamburg, *Jiüruberg St., ©tiitt= Hiut, 3üulfciibüttc[. — ^ülfec, «eiträge j. ©cidj. b. iJ^udjbrucferfunft in iDlagbc bürg '!U. o6b (@ejd)id)tä^aiätter f. ©tobt u. Mmb iDingbeburg 3g. 17, ©. 226 f.).
lu XV Psalmos graduuui. 1532/33. [1540.]
Hs] (si. 109 a] PSALMYS CENTESlIMITS YIGKSlIMVS.
5. Nüvemb.
Mihi est propositum, propter incertam valet[udinem meam nullum opus velle praesuinere etc.; ideo pro viribus meis et tempore, quantum deus dederit, statuimus aliquot psalmos enar[rare, quia lucrben 5 jd)iet confumirt Ijaben laborem Et quia satis abunde theolLOgia nostra exposita variis Unguis, ut non sit opus exacta doctLrina, sed admonitione, nisi propter nuper advenientes etc.
Audistis, nostrum docere, praedicare, discere esse praecipuum illum
cultum, quo colitur deus in novo testa[mento et qui est gratior omnibus
10 sacriÜLciis vet[eris testa[menti. Et ille abunde magnus fructus, si non
1 109 neben (111) PSALMVS]PS 5 nostra über einevi zweiten satis zu 8ff.
Cultus novi TestaLmenti r 9 qui est o
Dr] t%Av9tü<ff.] IN QUINDECIM PSALMOS GßADVVM
COMmentarii, ex praelectionibus
D. Martini Lutheri summa fide collecti.^
PEAEFATIO.
15 Öaepe antea ostendi in exordiis mearum lectionum, quo consilio
sacrarum literarum enarrationem instituamus : Non quod nova aut ignota aliis cupiamus afferre, Ita enim nostra Theologia et Latinis literis et Ver- nacula lingua celebrata est, ut magis exhortationibus quam doctrina opus esse videatur, Sed quod diligens verbi Dei praedicatio est proprius
90 cultus novi Testamenti, longe gratior Deo, sanctior et melior quam omnes cultus et sacriflcia omnia veteris Testamenti. Ideo etiam cum Lex ad-
') Aus der Widmung Dietrichs an Fürst Georg vcrn Anhalt auf Bogen Aij — Av Vorderseite sei folgendes mitgeteilt: Aliquoties iam signiflcavi, quo consilio ea, quae a Reverendo Patre D. Luthero, Praeceptore meo carissimo, in schola publice enarrata sunt, aedam. Nam Ecclesiae prodesse iudico extare veras et proprias explicationes Scripturae sacrae. . . . Etsi autem ego nequaquam Lutheri elegantiam potui exprimere, Nam cum haec ex legentis ore excipienda esseut, saepe manus expeditam et promptam linguam interpretis non potuit consequi, Tamen quia sententiarum ordo fere ubique fideliter a me est annotatus, omnino confido hanc lectionem Theologiae studiosis etiam ad id profuturam, ut in explicando ad copiosam et tamen propriam orationem se assuefaciant. — Sed etiam hoc in consilio mihi fuit: . . Neque enim uUa cura dignior est ministerio nostro, quam ut sana doctrina etiam ad posleros propagetur. . . . Datae Noribergae ex Parochia Sebaldina, Idib. Martiis Anno MDXL.
10 In XV Psalmos graduuni. 1532,33. [1540.]
Hs]aliu,s, (lUüd .sacrilicauius deo sacriüciu laudis. Illani scientiam intclLlifjite, quae antea fuit abscondita. Putavimus legere saoras literas cs.se rem similem aliis. lam intelligimus: quicunque legit, audit sacras literas, ille sacerdo-s dei, sacrificator, qui honorat et glorificat suum deum. Hoc deb^et nos admo[nere, ut dilig[enter et libenter audiamus et legamus * etiam cognita et experta, quanquam non ita cognita, quia opus quot[idie discere propter imbecil[litatem carni.s nostrae et continuam vexatLionem Satanae et acerbi.s[süiia odia mundi. Et queraad[modum ista nou ces- *f. I, asant, ita non cessandum 'meditari in lege domini die et nocte'. Eatio bic cogitat, Si .semel audLiverit 1 psalmum, quod satis bab[eat. I.sti lo sunt fastidiosi Spiritus, qui nihil sciunt ea omuia. Deus ipse omnibus suis sanctis prophetis, popLulo nihil praescribit quam decalo[gum, illum offert exercendum, legendum, et nemo, qui iactare possit se intelligere.
1 quod (deo) 4 sacrificator] sa t?^, darüber crifica ' 8 ista o 8jy cessant (ista) 9 (a) in zu 9 Ps. 1. r
') Börer stellt die Lesung sicJier.
Dr] huc vigeret, sancti Prophetae procul abiectis holocaustis et aliis Legis saorifleii.s sacrificium laudis commendabant. Debemus autem nos liunc »s cultuni ideo maiore studio et diligentia prae.stare, quod post tantam caliginem, in qua viximus, divina Sapientia iterum nobis, ceu Sei in meridie, orta est et illuxit. Sicut igitur audire sermonem sacrum ante hoc tempus servitus quaedam aestimabatur, quae sicut aliae operae ab hominibus praestaretur, ita nunc diversum statuendum est, nempe «> quod, qui docent, legunt, scribimt, audiunt sacra, sint veri Sacerdotes Dei, qui Deum suum merito et grato honore afficiunt. Haec igitur debent nos accendere ad assiduam traotationem verbi Dei. Quanquam etiam hoc verum est non ita plenam nos posse habere sacrarum rcrum cogui- tionem, quin opus nobis sit, quotidie eas denuo discere, expcriri et in " iis conürmari, propter continuas vexationes Satanae, quibus nos exercet, ut, sicut non cessant occasiones ruinae, ita nos quoque non cessemus ab assidua meditatione verbi Dei ad aedificationem no.stri et Eodesiae. Nihil enim aeciue perniciosum est, quam quod nuilti hodie faiiunt, ut post levem cognitioneni huius divinae sapientiae statini se magistros m factoH i)uteiit. Quia enim haec non in eo ])osita sunt, si (luani o])time ile iis (lissercre possis, sed in usu et experientia, quam non ratio huniana, sed Spiritus sanctus gubernat ac regit, profecto longe falluntur, (pii in nuda »•of.MiitiiiiU' acquiescunt, qiuie nun(|uam esse potcst iufegra sine usu. In vcteri Tcstamcnto koIuh Decalogus praescriptus erat, in (|uo di-stendo sj et exercendo Deus populura suum volebat occupatum esse. Sed quis unquaui etiam inter sanctos exstitit, qui gloriari posset, supentiam in
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] H
Hs] Nos habemus ipsam totam scripturam, et statim scimus omnia. Propter istos nihil docemus sed nos, qui habemus opus, quia verbum dei est sapientia infinita. Errat ergo pernitiose, qui se putat abunde satis in- telLÜgere decalogi partem vel iota in sac[ris literis. Sed quia ruimus
5 tentationibus, tarnen, si intelLleximus, non tarn plene retinemus etc. Hoc ideo dico, ut admoniti, ut diligLeuter caveatis a vitio Acidia i. e. sacietas, praesumptio intelligendi rerum sac[rarum. Debes quotidie exercere, acuere etiam bene notissima, semper aliquid invenies, quod prius nescieris. Ut illa omnia sint inutiUa, tamen hoc maximum, [581. 109 •>]
10 quod certi deo placere, quod eins verbum tract[emus. Hoc maxLimedebet nos retiuere in studio et amore verbi. Sic in sacerdotalibus vestibLUS incedere et sie implere 1. tab^ulam. 3)t)r ift leiber gnug, qui blas[phemant et diversa praedicant, diab[olum et opera eins, et hoc agit, ut hoc iuge
7 rerum mit Strich zu sacietas gezogen
Dr] Decalogo per Spiritum sanctum propositam se consecutum esse ? Et
15 nos, qui in novo Testamento totam Scripturam habemus propositam, gloriabimur, scilicet de plena cognitione? Quare excutiamus istam phi- lautiam et humiliemus nos coram Spiritu sancto ac fateamur hanc in- flnitam sapientiam esse, qiiae non possit exhauriri, etiamsi vitam omnem in discenda Scriptura deponamus. Etsi enim aliquam cognitionem habe-
80 mus Dei gratia, tamen quia quotidie quasi nubibus tentationem obrui- mur, semper ad hunc fontem, imo ad ignem himc recurrendum est, ut rursus calefiamus, neque aut Satanae aut carni nostrae indulgeamus, ut obruantur primitiae Spiritus. In Scholis acediam vocarunt (quam corrupto vocabulo accidiam indocti dixere). Ea proprie est fastidium
25 hoc verbi, quod ex praesumptione scientiae nascitur et hodie in vulgo nimis commime est. Contra hoc vitium Moses iubet acuendam esse legem posteris, hoc est, quotidie urgendam et exercendam, etiamsi notissima Sit, semper enim explendescet aliquid, quod antea nos latuit, semper aliquid adlubescet, quod antea ceu insipidura negleximus.
30 Ergo etiam hanc ob causam enarrabimus Psalmos, ut et fastidium
hoc Satanicum excutiamus et Spiritum usu sacrarum rerum conflrmemus et ceu alamus, Quanquam hoc summum est, quod certo scimus, Deo hunc cultum praecipue placere, cum tractamus verbum suum docendo, legendo, scribendo, audiendo etc. Hoc unum debebat nos continere
35 in assiduo verbi studio. Quid enim aliud est tractare verbum, quam assiduo sacriflcare, assiduo Deum colere, assiduo exerceri in impletione primi, secundi et tertii praecepti ? Nimis magnus, proh dolor, eorum est numerus, qui Deum assiduo blasphemant, cum aut diversa docent, aut gladio sanam doctrinam persequuntur. Quare magna necessitas est, ut nos,
12 In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.]
Hs] gacrificium aufera[t. Ideo dum habemus tempus, laudemiis, praedkemus. Gs ift ba^^ I[oftcr fastidium, bo5 betrigt innncf)cn f [romen K^riften, et venit paulatim ad contcmp[tuin et fastidium verbi, deinde ad neglectum, postea gar bauon. 8ic in PapLatu. Sic hodie fit nostris rusticis. Isto ergo proposito volo praesumere istos psalmos, qui vocantur 'gradLuum', s ut istam horam dedicemus pro 1. tab[ula, cum Interim mvmdus eum blas[phemet, ut hab[eati, qui de eo loq[uantur. Et ideo reputate deo istam l[ectionem pro sacrificio. Istara exhorLtationem praemitto, ut canti sitis contra pes[simum Vitium, quod dicitur fastidium. Hostes et adverLSarii non auferent a uobis verbum, sed per hoc pestil^entissimum lo et deter[rimum vitium peribit. Heretici intendunt uos in sac^ras literas, quando inter nos stertemus.
1. QLuaestio de TitLulo.
'15 grad[uum'. 'Cantica ascen.sionum' vetus translatio habet. Ibi varia sunt, quae ego omnia transeo. Lyra: quod sacerdotes et Levitae is
zu 13 De Titulo r ') Näitüich Gott.
Dr] qui numero longe sumus inferiores, Deo nostro serviamus, eumque laude- mus, qui et hanc vitam dedit et futuram promisit. Tum ctiam periculum nostrum nos admonet, ne saturi acedia et fastidio etiam non aniinad- vertentes occupemur. Nam fastidium contemptus sequitur, contemptum autem punit Deus sie, ut verbum plane tollat, sicut Papatus insigne »o documentum est ad omnia tempora, in quo haec sie videmus contigisse. Exposui causas, cur enarrationem Psalmorum graduum susceperim, ut scilieet hanc horam consecrtmus nostro redemptori et ei sacrificemus ac pro nostris viribus primum, secundum et tertium praeceptum prae- (licatione misericordiae Dei reote impleamus, cum alioqui totus mundus 21 contra haec praecepta blaspheraando Deum peccet. Et libenter quoque V08 exhortatus sum contra acediam et fastidium. Si enim aliquod doctri- nae nostrae pericuhim ijnminet, ab hoc vitio iniminet. Ilaeretici et sectae, etsi multum noceant, tamen hoc agunt, ut nos cogant ad sacrarum lite- rarum diligontem cognitionem. Sed haec pestis, fastidium verbi, in jo iioljis ipsis nascitur et eo plus periculi affert, quauto minus observari a nobis potest. Tum autem certa Satanae victoria est, cum nos stertere et securi ac saturi esse coeperimus.
DK TITULO PSALMOruiii (Jraduum.
Primum quaestio hie est de titulo Psalmorum, cur inscripti sint » Psalmi Graduum seu, ut alii vertunt, Asceusiouum. Sunt autem variae
In XV Psalmos graduum 1532/33. [1540.] 13
Hs] istos psalmos cecinerint in ascens[u ad templum, quia In Eeg. est, i- «6n. «, s quod ad templum Salo[moni8 ascensuts per gradus. Sive hoc verum sive falsum, nihil ad me. Ego potius non credo, sed tarnen relinquo ei •suam opinionem. 6ö ^etfjen 'gradus', non possum negare. Nos mane-
5 mus in simplici sententia, quod arbitramur aliquot psalmos fuisse can- tatos per niaiores LLevitas vel qui of[ficium gerebant. Ut apud nos, qui canit missam et qui concionatur, est in suggestu, ut omnib[us sit spectabilis. Id, quod psalmos pronunciant de altiore loco etc. Ideo puto istos psalmos cantandos per eruditos L[evita8, qui soll hos psalmos
10 cecinerunt, non populus. Nemo seit, quales ritus canendorum psalmorum. Necesse fuit, cum tam varii et varii authores, quod fecerint etlid}[e ceremo[nien, quia Ingenium, Studium viget; non etc.^ Quia istas res
cantare^, habent suas cere[monias. Sic apud nos oportet in cenam eat etc.. Et qui ad SacLramentum, habeant suum locum. [331.110»] Ista res non geritur sine cereLmoniis. Non possumus scire ritum, quem David instituit,
i est 0 3 sive o über ei sieht Lyrae 9 eruditos vor cantandos zu 10 ritus nochmals vor der Zeile ohne Abkürzungen geschrieben 14 110 c aus 100
') Erg. vielleicht nos hodie iam intelligimus. ') Erg. volunt.
Ol] interpretum opiniones, quas non est operae pretium hie omnes recensere. Lyra narrat sie dictos, quod Levitae seu Sacerdotes eos decantaverint in adscensii seil gradibus templi. Nam in historia Eegum scribitur, i.asn. 6,8 quod ad templum per gradus ascendebatur. Hos fingit quindecim fuisse
20 et in .singiilis singulos Psalmos cantatos esse. Hoc verumne sit nee ne, haud multum laboro, mihi tamen non videtur veri esse simile. Hoc quidem negari non potest, Hebraicam vocem significare gradus seu ascensiones. Maneo igitur, quantum fieri potest, in simplicissima sen- tentia et iudico sie dictos, quod in gradibus seu editiore loco a Levitis
25 seu Sacerdotibus cantari sint soliti, sicut apud nos, qui publice in templo praecinit aut concionatur, fere est in aliquo editiore aut superiore loco, imde facilius ab omnibus conspici et exaudiri possit. Neque enim hos Psalmos a multitudine, quae erat in templo, aut a reliquo choro, sed per certos, qui praecinerent aliis, e superiore loco cantatos aut saltem in-
30 choatos esse iudico, sicut quidam alii 'Lamnazeach' titulum habent, -i-i.«,! hoc est, praecinentis, de quo alibi diximus. Verum quis possit omnes illorum ritus novisse, praesertim post tantum intervallum temporis, quo ex usu et memoria hominum deeessere? Cum igitur in tanta multi- tudine Psalmorum, vigente adhuc Lege, alii aUis ceremoniis cantari sint
35 .soUti, pro ratione temporis et loci, nonnunquam etiam pro eo, ut con- suetudo obtinuerat, sufflciat nobis hoc statuere, quod titulus hie non ad doctrinam aUquam, sed tantum ad ceremoniam cantantium pertineat,
14 In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120, 1)
Hs] fuerunt 25 etc. lila varietas fuit etc. In mettis apud nos 2 versu.? chorui?, Eesponsorium 2 vicem versLus. Ergo non magna vis de titLulo, qui non ad psalmum pertinet, sed ceremoniam, i. e. qua ratione, quo loco, personis cantatus. Ideo iste error non nocebit. Sunt 15 i.sto tit^ulo. Interim mancLamus cum ista sententia, quod fuerint de isto canticorum genere, qui cantati per 8upre[mos levitas, Ut Epistolae Pauli apud nos Ieg[untur ante Euangelium. Mose unus lib[er est de eodem lectionuni genere, ut a prandio legatur. ®cf)tüLer carme[n, poema, quod geiiiad)t öon ben ^o^enpLiieftcrn ju fingen.
V. 1 i'Ad domi[num': Solemus lib[enter verba Eb[raica praeteriti tem- poris transfer[re in praesens, si t[antum comode fieri potest. Licet ipsi hab[eant praeteritum et fnt[urum, tarnen videtur apud ipsos praetcrituni, ut greci: karacteristicon. Nos amare in inflnitivo, per hoc agnoscuntur verlta. Ipsi in 3. persona praeteriti. Ergo si fieri comode, verba prae- teriti teuiporis m praesens etc. Si de praeterito tempore intel[ligimus, psalmus est exemplum etc.; Si praesentis, est doctrina, Imo exemphun et doctrina simul.
1 versum 13 Nos c aus Ipsi 10 exemplum (1.) hinter praesentis, aber viil
Strich zu psalmus gezogen est ('i.) bis sinml rh 13 kataristicon
') Z. 10—17 eracheint im Druck später, S. 16 Z. 30.
Dr] qualisqualis tandem ceremonia ista fuerit. Apud nos Schola Psalmos, quidam e pueris prinios versus, Minister precationes decantat. Deinde mane aliquid ex Pauli Epistolis aut Euangeliis, vesperi Psalmi leguntur.' so [Sg. B] Neque enim quae publice liunt, sine ceremoniis possunt fieri. Ad eum modum in isto populo iusto ordine et certis ceremoniis omnia gesta sunt. Nam erant viginti quatuor sacerdotum vices, fieri igitur potuit, ut alias per chorum sine populo, alias per partem, nonnunqiuim etiam alternis canerent, deinde populus aliquid succineret. Haec certo as sciri nequeunt, postquam omnino intercidere: et quia ad intelligendos Psalmos parum faciunt, aequo animo ferendum censeo, quod ista non plane sciri possunt. Quare etiam hoc omitto, cur et quindecim nuniero sint et his potius quam aliis titulus hie sit praefixus. Etsi enim multuni laboremus, tamen res manet incerta, et cum nuUa huius rei singularia so utilitas sit, frustra laboratur. Hoc tamen etiam admonere volui, (|U()s- dam exponere l'salmos Ascensiouum pro eo, (juod est ComiilcfiDuum, <)in)d in fine sint cantati, cum iam populus dimittendus et Sacra com pleta essent. At «ane (|uia breves sunt ef sempcr insignes doctrinas ])roponunt, apti fuerunt conclusioni. Sed rclinquo hie (|u<>(|ue suuiii si iudicium Ilebracis.
') DeuUche Uat»e Untre Auiui. Bd. tu,8(>.
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120, 1) 15
Hs] Argumentum est: Invocationem nuxilii divini ad[versus malas lin- g[uas et contra damna malae ling[uae, praesertim hereticae, et quae docet adversus puram doctLrinam verbi. Et ea tentatio frequens in psalmis. Verb[i et crucis tentationes frequentis^simae. Diab[olus im-
5 pugLnat Ec^clesiam per mendacia, postea per vim. Hae sunt duae
suae tentaj^tiones, quia ipse 'pater mendacii et homi[cida'. Ergo in toto3ot8,<j psalmo recitantur istae duae tenta[tiones, vel contra mendLacera vel homicidam, vel laborant sub pat^ientia et cruce sub tyran[nis, vel contra falsos doctLores. Aliqui vexantur ipsa morte, calumniis, fuga,
10 rapina b[onorum, pressura amicorum. Ad mendacium pertinent ea, quae ipse per suos ministros, dogmata: confundunt conLscientias et de- stLruunt r[egnum Christi, et bie Ijo^en tentaLtiones per seipsum: nos fatigat per despierationeni diffideutiae et sub nomine dei oc[cidit et ad int'ernura ded[ucit. 'S)a§ ?inb aiU mendacia. [331. llOt] lUa videtis
15 in omni scripLtura. Ecclesia, (Sntlüebct gilt: homicidiis aut mendacio, heresib[us aut oppre[ssione petitur, variae oppLressiones et hereses.
2 male heretice 3 tentatio scheint tentationes zu 4 Tentatio ,, ° . r
Crucis
5 Hae[ He duae c aus tuae 6 suae] sue 7 istae] isla
Dr] DE AltGUMENTO Psalrai CXX.
ludico hunc Psalmum esse invocationem divini auxilii adversus malas linguas sive contra damna, quae malae linguae, hoc est haeretici
20 Ecclesiae afferunt, cum docent contra sanam doctrinam. Haec enim tentatio quasi in prima classe collocanda est, cum doctrina petitur. Habet enim diabolus duplicem viam, qua Ecclesiam aggreditur et in- festat, haereses et vim seu gladium. Ideo Christus quoque eum 'mendacem goi). ». n et homicidam' appellat. Hinc fit, ut precationes in Psalmis fere con-
25 sumantur in bis duobus capitibus, ut aut contra Satanam homicidam aut contra Satanam mendacem orent, hoc est aut contra pestilentem doctrinam, aut sub cruce et persecutionibus contra Tyrannos. Porro homicidium varium est, quo Satan Ecclesiam adfligit, alios sensu mortis, alios calumniis, alios iniuriis inimicorum, odiis, periculis et aliis calami-
30 tatibus exercet: Haec omnia ad vim pertinent. Ad mendacium autem pertinent, quae per suos ministros, maxime intra ipsam Ecclesiam, facit per falsa dogmata, quibus perturbat conscientias. Item per tentationes interiores, cum fatigat pios venenatis suis telis desperationis, diffidentiae, blasphemiae et sie sub nomine Dei occidit et ad infernum abripit. Haec
35 enim omnia complectitur mendacium. Atque de his periculis videmus Ecclesiam non solum in Psalmis, sed in omni Scriptivra acerbissime conqueri, quod petatur vi, dolo, sectis, haeresibus etc. Hie autem Psal-
ICf In XV Psalmos gradnum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120. 1)
Hs] nie psalmus de altLera vexLatione, de lingLua dolosa, q^uanquam etiara potest intelligLi de lingLuis calumniantib[us. Et ubi sunt mendaces doctLorcs, sunt etiara ho[micidae. Ista duo vitia sunt coniunota. Sicut diabLOlusS Sic tollit quam animae quam corporis vitam et regLunm dei et mundi. Ubi hereticus factus, sequitur homicidium. Et non cessat, » donec suas hereses confir[mat. ®§ folfit eins nncf) bcm anbern, quando a doctLrina excidisti, sequitur blaspb[emia, detractio. Invocare auxLiüum dei et confugLere ad misericordiam dei adLversus linguaLm hereLticorura vel calumniatorum, in alt[iore parte exer[citationes diaboli.
ExempUun, quomodo faciendum in ista tent^atione, quando vexa- lo mur l[inguis hereticis, videmus non posse nos eruere. Hoc expertus:
') Erg. 'pater mendacii et bomicida est' [Joh. 8, 44].
Dr] mu8, ut dixi, meo iudicio proprie pertinet ad alteram tentationem de pestilenti doctrina, quanquam et alteram attingit. Non enim potest fieri, quin mendaces doctores etiam crudeles et sanguinarii sint, studio defendendae impietatis, et diabolus ideo mendacium disseminat, ut occa- is siones caedium exsuscitet, sicut ostendunt exempla tum reliqua Eccle- i.a)i(ilt3,4siae, tum illud primorum parentum in Paradyso, mendacio enim decepit eos Satan, ut morte perirent. Quia autem, similes tentationes hodie Ecclesia patitur, quod undique petitur et oppugnatur mendacibus et calumniatricibus Unguis ac sustinet acerbis,sima odia cum omnis generis 20 periculis, tantum ideo, quia puram doctrinam retinet et in illustrando verbo occupatur, Ideo nobis hodie quoque opus est oratione adversus illas nostrorura temporum pestileutes linguas, ne noceant tantum, quan- tum volunt. At magnum beneficium est habere etiam prae.scripta a Spiritu aancto verba, quibus in hoc periculo pii uti possunt. Sed nunc s» ad P.salmum veniamus.
PSALMVS CXX.
v.i Ad Dominum, cum tribularer, clamavi,
et ipse exaudivit mc.
RECTIVS redditur versus per praesentia: 'Ad Dominum in tribu- so latione chuno, et ipsc exaudit me." Quanquam enim llebraei quoque di.scrimina lial)ent triuni temporum. tamen quia practeritum est prima vox seu thema verbi, lucis causa saepe rectius redditur per praesens, ut non solum sit descriptio facti praeteriti seu exemphim, sed etiam doctrina, in <jua ostenditur, quid nobis agendum sit in istis teutationil)us 3j meudacis iinguae, cum scilicet sontimus et expcrimur, nos frustra cum haereti<'iH conflictari mit pnsse licri. iil rt-ducantur in viam. Nam lioc
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120, 1) 17
Hs] hereticus est suo iiuliciü i)ec[cator et non cessat. Et preae.sertiia auth[or heresum fotnpt jelteit »uiber; man roeiS roie man njoUe, non conver- tuutur. Debeo quidem eos convincere, ut P[auhis, sed non conveitere. zu. 3, 10 \. Si diabLolo in una parte os obtu[ratum, tum semper reift onber ij ort 5 auf f. Semper inveniunt, quod respLOudeant etc. Hoc possibile, ut vidLea- mus nostra, conflrmemus et redarg[uamus, ut bLene intel[ligamus. Sed xit. t, v ipsi non intelLligunt. Chri.st'is toties confutavit et imposuit eis silentium. Sad[ducaei maneb[ant sad[ducaei. Sic Pharisaei, licet fuerint redarguti. Arri[us per Athanasium. hoc nobis satis, quod bonae mentes, ut libe-
10 rentur et intelLligant esse confutatum hereticum. Qui non volunt, pec^cant pertinacia, contra illos ageudum consilio^ i.e. oratione; q^uam- quam pro nobis fleri debeat, pro nobis et fratrib[us, tamen max^ime urgenda contra p[apistas, quia illum spiritum nuUo modo poss[unins
6 nostra scheint nostram, c aus nos confirmamus 8 statt Pharisaei steht nochmals sad^ducaei 12 debet 13 modo fehlt
') = vxhre. ') Nämlich nach dem Rat dieses Psalms.
Dr]diuturna experientia didicimus verum esse, quod Paulus dielt, tales
15 esse 'suo iudicio damnatos, ideoque post unam et alterara correptionemsit. 3. lof. seu admonitionem sinendos ac vitandos esse, quod ita capti sint opinioni- bus, ut non possint ab eis deduci'. Atque hoc praesertim in autoribus haeresium seu impiarum opinionum experimur, iis nihil diel aut fingi potest, quo emendentur. Non quidem spes deflt, futurum, ut cedant
20 veritati, sicut certum est convinci posse, sed non convertuntur. Etsi enim iam iino loco impium os obtures, statim inveniunt, quod remur- murent, Sicut non solum Arii et aliorum haereticorum historiae osten- drmt, sed etiam nos nostri saeculi exemplis testari possumus. Ergo impossibile est, compescere perjjetuo os haereticum. Hoc autem possibile
25 est, ut eos convincamus et redarguamus. Item ut nostros ab eorum
errore ceu praesentissimo veneno praeservemus. 'Debet enim Episcopus '^'u. 1, u instructus esse, non solum ad docendos simplices, sed etiam ad redar- guendos perverses.' His contenti simus, ut nostri praemoniti in sana doctrina persistant. Ut autem autores haeresium convertamus, hoc non
30 speremus. Quoties Christus Pharisaeos non solum aperta Scriptirra, sed etiam Dei digito et miraculis convicit? et tamen permanebant in sua impietate. Arius coram Probo manifeste concluditur, et tamen po.stea errorem suum maiore flducia et successu propagat. Quid de Papistis nostris dicemus? an non eadem in eis experimur?
« Ergo eos, qui non errore, sed voluntate peccant et converti nolimt,
relinquamus post unam ac alteram admonitionem et pugnemus contra eos exemplo Davidis oratione, sicut etiam pro nostris nobis orandnm
Sut^etg SBette. XL, 3 2
18 In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120, 1)
Hajcapere. 'Ser luinb Jucftt eng \od).^ Sic diab[olu8. Ideo contra dia- bLolum pug[nandum non sap[ientia hu[mana. Si cum ea etc., statim.
5»ii. e.iaSed cum 'spi[ritibus nequicie', qui bene sentiunt se convictos, sed malitia sua non possunt cedere. Cum hac qui non possunt compesci, cogitanduni, [SBl. 111»] ut luderen verbo ext[erno et simul oremus, quae oratio tandeni s vincit, quae percussit SadLducaeos, PhaLrisaeos, PelLagium, Ar[ium, Cin- g^lium et omnes here[ticos, quia, si nolunt aud[ire nos doceutes, cxho[r- tantes, sentient nos orantes. Xa^ gebet fol bet) ber lere ft{)en, ad tempus insanient, sed tandem extirpabuntur. In ista tent^atione cordis, ecLclesiae per .subdolos doct[orcs et fal[sam sufrgest[ionem diab[oli non lo praesumamus de virib[us nostris, non de sap[ientia, si etiam verbum dei, sed convertere nos isto pulchLerrimo exemplo ad orationem, quia 'non
e»!). 6, 12 pugnamus contra c[arnem et 8ang[uiuem', jonft rooltien mir luol »ber
lj2 diabolum o
•) D.h. er kann immer entwischen; vgl. im Druck Z. 16.
Dt] est, ne decepti specie seducantur. Praeter hoc nihil reliquuin est, quod agamus. Nam autor haeresium diabolus ita lubricus et mille modis li Proteus 1 est, ut non possit certo constringi aut capi, una rima obstructa decem alias invenit, quibus elabatur, et ceu ventus couclusus omnia quaerit, penetrat omnia, ut possit elabi. Contra hunc praecipue pugnatur, quando cum haereticis res est. Itaque disputando nihil proficitur, etsi disputandum est et disputationibus ministri Satanos convincendi et 20 redarguendi sunt proptcr reliquani Eeclcsiam. Sed cum verbo externo etiam coniungenda est oratio, qua malignus spiritus maxime preniitur et urgetur. Haec repressit Arium, Manichaeum, Sabellium, haec Pluiri- saeos et incredulam Synagogam contudit, haec nostii saecuh inipiarum opinionum autores fregit, quamvis essent ferocissimi. Ita enim fit, ut, n qui exhortantes et redarguentcs nolunt audire, cogantur sontire nos orantes et daniantes ad Dominum pro sanctificationo nominis ipsins et adventu regni ejus. Haec est via unica ad victoriam, ut, etsi ad tempus videantur superiores, tarnen eradicentur tandem pestilentes linguae. Ita- que saj)ienter agendum est et cautc in hoc periculo ac omnis abjicienda so fiducia sapientiae nostrae, etiamsi verbum Dei sit, quod pro nobis habe- «»ii. s, ij mus. 'Non enim pugnamus contra carnem et sanguinem, sed contra nequitias spiritualcs.' Quodsi agendum tantum esset cum carne et .san- guine, sie nostra veliemus munire et firraare rationibus, ut nihil posset contradic i. Nunc autem hoc ex])erimur, cum rationibus et Scriptnrac js autoritate convicti sunt, tarnen pcrtinaciter retinent errorem suum et
') Unxre .Atuff. Jid. lf<,ti.
In XV Psalmos graduura. 1532/33. [1540.] (Ps. 120, 1) 19
Hs] etll§ etc. Sert ipsi sie vulnorati, si etiam animis concedant, tarnen non ooüsequens. ludas tuiift luol, quod t{)et alL§ ein boff)Laftev proditimis dominum, et tarnen fecit.
'Ad DomiLn\im': pulch[rnm exemplum et plLeniim promisLsionibus 5 et consolationibLUS. 'In trib[ulatione' dicit; quae sit, iufra dicet. Quando tribulabar, nuUum habLcbam remedium, frustra laborabLam, exhor[tabar, ooniiciebam, quia diab[oln.s non potest capi, in carcerib[us poni et habet corda obscssa. 'Parvus grex' apud nos. Illic raaximus. Ego infirmuSüiiMä ss et solus vel ecLclesia parva, obruent me heretici et impii doctLores. Post- 10 quam docui Euangelium, postea ascendo ad deum et pronuncio meam miseriam coram ipso. S)a§ ift ein fünft, praesertLim in f)of)en Tent[ationibus, ubi pater mendacii per se nos tentat. Pium cor non potest habere freub, quando videt Pap^am et blas[phemas hominum doct[rinas, quia videt
12 habere] habet
Dr]in hoc imicum incumbunt, quomodo eum defendere et quam latissime 15 propagare possint. Itaque soleo peccatum eorum comparare cum peccato ludae. Is non potuit excusare consiUum proditionis, quod contra Chri- stum coeperat, et tamen pergebat id exequi, sie enim urgebat eum Satan. Ad himc plane modum Satan autores impiorum dogmatum semel apprae- hensos non dimittit nee quiescere patitur. 20 Ergo oratio addenda est, ergo oratione potissimum pugnandum est,
sicut David hie pulcherrimo exemplo et pleno eonsolationis facit ae dieit: 'Ad Dominum, cum tribulor, clamo', quasi dieat: In hoc periculo impiae doetrinae frustra eonabar hoc, ut converterentur et errorem agnoscerent pseudoprophetae. Satan enim, qui eorda eorum possedit, ita lubricus 25 est, ut non possit capi. Ad haec ego inferior eram, si numerum spectes, nam minor pars a me stabat. Contra iUi, qui me impugnabant, et numero plures erant et viribus pollebant. Quid igitur facerem miser ? Hoc scilicet: Postquam pro dono meo verbum Dei diligenter inculcavi, postquam meos praemonui, illos autem admonui de errore, ascendo ad Deum meum 30 per orationem et coram ipso pronuncio adflictionem meam ae certus sum futurum, ut me exaudiat.
Sic proponit nobis exemplum suum David, quid ipse sit solitus facere, atque haec quidem dicuntur faeile, sed experientia testatur non sine diffleillimis conatibus praestari. Primum enim ista iucommoda, 35 quae a patre mendacii per impiam doctrinam excitantur, non possunt spectari sine summo dolore animi, ad eum dolorem etiam aeeedit quaedam desperatio medieinae, quod horribihor species est impiae doetrinae gras- santis quam grassantis flammae aut exundantis fluminis, quod omnia subito prostemit ae dejicit. ütrinque igitur adflietatur cor, et metu
2*
20 In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120, 1)
Hs] blasphemari deum, periie animas et conLScientias. Ibi Christianus non potest sine dolore vidLcre et audire, leib, quando una conscientia, quid f)unbcrt taufent? Hoc adhuc gravius, quando intus in corde niolestat, proponit cogLitationes de deo irascente, reprobLante, iudicante, damnante. Ibi homo inexpertus vel qui praesumit de sua doetLrina, nihil, parabit nisi labLorem, nescit consolationem. Ibi opus, ut dicat: non satis seire, i. »ot. s.eredargLuere, sed orandum, ut 'deus det incrc[nientuni', ut meuni E^uan- geUum conservetur et heresis intereat. [931. 111 *>] AudLire et dooere g^et noc^ f)in, sed usus et officium fidei ift ?d)mer, convertere se ad deum et quod oratio sua placeat et convertere se ad Maiest[atem. quia ibi couLScientiae pavidae de indignita[te, peccatis, et roiib ein id}njev Qnfiil)en 5U beten, quia primum vult sentire suam dignitatem et disputare, ÜLtrum bonuni sit eum orare vel debeat. Hec cogitatio ut non .sit. Si etiani non dignus, tamen necesLsitas reddit nie dignum et urget. Sum quidem indignus, ut deum invocem. Si quis esset scortator in nocte et
11 hinter pavidae nochmaU conscientiae 15 invocet über esset »Uht fui '
') D. h. Rörer toül lieber faisset lesen.
Dt] futurae calamitatis et sensu praesentium incommodorum. Ad haec si accedat etiam interna tribulatio, ut cor sentiat Deum iratum esse, ibi demum impossibile videtur posse orare. Ac sane homo inexpertus et praesumens de verbo et doctrina sua nihil sibi parabit quam inutilem laborem et infinitam molestiam. Non enim docere satis est, non est » i.uor.i,« satis redarguere et convincere, Sod oportet, ut 'Dens incrementum addat', ut non solum nos cum fratribus nostris in sana doctrina conservemur, sed ut diversa docentes extirpentur ac intereant. Hoc autem solura oratione perficitur. Ea autem quam non sit facilis, iam ostendimus. Docere verbum, Audire verbum sunt etiam opera magna et divina, ji quac requirunt Spiritum .sanctum. Sed usus fidei, nempe sie se conver- tere ad Dominum ac orare et praesumere, quod oratio placitura sit et Deus eam sit auditurus, longe difficillima res est, propterea quod con- scientiae timitlac fere repugnant liuic fiduciae et de niedicina desperant, praesertim si accedat conscientia peccati seu indignitatis. Ibi enim fere m accidit, ut animus prius secum ilisputct, an oratione aUquid possit profici, praesertim ad hanc quaestiouem qui deducuntur, nuuquam orubunt, si id ex sensu suae dignitatis metientur. Quin hoc faciendum est, ut, ((uulis tu sis, hoc in loco negligas et in promissionem potius, in ncccssi- tatem orandi, in periculum et causam ipsam intuearis. Ita enim liet, sj ut, etsi ab orando tua conscientia te revocet, tamen periculi magnitudo ad orandum cogat. .\n enim (cxcmpli causa sie loquor). si ()uis scortulns
32 prui'Dvrtlin hinter orubunt JI
In XV Psalmos graduum. 1532/33. 11540.) (l's. 120,1) 21
Hs] intcr eundum in domum cadeiet in aquani, Ibi maxLime orandum, quia necesLsitas urj;et, mors instat. Videndum igitur, an res et necessLita.s Sit. Ideo ora. Video imptios doctLores et diabLolus perturbLat me. Ideo
elamo.
5 2. habemus praecepLtum et promissLionem etc. Dedit verba, poe-
mata, carmina, syltlabas, literas, quas debLemus orare. Deinde docuit. Ego semper ei auffrud ista 3: tu praecepisti, promisListi, docuisti. NecesLsitas ma(^t 1 jeer tun, ut obltiviscatur indignitatis, sed conLScientia absorbetur in ip.sa necesLsitate et causa orandi etc., Ut homo in pericul[0
10 constitutus non disptutet, an sit dignus an indigtnus ad orandum. Ante- quam dispLutet, dicit: ^ilff, hu barntL^ersiger @ott. (Sauer mad^t effeLtt.i gütiger ift ein Qiuttx todf, burft feiler [Uteifter. Interim, cum nulla move- mur causa, necesLsitate, Ibi Wirb lein gtut gebet bmuä. 'Ego clamo et invoco dominum.' Unde? 'In tribtulatione.' Si ipsa non adesset,
14 h)irb fo loenig beten ut id). Sed necesLsitas ift bü§ ferner, ba§: macEit ejfen.
1 orandum c aus ui'andum' 2 instant
») Luthers Sprichwörtersammlung Nr. 48, Unsre Ausg. Bd. 61,647. ») Ebenda.
') Das 0 war vne v geschrieben.
Dr]est et inter eundum casu de ponte in flumen labitur, in tanto periculo ideo non orabit, quia conscientiam peccati habet? Imo, quanto periculum et necessitas maior est, tanto ad orandum debet animus esse excitatior et promptior. Ad hunc modum in hoc periculo quoque faciendum est,
20 ut, quales quales simus nos, magis illuc respiciamus, quod Satan per impios doctores tantum malorum excitat, quam quod nos indigni simus, qui exaudiamur.
Huc etiam facit promissio, quod in Christo non solum habemus promissionem exauditionis, sed ipsa verba, ipsas syllabas et literas, quas
25 debemus orare, Christus praescripsit. Imo etiam mandatum accedit, ut non nostri arbitrii sit orare vel non orare, sed est praeceptum opus. Haec cum cogitamus et postea accedit etiam necessitatis seu periculi consideratio, tum acuuntur animi et excutitur illae propriae dignitatis tentatio et conscientia quasi absorbetur. Sicut in subitis periculis quoque
30 fit. Cum aut obruitur aliquis in itinere a grassatoribus aut cum periculo in aquam mergitur etc. Ibi priusquam quisquam de sua dignitate cogitat, prorumpit aut in verba aut cogitationem haue: O Dens, adsis. Hie enim verum est, quod Medici dicunt, appetitum provocari acribus condimentis. Neque enim melior orandi magister est quam necessitas. Sed dum
35 nos securi et quasi oculis capti obambulamus nee sensu praesentium malorum tangimur, non mirum est, si oratio nostra aut nulla sit aut plane langueat. Mihi quidem hoc accidit, ut sentiam me nunquam orare melius
22 In XV Psalmos graduum. Ibi2ß3. [1540.) (Ps. 120, 1)
HsJOptLimuiu ii'uicdiuui, cum feccris omnia doceiulo, aigueudo, tum audacter irrumpc per foras cum üdLUcia et noli dub[itaie: habes opt[imam causam, quia nomen dei polluitur, blasLphematur, doctLrina conspurcatiir, g^ratia •rfntifi.6,9dei minuitur. Ibi clama: 'SanctifLicetur', ut bie abo[miuationcs, bo§ •i'iott^.6,io^evt5 leib, liegLiium diabLüli! Tui[ca praevalet! Papa praevalet! 'Veuiat s regLDum', quia destruitur. [ä8l. 112»] Ista oratio penetrat celLum et implet. M[onachi non orant. Sed f)eift: in tribLulatione. Reg[num dei, nomen, verbum, fides, conseientia, salus, mors eter[na, vol[untas dei, consilinm, pani.s, mala nostra, trib[ulationes jinb in 'pater noster' gc malt. 2tnb eitel trib[ulationcs, nomen dei poUui, caritatem amoveLii; lo pax, bellum jinb eitel tiibLulationes, bie leren betten.
SBen? 'Dominum.' XoU alibi quaerere consolLationem. Verbo te cünsol[a, te et reliquos, praeter et ultra verbum audendum est, non dubitandum; perrumpe per nubes et scito, quod gratis[simum sacri- ficium. Est thus. Sieut ELuaugelium praedieare est sacriLficium, similae is fuc^en et flabe[n, thus, quod suavisLsime redolet, est oratio. Ideo facis deo SLummum sacri[ficium, op[us obsequiLi, si oraveris. Est de rigidisLsimo
Dr] quam in tribnlatione. Ea est hoc acre eondimentum, quod etiam in Davide famem, ut ita dicam, et appetitum orandi excitat, sicut dicit: 'Cum tribulor, clamo.' m
Ergo discamus ex hoc versu Davidem hoc remedio esse usum in periculo falsae doetrinae, ut primum docendo se et suos erigeret, Deinde oraret. Idem nobis faciendum est, tantum fiducia causae seu necessitatis, quam etiam oratio Dominica nobis ostendit. Quia enim polluitur nomen do- mini, quia conscientiae perduntur, quia confessio Euangelii periclitatur, a sNaiii). 6. 9 magna profecto causa est, ut dicamus: 'Sanctificetur nomen tuum', ut 9»otif>. f , 10 Rit finis abhominationum et blasphemiarum, 'Adveniat regnum tuum', quod per regnum Satanae quasi opprimitur, etc. Qui ad liunc modum orat, is sie orat, ut facile coelum gemitibus suis impleat, Cum alioqui extra tribulationem vix impletur os nostrum, Sicut papistarum oratioues 30 et cantica sunt, qui cum in summa securitate vivant, quomodo orare possuntt Hanc causam ostendit David, cum dicit: 'Cum tribularer, clamavi.' Oportet enim cs.se neceasitatcm urgentem, ([uae impcllat, Sicut sunt nostra et fratrum nostrorum salus, mors aeterua, peccata nostra, incommoda nostra, gloria Dei, regnum Dei, Item pax, bellum a et cetera, quae omnia i)ul<hcrrimo online in oratione Dominica i)roposita sunt, et verc sunt tribulationcs, (piae docent nos orare, Imo, si boni aestimatores horum permultorum sumus, etiam nos cogimt et urgent. Haec consyderemus et perrumpamus per nubes illas, quae nobis eon-
38 pcriiiulturuin] |>oriculuruiii JJ
Iii XV Psalmos gradimui. 1532/3:3. [154U.] (Ps. 120, 1) 23
Hs] jiraecepto, ut causam coniuuga.s cum praecep[to. Est duplex causa: uecessitas dei praecipientis et urgentis mali. Non quaere alium medium. Volo ire ad istum hominem, ut pro me oret! bene et te coniunge cum aliis et ora, ut sit una vox Ec[clesiae, omnes dLicant 'pater noster'.
5 Ideo dicitur: 'ad Dominum', ift üufiberLinajfcn fcf)tüer, quia non
apprehendimus causas et praecep[ta. Olim : ^ä) tnolt gern deum anruff en, sed sum ju gering. Ego volo invocare Sanctos. Imo mox terretur con[scientia audito nomine dei. Est quidem magnus, tamen ligat te praeceptum. Es quidem mag[nus et terribil[is, tamen sum sxib tuo
10 praecepLto. Ego non erbncf)t, non ft^et bei) mir, ut orem; Ut MonachLi, qui opus arbitrarium fecerunt. @§ ft^et niäjt in arb[itrio tuo. Non inspLice, quam mag[nus deus et tu parvus, Sed quod ipse praecep^it et v[ult habere. Imo facis sacrificium odoris suavis[simi et deus urget, minatur. Ideo die: In tribLulatione invoco; hoc dicis. Ego indigLUUs, tuum prae-
15 cep[tum, promisLsio digna et tu dignus, cui obedLiam. Ideo oro non in mea dignitate sed dei. Si ego non, tamen dei praecep[tum, promis[sio.
14 hoc dicis mit Strich zu odoris suavis[8imi Z. 13 gezogen
Dr] spectum Dei faventis adimimt, et statuamus orationem esse sacrificium gratissimum Deo et talem cultum, quem ipse a nobis exigit. Quidam de medio cogitant et fratrum orationibus nituntiu-, Id sane non est
20 repraehendendum. Nam plurium oratio est fortior. Sed necesse est,
ut tu quoque ores et fias pars Ecclesiae, quae uno ore dicit: 'Pater noster.' i'fattij. r,, 9 Nequae enim huius aut illius tantum, sed tuus quoque vult esse Pater. Diserte autem additum est: 'Ad Dominum' contra illas cogitationes, quae et me olim exercuerunt et adhuc liodie, si qui inter Papistas sunt
S5 simplices, exercent. Sic enim cogitabam: Peccator sum, non igitur possum orare ad Deum mihi propter peccata succensentem ; Quaeram mediatores, quibus propitius est, Mariam, Petrum, Annam etc. Con- scientiae enim pavidae audito nomine Dei terrentur. Et sane magna est maiestas. Sed non tam magnam fingere tibi debes, ut ideo orare
30 nolis. Si enim maiestatem consyderas, cur non in hoc consyderas, quod ipsa maiestas praecepit, ut orares? Profecto non ita pnsillus aut nihil es, quin te autoritas praecipientis liget. Hoc mandatum intuere et com- mitte te eins gratiae, qui idmandavit, die: Domine, non est arbitrii mei, orem ne an non orem ? (sicut monachi somniabamus). Tu praecepisti,
35 agnosco igitur me debere parere tibi. Si indignus sum, at praeceptum et voluntas tua digna est, cui paream, promissio tua digna est, in qua confldam. Oro itaque in dignitate non mea, non Mariae, non Petri, sed in dignitate nominis lesu et Dei praecipientis et mandantis.
31 praecipit B
24 In XV Psalmos graduum. 1532/33. (1540.) (Ps. 120, 1)
Hs] Xae ift in lide doniini orare. [Sl. 112»>] Hoe ignoravi Papista, id omnes ignorant. Credo, quod multi fueiiut, qui foris piotulerint ista verba et tarnen intus habLuerint gemitum conLScientiae, quem non int«lLlexeruut. lam de fide, quam taput orationis docemus etc. Pater in deserto: nullus est labor sicut orare deum. Si intel^ligis de oratioue sine fide, tftc^ itud^ wax, s quia novi, quantus labLor orare horas canonicas, nullus gravior quam ille, (juia 1 i}at Jid) mit gtualt biiju fjobcn. Si ad deum, ad credendum deo Wollt). 7,7 in oratione, i)"t? aud) wax. Sed quando aliquis se armat: 'Petite' etc., tu promisisti, docuisti, hie neces^sitas max^ima reg^nat et nomen taum Video poUui. Sine fide est impossibilis oratio, mirb 1 fauer gmig to etiam in fide. Dignitas dei praecipientis et urgentis, i.e. trib^ulatio nostra. Exercete vos ad clancularias preces in cubLiculo, videbitis, quantum hab^eatis tentaLtionum. quando aliquis serio VLult orare, diabLolus pro- ponit mira etc. Sed hie die: est not, Is vult mori, illa lab^orat in partu, extremis. Ibi iam orandum, non cog[ito de raea probitate, et simul i» promi.s^sio; tum vincit. Si sine promis^sione dei et tribLulatione, difficilLe.
10 Sine (hoc) 14 illa] ille
Dr) Hanc rationem orandi totus Papatus ignorat, et possum exemplo
meo affirmare, Sicut ego in monachatu nunquam unam orationem Do- minicam vere oravi, ita quoque adhuc hodie Papistas ne unam quidem syllabam in fide orare. Hoc forte factum est, ut Deus audiret gemitus ao inenarrabiles cordis mei, sicut credo alios multos fuisse, qui istos gemitus etiam habuerunt, quanquam eos non agnoverunt. Sed extra hos gemitus nuUa pars orationis recte aut intellecta aut pronunciata est, ut debet et ut, Dei gratia, nunc oramus ac reliquos quoque docemus orare. Extat sententia cuiusdam heremitae inter monachos celebris, qui dixit Nulluni n esse tantum laborem, sicut est labor orandi.* Id quidem verum est, si respicias ad orandi legem sine üde, quae tradita fuit sacrificulis. Sed magis verum est, cum loquimur de oratione in fide, ut cor reluctetur conscientiae et desperationi ac audeat fiducia miscricordiae Dei. Quan- quam difücultatem hanc mitigat non .solum promissio orantibus facta, » item mandatum, sed etiam necessitas, quae nos urget. Quod autem ad ipsain rem attinet, oratio sine fide vere est impossibilis. Ilaec enini iluo orationem faciuut efficacem, promissio Dei et tribulatio. In his exercete «aitii. », c voß et asuefacite vos etiam ad clancularias preces 'in cubiculo', sicut
Christus praecipit. Quodsi Satan eam orationem, sicut solct, conatur >» impedire, discite oculos daudere et dicere: O Domine, ecce hie tribulatio et angustia. Ego hie [®fl. C] periditor, ille frater meus sie periclitatur, sie vexatur a Satana, non patitur tempus, ut de me cogi-
') ViUie patrum, V, VI, -J Agatlton; Migne 73, 941.
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120,1) 25
Usl 'Invoco' : ^aö ift «L^mma sapLientia : fluc^§ jum ^LC^flOtt äuejelauf f en. er ml summaiu audLaciara, pertTtictam frontem^ in suo praeceptto promissione; hoc sacrificium vult, quia dicit: 'Exaudit me ^^^^^^^ malmo- 'auditor precum.' Hoc nomen ei reUnque. Si est auditor, debctCf.65,. 5 etiam orari a nobis. Nunquam est oratio dicta, quae non sit exaudita, quia 'exauditor precum'. Ut hie: 'cum, exaudit.' Hoc in consoltationem ut, cum oraveris, certus sis te exaudtiri. ®a^ Amen gebort brauff, Ut Sic jditeujft ut ille: 'EtexauLdit.' Ipse^ in corde novit hoc, quia promittit , praecipit, docet. Et exemplis ostendit. Hoc accipe. EpithLcton dLivmae 10 maiestiatis, quod 'auditor' omnium gemituum, qui fide etc. Si non ht statim, tamen suo tempore; si non modo, [«1.113*] Act mehore; si uon per illam personam, etc. Hoc Bertnhardus pulchterrime, nee mehus dictum: Fratres, cum oratis, nollte dubtitare de oratione vtestra, sed
') Martial 11, 27. '') David. ») OoU.
Dr]tem, simne bonus an dignus, adiuva me in tempore secundum verbum 15 tuum etc Hoc modo considerata causa et promissione vmcitiu- Satan. Et ad hanc rationem orandi invitat nos David suo exemplo, non solum in periculo impiae doctrinae sed in omnibus tribulationibus. Ac placet Deo si hie flducia misericordiae et promissionis bene sis impudens, secundum hoc, quod sequitur: 'Et ipse exaudivit me.' Quasi dicat: ao Hoc modo declarat Dens sibi gratam esse orationem nostram, quam suscipimus flducia promissionis et misericordiae eins, quod eam exaudit. Atque hie vide, ut hoc nomen Dei diUgenter discas, quod David hic ei tribiüt- 'AVDITOR PRECVM', ac cave, ne, cum oras, per diffidentiam hoc nomen ei eripias, sicut plerumque facimus. Nam sicut Germanico 25 proverbio dicitur flnem commendare omnia, si bonus sitS Ita plenque in concludenda oratione peccant ac orationem vitiosam reddunt. Cum enim addendum est Amen, dubitatio, quae in cordibus est, Amen mutat in negativam, quod nihil sit. Contra hanc dubitationem David hic nos conflrmat suo exemplo et praeter promissiones, quas habemus, propomt 30 suam experientiam, ut nos ad orandum in flde excitet, ut statuamus Deum certo nos auditurum esse, siquidem est auditor omnium gemituum eorum, qui in üde orant. Quod si non tam cito audit, audiet suo tempore, si non audit eo modo, quo tu vis et optas, audiet meliore, si non per hanc personam, quam tu optas, faciet per commodiorem etc. Sic dicit 35 Bernhardus alicubi, nee memini me quidquam legisse in omnmm recen- tiorum scriptis de oratione aut pulchrius aut magis pie dictum: Fratres, inquit, noUte dubitare de oratione vestra, sed scitote, quando verbum
14 me fehlt B 35 quiddam B
') Spriehivörtersammlung 460, ünsre Ausg. 51, 660.
26 >n XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120, 1)
Hsjcerti, quam primum per üs, mox scripta coram ocluUs dei, et certi eam exauditam; Et aut flet hoc, quod petitvir, aut expedit non fieri. Sic dei respousum: fiat, quod petitiir. Si non possum redimere mulierem in abor.su, fiat tarnen oratio exaudita. 2)n^ jol man oiüis je^cn, Ut orans fe^ Amen braiiff, Ut hie: 'Et exaudjvit me.' Ideo nemo tam bene orat s ut cinfcitig Dnj(^ulb, SunQe Oold, hoc nihil dubitat. Ipsi loq^uuntur de celo ao UbLeuter vellcut e.sse in eo. Est vcra et plerophLora oratio; pueri Jollen a nobis discere, econtra nos; forma [m discant a nobis, et vim et efficaciam ab ipsis. ®aö mad)t ünjei natura perversa. Ideo fomen Dnjet
9 efSciam
Dr] per 08 erumpit, tunc oratio vestra scripta est in oculis Dei, et aut fiet, lo quod petitur, aut expedit non fieri.i Quid potuit dici magis Chri.stianum ? quid consolatione plenius, quam quod Deus tauquam Eex quidam nuini- ficentissimus ad omnes supplicationes nihil aliud respondet quam: Fiat, quodjpetitiu- ? ;;. :
Sed inquis: Saepe fit diversum. Quoties oratur pro gravida et is parturiente foemina, quae in partu moritur ? An enim lacobum non putas orasse pro sua Eachel in tali periculo occumbentem ? Sic oravit David maxima spiritus contentione pro filio ex Bathscba, sed oratio i'rustra fuit. Eiusmodi etiam inter sanctos innumera quotidie exempla videmus. Eespondeo: Utcunque sit, hoc primum statuendum est, Deum esse jo auditorem precum. Hie titidus Deo nunquam est adimeudus, Sicut in hac tide prima pueritia puk'herrime orat, quae sie de Deo credit, quod audiat et largiatur omnia. Haue fidem sine dubitatione in puk^ierrima plerophoria pueri retinent; quare eorum orationem et probo maxime et saepe milii ad exemplum propono. Quanquam enim pueri formam ai orandi et verba a nobis discunt, tarnen nos recte ex ipsis disceremus ora- tionis efficaciam, propter nostrae naturae perversitatem et malam in- stitutionem quoque. Etjxo hoc primum sine exceptione est statuendum, quod^nostra oratio sit exaudita.
Secundo, exauditio sie est definienda, non ut Deus semper faciat, so quod nos optamus, sed ut faciat, quod nobis est utile. Nam Deus e\ini bonus Sit, nihil potest darc, nisi quod bonum est. Nos auteni saepe pro lil)eris,' saepe pro aniicis, saepe pro nobis ipsis uranuis. non cjuod est bonum, sed quod nobis bonum esse videtur. In talibus Deus etiam tum cxaudit, cum non facit, quod nos petimus. Itaque in oratione Dominica n priuH i)r() sanctificatione nominis, pro adventu rcjini Dei, j)ro vohnitatis 8uae implctionc oratur quam de nostris et vitae nostrae eommodis, ut
') Sermones lie tempore, Mujne, Bd. ISS, WO.
In XV Psalmos gnuluuin. 1532/3:5. [1540.] (P.s. 120, 2) 27
ils] onitiorics |o fiiuer. cousolatio posita, exauditas esse nostras preces statim, ubi factae.
Dixinuis 1j[uiic vei'S[um indicere arg[umentmn liiiius psalmi, qiiodv. 2 orat pro pura d[Octrma et S[ancto verbo adLversus bereticas linguas;
5 deinde esse psalmum exemplum non soluin consolationis, sed imitationis, ut sciamus et persuasi simus, ubicunque ortum verbum, mox venire f[ures et latrones, ne apiid nos videatur novum, .semper ita fuit. Cavere nou posLSumus, quin Satan inter f[ratres, quin Oriente ver[bo Sat^an adsit medio. Ideo non dormitandum, sed assid[ue vigLÜandum, verbum
10 dei urgendum, quia tentator non dormit, '■pug[nandum contra spiritualia'. sw. 6,ia Sic inter fratres Cain et AbLcl et omnes domest[icos SLanctorum patrum, IsmaelLem, IsaLac. Quia diab[olus est inimicus dei, persequitur deum
9 medio] meo
Dr] scilicet in talibus Dens non faciat, quod nobis videtur esse bonum, sed quod vere sit bonum. Eecte igitur traditur discrimen rerum petendarum,
15 ut in iis, quae ad gloriam Dei et salutem nostram pertinent, sine con- ditione statuamiis nos exaudiri, contra in iis, quae ad hanc praesentem vitam pertinent, etiam speremus liberationem, Sed cum resignatione nostrae voluntatis in vohmtatem Dei, ut in talibus Deus faciat secundum quod ipsi videtur et nobis utile est. Ipse enim seit, quid sit bonum, nos wöm. s, 2«
20 non scimus, Sicut Paulus quoque dicit. Ad hunc modum salvandus Deo nostro fideli et bono est titulus, quod sit 'Auditor precum', Sicut hie David de eo concionatur.
II. Domine, libera animam meam a labiis v.2
iniquis et lingua dolosa.
3s Haec est propositio Psalmi, orat enim pro doctrina et sancto verbo
adversus haereticas linguas. Dixi autem initio Psalmum hunc non tan- tum esse accipiendum pro exemplo ad imitationem seu doctrina m, ut discamus, quid in hoc periculo feceritDavid et nobis quoque sit faciendum, sed etiam accipiendum esse pro consolatione contra ingens illud scanda-
30 lum, quod, iibicimque sana doctrina efflorescere incipit, ibi mox fures et latrones exoriuntur, sanae doctrinae hostes a Satana excitati; Ne scilicet nobis videatur novum esse, quod orto Euangelio Anabaptistae et similes pestes religionis exorti sunt, sed ut vigilemus excussa securi- tate, cum videamus eum, qui nos tentat, neque dormire nee cessare, et
36 'pugnemus contra spirituales nequitias', cum quibus semper sanctis bellum epij.«,!« fuit. Abel hostem habuit Caynum, Isaac Ismaelem, lacob habuit hostem Esau. Huius inimicitiae autor Satan est, qui Deum et verbum eius perse-
28 In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120,3,4)
Hs] et verbum eiu.s cede et mcnrtLacio. Ideo pf^arret non cotr[itet se vocatum I. Um, j,j ad securitatcm vitac, scd 'didactikos' et per.severans in doctLriua, verbo do- cendo et argLuendo. Quando abest verbum, omnia in pace quam pess^ima. [Sl. llSb] i. e. meipsum. Nos accipinnis pro 'anima' pronomen. 'a labiis mcndLacibus', et er fd)tlt6, quod Hegen \ i. e. docent falso, trieiicu mutabLili rethoLriea et amplificant, bu^en et |rf)mucfen, bas '\\unb et |d}aub. In ista tent^atione certo exp^erimus adversario.s verbi. Si non AnabLapti- stae, SacraLmentarii diabLolici, tum rustici et contemptores et qui diver- sum docent. et in corde diabLolus. Orabis, exercebis verbum et coniunge oratio nem.
V. 3 ' Quid dabitur' : Iste versus apud patres aliter interpretatus. Aujitusti- nus se ma«erat et exercet praesertim in Confes^sionibus. Sic intelLÜgit: i.e. quo remedio liberaberis cadem ipsa?^ 'Da mihi sagrit[tas potentis' etc., »nenn id) bie ^ett! hoc longe tractat et exponit ELuangelium et verbum,
11 aliter über (versus) 14 exponit mit Strich zu sagitLtas Z. 13 gezogen
') = lügen. ') Nämlich lingaa dolosa.
Dr) quitur, non caede solum, sed mendacio quoque. Haec scire magna con- u solatio est, ne in talibus periculis despondeannis animum, Sed cum primum ad ministerium verbi vocamur, contra hoc periculum nos con- firmemus et summo studio caveamus securitatem, quam mendaces linguae et dolosa labia non permittunt. Itaque contra mendaciter dialccticantes et dolose rethoricantes debemus parati esse, non solum ut strenue recla- »o memus et obiurgemus eos, sed etiam ut diligenter oremus ac memineri- mus a Davide nobis ostendi hie Dominum liberatorem, qui solus in tali periculo nos servare et perdere adversarios possit. Coniungi enim debent exercitium verbi assiduum et oratio. Hebraismus est: 'Libera animam meam', id est, me ipsum. u
V.» III. Quid detur tibi aut quid apponatur tibi
ad 1 i n g u a m d o 1 o s a m !
V.4 IUI. Sagittae potentis acutae cum carl)uiiibus
desolatoriis.
Ili versus, cum facilem sententiam habeant, varic tractati sunt a 3« l)atribuK, propter ineptam versionem. At praecipue Augustinus beiic hie HC macerat. Quid dabitur tibi, exponit, id est, quo remedio liberaberis t et respondet: Appone vel da mihi sagittas, hoc est, Euangelion, et ciuu hoc carbones, hoc est exempla patnini.' n;i('c inultis disjjutat. «od nos
') tMarrationu in I'ialmot, Mignt 37, 1600.
In XV Psalmos graduum. 1532,33. [1540.] (Ps. 120, 4) 29
Hs] et cum hoc exempla SLanctorum patriim 'carbones' vocat. Istas pia.s cogLitationes et speculationes patrum sinamus valere, quantiim etc.: non sunt heretica, sed non propria. Non est hereticus dicendus, qui per Cataclu[esin afleitetc,; sunt b[onae dementationes bLonorum hominum.
5 Est ineptia quaedam S[anctonmi valde tolerabilis. toleremus istas. Sed propria sententia: 'Quid facit lingLua ?' excitat seipsum et parat sibi occa^sionem aceusandi istam lingLuani. Vis scire, quid faLciat? dat mihi mahmi mag[num, deinde addit tentat[iones, urget, exercet! Eespon- dendum per accusationem, captata oc[casione per quaestionem.
10 Ipsa lingLua est sagit[ta, cum carbLonibus, lunipcLris. Non est abusus, v. 4
sed proprius. duplicibus imaginibus depinxit pestÜLentem ling^uam, mendacii et doli, quae reth[orica et dial[ectica. Sunt sagittae et sunt car- bones. Ibi proprio depicta, quasi per imag[inem, vis ling[uae hereticae, quomodo deus inspiciat et omnes spiLrituales homines. (2tnb ein fd)arffev
15 pfteil, quem exercitatus miles fd)euft. Diab[olus est exercitatus, bellLum gessit a principio mundi cum tota EcLclesia. Sepe victus, sed semper redit. [581. 114»] Multa belLla cum AbLraham, Adam, lacob etc., sie semper. quo maiores viri, hoc atrocius cum eis congred^itur. 6r i[t ut b^onus
5 sanctorum] ss [sonst = s|piritus sLancti] 7 Vis c aus Qui 12 quae] qui
13 vim beretice 17 Hier etc. steht Christo 18 quo] qpö
Dr] ea sinamus valere, quantum valent; etsi enim propria non siint, tamen 20 neque haereticum nee noxium est, in loco non proprio bonam sententiam per catachresin afferre. Sunt, ut sie dicam, hae tolerabiles ineptiae sanc- torum, nos tamen, sicut interpretes decet, propriam sententiam sequemur. Sic igitur reddendi sunt hi duo sequentes versus:
Quid poterit in te lingua dolosa? aut quid efficiet? 2i Est ut acutae sagittae potentis, iit ignis in iuniperis.
Interrogatio eo pertinet, ut se excitet et quasi occasionem instruat accusandae linguae dolosae. Sicut profecto gravissime describit duabus insignibus similitudinibus, quam pestilens res sit impia doctrina et quid de ea Deus et spirituales homines iudicent. Primo comparat eam sagittae,
30 non obtusae, sed acutae, deinde quae eiaculatur non ab imbelli, sed a robusto, ut utrinque periculum sit, et ab ipsa sagitta ad penetrandum apta, et ab eo, qui telum magna vi torquet. Igitur diabolus, haereticorum pater, hie nobis proponitur tanquam miles exercitatus et potens, qui contra Ecclesiam a conditione humanae naturae pugnavit, et quanquam
35 saepe sit victus, non tamen cessat, sed redit gravior et cautior, et quanto isti instructiores, sanctiores et doctiores sunt, cum quibus belligeratur, tanto ipse incumbit fortior, tanto aggreditur eos atrocius. Igitur Spiritus
30 In XV Psalmos gradiiuni. 1532,33. [1540.] (Ps. 120,4)
Hs] ftiger. Ecclesia loquitur secunrtiim sensum infirmitati.';, qiiia revera, si
specte.s a(lLver.«ariorum maliciam, potLentiara, tarn pleniLtudineni viven-
tium, videntur oppressiui lianc arme Ec[clcsiam. Et sie .semper fnit
fa[cies EcLclesiac, quasi infirmior esset et diab[olus potentior. Et P^auhis:
2.»or.i«. s'Virtus in infirmitate perficitm'. ])ial)Lolus miii? (libbor jein, tiiiirupliator, •-
sed semper ante victoriam. Sie videmus nostro exemplo. Adversarii
praeferun[tiir viribLUS, diligLcntia, peiseverantia, pertinacia, quia diabLO-
lus est. Eeele.sia dicit et uos: luva, — quomodo simiis einfeltifl contra
maliciam, parvi, modi^ci contra multitudinem, infirmi potentiam, Sint
anatiii.s.ao docti et anf^emjLCV, nos 'dispersae oves'. Ideo 'lin.ij[uam here^ticam' jd)ncit !^ >o
s. lim. 2, 17 Ut PLaulus: 'Cancer' etc. Si Sch[wermenis ()tc aiiff temc et nou adcsset
fidelis DLOctor, qui wljetet, |oIt 1 Wuftcn leien in 3 diebus. Si admitteretnr
cum pio ÜLOctore, ev jol l)l)nx 511 id)oiicn mari)en, qiiia vul.sns est
?/8 üier quia diab[olu8 est sieht non potest cessare 8 (simpl[ices) einfeltig
') = schneide ab.
Dr] sanctus loquitur liic secuudum carnis sensum, hoc est, secundum cosita- tiones, quas in periculo hoc habent sancti, et vocat impium Doctorem n sagittam in manu potentis. Si enim spectes advei-sariorum multitudinem, audaciam, glorias, studia, conatus, pertinaciam, ingeniorum celeritateni, vafriciem, qua ehuluut aut calumniantur sancte dicta, videntur opprossuri Ecclesiam, quae multis modis inferior et infirmior iudicatur. Satan itaque ceu telum, quod nulla arma sustinere pos.sunt, videtur triumphaturus ao esse, Sed si (inem exi)ectes, contrarium experieris. Sicut enim Ecclesia propter infirmitatem, ciini multitudinem hostium ac siiorum paiicitatem considerat, turbatur ac ruinam metuit, Ita Satan inflatur successu, cum videt ad primum conatum omuia procedere. Kam doctrina impia 'scrpit ut
».ttin. 3,1; Cancer' et maxiraa incrementa in horas sumit, ita ut in bene eonstitutis » Ecdesiis, qualis, Dei gratia, haec nostra est, si cui fanalico locus doccndi permittatur, sulüto omnia subvertantur. Sic perrumpit sagitta haec. Cur? quia impellitur a Satana et vulgus est ceu officina Satanae, propter fastidium et eontemptum quotidiani. Quia autem hacrelicl a veteri et quotidiana ratione docendi discedimt et sernjicr nova afTerunt, fit, 30
j^jjjj,^ „quod Moses dicit, ut 'ebrius aiiiuehciidat sitientcni' et sagittae i.stae vi perrumpant.
Porro in Script ma u.-ilatus «luoqiie tropuR est. ut sagittae appellentur Vi 4S.6 ^'•'•■bum, Sicut patet ex Psalnio IT). Et mala liugua proverbiati ligura
dicuntur sagittae ex aliena pharetra, aut sermones aut consilia ab aliis 1% HUggesta. Proprie autem falsae doctrinae hoc nomcn convcnit. quae.
'Jd fmatiu A
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120,4) 31
Hs] (liaboli, vüescunt ei assidua. Eot^tensis Ijat beit forteil, offert nova, ideo perrumpit. %a^ flogt Bcclesia: sunt vakle acutae, fcf)euft ut diabLOlus, est quam diab[olus. Verbum vocatur sagLitta in sac[ris literis, lingLua mendacii est sagLitta, et acuta et »not jiujevuft, gcjd)erfft a diabLolo, quia .s armat sua per scrip[turam, exemplum patrum, per similitudines. Num credLendum, quod corpus et sanguis in pane? Quantum idolatriae com- mittes, si solum p[anem adores! ^ns finb sagLJttae acutae et valide iac-
5 armat(ain) 6 sanguis] vinura
Dr]ut dixi, facillime penetrat. Sic^ Munzeri sagittae erant seditiosae voces, quibus iusta imperia abolere nitebatur, incendebat animos simplicium
10 exemplo Gedeonis, losua et similium, qui divino mandato Phiüstaeos eiecerunt e terra. Commemorabat magistratuum vitia, quod aut verbum persequerentur, aut secundum verbum uon viverent. Igitur docebat nullam eis deberi obedientiam, non deberi censum etc. Hae sagittae simplicium animos confodiebant. Anabaptistarum sagittae erant Bap-
15 tismum esse efücacem in credentibus, Pueros non credere, Ergo non baptizandos esse. Item, Prius docendos esse homines quam baptizandos secundum sententiam: 'Ite, docete et baptizate omnes gentes,' Pueros, iij!,uti). 2«, i9 antequam doctrinam possunt intelligere, baptizari. Ergo rebaptizandos esse. Quidam dignitatem baptismi elevabant, quod aqua nihil faceret
20 ad remissionem peccatorum, quam tamen Christus immediate coniungit
cum Spii'itu in regeneratione, Johan. 3. Hujusmodi sagittis conflxa Sofi- s, f. imperitorum pectora, quantumvis stultos errores complectebantur. Idem nobis usu venit cum Sacramentariis, hi etiam sagittas suas habent, quibus multorum corda sauciarunt. Btsi autem cordatis imponere non possint,
2:, qui sciunt in millius hominis iudicio, sed simpliciter in verbo Dei esse acquiescendum, tamen quia sagittae acutae sunt, incautos et imperitos vulnerant. Congerunt similitudines: 'Ego sum Petra,' 'sum Vitis,' 'sum goÄ!'!'* Via,' Postea volunt ad eundem modum intelügi verba Christi: 'Hoc est^"""'*" corpus meum,' id est, Signum vel figura corporis. Haec pingunt et ornant äRattii. sc, se
30 Patrum sententiis. Aiigustinus definit Sacramentum esse sacrae rei Signum^, Igitur hie est Sacramentum corporis Christi, hoc est, Signum, non ipsum corpus. Sed quaeso te, quid dicturi erant, si aut hanc Augustini sententiam non haberent, aut Sacramenti appellatio Coenae domini nim- quam esset indita ? Sicut etiam in prophanis scriptoribus videmus, quam
35 longe aliter appellatione Sacramenti usi sint.* Haec fere praecipua sunt, quae miseri ad verba Christi evertenda afferunt. Nam quod Patrum testi-
') Die folgenden Beispiek ohne Vortage in der Handselirift. ^) Ejiistolae,
Migne 33, 528. ') Z. B. Oicero, De republica 2, 35, 60.
32 In XV Psalmos graduum. 1532/33. (ISJO.) (Ps. 120, 4)
Hs) tantur per arcuni diaboli i. e. os mendacü. Idt'o si tu non liberas a ling[ua, tum succumbemus, ipsi vineent. [SI. 114''] Si ego non vincar, tarnen fa^cio iniafjLineni propter alios; lacerant et perturbLant et dissipLant Ecclesiam, quod hOLmines l)rr lüCvben, nescLiunt, utri credant. Ego doceo, quantuni possunuis. CetLerum, ut oremus. Non est opis nostrae, redinieie ecLclesiam contra perturbLatores, nisi deus iuverit. Debet Sl^nifcv ^Levr ©LOtt TOLimjCt et CingLÜo nn topff' vel convertit adherentes. Si^ov iol?
7 tu 0 3 nach dissipant nochmals et 4 utri e atis cui
') iV^. greifen.
Dr] monia converrunt et magno conatu nituntur ostendere veterem Ecclesiam sie sensisse, quem liaec ita moveant, ut iileo a Christi verbis discedat ? Cum praesertim non hoc sohim probare possimus, veteres etiam eo modo, lo quo nos, de Sacramento esse locutos. Sed, si quis simpliciter veterum autoritate nitatur, eum necessario multa prol)aturuni, quae manifeste cum Sana doctrina pugnant. Periculosa itaque haec via est, ideo Christi verba depravare, quia veteres de iis aliter videntur esse locuti, quam nos solemus, qui dicimus Christum, sicut verba sonant, cum panem dedit, de- is disse corpus suum, et cum vinum dedit, dedisse sanguinem suum. Ita enim nobis de his verbis iudicandum est, sicut iudicarunt Apostoli, cum haec verba ex Christo audirent ; 'Accipite, comedite, hoc est corpus meum.' Non est cogitandum, quid ille aut alius dixerit, cum res nondum veuisset in disceptationem, longe enim aliter videmus locutos patres in discepta- w tionibus et extra disceptationes. Deinde illis ipsis temporibus patrum, quorum autoritate nituntur, bona pars sanae doctrinae depravata fuit, sicut testantur Origenis in Cireca, Augustini et Hieronymi in Latina Ecclesia libri. Quod autem haec nostra sententia Sophistaruni argutiis implicita et ridiculis quaestionibiis prophanata est, quas Sacramentarii »s lascive exagitant, quid ad nos, qui sine disputatione retinemus Christi verba et ea merito praeferimus omnium hominum opinionibus et iudiciis, etiam veteris Ecclesiae, sicut ipsi vctorem Ecclesiam appollant 1 Cum tarnen fateri cogantur multa veterum dicta nostram senteutiam probare. Ea quoniam Sophistice interpretantur, hoc ipso ostendunt, quam nobis so facile sit, si hoc modo liberet, idem facere in interpretandis iis, quae ipsi adducunt. Sed accidit eis, quod (Jraecus Poeta dicit:
86' Siiixog Xdyog voaibv Iv avTM tpaQfidxoäv Seixat acoipütv.^
Et tarnen non bene munita corda ceu sagittae penetrant, decipiuntur si enim simplices magnirica specie et fuco. quo sua pingunl honiines oiisli-
') KuripidfS, l'hominsiir •/"//.
In XV Psalnios graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 120,4) 33
Hs] Sunt sag[ittae nocentisL.simae, quae iaciilantur tanqiiam a gy^ante, ididvff et geiiialticj c)efd)ofien\ i. e. multos pertuibant et oceidunt. ßr ift oin ftavdev J[euffel, qui sagittat; non stipulae. Sic P^aulus: 'AppreliLen- gpi, e.ir. dite', omnia 'Ignita tela' etc. istis vocabidis reddidit totum versum istimi.
5 Sunt tela acutis[sinia, validi.SLsima, Deinde etiam ignita, 'cum car-
bLonibus.' 'luuiperorum' : jinb feuerpfeil, fd)ar^ffLe, geioaltLige gefcftoffen et 3linbcn an et bornen line ber ^^L^uffel. CarboLnes non sunt nostri, sed quasi ift Itcd)te Ii:>l)e, Ut 18. psalmus: 'fulgura cum carbonibus'. Vocat<pi.i8, 13 fulgura, nennt et carb[Ones ab ardere, quod videntur in ful[gure merae
10 flammae. Ai'Listoteles disting[uit: ut in foln blcft et nihil videtur (juam flamma.^ Nos vocamus |;rf)it)ar^. Sed hie prunae, ardens ignis et inflamma- tus, i. e. ignita sunt illa tela et cum carbo[nibus, lunipcLris. Materiam, in qua intelligo Iunip[erum. luniperus est lig[num, qual[e libLenter urit. Cedrus unctuosa ligna et folia, ramusculi Ijart an einanber, ubi vicinitas etc.
15 Sic in bad)oIbev' bufd} lob* bei ignis feer. i. e. ista tela Ig^nita, magmim incendium facit; non iaculantur per ea in aquam, sed buv^ ^ol^. Flammae lunipLcri, ein fteuer im buffrf) rubet, ba?- bornet et had)t. alibi: 'sicut^t. 118,13 ignis spinai'um sub ollis'. freqLuenter locuntur de isto igne, cj[ui cito ardet
3 sagittant zu 3 Eph. 6. r 4 ista voeabula über reddidit steht ut seqnitur,
mit Sirich zu etiam Z. 5 gezogen 11 ardes 12 qua] quo
») Substantiv. ^) De colorilMS IL ') = WachoMei: *) = loht.
») = dürr.
Dr]nati. Quaie opus est, ut cum doctrina sana etiam orationeni coniunga-
so mus ad exstinguenda 'ignita tela maligni,' sicut Paulus imitatione huius(fpi,. e, ,6 loci videtur appellasse Ephes. 6. Haec est prima similitudo de sagittis in manu potentis, quae exemplis bis facile intelligi potest.
Altera similitudo etiam illustrem efflcaciae ac celeritatis significa- tionem habet. Sed hie Hebraica Grammatica nobis opus est, neque enim
25 vocant carbones adusta ligna, etiam cum extincta sunt, sicut nos nostra
lingua solemus, .sed ipsam flammam, Sicut Psalmus 17. 'Fulgura cumtsf is, la carbonibus' vocat a colore, cjuod videntur esse merae flammae. luniperi autem similitudine ideo utitur, quia habet ea arbor praeter densitatem foliorum etiam pinguedinem magnam. Itaque facile ab igni arripitur
30 et luculenter ardet. Est igitur sententia, quod ista tela ignita magnum incendium excitant, neque enim mittuntur in aquam, sed in materiam, quae facilüme inflammatur, Sicut Scriptura alibi quoque loquitur de magno incendio: 'Sicut ignis spinarum sub ollis,' Cum signiflcare vult^j. iis, 12 eiusmodi flammam seu incendium, quod facillime et late spargitur. Sen-
3b tentia igitur haec est, quod homines a sana doctrina avertuntur per eiusmodi mendacia, quae valde sunt efflcacia, sicut is, qui primus dispu- Sutfietl Sffierfe. XL, a 3
34 In XV Psalmos gradiuim. 1532 33. (IMO.l (Ps. 120,41
lls] et spargit. [SI. 115»] Ibi non solum ignis in spinis, sed lunipLeris, ubi acce- Mnat.lfi'se dit unctuositas. PLaulus ad fab[rum; ut Ka[rlstadiiis cum'tuto'^ CinpLlius fani et ignem lücttev, postea Anabj^aptistae. wSic currit iste ignis istius linguae et telorum. 2)aö ift pictura. hoc conqueror, quod liabLet ling[ua liereticoium tantum successum, et siibitiim. PLaulus cum vertisLset s dorsnm a suis C^ivitatibus et vix paucos niaximo lab^ore couverteLiet ad fidem, Mox introLierunt psLeudoprophetae totae Ecclesiae, subverte- «W. H, i'j batur tota Asia. ToiiLtra tarde accenditur itriiis SL])iiitus s^aucti; econtra, quia invenit mateiiam idoneam. Ideo burncto licd)tcv lüd)^ ut ein biivr ftro et fett tifern I)oI^, habet in natura fomentum istius ignis, i. e. ratio lo est plena pinguedine, quod libLcnter admittit ista tela; non habet pro telis, — pro snavis^simo igne e celo misso. Ista semper fuint, quae multo lab[ore edifLicamus, illi subito subvertunt, quia inveniunt opercuhini dignuni, parati homines ad audiendum placentes sibi. Ideo vertitur semper ad nova. A veritate autem, — sed veritatem, i. e. ampLlectuntiir. is
'J Ka[rIstadiuR c aus Si 5 tantum] tii successum) siico«iim 10 fomotiini
') = TovTo. Zur Saclie vgl. Unsre Ausg. Bd. •2.% 107. ■) = loh.
Dr]tationem de Coena domini movit, cum particula xovro eiusmodi ignem excitavit, qui nc hodie quidem recte sopitus est. Postea accesserunt alii, qui quasi oleum alYuderunt, ut ignis illovum teloruiu magna celeritate in vulgo tanquam in silva iuniperorum cuneret.
Est igitur haec pictura qnerela quaedam, quod Haereticorum lingna »o
«Pfl. N, i»tanto successu et tam subito omnia pervagatur, Sicut Paulo accidit. qtii cum po.st maximos hibores midtas ecclesias foeliciter instituisset, statini postquam dorsum vertit, tota Asia a pseudoprophetis subversa est. Hui IIS niali quae ca\i.sa est, prae.sertim «um ignis Sjiiritus sancti adeo tarde accenditur? Maec nimirum, (|uod liacretici a verbo discedunt et sä ea afiferunt, quae rationi couvenire videntur. llaec est pinguedo illa. quae facile ignem capit et (iiiae in natura sua liabct fomcnta ignis. Ilaciiie libenter fovet illa tela et ea habet pro <lulcissimis rcmediis, imo pro igni de coelo raisso. Ergo haec est omnium saeculorum calamitas, ut quae l)ii doctores multo laliore aedificant, illi subito everlant, inveniunt enim so operculum dignum tali olla. Nam caru libenter audit et accipit, (juae
i.Bor. s,» intelligit. Quia autem verbum docet ea, 'qiiae in cor hominis non vene- runt,' ideo ratio eito avertilur a veritate et amplectitm-. ([iiac sibi jdacent et verisimilia esse videntur.
Kocentur autem haec in nostram consolationom. <|Ui«(l lingna dolo^a j\ niin(|uam sine incendio movolur, sicut etiam ciiloi lingtuie est color ignis.
In XV Psalraos gradnum. 1532/33. [1540.) (Ps. 120,4) 35
IIa] sed facile fastidiunt. Hoc dknintur in nostrara consolLationem, quod lingLua feiiev an,5iinb. Ideo habet feiiev fort), habet ignem, ift vot. Ignis b[Onus est verbiun dei, est fldem docere in popi^ulo. Pessimus ignis est cum flammis iunipcLrorum. Hec cogimur ferre, nihil possnmws facere, sed
5 rident, proficinnt in peius. PLsahnus: Sßenn tri) mirf) biubev äunie, nihil, is.e sed quo plus dico, plus rident, sed consolor me istis exemplis, sie seniper factum. Deo gLratias Interim, quod possumus eos ind^care: Ista d[icun- tur non sana, sed diab[Olica; - quod incolLume nostrurn iudicium de puritate doct[rinae, quod video igLnem in lunipLCris et sagLittas diabLoli,
10 quamquam conformes ad rationem naturalem, [331. 115''] sed sunt sagLittae igLnitae diab[ol), quo incedit ELuaugelium et cor. Sed video eos sag[itta8 diab[oli, uon admittunt ista dog^mata tanquani salutaria emplastra, sed sunt incendia in regno; ibi mögen (cffrf)en et deus mu5 geben regen, ut etc. Istae sunt 'pugLnae spirituales', de quibus mundus nihil. Ibi deu.sepi) e, 12
16 non soluni largitur, sed ipse iacit, quia non pugnamus cum aeqaalib[us ut in corporal[ibus pugnis, sed dos inflrmiores, pauciores, simpLÜciores. Uli instructi multitudine, potentia exhortatores, exagitat eos diab[olu8.
1 Hec c aus lila S quod mit Strlcli zn Deo gratias inlerim /i. 7 ijezogen
II) pauciores] paucios
Dr] Hic igitur ignis bonus est, quando verbum Dei et fidem docet in Ecclesia. Contra est ignis malus, quando discedit a verbo et docet, quae rationis
20 sunt. Haec videre et ferre cogimur, quod, si quis se opponit et eos admonet, hunc rident et capitali odio persequuntur ac quotidie in peius proficiunt. Consolemur itaque nos his exemplis, quod haec sie praedicta, scripta et picta sint, isto Psalmo teste, et agamus Deo gratias saltem pro isto populo, quem adhuc retinemus, Deinde etiam pro dono. quod possumus
95 iudicare tales doctrinas esse Satanae sagittas, quantumvis sint speciosae et couveniaut cum sapientia et iustitia carnis, Item cjucd sint ignis ve- hemens, qualis in iunipero solet esse, ad quem restinguendum omnem operam omnes conferre debemus. Hae sunt spirituales istae pugnae, qtias mundus nescit, longe maiores quavis corporali liicta, ubi committuntur
30 fere pares cum paribus. hoc est, homines cum hominibus. Hic non solum pauciores cum pluribus instinictissimis malitia et potentia committimm-, Sed etiam cum Satana et spiritualibus nequitiis, a quibus illi urgentur, gpi).6, 12 pugnamus. Itaque opus nobis est auxilio Dei et praesidio Angeli Michael, qui illos deiciat, siciit in Apocalypsi est. Atque haec est causa, curoif. 12. 7
35 oratio et gemitus piorum iu tali periculo sint necessarii, ut dicamus: O domine, nos quidem libenter docebimus, Sed tu quoque nos adiuva. Spem hanc habemus in tnnto successti et tauta celeritate propagandae
3*
36 In XV Psalmos graduura. 1532/33. [1540.1 (P>. 120.4)
^ ""] Ibi oportet 'MicliaLcl adsit cum s^uis angLclis' et draconeni. ^a§ muffen
tl)im y:emitu.s .';i)irituales: Domine, lihLenler; Video^ quod eiront, non
2 aor. 12,» po.ssuni autem praevalere. Sed Iiat md)t not: 'Viitiis per intiiniitatem'.
Quod cito fit, cito etc., nulla herCLSis diu. Cain, Ismael. gentcs, ludei
»(. läs.aiinb weq, ^abft iani etiani cadit. 'Multi expugLnant, sed non praevalent'.
'"Iunip[eri': i. e. sunt tela ignita.
Dr) impiae doctrinae, ut, quod cito fit, etiam cito pcreat', Deinde nulla uu- quam haeresis ad extremum vicit, Sed mansit victoria verbi. Cayn, Ismael, Arius, Manichaeu.s et alii omnes periere, .sie periere gentcs et Iiulaei
i.*ttr.i.3s resistentes Euangelio, Papatus nunc etiam ruit, 'verbum autem Domini lo tM. 1». anianet in aeternum', secundum auream illam .sententiam Psalmi: 'Saepe expugnavenmt [Sg. D] me inimici mei, SED NON PRAEVALUERUNT MIHI.'
* Sed hie forte in mentem venit, quae fuerint istae haereses .seu dolosae linguae tempore Davidis, contra quas hoc loco orat. In regno is 2nm. 16. 15; i erat Ahitophel, erat Semei, crant alii multi. qui ei maledicerent et vafris consiliis iueeuderent subditorum animo.s contra eum. Sed .satis apparet Davidem de graviore periculo loiiui. llic it;itur quaeritur, quäle id fuerit. Etsi autem historiae sacrae .satis ostendunt, qiuintum semper negotii 3". 1. 4 fuerit veris Prophetis cum falsis Doctoribus, sicut Hieremiae historia «<)
docet, tarnen David ipse satis hinc inde in Psalmis ostendit, de qua re *i. so.smaxime ei dimicandum fuerit. At quinquagesimus Psalmu.s pulchre hnc facit, in quo concionatur David contra meritum, quod ex sacrirtciis sperabant increduli ludaei. Sicut enim hodie, ita omnibus seculis fuit, ut homines suis operibus sperarent .se iustos fore. Haec opinio augebat ai miium in modum sacriflcia in populo Israel, de quibus testimonia extabant
j.'Woir i.udivinitus mandata et ajjprobata esse. Confidebant enim istis sacrificiis peccata deleri, etiamsi corda impura et sine fide essent, Sicut nostri ad- versarii sacriflcium suum Missae hoc nomine praedicant. retinent et defendunt, quod per se ex opere operat» valeat. David ita(|ue contra has 30 sagittas graviter docuit, nihil magni Deo praestari immolato bove, cum non .scdiim bovcm creaverit et donaveril Dens, sed siinpliciter sit Domiims omnium, nulla re indigens, nedum bove. Qui igitur recte velint sacrificare, hos debere agnoscere peccata sua et bonitatem Dei promittentis bene-
I iMoi» 1, 11 riii'tionem per semen benedictum et pro hoc agere gratias. laudare Deuni, jj eins uomen invocare et praedicare elc. Sic haue hacrcsini «iiterinn eu in
8i immnlaU A
>) H'dtuirr, .f\4linfV, K. ') Her Ihiirk iim hin lii.t pn-ciitioni S. 37 /.. Jl tiln\f \'iirlitye in i/rr Untulsvhrip, itho XiituI \'f>t Ditlrich».
In XV Psalmos giiiduiiiii. 1532/33. 11540.] (l's. 120, 4. 5) 37
Hb] 'Heu mihi, quüi 'ncolo': Istuni ver.sum cxpo[suerunt de desiderio v. .i
resolutionis ex isto corpLore et hoc trib[iieiuut peifectioni MonastiLcae: quando diu vixi in obedientia, et cupit mori et recipere suum praemium. Nihil. Hie nihil est, quod possim praestare, nisi ista 3: doceo, oro et patior. 5 Docendum, ut verbum nianeat in piiblico, orandum, ut conservetur et vincat. Interim donec, ferenduni est. Oranis ser[vitus ferendo snperanda est. Oportet me ferre quoscuuque hereLticos, qui venturi sunt, sive
6 donec mit Strich zu orandum bis vincat yi. 5/6 gezogen.
Dl] loeo David graviter refutat. Huius plaeraeque aliae fuerunt simifes.
Neque enim, sicut in Hieremia quoque videtur, hoc solum accidit, utscr. 11,10
10 Gentium Deos ludaei colerent, sed relicto templo currebant ad ea loca, in quibüs patres olim sacrificarant, cum Dominus sacrificiorum et oratio- nis locum designasset tabernaculum constitutum in Hierusalem ; Quidam deligebant sibi proprio consilio hicos et colles, in quibus sacriflcabant. Haec omnia quia erant contra voluntatem et verbum Dei, magno autem
15 studio ab idolatris flebant, necesse fuit, ut pii contra docerent, ne homines aut sibi deligerent rationem colendi Dei aut aliam rationem iusticiae sequereutur, quam quae per sanguinem Filii Dei obventura esset, quem Joannes ideo 'Agnum' appellat, quod esset futurus hostia seu victima, 30I). 1, 29 qua expiarentur peccata totius mundi. Ita videmus eadem semper fuisse
20 certamina de iisdem rebus inter falsam et veram Ecclesiam, eadem quo- que pericula. Quare iisdem remediis nobis quoque utendum est, ut pri- mum per sanam doctrinam vindicemus Christo gloriam suam et homines hortemur ad Studium verbi, Deinde, ut cum Davide oremus contra linguas dolosas et labia iniqua. lam subiicit Propheta querelam precationi.
a» V. Heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est, habitavi v.s cum habitantibus Cedar, multum incola fuit anima mea.
Praeterquam, quod haec male versa sunt, etiam versuum ordo cou- fusus est, quare sie reddemus textum :
Hei mihi, quod advena sum in Mesech, 30 quod habito in tabernaculis Kedar.
Hunc versuni exposuerunt de desiderio resolutionis ex isto corpore, quasi petat 'dissolvi et cum Christo esse,' ac tribuerunt hoc Votum proprie ^dh. 1, ^3 Monachis. Sed non impropria solum, verum etiam inepta et absurdissima haec sunt. Sententia enim haec est: Commemoravit hactenus periculum 36 suum et Ecclesiae ac petiit liberationem. Nunc querelam subiicit, quod Ecclesia sit in medio hostium, impugnantium doctrinam vi et dolo. Sic
38 In XV Psalmos grailuum. ir)32;33. [1540.] (Ps. l->0,5)
Hb] Pelag[ianos sive Ai'Lrianos, Sicut AnabLaptistas, SacraLiiientarios et apud nos Epicureos. E.eo porto, baö mir I[ci[i et leln'ii roede tf)ut, cum Video iiou soliim persec[utioneni ver))i \i et dolo, [Söl. 116 »] sed conteiup- tuin, magnif[iceutiam et risum, ut NobLÜes, ÜLives^ et rustici. @6 tl)ut cini- moiblidi, valde majriia et mala crux. Oportet videie te ifjnita tela s 9)ijui. 7,s4 et carbLOues. Ideo dicit: '^d) Inn ein elenbcv houio', ut PLauluM Ko. 7. Ego miser pastor. Ista coactus videre et fene. ExpLCcta dominum, \ 'li- liter age, i. e. infelix sum. Ego miser. Quare? quia liabito in meseeli et habito cum tab[ernaculis Cedar. EbLraei vocant Kedar AKab^iam. Et arab[um Eb^raei linguam vocant ling[uam Kedar. Et sati.s frequen.s hoc lo
i.OTo|t«,isf. vocabLulum. Lsmacl habet 12 duces. Inter ceteros praevaluit Keder. Aga- reni, Moab sunt arabes etc. Mesech putat Felix* Italiam vel Hethruriani.
tif«. S8, a; 15 Ego puto populos Aciuilonares, Ut in EzechLiele Tubal. lam vocamus Me Sattern, unde venit Maho[met noster. Ego grammaticam profiteor ignorare, quia perierunt vocabula rerum, non omnia in germanico habentur. quae is tamen iu vigore. Non habemus linguam lat[inaui, grecam perfecto in omnib^us vocabulis. Sive ergo Hetruria sit, non credo tamen. Ego
') Dietrich hat die Ahkürzung fahch ergätut zu centauri, vgl. u»tfii im I>riick X. '25. •) = einem. ') Felix IVaiensis, lyl. Jocher, GeMtrtenlexikon II, ööl.
t)r] igitur dicit: In lioc periculo nihil est, quod possim praestare, quam liacc tria, Primum, quod summa cum fide doceo, Seoundum, quod maximo studio oro, Tertium, quod patior. Doceo, ut verbum maneat in publico, vi Oro, ut verbum conservetur et vincat, Interim autem, donec vincet, ferendum est, quicquid accidit. Qui hoc non vult facere, necesse est, ut succumbat. Sic nostro tempore sustinuimus Sacramentarios, Anabap- tistas et Epicureos. Sustinuimus (iu()(|uc oppressionem verbi factam vi et dolo. Et inter nos (luixpic multi sunt, maxime nobiles Centauri, i» qui sectirissimo animo non sobini conicmnnni totuin ministerium. sed etiam optarent abolitum esse. Ilaec saue acerliissima sunt (tninibus piis. qui ea videre et feiTe coguntur, nee mutare possunt. Ideo dicimus cum Daviilc: 'Hei milii, sum incola Mesech.'
Cedar est Arabia, quae ludaeis ad Meridiem tuii, Mcsccli sunt tjui w dicant Italiam esse, sed mihi videtur esse populus, (|ui ludaeis ad Septen- trionem fnit, sicut hodie sunt Oricntaics Tartari. Porro utcrque iioi)ulus ferox, barbarus, crudelis et sine omni Immauitate est, practcrquam qiunl ad- fugara aptus est et in tabernaculis scu plaustris Nomadum morc vivit. Per metonymiam ita(|ue his po])uiis signiflcat hostes Ecdesiae, s»
3i Noumduni A
hl XV Psalmos frraduum. 1532/33. (1040.) (Ps. 120, 5) 39
Hs] jmto inter filios laphet, L l)i iam oiieutales pop[iili, Ünttem. V^ult ü[iceie: i.bjoIc lo.a liabito inter ArabLes et tattaro.s. Arabes \o wol aU ^^LOttevn bos DoI[f, popLiilus rapinae, Virtus armentarii; fofjren bfl i)CX etc., non edif[icant, fohmt teriam ut nos, leben ut iii()e, non curant do[mos, pop^ulus rapax, 5 ferox, man !an l)I}m iiidit üicl ftefen, ideo non edÜLicant. Sic MahLomet, TuiLca. Et conti atus ex 5UabLCin et Jat[tern. Xa fompt Ijer 'Taber- naciil aKedar' in Canticis: Est 'simillima taberLnaeulis Cedar', non habet 6o6ci. i, s liic mansionem. VLult .significare cum istis pop|ulis ipsum miindum. Nostri Turcae, arabLe.s etc. sunt Mingua dolosa et ignita'. [331. 116t'] Ex
10 TLurcis et ArabLibus est inimicus noster hereticus. Mesech, KedLar, CingLlius sunt nostri tattern et Moscliab, qiiia, sicut iste pop[ulus habi- tabat vicinus 2at[tern et MoscliLab, .«ic nos liabitamus. Summa: cogor me solari patientia et conso[latioDe scripLturae. iOtag beten, lejen et bulb f)aben. Interim docemus, invocamu.s et exp[ectamus. Vel[lem lib[entius
IS doct[riuam piuam sine liereticis, pulcherLiimam faciem Ec[c]esiae, con- sentientes pastores. Non fient. Orandus dominus, ut ipse faciat. Interim ferenda ista mala scandala. Ideo canimus: 5Wi, infelix homo sum. Est miser[rimum genus vitae; si spectes exterLuam faciem, fol ber ^^[eujfel ein prebtijer etc. Si nihil spectarem quam turbas, vex[ationes mundi,
20 Sat[anae et herLCticorum, non velLim coronam. Turcae, heretici ti)un erft ben red)ten idiaben, sunt proxLimi vici[ni et domestLici. Ego secundum exterLuam speciem sum miser et habito etc., finb rapax et ferox pop^ulus, qui nocet semper.
11 über Cing[ steht Cinglius 20 erft] cft
Ur] quos et Ecclesia tum habuit et postea in novo Testamento habitura erat.
25 Malo enim in genere exponere, quam ut tanquam prophetiam ad nostra tempora accommodem, Quanquam verum est Ecclesiam hodie habere hostes Cedar et Mesech, hoc est Turcam et Tartaros, eultores Mahometis. Sententia igitur est: Cogor me consolari spe et patientia, libenter vellem Ecclesias esse pacificas et pastores inter se consentientes. sed hoc non
3(1 fit. Itaque causam totam commendabo Deo per orationem et docebo fldeliter. Interim ferenda sunt scandala ista, ut in bono vincamus malum. Videmus igitur miserrimum genus vitae esse docere, quia ibi praeter alias calamitates, quae in Doctores ab infidelibus congeruntur, etiam hoc ferendum est, quod falsi fratres doctrinam comimpunt et Ecclesiam per-
35 turbant. Sed propter Dominum in coelis ferimus ista et canimus cum Davide, quod habitamus apud Mesech et Cedar, rapaces et feroces populos.
40 Iii XV Psalraos graduum. 1532.33. [1540] (Ps. 120,6)
y'] 'Multum mcojla': lani iiulicat, quid eiun mordeat. 3^) "l"^ 'öiuj
{ein cum istis T^urcis et ArabLibus, inter ista scandala et pertnrbLationes. 6? llilfft übex iiirilt. quaiulo diabLohis non vicit multLitudine et inagLui- tudine tentationis, tedio et assiduitate. Et nuilti inexpertes spi|^ritualium pugLnaruni in ])iin(i])io jjujrnant. s('<l tandem las^sati cadunt. Hoc etiam s (|ueiitur: 'EjiO vel anima niea mijouLCn ,iu mal iclilücvlidi, i. e. cum pei- turbationibus Ecclesiarum: non patiuntur. ut doct^rina modeste et in «lobi.ispace tractetur. 'Ser ^L^uffel mu5 domum lob nmbniertfen etc. Ideo l)0lt feft- Non solum tentaberis, non multi, sed diutuini assidui. Si non viribLUS SatLan, tum pertinacia, perseverantia. Ideo burffen Dtl? nidit '» !ein6 fl•tb6^ donec bejdiorcn jinb; quando ex oculi.^, etc. Si hodie vinco tentationem, venit cras alia. [S9I. 117»] Non est ibi pax. S?enn ?)?Liiii^cr idiüu oerlivt, Si.avli'tabt, Cinj^glius, lünipt er ein anber« arjrLumeutuni. LRön. ip, 17 Ideo sum incola cum osoribus pacis. 'Tu es, qui contuibas Israel' ! Autea
12 vor venit sclion einmal alia •) Erg. \}tx]tfjen.
Dr] V. 6
VI. Cum bis, ([iii oderunt pacem, crani pacificus; n
cum loquebar illis, impugnabant me gratis.
Dixi supra versus quoque confusos esse oscitantia Interpretis. Sextus itaque versus sie habet:
Longa est animae meae haec mora inter eos, qui oderunt pacem.
Hie aperte signiflcat, quid eum mordeat, nempe quod non solum inter m fures et latrones vivere ac eos pati, sed longo quoque tempore pati cogatur. Sic enim solet malignus spiritus, quos magnitudine vel multitudine ten- tationum vincere nequit. .superat tedio. Itaque nuilti inexperti bcUorum spiiitualium in principio quidem pugnant fortiter, sed in flne languent ac deflciunt. De hoc periculo etiam David quei-itiir. Longa, inquit. mihi a.s haec mora est inter eos, tpii pacem oderunt, hoc est (|ui perturbaut Ecclesias nee prius a scribendo et clamando cessant. quam dederint turbas aliquas. Duplex igitur inconimodum est. quod tales et potentes sunt, sicut supra dixit, et etiam sunt assidui, qui .saltem pertinacia cogi- «icb I. Hfl. tant vincere. Sic Hiobem non unum calamitatis genus fregit, sed cum w nuncius nunciuni. calamitas calamitatem urgeret et exciperet, i)aulatin\ coepit animus ]>erturbari. Haec Satanae est malignitas. Itaque abicia- muR prorHUK spem pacis, dum hie vivimus, et certi sinius, si hodie vinci- muR unum genus tentationum, cras secuturum aliud. Si hodie Anal)apti- stae, Sacramcntario. Munzcrano unum argumentum solvis. cras excogitat » et atlert alia decem. Est enim Satanae pectus foecundisisimum meudacii.s.
In XV Psalmob gnuUiuui. 1532/33. 11540.] (Ps. 120, 6. 7) 41
Hb] erat rc^Lnuni i" snimina pace, e(lil'[icabantur miilta tonip[la et altaLria, vigcbat cultus! Ergo dicimur i^llperbi, iuimici pacis, quod solum esse Magistri, habere SLpiritum S|anctuni et ipsi nihil scire.^ Sic impingunt, qiiod perturbemus ec[cle,siani et nolinnis cedere. Corani deo, con[Scientia 5 iiostra sie, qiiod gloriari tilios pacis, paratis[simi ad eam, pura doct[rina, et ipsi perturbLant pacem ; qui iactant cha[ritateni et paceni, sunt ext[remi bostes eins. Ipsi 'oderunt PLacem' et nos accusaut Oportet 'me cum eis esse'. @e{)Drt ad consolLationem, quia contrarium auditur. Ipsi sunt pacis, nos econtra. Ideo oportet conLScientia sit certa; vellem paceni
10 pura, paratissima couLScientia, — te seditLiosum accusant. Ibi sese laudat de pace! Ipsissima veritaLS. Scilicet con[Scientia mea: Ego fllius pacis. Sic ipsi libLcnter haberent paceni, ut tacerem et eos sinerem locjui.
'Cum loquor': \o tüolt td} tüol pacem diu^turnam a Pap[a impet[rare, v. 7 CesaLre, Episcopis, PLrincipibus, et sinere, ut ipsi loqLuantur. Sed baruber
'» gljetö an. Non pos[Sum tacere. Pet[rus: 'Quae vidimus'. 'Ite, praedicate' «w^-ao ^^ etc. 'Qui me confessus'. 'Servus piger abscondit'. Ideo alius taceat, egoOT"'«»„'<''32 non. Ipsi iactant p[acem et accusant nos turbationis, quia non velimus tacere et approbLarc eorum doctLrinam. Quare vos non sectamini veri-
11 pace 17 non c aus nos
') Erg. velimus. Vorwurf der Gegner.
Dr] Sed hie vide mundi vafriciem. Spiritus sanctus baereticos vocat
20 osores pacis. Hoc ipsum nonien in nos detorquent. 'Tu, inquiunt, es, i.Rön.is, u qui pertnrbas Israel'. Antequam enim tu orireris, florebant religionis studia, erat pax, nunc quid est praeter horribiles turbas? Ad hunc moduni perturbatores Ecclesiaruni accusant veram Ecclesiam, se autem vocant amatores pacis et concordiae. Hoc ferendum est. Itaque oportet 35 nos esse contentos conscientiae nostrae testimonio, quae coram deo nos excusat, quod quaeramus pacem Ecclesiaruni, quam illi plane tollunt, sicut sequitur.
Ego sum pacificus, sed cum loquor, ipsi belligerantur. v.7
Hoc est conscientiae meae testimoninm, quod sum pacificus et 30 quaero pacem. Unde igitur turbae et bellum hoc ? a me quidem, sed sine mea culpa. Si enim ego tacerem et istos perturbatores sinerem, prout libet, loqui et agere omnia, maueret pax, nihil contra me moverent. Sed quomodo possumus tacere, 'quae vidimus, quae audivimus', quae deniquei.aoii. i, t iussi sumus 'praedicare, non in cubilibus, sed in tectis' ? Sic enim dicit,^^'^,,},^'^-^ ,g 35 Christus: 'Ite, praedicate Euangelion omni creaturae,' Item: 'Nemo ab-sDiottii.s.is scondit lunien subter modium.' Haec faciunt, ut verbum in uostro ore
42 In XV Psalmos graduum. 15:«/33. [1540.] (f's. l'Ai. 7)
HB]tatcm! Est error. Ista scandLala, quae grassantur per orbeni, tfiun cim \v\)e. Tu uniis es, qiii frustra (|uaererc non cessasti. ut nou excitaretur tiirb|^atio. T't ErasLimis: quaiulo nulluni tarn uiafjnuni, ab.stinencUini a medicina, t|uam tanpatiir; Ut pleriq^ue niorbi tales, ut non tangautur. Sic SapLientes hoLnünes diount, et quando couL-scientia pii: seandahini » 11100 et odium verbi iuconiprehensLibile. [Sl. ll?»»] I^uni nou melius, nun- üiif. 11, 3if. quam incepisse? ut sub PapLa pax. Christus: 'In pace sunt'. lila pax >nar ba, sed non nianet. 'Venit for^tior'. ^er niad)t ein vunipel etc. 'Sa ntuS njol etc. Ideo con.solLatio nostra est: Si centum luilia scandLalizen- tur, lompt ber I)er: 'Ego loquebar'. Nos nihil aliud fecimus, qui accii- m samur heretici. Non vitam, opera accusLare possunt, Sed doct[rinam, — et coguntur tarnen fateri non fal.'^ani, sed novam. Ideo culpa non est
i grassatur 4 uiiiganturj taiig.itur 12 lulsuiiil reram
ür] Sit ceu ignitus carbo, qui non potest teneri, sed cogit ad aperiendum os. Hinc igitur illae turbae oriuntur, quod tolhint mandatuni Dei et nos tacere voluut. Sed cur ipsi nou potius sequuutur nostra ? Sit igitur in is tali periculo liaec nostra consolatio, quod sumus paciflei, etsi ipsis oeca- sionem turbarum dedisse iudicamur. Non faeile est superare scandala illa, cum aut Satan aut sapientes homines ea exaggerant et cau.sam in uos reiiciunt, quod nos ea excitaverinius pertinaciter resistendo, cedendum fuisse potius, quam ut sie animi exacerbarentur, Sicut Erasmus in Diatribe so sua disputat esse plaerosque morbos, quos praestet omnino non tangere, quam cum tanto periculo medicinam tcntare.' Sunt haec sapienter dieta et nos ipsi videmus satis incommoda talium scandalorum, videmus con- temptum gravissimum verbi, videmus licentiam et disciplinae dissolu- tionem, quae sub Papatu tanta non fuit. Sed quid ista ad nos! Quod » enim loquimur, quod pugnamus verbo, facimus iussi nee licet nobis de- trectare autoritatem iubentis Doniini. Hie igitur fit. c^uod Christus in tu! 11, Jif. Euangelio dicit: 'In pace esse domuni. cum fortis eam solus tenet, Sed cum venit fortior, tum moveri turbas.' Cur autem fortis non potius cedit fortiori ♦ so
Ergo haec nostra est consolatio, quod quantumvis pluriinum turl)a- runi in Ecclesia est, nos tarnen conscientiae nostrae testimouio nitimur, quod nihil aliud faciiuus. ([uani (luod Uxiuimur. Id autem facimus non nostra voluntate, sed iussi legitima vocatione. Ergo non vitam, nou opera nostra accusant, sola doctrina culpam sustinet, quae non nostra, w sed Christi est. Si igitur indignantur ideo, ((uid ad nos? Oportet enim nos loqui, oportet contiteri Dcum patrcm, filium eins Christum lesum
19 pertiiiaciuH H 21 praesUt li
■) Untre Ausg. Bd. i«, «jr.
In XV Psalmos graduum. 153'i/33. [1540.] (Pb. 120, 7) 43
Hs] nostra iJerturb[ationis. Sed iiulc venit, fjiiia loqninnir. Vel non audire vohuit vel commiscere cioelum et ter[rani. Sed oportet loqui, t'onflt[eii Eniangelium, bapLtismiim. Nisi deus debet amittere regLnum suum, — 3oI IUI turbatio c]()eu, fo ift'ö [lejfev, ut C[oelum et t^erra, Restes, prin^cipes s tu l)iniffen et aü nistLici ,^ii ftio tuevben, quam 11t reg[nuni et gloria dei. Eras[miis et alii sunt Epic[uri, qui argumentantur ab visibil[ibus: quanta est turba, malum seciitum ex isto ELuangelio. Unde? Est vestra loquela, ergo oportet vos tacere. Aperi oc[iilos et vide perturb[atioiiein in Papatu, tot monstra, aboLmiuationes, errore.s, non audiebatur 1 verbum purum.
10 Si recitabatnr in pulpito, mox con.spureab[atur per glossLas. Nulli servati per doct[rinam Pajie, quia mera raendacia. Ibi nihil videtur, tum con- spurcata universa doctLrina, tantum mansit verbum ad lectionem et bap[tismum. Sic quot^idie abLominatione eins dog^matis perierunt, qui
t)r] et sanctum Spii'itum, Oportet, ut liomines pure doceantur, non solum
1* de usu Sacraraentorum, sed etiam de substantia, quid vere sint, quid non sint. Nisi enim haec doceantur et explicentur, quid remanebit de regno Christi ? Quare potius, quam aliquid regno Christi et gloriae eius decedat, ruat non solum pax, sed coelum et terra. Hoc periculum sa- pientes isti non vident. Itaque tanti faciunt istam necessariam iacturam
20 trauqnillitatis, quae sub Papatu fuisse visa est. Nos contra amplificemus gloriara Dei et fructus, qui nascuntur ex pura praedicatione, et contem- namus istas voces, quibus nimis moleste nos onerant Epicuri Lsti, qui nihil quam pacem et tranquillitatem laudare possunt. Videte, inquiunt, quot subito mala emerserint. Unde? Nimirum ex doctrina Euangelii.
25 Nam ante eam nihil tale fuit, non fuerunt Sacramentarii, non Anabaptistae, non seditiosi, nunc ista sie invaluerunt, ut nuUus eorum videatur fiuis fore. Quid igitur suadetis ut faciamus? Tacete. Ad hoc consilium de- currunt isti admiratores tranquillitatis et Epicuri, sed aperi tu oculos et non solum intuere in ista incoinmoda externa, sed vide etiam, quae
30 fuerit turbatio in Papatu, quot et quanta monstra impietatum fuerint. Nusquam unum verbum purum audiebatur de peccato, de gratia, de merito Christi et de iide, de exercitiis sanctorum operum, de magistratu, de aliis vitae generibus. Omnia erant conspurcata pestilentibus glossis. Ad haec quanta fuit prophanatio missarum? quanta impostura indul-
35 gentiarum, purgatorii et similium ad quaestiim excogitatarum abhomina- tionum ? Mihi quidem iutuenti in regnum Papae, quäle fuit ante praedica- tionem Euangelii nostri, videntur homines studio et ex composito ab impiis doctoribus obiecti Satanae et aeternae damnationi. i^am quod ad mini- sterium attinet, tota doctrina iacuit praeter textiim Scripturae, qui
*o negligebatur, et administrationem Sacramentorum, quanquam'^alterum
44 1" XV Psalmos graduuiu. 1532/33. (1540.] (Ps. 120,7)
Us] vere servati per Euangelü textuni. Elige vel illas tiirbas veras EcLclesiae vel externas et scandala. Praestat retinere loquelain verbi dei, quam aniisso eo habere paoem etiam celestem. Non velini in paradiso sine verbo. Econtra si in inferno, modo \erbum dei, iit sumus. Ideo si 8ap[iente8 iiidicaiit de reb[iis istis, nihil; intelli^Liint tantiim de vi.sibLÜibus etc.; sed iu.sti non intel^ligunt, non eurant. Sed volo Hb[entins, baS' ein Cing^lius, KLarlstadius et ML^inzer tumultuar[entur, quam totam Eccle.siam destitui. In Pap^atu nihil videbatur quam cacationes monaohorum. [S8I. 118»] Ista Vera scand^ala non vident, quae in spiritu. Nostra consol[atio: Nos non SHoiti). 18,7 causa turbationis, scandLalorum. 'Necesse est, ut sint .scandala.' Oportet, dico, fieri CingLÜos, Ep[icuros. Beatus, qui non causa: 'Veh.' Ibi secura con[Scientia, vivo in medio .scandLalorum, sed consolor nie, quod sum pacis, sum et loquor, quod nihil quaesierimus quam cha[ritatem, et
Zu 8 am oberen Rand der Seite steht ps. 121. 13 quam o
Dr] non solum mutilatum fuit, sed nunquam de vero eius usu recte homines edocti sunt. i.s
Hie igitur iudica, utrum praestet. Sunt euim turbae istic, sunt hie <luoque turbae. Annon igitur mille modis praestat retinere loquelam seu verbum Dei, quam amisso verbo retinere pacem, etiamsi sit, ut .sie dicam, coelestis pax ? Ego quidem sine verbo ne in Paradiso optarim vivere, at cum verbo etiam in inferno facile est vivere, sicut in hoc mundo quasi >o in inferno vivimus et tantum nos consolamur spe, quam verbum Dei nobis ostendit, atque hac spe vincimus omnis generis incommoda et cruces. Assuescendum itaque est, ne cum Epicureis tantum intticanuir in visibilia scandala, et scandala invisibilia (quae tamen maxima ac aeterna sunt) negligamus, ita fiet, ut istae turbae ])er sectarios excitatae js leviores esse videantur. (Jptabile quidem erat, nihil turbarum esse, .sed cum id obtineri non possit, praestat mille Anabaptistas, mille Sacramen- tarios, mille seditiosos excitari, quam ut siinul per oinnes Ecdesias sit confusio et impura doctrina. Nunc enim etsi est confusio, tamen quaedam Ecclesiae recte sunt constitutae, quae sub Papatu et in ista pace non lo erant. Nunc saltem in certis locis docetur pure, Sacramenta pure ad- ministrantur, cum illis temporibus nus(iuain aut doceretur aut Sacra- menta administrarentur pure.
Retineamus igitur lianc consolationeni, (luam nobis hie ostendit Spiritus sanctiis, et <|ua imprimis opus hal)cnt omnes, qui sane docent, k quod scilicet non sumus causa .scandalorum, odii, turbationuni et seditio- num. Oportet quidem venire scandala, oportet ut sint Luciani. con- t('iiii)l()rcs rcli}rii)nis, |)ertui'batores Ecclcsiarum, sed l)eati, <|ui lioruni nialiiruin non sunt tausa, <jui sunt Doctores pacis, (|ui pacem et cliaritateiu
In XV Psalmos graduum. 15:J2/33. [1540.] (Ps. 120, 7) 45
H*] hoc ostendimus max[inia patientia. Si voluissenius facere, quod T^urca et C[esar gern o^'tfjan, tnir lüoJten in 1 iav tnljev aitiic()ten quam ipsi 10 etc.; sed quaerimus pacem; 2. loquimur et pure docemus gLratiam et red[ucimus opera in suum ordLinem. Sed nolunt audire, ba g{)et Iied)tev 5 lod). Ideo debemus g[ratias ärgere, quod »[piritus SLanctus dicit ad nos: Non es reus in istis scandalis. Ideo beilaut, quia tu loqueris. Si hoc test[imonium habes in spintu nostro, quod turbaLtio orbis sequitur ad purum verbum, tum culpaLm conücio in collum Christi: tu es causa; \o tvegt^ bei" ledit man. Tum con[Scientia secura et Christus securus;
10 ergo orandum et (}alten cum verbo et in gebult geben: Si impingunt nobis, ut letemur in .«[piritu S[ancto, qui dicit nein et propter solum verbum dicit omnia fieri.
6 bellant c atis pellaiit
Dr] omni .studio quaerunt. In hoc numero, Dei gratia, no.s hodie sumus, ut- cunque de nobis aestimet mundus. Quodsi animus fuisset, augere aut
15 fovere turbas, quam facile nobis fuisset cum iis sentire, qui nostram doctrinam aut impugnant, aut nova afferunt ? Sed nostra cura unica f uit et adhuc est, ut homines syncere et pure docerentur de merito Christi et gTatia, Item de gratiae quasi pignoribus et signaculis, quae Sacra- menta vocamus. In hoc studio quoque precabimur Dominum, ut nos
20 usqiie ad ultimum .spiritum conservare dignetur. Amen.
Ad hunc modum pingit Psalmus hie haereticos et verae Ecclesiae fortunam, ut scilicet armemus nos contra baec pericula et agamus Deo gratias pro hac sancta consolatione, quod quidquid tumultuum excitatur, id non imputat iis, qui docent, sed verbo, verbum autem est non nostrura,
ii sed Christi. Itaque possumus securi esse, quidquid tandem ex sana doctrina sequitur; qui amant pacem, taceant sane. Nos autem loquamur cum ftducia magnalia Dei, et non erimus inobedientes in vocatione nostra. Si excitantur malae linguae et turbationes, cum Davide contra eas ora- bimus et securi Deo commendabimus Ecclesiam suam. Is verbum suum
30 .servabit Ecclesiae suae et iinpias linguas eo incendio extinguet, quo ipsi putant Ecclesiam conflagraturam esse. Amen.
2'j loquenmr B
46 I" XV Psalraos graduum. 1532:«. |ir)40.] (Ps. 121, 1)
IIsl 18. Novemli.
121. Fsiilmus.
1. psalnius {iraduuni, ul andistis, fnit oratio pro conservaiula
pura doctriua advcisus ling:uas haereticonin» et alianmi omniuni opinio-
num impiarum, qviae est maxLima et piincipalis pu<jna diaboli contra
Eoclesiani. Sequitur 2. i
V. 1 'Lcvavi oculos' : TTiinc psalmum intelliso esse compositum pro cxhortLa-
^^fbr.Il.l tione pioriiin et fidelium. Est in ea doctriua fidei: 'Fides autem est uotitia rcrum iuvisihilium et expectandaruni'. (|uia ista notitia in pro- niis^sione et in verljo dci consistit. .Sicul anteni divina est, super omnem
1. sor.2,9captum, sensum. 'Oculus non vidit. in cor' etc., promittit absurda. lo incredibilia, impossibiliu. Ideo his, qui cepernnt credere, opus est ex- hortLatione, ut calcaribus stimulentur adversu.s prae.aravautem 'carnem'
3föm. 7,8set rationem, 'quae militat in membris nostris' contra verbum et fidem. Si nos non jmt^ev mit aiil)ie(ten, tum pondus carnis prorsus no.s dejiri- raeret, [391.118''] submerffcremur in visibilibus, quae vexant nos. Natura r. est intenta visibilibus. Versamnr ergo in medio mari, ubi conculcamur
zii 7 Fide.i r zu TIS Eb. XI. r 9 consistit o 10 über in cor sieht lioniiiiis
14 nos o imi)tx c aun \)mfttx mit on^icUcn umgeitfUt aus anhielten mit l'i submergeie- nmr c auf submergcmur zu 15 Natura r Vi über inari stelii interim vel incrcdulilntis '
') Iliirei- ancht .sein« Schreibung su entziffern.
Dr]
PSALMÜS CXXI.
Levavi oculos meos.
PRaecedens Psalmus fuit Oratio pro conservatione sanac doctrinae adverstis linguas ha<'rcticorum et imjjias opinioues, haec enim maxima »i et principalis pugna Satanae est contra Ecclesiam. Hunc autem Psalnnim iudico esse compositum pro exhortatione fidelium. Continet enim doc- «cbt. 11, 1 trinam iidei. 'Fides autem est nolicia reriim invisil)iliuni et expectanda- runi*, quae haeret in promissione et verbo Dd. l^uia autem verbum Dei est super omncm cai)tuni bominis. et (|uac promittit. aut absurda aut »j impossibilia aut etiam incredil>iiia rationi vidcntur, ideo ()i)us est iis, qiii coepenmt credere, assiduis exhortationibus. ut extimulentur ad- versuN carnem. <|uac militat contra fidem c1 verbum. nc spiritiis (niasi auffravatus isto ponderc carnis plane nihil co^'itct de invisibilibus ac totus merfiatur in rebus praesentibus et visibilibus. Nostra enim vita ho inter pcrpeliias procellas atritatur, tau(|uam (|ui in mari navi.L'aut. Quoti- die enim infestamnr ventis tentationnm. cum aut divitiis aut paupcriatc. ant v'loii:» aut iniiominia, aut tristitia aut lactitia ju-rt urbaiiliir aiiiuii.
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ph.UI,1) 47
Hs] quotidie ventis rerum visibilium, tristiciae, laetitiae, gloriae, ignominiae et Omnibus istis rebus movemur, quae nobis incutiunt passiones aniniorum, spem, fiduciam, diffldentiam, pavorem. Ergo i-stis proceUis urgentibLU.s opus resistere sola exhortaLtione verbi et urgenda fides in verbuin. Sie
5 ergo docet psalraus in hac vita exercendara fldem, non .solum docendam, sed exhortandam.
'Ego levo ocLulos meos ad montes': Oculi mei levantur ad illos mon- tes auxüiares, salutares. Est Antithtesis in verbis istis: montes auxLiUares. Imo totum psalmum per Antitlitesin oportet intelligi. Quandocunque
10 docetur fldes etc., Caro dicit: Seiifiel tutt ön^ tveQ füren, qnia caro sim- pliciter in contrarium vertit. Caeteri, qui coeperunt servire deo, in- gruentibus tentationibus et examinibus fidei, unus currit buc, alter lUuc, currunt ad Eegem, amicos, aurum; Si favorem, ad favorem, gloriam, Alii in P.eth El, Beth Auen, Gilgal, lucos Samariae, Christo. Infinita^soi'le^».!»
15 solatia et auxilia sunt, quae qnaerit cor humanuni in necesLsitate positum. Et tarn stultum, ut undecunque citius quaerat auxiltium quam a deo.
3 urgentibnis proceUis zu 7 'Levo oculos meos ad montes' r 8 auxtiliares
mit Strich zu auxüiares am Anfang dieser Zeile gezogen 14 Beth Kl c aus Bethel
15 sunt 0 IS citius o
Dr] Inde sequuntur passiones graviores, nempe aut seci;ritas aut desperatio.
Ergo his flantibus proceUis necesse est, ut resistatur exhortatione verbi
et ut urgeatur fides in verbum. Ad hunc modum intelligo hunc Psalmum. 20 quod Sit quasi doctrina, qua monemur in hac vita fidem assiduo exer-
cendam esse exhortationibus, ne occupati curis hiüus seculi oblivis-
camur aeternorum bonorum.
I. Levavi oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi.v.i Quod dicit de montibus auxiliaribus, includlt antithesin, sicut omnis
26 doctrina fidei et promissio antithesin secum affert, si carnem consideres. Promittitur piis futurum, ut Dominus ipsis adsit. Sed si speciem consi- deres, etiam Christus in cruce videtur desertus esse. Ad hunc modum etiam per hunc totum Psalmum bella antithesis indicatur, quasi dicat Propheta: Ingi-uentibus tentationibus et examinibus fidei unus huc,
30 alius illuc currit, quaeruntur varia solatia, auxiUa varia, si amicis indicatur opus esse, curritur ad amicos, si principe, ad principem. Sic videas in meo populo alios in Bethel, alios in Gilgal, alios in Bethaven currere, tanquam ad salutares montes, Sicut sub Papatu quidam Eomam, alii Compostellam, alii alio curiebant, sunt enim inflnita patrocinia et solatia,
35 quae cor in difflcultate positum credit et qnaerit. Et quod mirura e.st,
48 In XV Psahnos graduum. 1532'*^. |1540.] (Ps. 121, 1)
lls] Ideo psalmus ille est laus et exhortatio fidei, ut on# gett)e{)nen ad imum locum et inontos et vertamns fidem et spem ah aliis montibus et patro- ciniis. Ideo oculo obliquo videt ad eos, quia apuil alios inontes auxilia quaenmt. Sie nos: Is factus Carth[usianu8 etc., et aliud nihil qiiaere- banius quam patroeininni fontra peooatuni, mortem pro salute eterna ' impetiaiida. Istos metus et afflLictiones conscientiae volebamus averteie per patrocinia Sanctorum. Vadant illi, quo volunt, abhorreant montem Siou, ubi solus adiutor etc. Ego maneo in uniea religione. fide, (\uiie est in montibus illis auxiliaribus. Et per hoc vocabulum auxilii reprobat istos montes, qui [331. 119»] habent magnam speciem iuvandi, Ut in Sama[ria •» Baal maiorem speciem iuvandi quam deus in Hierusalem. ut in Tere. 44. 5fr. 4i,i6it. CL^P-: 'Non aud[iemus rationem, quia quo die etc.; libemus ergo etc., et liberabimur a malo' etc. Deus sie tentat nos, ut videat, an sit recta I. jfBii. 16, 31 ff. fides. Sinit iuvari nos per idola, sed in fine videtur. Sic Ahab: 'Placabo
/ psalmus ille est o zu 3 Moiites r 3 .tuxilia o 10 qui c nus quae
zu 10 neben der Blallziffer 119 steht (121) =:ii 11 lere. 44. r 14 nos o zu 14
Acliab r
i)r]orania alia patrocinia et solatia facUius ac citius admittit quam unicum n et [Sg E] verum patrocinium solins Dei. Ergo liacc laus est fidei, (luod in periculis respicit ad unicum montem salutarcm, qui est in Hierusalem. relictis aliorum montium praesidüs. Ad hunc modum obliquis oculis quasi intuetur impios, qui descrta fide et vero patrocinio misericordiae divinae, quod tum in Hierusalem erat. f|uaerel)ant .'^alutem in aliis s« montibus.
Simile est, quod in Papatu vidinuis. Ibi erant variae Monachonim sectac, unus Augustini, aliu? Benedict i, alius Francisci regiilam ain- plectebatur, nihil autem votis illis quaerebatur aliud quam stdatium pro Salute aeterna impetranda. Metus irae Dei et affectus con.scientiae vide- -,,1 batur per solatia illa posse curari. Tlaec perpetua nat\irae hiimanac est consiictudo omuihiis temporibus. Dicit iiiitui- David: Alii desermit templum, abhorrent a monte Zion, ego autem iikiuco in via simplici verae religionis et fidei, quae est in monte salutari, (|nem ijtse Dominus con- Htituit. Vocat autem montem sahilarem, ut reiiciat et damnet alios so montes, qui speciem quidem auxilii habent, sicut sunt visibilia auxiUa in idolatricis cultibiis, sed tamen verum auxilium lutn habent. Sic ludaei dicebant, liaal prae.sentius iuvare quam Dominum in tempio. 3rt.44, icfl. Itaque apiul Hieremiam clamant: 'Keginae coeli sacrificabimus, ser-
monem autem tuum non faciemus. a (|Uo enim die cessavimiis imino- jj lare Heginae coeli, ap])racheudit nos gladiiis. lumes' etc. Ita reliclo lemj)!«» et vero cultu ail impielatem devolvebantiir.
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.1 (Ps. 121,1) 49
Hs] Deos SyTiae',Damasci, deserto deo in Hieru.saLlem. Sic omne.s. Et tarnen vocantur 'auxiliares montes' apud impios, sed revera non sunt, quia auxilium tantum momentum durat. Sic aunim est deiis, iuvat, facit superbos et securo.s honünes, .sed roic nimpt ein enbe? in fine bleibt Mam- h mon ba I)inben et Adorator eins in inferos detruditur. Ideo in tempore tentatLioni.s relinqnunt et omnia .sunt incerta. Ista vi.sibilia adiutoria, quae sensu comprehenduntrr, mirab[iliter vexant honiine.s, ut dei obliti. Sed hie veri montes, ubi Dens eternus habitat, qui 'non mentitur', quiiit. i,a non titUlat, ut idola, sed explet animum aeterna laetitia, 'ut nemo toUat' 3o^. le, n
10 etc., ut Christus. Mundus etiam gaudium, sed est ein tanfe ^ur {)od)me§, Est gaudium, quod durat momentum. Sed siuite quaerere mundum sua gaudia, Vos apud me; contristabiraini, videbimini apud mundum deso- lati, 'sed videbo vos, et gaudebit cor vestrum etc., nemo tollet'. Hoca»« le.aa docet hie versus, fides discat, quod 'fld[ucia est rerum invisibLÜium et Sebr. u, i
15 expectandarum'. Non est speculatio tantum de rebus visib[üibu8, sed ex-
zu 3 Montes auxiliares impiorum r 3 durat 0 zu 3 Aurum deus r ö detru- ditur 0 8 babitat 0 9 ut idola o über ut nemo tollat steht a credentib[us zu 9 loh. 16. r zu 10 Gaudium mundi r 11 gaudium erst später ergänzt aus g[, dementsprechend ein ursprungliches q dann ergänzt zu quod über Sed itsw. steht Inquit Cbristus ad discip[ulos zu 11 f. lob. 16 r 13 cor 0 tollet o zu 14J15 Fides r 15 visibLÜibus c aus invisib^ilibus
Dr] Sed cur, inquis, facit hoc Deus, ut idolatria et impii cultus foelices
sint? Nimirum ideo, ut tentet nos, an fides nostra vera sit, an secundum Decalogum vere credamus et colamus unum Deum. Foelix quidem est idolatria, sed ad tempus. Sic Achas: 'Dii Eegum Syriae auxiliantur eis, i-san. le.aiif.
ao placabo igitur ego quoque eos, et mihi aderunt.' Sed quid textus dicit! 'Dii Syriae fuerunt ei ruina et universo Israel.' Hie flnis est istorum fal- sorum patrociniorum. Sic auxiliatur hominibus aurum seu Mammon. Est magnus Deus, qui saepe liberat, exhilarat, inflat, superbos facit, sed quamdiu ? .scilicet dum hie vivimus. In morte autem non deserit solum
26 cultores suos, sed in infernum demergit. Quicquid igitur humanorum et visibilium solatiorum est, omnia incerta sunt et destituunt hominem, et tamen mirabiliter vexant corda et in eas dediicunt tenebras, ut nihil curent Deum, qui Deus est aeternus nee titillat vanis solatüs, sicut mundi patrocinia, sed implet aeterno gaudio, ubi econtra mundi gaudium vix
30 puncto temporis durat. Sic enim dicit: 'Vos iterum videbo, et gaudebit S"')- •«. •« cor vestrum et gaudium vestrum nemo auferet a vobis'. Discamus igitur mauere apud Deum nostrum et invisibilia lila solatia. Quodsi ali- quid patiendum est, si desolati et sine gaudio esse videbimur, erit cum Deiis se ostendet retinere curam nostri, et ipsi nos iudicabimus 'passiones «öm. s, ja Sut^etS äöette. XL, :j 4
50 lu XV Psalmos gradnum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121, 1)
Hs] pectandarum toto cortle, qiiae creduntur, ut sunt bona conscientia, laetus animus, invicta fide.s contra mortem, paupertatem, ignominiam mundi et odia diaboli, scandala et errores, fe[t ft()en. Natura fidei volun- tas, quae pendet in verbo, quod praeseribit invisibilia gaudia, auxilia et patrocinia, et sie tarnen: quae expectes, habes; venit auxÜLium de ^ab. 8, 3 monte, sed gilt t)arven£i. 'Veniet, et non tardabit.' Sed non signat horam, locum, personam, quia auxÜLium invisibLÜe. 'Veniet': irivb geiüiiltcf) !omen, 'et non tardabit'.
(iBI. 119 b] Ideo exh0[rtat suo exemplo, ut sciamus fidem rerum in- vcbr.u, 1 visibLÜium et expectandLarum, ut Eb. bene definivit.
'Oculos': SSo l)in? 'ad montes'. Quales? 'Unde venit'. Ibi auditis carere auxilio, pendet in montib[us quasi destitutus. Sed quomodo depingit fidem ? 'Auxil^ium' nominat, sed et nominat invisibile, quod nondum habet, sed addit expectationem : 'veniet'. Non video, qiiomodo liberaturus sit me a peccato, morte, et cor palpitat in tribLulatione mundi. Sed tarnen paratum est auxilium, ego expecto, credo affore aux Milium,
XU 3 ff. Natura fidei r 6 über undeutlichem \eniet nochmaU veniet " geltiijlK^
c au» getsiäti^ zu 10 Eb. 11. r 11 venit o 13 sed o 15 sit me o
Dr] huius vitae non esse similes gloriae in nos revelandae', sicut Paulus con- solatur.
Haec igitur sententia est huius versus, ([uod fidos sit notitia renim invisibiUum, et tarnen exspectandarum, ne sciUcet existimemus eam es.se so puram speculationem, qualis est Thomae de Angelis. Sunt res expectan- dae, quas experimur, nempe bona conscientia, laetus animus, invicta fldes, quae contra paupertatem, invidiam, scandala mimdi, contra errores et ipsam etiam mortem consistit. Ad hunc modum fidei natura discenda est, quod scilicet sit voluntas seu notitia seu expectatio pendens in j» verbo Dei, quod verbuin ostendit et monstrat invisibilia auxilia, quae certa quidem et inlallil)ilia sunt, sed tarnen expectanda, quae etsi tar- dabunt, tarnen venient. Non signandus est eis locus, non tempus, non persona, sunt enim invisibilia, et tamen certa. TIuc proprie i>erfiuont verba Psalmi: 'Levo oculos meos ad montes, unde milii auxihuni venit.' jo Hie ostendit se carere auxilio, et tarnen spe auxilü respicere in montes et expectare invisit>ile patrocinium.
Ad hunc modum nobis (|uoque facieudum est. Non video, (juid edam, quid bibam, unde tolerem sumptus, non video, quomodo periculum igno- niiniae evadam. Cor igitur palpitat, tanquam destituti simus omni auxiHo. jj llic sentiendum est, auxilium certo esse praeparatum, etiamsi nescimus, quando futurum sit. Ergo iredamns et expectemiis. Sed hie diseitur, quam difficile sit credere, cum contra quae videmus, audimus, sentimus,
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.) (Ps. 121, 1) 51
iis] et veniet certissLime. Sed qnando, nescio. ßv ivirbs \o luol Ireffen. Sic nos hodie. Cum PapLa et CaesLar statuisset nos eradicare, eramus in periculo maxLimo et in ocnlis liominum nihil erant quam videre gladium, bombLardae, ibi extremuK pavor omniLum pericuIoLruni. ^a eö g^et nid)t
5 onbetö etc. ; cor huma[num, quando audit minas, Tunc iudicat secnndum quod videt, aiidit, et cor appreh[endit, esse desperandnm, non expec- tandum auxLilium, sed faciendum, qnod suadet niundus et diab[Olus, ©nebigev fjerr 93npft. Sic consulit ratio, quia non potest ad invisib[ilia se transferre. Sed fldes: Ducant exercitus, tarnen ideo non faciemiis,
10 quae praescribunt, Sed levabimus oculos . etc., ubi est certis^simum auxil[ium paratum, et erit certum, quod veniet. In hoc verbo descrip[Sit naturam et formam fidei. 'Et est', Ep[istola ad EbLiaeos. ««it. im
Tn montes': Quaestio grammatica: quare non dicit: ad deum, et non unum montem, sed duos appellat 1 videtur fovere idolatris, quia in
15 singulis montib[us capel^lae et replebLant terram altarib[us.
1. 'montes' dicit, non simpliciter 'ad deum' ut alias: 'ad te levavi' ; 2o6. 3, ir, Item 20. ps. : 'Mittat tibi'. Cur non 'de coelo 'dicit ? cur 'de monte' etc ? ^j. so, s
zu 5 appl[^icat ad Turcam et intestina bella, quae minantur r 6 quod o S ad o
Dr] aliquid nobis constituendum est. Ego saepe in gravissimis periculis fui, cum totus quasi mundus in meum caput conspirasse videretur, neque
20 enim cessabat hostis mens et Christi mei, Papa, concitare contra me, quidquid usquam potentiae et terroris erat. Hie mundus et ratio potius consuleret, ut tacerem, quam ut cum tanto periculo docerem. Nusquam enim videt auxilium Domini, quod invisibile et ab oculis mundi est abs- conditum. Igitur tantum cogitat, quod videt, scüicet interitum. Taceo
25 autem hie de meo animo, de flde et spe, quanquam etiam saepe periculis his turbatus sum, hoc tandem res ostendit auxilium invisibile et abscon- ditum a meis et totius mundi oculis apparuisse, tat non solum nihil mihi accideret ab hostibus meis potentissimis, sed ut quotidie per novas occa- siones verbum EuangeUi latius et fortius propagaretm'. Cum igitur caro
30 invisibilia spectare non possit, assuefaciamus nos, ut in omnibus peri- culis fides dicat: Levabo oculos meos in montes, ibi est auxilium certum et paratum, quantumvis id non videam et caro seu ratio diversum videat et expectet. Sic pulchre pingunt haec verba fidei formam, qualis sit et quid Sit.
3s Sed quaeritur hie, quare dicat 'ad montes' et non: ad Deum, deinde
cur in phirali loco loquatur et non unum montem dicat, haec enim plura- litas videtur patrocinari idolatriae. Ad primam quaestionem sie respon- deo, hunc locum et similes (ut: 'Mittat tibi auxilium de sancto') pertinere*!- ao,3
31 inl ad B
4*
52 In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121,1)
He] Hanc theolLOgiam nosti; bistOLriam vetLeris testaLmenti huc vos applicate.
j.wo|tao,2i [Sl. 120»! Dens vult orari secundum etc.: 'In quocunque loco fecero memori-
am' etc., tu non fac mihi altLare. Ergo omnes lud^aei erant alligLati in om-
nib^us reg[ionibus, ut vertLerent oculos et cor ad Sion. Non placuit oratio
in BabyloLne, Eoma, AegypLto placuit, sed quando orabant ad illuni '
deum, qui in monte Sion habitabat, ubi fixerat suum taberLnaculum
*f. 133, u et dixit: 'Hie hab^ito, qnem^ eleg^i'. Ideo omnes prophetae damnabant
reliquas relig^iones. In Samaria non vult audire, etsi ibi suum nomen
i.»6n i2,v8 invocabatur. ludei illic dixerunt: 'qui eäux^isti nos' etc. Sic Eex impius
nominat verum vocabulum dei: 'qui eduxListi', quare non placet? tamen lo eundem deum, quem ludei in Ierus[alem, appellat eum et eodem vocabulo et forte religiosius et ferventius, Ut solet impietas esse religiosior, Ut «pg. «,7 meeum actum, — quare non placet, cum 'dies et noctes laboret', ut Pau[lus dicit ? Quia isti montes non erant electi, deus non fecerat me- moriam sui verbi, deus dixLcrat, ut lerosolymam venirent, vel, si non, «» ut corde et oculis verterent ad situm lerosoLlymae. Sic Daniel aperuit Don.«,ii fenestram. i. e. Vult deus adorari loco a se nominato, quem ideo pro- ponit, ut prohibeat omnes arbitrarias devotiones et religiones, et* eligat
1 vos o 9 nos o über Rex impius steht lerobLeam 12 über fenrentias tUht
btunfliget 14 fecerant IT nominato über -o-ato ideo] ^ faUch ergänzt zu
non
') Nämlich in monte. ') Zum Sinn ergänze si quis.
Dr]proprie ad nostram Theologiam, quae docet, quod Deus velit audire, coli, expectari, orari secundum verbum suum, et non secundum nostras w
j.»iof«so,j4 cogitationes. Sic dicit in Exodo: 'In quocunque loco fecero ego memoriam nominis mei, veniam ad te et benedicam tibi.' Erant igitur omnes ludaei alligati, in quocunque loco seu regione essent, ad templum Hierosoly- mitanum, ut etiam domi suae orantes verterent oculos ad Zion. Placuit quidem Deo oratio bonorum in Babilone procul a templo et Hicrusalem. ss sed ita, quia cantabant et orabant ad illum Deum, qui in monte Sion habitarat atque ibi suum tabernaculum fixerat. Atque haec causa fuit, cur damnarent Prophetae sacrificia et reliquos cultus in aliis locis insti- tutos aut factos. Neque enim satis fuit dicere: O Deus, qui ex Aegypto
i.«tn.ij,»»Pop»iluni tuum eduxisti, sie enim nominabat Deum Hieroboam quoque, jo vero Dei vocabulo, et orabat fortasse plus aut ardentius, quam qui in Hierusalem et templo erant. Sic enim solet hyprocrisis, et idolatria multo est ardentior quam vera pietas. Cur autem non placuerunt Deo tales orationest Ideo scilicet, quia alii montes non erant electi, non habel)ant verbum Dei. Nolebat itaque Deus audire preces nisi in Ulo uno loco, n ut «altem oculis et corde verterent se Hierosolymam, si corpore non D«n.«, M poKsent ibi esse. Itaque Daniel in Babilone oraturus vert«bat se Hieroso-
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121, 1) 53
Hb] cultum, qui sibi placet, tum deo non placet. quis coinmisit\ ut cultum voces a deo non praeceptum ? Iste popLulus cogitur etc. Nos liberati a periculo externorum locorum. Nos in fide et veritate, noster locus est lesus Christus, quia deus statuit nihil audire nisi per hunc. 'Per huncsett.ia.is 6 offerimus vittulos labiorum nostrorum.' Extra Christum nihil est, ut oremus, spcremus, religiosi simus, vivamus. Hoc est etiam servandum pro doctLrina servanda, quia futturae religtiones, qui extra Christum volLimt deo servire. Arrtius, GalLatae 'evacuati a Christo', quia cepLcrunt®»!- 5.4 credere Circumcisioni. [»1.120»] Sic Monachi, quia eorum oculi non • 10 spectant ad montes saluttares i. e. Christum. Ideo nuUum sanctuartium quam Christus, ut illi^ hoc unicum in Monte Sion. hoc' i. e. ratio, quare vocet 'montes' etc., quod suam orationem Agit in locum sanctum a deo consecratum et haeret sua fides in Tabernaculo, ubi habitat nomen dei. Si alibi, tum assumptum nomen dei in vanum. Antea in Silo, Gibeon
zu 4/5 Eb. 13. r 12 über figit steht Agit, dirigit 13 Tabt erg. zu Tabernaculum
■) Im wmlichm Sinne: die leiden Begriffe cultum und non praeceptum „zusammen- gebracht" . ^) Nämlich ludaei. ') Nämlich sanctuarium in monte Sion.
Dr] 15 lymam, non tantum quod Salomo in oratione sua orarat, si quando pulsii.«ön.8,48 iji exilium ad istum locum orantes se verterent, ut exaudiret eos Deus et reduceret in terram, Sed quia Deus simpliciter vult orari in loco, quem ipse elegit, ut omnes arbitrarias devotiones et vagas prohiberet.
Kos in novo Testamento sumus liberati a vinculo externorum loco-
20 rum, sicut Christus dicit: 'Erit tempus, cum neque in hoc nee illo monte 3»^ <• 21 adorabunt.' Est autem noster spiritualis locus Christus lesus, quia Deus constituit se nihil veUe audire nisi per hunc, secundum Ulud Christi: 'Quicquid Patrem rogaveritis in nomine meo.' 'Per hunc igitur offerimus 3ot».i6. 23 Deo vitulos labiorum nostrorum.' Neque enim extra Christum quid quam «'«"r.. 3.. 5
86 est, quod credamus, speremus aut impetremus. Haec est principaUs nostrae doctrinae pars, igitur flrmiter tenenda est. Multi fuere, qui vo- lebant Deo placere extra Christum. Sic Axius, etsi Christo divinitatem adimeret, tarnen volebat videri, quod haberet proprium Deum. Nostri Monachi credunt se Deo placere per vota et suas monasticas observantias.
30 Hi omnes levant oculos suos non ad montes, ad quos David respicit, hoc est, non spectant in solum Christum, cum tarnen sit hoc constituendum, Christum solum esse nostrum unicum locum, nostrum tempus et omnes circumstantias, quae requiruntur ad orationem, Ut, sicut ludaei nullum Sanctuarium habebant quam iUud in Hierusalem, ita nos quoque nullum
35 Sanctuarium habeamus quam hoc unum, lESUM, Mariae fiUum.
35 habemus A
54 lu XV l'salmos graduum. 153233. [1540.] (Ps. 121, 1)
Hs] habitabat. ubi erat tabLernaculum. Illic exaudiebat et oontulit benedic- tiLonem. Si nomen eins non liabj^itabat. lam nomen ilei hab[itat in Christo; ubi Cliri.stus, ibi Ecclesia; ubi Christi verbum, sac[raraentuni, baju^tismus, ubi orandum, ba^ jinb nostri montes.
'In montes': Principaliter vocat. Ebraei dicunt reverentiae causa, j Ego puto euni intelligere 2 montes, Sion et Moria, quia Jerusalem est montosa Civit^as. In meridie habet montem templi et in altera part<? montem Sion. bii« ift simpliciter grammatic;i. tarnen obiter ftidit ein ido- latras: Ipsi currunt ad montes; Ego illorum loco montium volo ad meos montes. Quando prophetae loquuntur de flde, oblique fted^en jie auff bie lo idolatras impios. i. e. ijCUQ midi an ben bcxc\, ubi auxilium, srilicet secundum tidem. Secundum carnem: ubi Cai'o dicit venturum iliabLohim et in- fernum; quando deficio in tentationibLUS carnis, desperatiouibus, pusÜLani- mitate, pavoribLUS, — l)eift ba^ gef)oIffcn? ^a. Caro dicit proiectioneni a conspectu dei et detrusioncm ad iuferos. Sed fides: qLuamquam caro is
5 'In montes' steht am Rand 8 idolatras o 10 prophetae o fte(^cn viit Strich
tu fiid^t /i. 8 gezogen bie o zu 12 'levo' etc. r
Dr] Hoc modo soleo respondere ad priorem quaestionem. quod David
figit orationem ad locum sanctum, constitutum in Hierusalem, in quo erat memoria nominis Dei, quam ipse sibi fecerat. Ante id tempus fuerat in Silo et Gibea, ubi tabernaculum fuerat. In his locis audiebat preces, accipiebat sacrificia. In aliis locis autem neque preces nee sacrificia so accipiebat. Erat enim ibi non memoria nominis Domini, quam ipse sibi fecerat, sed memoria nominis idolatriae, quam impii ludaei sibi ipsis fixerant. Nunc autem in novo testamento habitat nomen Dei in Christo et Ecclesia, quae unum cum Christo corpus est, \\b\ sunt verbum Dei, Baptismus, Coena Domini et exercitium obedientiae erga Deum. -a
Ad secundam quaestionem sie respondeo, Quod, etsi videtur prophe- tare de Ecclesia novi testamenti, in qua nuüti montes sunt, non unus aliquis, hoc est, Dens in Christo ubique audit fidelium preces, nee est alligata oratio et cultus Dei uni ccrto loco externo. tarnen fieri potest. ut plurali numcro utatur Propheta vel reverentiae i;ratia, vel quia geiuini 30 montes erant in urbe Hierusalem, mons Sion versus meridiem et mons Moria, in quo templum fuit. Sicut autem dixi antea. numerus pluralis Antithesin (|uo(iue ostendit, quasi dicat : Idolatrae currunt ad suos mon- tes, sed ego manebo apud meos montes, hoc est in unico illo monte templi, r|ui est mihi loco omnium. 3^
Quod autem addit: 'levo oculos meos ad montes, uude auxilium mihi,' plane fldei vox est, caro enim putat ab istis montibus venire diabo-
ai Aoxerant B
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121, 1) 55
Hs] diversuni iudicat, tarnen incum adiutorium, quid deiis loquatur ad istas despLerationes. Caro dicit sensum inferi. Non, sed aliter, quia paratum tibi auxiliiim. Si 'pauper, — divitias habes'; times mortem, — fldiiciamastor.s, 10 vitae; peccatum, — certam iustLitiam; tantum credas et scias invisibilia, 5 tantum sustine interim contraria et tamen constantis[sime credas, In- visibile expectes. Interim, dum expectas, 'leves oculos', [531. 121«] non econtra, i. e. nolito consenti'-e cosinitioni oculorum et aurium. Non: (3if}e, peccasti, — moriendum, muft inn bie Ijcih ! non huc vide, quia suggerit cor oculis, auribLUS. Istae cogitationes in cor veniunt, ba§ f)eift caput
iii gel^enget et oculos nibbev gefd)Iagen. Sed respicite et iudi[cate, quid is dicat: 'Auxilium venit' etc., i. e. in Christo tibi repositum auxil[ium invisibile, quidem ad tempus, scilicet certissimum tempore suo. Ergo non es sine auxilio invisibili et exp[ectatione. Sine auxilio visibili. Sine opib[us es visibil[ibus, econtra nos. Sic Emph[asis in singulis
15 verbis.
7 üher cognitioni steht cogitationibus 8 über huc steht illuc
Dr]lum, crucem et omnis generis incommoda. Igitur vocat non auxiliares, sed desolatorios montes, cum videt se propter religionem premi odio mundi, paupertate, tentationibus carnis, pavoribus etc. Haec videtur esse desolatio, proiectio a facie Dei et descensus ad inferos. Contra hoc
so carnis iudicium pugnat fldes, et iudicat non secundum hoc, quod sentit ac videt, sed secundum verbum, quod Dens loquitur, id iubet credere invisibilia et plane, ut sie dicam, fieri invisibilem, ut 'in paupertate cre-3fl"- S'to das divitias, in tristitia laetitiam', in desolatione auxilium, in abiectione certissimam et aeternam gratiam, Sicut David hoc in loco facit: est
25 oppressus malis, nee in iis sentit auxilium, et tamen dicit: 'levo oculos meos ad montes, unde auxilium mihi venit.' Levandi igitur oculi sunt, non figendi in praesentia incommoda. Id enim est assentiri oculis et auribus, id est, audire carnem tuam, occinentem de ira Dei, de desertione, de magnitudine periciili, unde non sit exitus. Levandi igitur sunt oculi
30 ad montes Dei et arrigendae aures ad vocem Domini, quae dicit ac promittit venturum auxilium de istis montibus, quod etsi invisibile est ad tempus, tamen est certum et paratissimum. Qui in opibus, gloria, dignitate con- stituti sunt, hi non sunt in invisibilibus, igitur facile efferuntur animis. Sed qiii his destituti laborant in corpore et animo, hi levare debent oculos,
35 ut auxilium, quod invisibile est, eis flat visibile, secundum quod in verbo promittitur.
Sunt igitur haec verba hominis experti in spiritualibus, qui sensit, quod nos sentimus, quod scilicet sensus nostri gravantur, cum in desertione non videmus auxilium, cum non divitias sed paupertatem, non gloriam
56 In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Fs. 121,1.2)
Hs] 'Levo': 'f)eb auff. Sunt veiba hominis cxperti, quia sens\is nostri
gravant nos, eor paviilum se in praesentia*, non vidct aux[iliiim, sed econtra non opes sed paupertatem, non gloriam sed innoLminiam. Ideo Ijengt ct>r eaput uibbev et cofritat sensihilia, tenena. Tiiiiiibbcr: 'Levo'. Verbura eins Celeste pionütLtit invisibilia parata auxilia. 2aC' ift naturani » fidei red)t geben in exeinplis.
Exponit, qui sint 'niontes': 'a Domino', i. e. 'montes'. Non intel[lifro montes secundum visum. Se miift CLarnalis, prudens lang ju ^eruLfaleni gt)Cn, ut dieeret ocluIus, aiires, quod essent SanLcti montes in leniLsalem. Sed verbum domini ibi, quod dixLit: hie habit^at, Ibi non habitat. Hie i« volo inveniri, non in celo. Sic in Christo invenies deum, extra eum ne in eoelo eum invenies. Ideo non in.spice monlem ut vacca*, sed videt' S[anctum Domini habitaculum, i. c. de montibLUs dominicis, sacro, celesti monte venit, non est lutuni et arena, sed sedes, throniis divini- tatis. Ergo 'veniie aux^ilium a monte'. Est a deo. Sic in Christo, qui est i» ecM. 4,16'thronus', ab illo, in illo invenies omnia, extra eum niliil.
J über ezperti tte?U exer^citati, tooluerjud^t 3 non (1.) o non (2.) vor der Zeile
S über c[ ateht camalis zu 12 bis 15 noctu ante Sablbatum post purifpcationis 3. hora
mane rnina magna r' 12 über vacca steht novam portam 14 über di'" nochmals
divinitatis 16 über in steht fac notum: scilicet 16 enm o
') Erg. dirigit. ») Vnsre Ausg. Bd. 3.3, 684 zu 477, 18. •) Erg. David. •) Ein gpätere$ ähnliches Ereignis tcie U. A. Tischreden 1 Nr. 333.
Dr] sed ignominiam patimur. In his incommodis cor est ceu gravissimum pondus, quod oculos et caput deprimit, ut praeter terrena nihil cogitet nee videat. Hortatur itaque suo exemplo, ut tum levemus oculos et respiciamus ad invisibilia, quae verbum promittit, quod sint paratissima. » Ad hunc modum explicat Psalmus hie naturam fidei. Nunc sequitur quasi expositio, de quibus montibus loquatur.
T.2 II. Auxilium meum a Domino, qui feeit coelum et terram.
Loquor de montibus, non quos oculi carnis videiit. Quis enim aut tarn acutum cernat, aut tam possit esse sapiens, qui oculis videat, quod s» mens Moria «it mons sanetus t Cumulum terrae oculi vident, sanctitatem non vident, quae in eo posita est, f|uod verbum Domini ibi est, quod DeuH dixit se ibi habitare velle, quod memoriam sui nominis in eo loco (lonstituit, quod ibi et non in coelo velit inveniri. Qui enim ab hoc loco aberravit, etiam in coelo Deum non potuit invenire aut apprehendero. so Sicut postquam Dens in Christo liomine se revelavit, recte dieimus et credimuK, cpiod, qui<un()uc hunc hominem ex Maria natum non appre- bendunt, simplieiter Deum non possunt apprehendere, sed etiamsi dicant
In XV Psalmos graduum. 1582/33. (1540.] (Ps. 121,2) 57
Hb] 'A domino', seil. habLitante in müiitib[us, habitante in Christo, 'qui est factor cel^i et terrae'. [S3I. 121i>] Amplif[icatio et confutatio: qui adorant Mammon. Quali.s deus ? In tempore fanüs tft ev ein md)t, i. e. trecf!5 rvexd, iu estivo tempore, in deserto nihil iuvat, et tantum corporalia.
5 Quid iuvaret, quando solicitor per mortem et video me devorare? Est factor leticiae particuliaris, ut non dnret 20 anuos et non habet unum momentum ficf)ev. Sed fides mon[tium habet aliud aux[ilium ab eo, 'qui fecit' etc., qui non solum cudit monetam, facit argLentum et aurum, fruges, aquam, CLarnem, caseum, buty[rum, corpus et vitam meam,
10 sed rLemissionem PLCCcatorum, iustitiam, fidem, leticiam, pacem cordis, Dat veritatem, vitam temporalem et eter[nam, quia 'c[oelum et terLram', i. e. universam creat^uram, angelos, homines, eter^nam VLitam, largitur
2 'qui' mit Sirich zu 'domino' Z. 1 gezogen zu 213 Mammon r 3 et o
5 über Quid steht ei in minimo non 8 über facit steht in montiblus creat
Dr] se credere in Deum, conditorem coeli et tenae, tarnen revera credunt in idolum cordis sui, qnia extra Christum non est verus Dens. Ergo
IS David intuetur montes istos Hierusalem non carnis oculis, sicut vacca stabulum suum, sed oculis spiritus, quod Dens per verbum suum ibi habitat. Itaque isti montes non sunt amplius hitum aut terra, sed sunt Dominici montes et plenitudo divinitatis, ita ut extra hos montes nihil Dei possit inveniri; ergo recte dicit auxilium ab his montibus, hoc est,
ao a Deo ibi habitante, Sicut nos Christum credimus esse 'thronum gTatiae',««''«'!« in quo inveniuntur omnia, extra eum autem invenitur nihil.
Quod autem non simpliciter Dominum dicit, sed epitheton addit: 'qui fecit coelum et terram,' significat Antithesin, ad refutanda alia praesidia, quae homines quaerunt. Mammon etiam Dens est, hoc est,
2s tanquam Dens colitur ab hominibus et iuvat homines aliquando. Sed quid prodest in annonae penuria? Nemo sane ventrem esurientem exatiabit pecunia, sie quid prodest in siecitate ? quid prodest in morbo corporis ? Si igitur Mammon in his eorporalibus malis iuvare non potest, quid faceret, cum conscientia perturbatur peccatis et morte ? Est igitur
30 Mammon factor laetitiae usque adeo particularis, ut non possit esse particularior, tantum delectat oculos, sicut picta tabella, adeo ut etiam in proverbium apud Germanos abierit, sermones de pecunia tristes esse, ubi econtra nugae de levissimis rebus magis exhilarant.i His igitur et similibus auxilüs, quae mundus quaerit, opponit David Dominum, qui
.15 non solum aurum et argentuni fecit, qui non solum fruges, aquam, sed coelum et terram fecit, hoc est Angelos, homines et universam creaturam,
19 montibus venire B 35 sed] et B
•) Wohl Wander 1, 1494 Geld 616.
58 lu XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121,2.3)
Hs] angLelis et ho[minibus orania eius, peccatum, iustitia, vita, mors; i. e. verum auxilLiuni e.'it omnipotens et certum omni raomento et in eterLnum; est certum auxLilium. 'S'as tliut Sßammon nidit, ex paup^ertat«! et daret etcrnas diviti^as, e^e- troft in eorde, pacem conLScientie, securitatem, letitiam, post hanc vitam eternam, in hac vita superbum anim[um. s contempto[rem tyrannorum et furiarum mundi; et qui^ non sit incertus. sed perduret. Sic se accendit*, suam fldem. Si ba^ i)eU funnen 33auen nuff gelt p[rincipe.s. Eejres, cum ista incerta et durent ad momentum, cur ego non lidam in cum, 'qui fecit' etc. et quidquid mihi opus pro hac et futura vita! tantum ista duo annexa, quod invisibilia et expect[anda. lo Interim ieiunandum et expLectandum, eä tüirb cjemiflid) Ijernad) tomen.
4 diTili[a8 c aus pi [Ditiographie vom vorhergehenden paupi^ertate/ 5 vita o
7 über baS ^eil sieht homines
') Erg. etwa quod duceret. ') = vorher, d. h. im Erdenleben, •) Nämlich
animus. ') Nämlich propheta.
Dr] et praeter haec remissionem peccatormii, fldem, iusticiam, laeticiam et pacem cordis cum ipsa vita aeterna. Hie est, inquit, auxilium meum omnipotens et certum, de quo dubitare non possum, quod uno momento oculi me fallat. Ab hoc Domino peto auxilium, qui potest dare non tan- u tum sanitatem paucorum annorum, sed aeternam vitam cum securitat« conscientiae, et post hanc vitam. In hac autem vita largitur contemtum mortis et omnium furiarum mundi.
Ad liunc modum inflammat se Propheta et aeuit fidem suam nobis in exemplum, ut nos quoque nostra dona et spem nostram amplificemus. »o Si enim rustici possunt amplificare nummos suos, qui ad momentum durant, et in levissimis periculis iuvare non possunt, si possunt efferri et inflari propter opes, cur nos non etiam inflaremiir fiducia tanti Dei, qui coelum et terram creavit, qui omnia habet in sua manu, quibus opus est ad hanc \'itam et f uturam ? Sed quia invisibilia haec sunt, >» ideo a nobis fere neglipuntur. Discendum autem est, ut, etsi ieiunandum et carendum aliquandiu hoc auxilio est, tarnen speremus certo ven- tnrum esse.
''•8III. Non det in commotionem pedem tuum. uc(|uc dormitet,
qui cust odit te. m
Hectius lepuntiir haec in futuro:
Non (labit, ut moveatur i)08 tuus, neque dormitabit, qui custodit te. Coliaeret nutom hie versus cum superioribus; quia enim instituit Propheta
'J8 non feltlt A
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121, 2..3) 59
Hs] G.Novemb. I 'AuxiliiiiTi meum a d[omino, factore': ExhoLrtatur Istam f[i(lem esse argLiimentum hiiius psalmi. Nunc quae seq[iiiintiir, sunt eadem et facilia, quia potissimum positum in bis 2. Aliud nihil agit, quam instat, urget, hortatur et non desinit admonere ad perseverantiam in fide. Et ne- i cessaria est ea adhort[atio, non .solum pro aliis, sed nobis [Sl. 122»] propter praesentia pericula et vexat[iones, quae nos contristant; Invisibilia sunt, quae nos consolantur. Ideo dum durant ista praesentia, quae vexant, opus semper verbo urgendi ad perseveran[tiam et patientiam. (S§ t{)ut§ nicf)t nisi experientia doctrinae adiuncta. Conspectus liuma[nus est brevior,
i<> quam ut videamus ista, quae deus videt super nos. Cor non potest susti- nere flnem istarum praesentium tribul[ationum. Ideo semper quaerit finem et modum, quomodo potest redirai. Ideo opus exhortLatione: I)olt feft, Ut sie brevitatem cordis et pusÜLlanimitatem extendat et magni- ficet, quia ipse, qui videt flnem nostrae tribLulationis, ille loquitur, hunc
15 oportet audire et non nos, qui tantum videmus principiura trib[uIationis. Ideo non iudicandum secundum cor nostrum, quod non arripLit quam principiuni, pavorem; verbum autem dei non compreliendit. lam videbi- m^us, lote er ein rethoricam toivb anrid)ten et exhortationem treiben usque ad feinem psalmi.
zu 6j7 Distingue am oberen Bande 9 nisi adiuncta experientia doctrinae adiuncta
lOjll über eustinere bis tribulLatlonum steht quaere exempla 16 quod] quae 17 non fehlt
Dr] 20 exli'^rtationem ad fldem, hoc agit, ut bis ceu promissionibus instet, lugeat et hortetur ad retinendam illam flduciam in auxilium divinum. Est autem summe necessarium adhortari et urgere non solum alios, sed etiam nos ipsos propter illa visibilia et instantia pericula ac vexationes. Quia enim ea, quae contristant, praesentia sunt, contra quae con.solantiu',
25 sunt absentia, ideo opus est, dum diirant praesentia, quae vexant, ut verbo excitemur ad perseverantiam et patientiam. Est enim haec ex- perientia coniungenda cum doctrina. Nam oculi nostri multo sunt obtu- siores, quam ut possint ad invisibilia ista pertingere et flnem praesentium afflictionum videre. Hinc flt, iit natura semper circumspiciat de modo,
30 quo liberari possit, et dum eum non videt, sicut est absconditus et invisi- bilis, cruciatur. Opus igitur est exliortationibus, ut ista (liceat enim sie loqui) naturalis brevitas seu angustia cordis nostri dilatetur, magnificetui ac prolongetur. Hoc potest is, qui videt flnem nostrarum tentationum. Eins verbum est audiendum, nostrum cor non est aiidiendum, quod
36 tantum sentit et videt principium tentationum, et doloris finem non videt.
Ehetoricatur igitur Spiritus sanctus iam, ut exhortatio flat illustrior. Atque hie primum monendum est, nisi contrarium fieret ac sentixetur,
60 In XV Psalmos graduum. 1532 33. [1540.] (Ps. 121,3)
H6] V. 3 'Non dabit' : Nisi contrarium videretur, f rustra fieret ista exhorLtatio. Si mox daret pecunias, victum, quamprimum incipio indigere, nuUa opus doctrLina. Si dLiceret rustico: quando Seminar, babebis pecLuniam; Sic si principi: habebis ditionem Sax[onicam, — cum iam res sit in manu, non opus fide, exhortaLtione, verbo. Idee oportet neces^sitate et absentia s istorum omnium, quae urgemus per verbum et fidem. Ideo ratio dicit: Pes data ambLulando. Omnes, qui credunt deo, — non solumlabatur pes, sed penitus etc., ut ille: igd) ^i^e, qui servit deo, gl}et§ »bei. Sed ibi adhi- bendum verbum dei. Xecesse est tribulari per multas tribLulationes. Quod est remedium ? Sic distingue, fac dialecticam : Tribulatio est ibi, lo i. »or.4,17 sed tantum in principio. PLauhi.«: 'Breve, momentaneum et leve', ^dimale, furje vid^et dominus. Est ut punctum, tantum oportet iudices secundum verbum dei, non tuum sensum. Si hoc, tum est infinita, ratio ex puncto
zu 1 'Non dabit' r 2 Si c aus SBenn über daret iteht liberLaret a peccato etc
3 über doct|rina ateht adhurtiatione, promis^sione
Dr] frustra esse hanc exhortationem. Si enim statim cum tentatione finis etiam adesset, aut mox, cum egere ineipimus. Dominus daret, quorsum '» esset opus promitt«re aliquid T Ergo neque doctrina necessaria est in iis, quae ante scinuis, nee exhortatio, ubi sumus extra periculum et tentatio- nem. Quod igitur dicit: 'Non dabit Dominus in commotiouem pedem tuum,' manifeste significat hanc solicitudinem, quod animi in tentatione periclitantur, ne prorsus pereant et deserantur. Hie igitur exhortatione » est opus, ut fides non plane extinguatur. Eatio iudicat se deseri et ex- peritur, quod quidam liomo mUitaris dicere solebat, nemini plus pericu- lorum et incommodorum accidere, quam qui Deo et Cae[S?9. F]sari fideliter servirent. Hoc cum ita fit, verbum fidei adhibendum est. Id primum pronunciat, Omnes. qui in Christo volunt pic vivere, persecutioneni pati. " Proponit Christum cxemplum, qui per crucem intravit ad gloriam.
»6m. », 17 Monet noK oportere conformes fieri imagini eins, hoc est, 'simul pati, si etiam voluraus couglorificari.' Ergo parata sunt incommoda et cruces. Deinde etiam hoc ostendit verbum, quid faciendum et quae remedia (luaereiida sint in talibus afflictinnibus. quod scilicet sit verbo atten- w dendum; hoc distinguit tentationcm in initium et tinem, hoc est, pro- mittit t<?ntationem non fore aetemam, sicut iudicat cor nostruni. Deinde de initio sie iudicat, quod tentatio sit niomentanea. Sic Cliristus ai>pcllat
3<i6 i«,ii'modi( um' d confcrt suoruni afHictioncs tiim'partu', ubi aretissijuc mors
et vita sunt colligata: Quae enim iam desperarat de sua et foetus vita, i» Htatim aedito foetu omnium dolorum ohliviscitur. Sic Paulus pronimciat:
IV inanirutr .-i -^4 fit] «it H
In XV Paalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121,3) 61
Hs]facit matheLmatico lineam infinitam, qxiia dicit: Non video finem, ubi acquiram pecnuiiam, concipiam gaudiurn, eripiar ex tanti.s odiis, malis, turbationib[US.
[SBt. 122 •>] Sed dominus dicit: Apud me tua trib[ulatio est pLunctum, 6 momeutum, una gutta, scintiUa. Sed ratio: ego sentio. Dominus: ego melius \ei)t quam tu. Ideo medium, ut secundum verbum dei iudica[re8 de tentatioue et d^iceres: est punctum, ein Übergang. Sic dicitur de S. AthaLnasio, cum perseqLueretur eum lulianu.s et iiTueret tanquam tempLestas in EcLclesiam. Ibi atre nubes, ut vid[eantur rapere etc.; ipse: lu ille tempestLas; sie contemptsit. Est 1 parva nubecula, inquit. Illam maxLimam tentLationem CLaesaris et ImpLeratoris EoLmaui, quae vide- batm- rationi mare. Et bene dixit, et sicut dixit et cred^idit, .sie fiebat. lul^ianus non dici credLidit. Ideo spectemus promissionem et non pen-
2 eripiar c aus eripiatur 12 Et bene dixit mit Strick zu nubecula Z. 10 gezogen
13 über promissionem iiekt promittentem
Drj'Neutiquam sunt condiguae passiones gloriae, quae in nos revelabitur.'äRöm.s.is
15 Hoc iudicium verbi sequendum est et non tuus sensus, qui malum iudicat
esse inflnitum et vere ex Mathematico puncto infinitam spheram seu
lineam infinitam facit. Adeo est nostra ratio indocta in divina et coelesti
illa Matbematica, quod Dens momentum, punctum, guttulam, scintillam
esse iudicat, hoc ipsa aeternitatem, inflnitum mare, incendinm esse
20 definit. Atqui inquis: Ego sie sentio et experior, sit sane ita. Sed utrum
putas ? an tu rectius sentias, an vero Dens certius et melius videat ? Ergo
hoc faciendum est, ut non iudicemus secundum hoc, quod sentimus, sed
secundum quod pronunciat et iudicat verbum seu ipse Deus in verbo suo.
Ad hunc modum ostendunt historiae. Cum lulianus persequeretur
25 divum Athanasium et exitium ei minaretur, dixisse Athanasium, esse
periculum id simile nubeculae, quam paulatim sol consumit.^ Quid potuit
quaeso dici contemptius de vi tanta, quam moliebatur caput Imperü
Eomani, quam rectius mari et infinito incendio comparares ? Sed sicut
Athanasius dixit et credidit, ita quoque factum est. Nam lulianus paulo
30 post in solitudine quadam in Persis trucidatus est, Athanasius autem
mansit incolumis. Huius exemplo nos quoque dlscamus nostra pericula
aestimare et spectare verbum promittentis, ne ex nobis et sensu nostro,
sed ex promissione Domini pendeamus. Mors, pestis, fames, odium, quo
mundus nos odit, ignominia et alia similia mala sunt sane mala et recte
35 comparantur ingenti ac horribili tempestati. Hie si rationem adhibemus
in consilinm, succumbimus. Sed levandi sunt oculi in montes et audienda
') Rufinus, Hist. eccl, J, 34 ; Migne 21,502.
62 In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121,3)
Hs]deamus ex nobis. Sic tum distingLue: Hie est tempestas, 53Jeer est mors, pestes, mundus, fames sunt liorLribiles nubes et tent[ationes. Item sentio pavores cordis, est perturbatio intelLlectus: 3Bo ()in? Si confero rationem liULmaiiam cum istis temp[estatibus, submer<;or. Sed ubi audio: Ego dominus deus, tu leva ocluIos tuos ad, magnifica verbum mcum, »it apud i t€ aliquid, — tum ineipit decrescere illa max^ima magnitudo et incipit magnus fieri promissor. Et btu Ine t)er flljen diabLolum, mundum, ba i)t OJLOtt, hoc dicit dominus. Sic redigitur omnis pavor in coide meo in niUilum et werben taum einer lauö gros.
Ideo distingue. Tribulatio adest, sed meid) trib^ulationem nid)t lo flro^jer, quam est. Amittis rem, gloriam, intcrdum etiam Cliristus, siut illa magna, sed non facies ex hoc centro spheram. Sed maior est ille, qui mecum loquitur, (jui dicit: Ego dombius. Ille nondum periit. Et ligt mtjcr quam pucr, uxor, bona, corpus proprium. Tum dicis ad ver- bum, deum: omnia .sunt plane pLunctus mathematicus. In seipsis ten- ^ taLtionibus i. e. secundum .sensum cordis sunt ijifinitae, ipse tribuLlor.
Dr]vox: Ego sum Dominus, Deus tuus, ergo nuxgnifica verbum et auxiliuni meum. Hoc cum fit, vilescit illa magnitudo periculi et augentur contra in corde verbum Dei et promissor, ut dicas: Veniat sane tempestas illa quantumvis ingcns, hie est Deus, hie est eins verbum. Sic redigitur omnis ,o furor Diaboli, etiam peccatum et mors in uihilum et fit unum modicuin punctulum, quod antea videbatur infinita moles esse.
Sic igitur debemus discere distinotiones Spiritus sancti. Moritur tibi pater, ftUus, uxor, amittis rem, gloriam, sanitatem, fiduciam cordis. etiam Christum interdum, sunt sane illa magna. Sed cave, ne ex hoc tempore jj huius sensus faoias splieram et ex puncto hoc lineani infinitam. Quantum- vis enim magnum est malum, Deus certe infinitis nuxlis nuiior est. Si igitur ille adhuc stat, si non periit, sicut perire nequit, quid magni est, quod uxor, quod libcri tibi perierint? quid magni est, quod tuum cor- pus et vita tua peritt quid enim ea est, si eani ad Deum et eins gratiam ,o comparesT nimirum omnia, quae habemus et sumus, vere sunt punctum mathcmaticum collata ad Deum et eins opes, quas in vcrbo jiromittit. Ergo in haec intueamur et discamus in tentatione recte dividcrc seu di- Btinguere, nemi)e, quod afflictio et crux in se, hoc est, quoad carnem et sensum cordis nostri, est quiddam inflnitum. Si enim Christus et Deus ^^ nihil est, etiam lovissimum malum a nobis non posset vinci, sed oppri- meret nos. Ail hunc modum (|iiacvis calamitas est infinita. Sed an non mendacium est, quod Deus et Christus nihil sit aut nunquam sitt Si igitur vivit et est Deus et Cliristus, sicut esse necesse est, non est absobite
•jy pnricruiit H 38 iiiiii(|Uiiiii ]S
In XV Psalmo8 graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121,3) 63
Hb] Si Christus nihil est, tum fugiam etiam minimum malum. Sed hoc est mendacium; quia deus est, Christus, conservator, ergo non iudicandum secundum tentLationes in seipsis, sed in qualitatis praedicamento, fo ttiirb praedicamentum quantitatis ju ntd)t. Durum est, relinquere vitam
5 et tradere corpus caruifici, amittere prolem, uxorem, principis favo- rem; est aliquid comparative etc. äßen bn e^ enntter iec()net§, iftö gro§; Si 5u üLttJeim tjtevvn ©[oti i^i t"Bi nihil fit. [931.1-^3»] Araisisti patrem, bene; amitte etiam vitam, corpus! ego adhuc vivo, regno. 'Confide, anatiri. 9, ä Uli'. 'Si ad tempus te relinquo', etc. Sic in Esa^ia pulcher[rimus tex^tus. 3ef.M,7
10 'In momento', ut Pau[lus, 'vide illic'. ^-in meis oculis, dicit deus, est2.fiot.4,x7f, punctus. Ideo respiciendum ad loquentem et respLCctandum, tum flunt etiam omnia punctum. Et ubi furuber ift, etc. Si vero spectas ad te; .si te mordes mala ling[ua, ßl'i'ii*^^ totum corpus. Si rustLicus me fauev an^if)et, totus aninius, totum corpus indignatur, male. Sed specta illum,
16 qui etc. Hoc dico pro j)raeambulo istorum, quae seq[untur. In adverLsitate semper inspiciamus et iudi[cemus.
Ideo Theol[Ogia est infinita sapLientia, quia uunquam potest edisci. lam laetus sum, cras venit tentatio, hodie vivus et sanus, cras mors
6 red^netä c aus tec§t 8 vivo über (tlivo) zu 10: 2. Cor. 4. r lt> nach in-
spiciamus nochmals semper zu 17 Theologia r
Dr] iudicandum secundum cor nostrum de cruce, sed secundum praedicamen- 80 tum relationis, hoc est, conferendum cum Dei auxilio; ita fiet, ut prae- dicamentum quantitatis totum absorbeatur. Tentatio magna est in carne morbus, intollerabile est mori, proüei in ignem etc., magnum est amittere uxorem, liberos, si tantum in te intuearis. Sed comparative haec intuenda sunt, respectu Dei omnipotentis, quod, etsi amisimus haec,
35 tamen Deus adhuc regnat ac vivit, qui etsi ad modicum affligi sinit, tamen
nos beare vnlt. Sic in Esaia dicit : 'Ad momentum dereliqiii te.' Hoc mo- %e\. n, 7 mentum carni videtur iufinitum quiddam, Sed, ut dixi, carnis oculi fallunt. Igitur iudicium faciendum est ex promissionibus rerum invisi- bilium et videndum, quid Deus in verbo suo dicat. 30 Hoc est fidei exercitium, de quo David hoc in loco nos admonet, ut
discamus respicere ad promissionem et verbum ac iudicare secundum oculos sursum levatos, non secimdum praesentia. Experimur autem hie Theologiam esse inflnitam sapientiam, quae nunquam plene apprae- hendi aut perdisci potest. Yidemus enim mutationem, quam subiti
36 casus afferunt. Hodie recte valeo, cras morior. Id periculum facit, ut coelum et terra angustiora esse videantur, quam ut nos possint capere, et tota creatura fit nobis quasi internus. Sic caro solet, quam etiam
20 est conferenda B
64 In XV Psalmos graduum. 153233. [1540.] (Ps. 121,3)
Hs] propinqua ; esca facit angriistum mimdum. Quis facit t Caro, diab[Ohi.s blejct mit 511. Nihil video. nee deum etc. 2)ae ift meudaeium, est iudiciura carLnis et diabLoU. Si vero credit dLCum vivere, Christum et in cou- .sp^ectu eins mortem, trib[iilationem esse nihil, Amissio prolis. favoris, omnium reriun nihil. Quid enini omnia ad eompaia[tionem dei etc.? s Si quis novit hanc artem, oportet experientiis et usu istarum rerum fieri Theologos.
'Non dabit': i. e. sinet te subverti. Ratio quacLiit: non solum pedem, sed extreme conculeari et conspurcLari sinis me. Deus, quid feceriK Christo fllio, prophetLis, SLanctis Marty^ribus quotid[ie, Ecclesiae, uni- 10 cuique lusto. ünde AdagLium: ^e ergev \ä)alt, junbeLi', 3^ erger bub[en, ic bejjer etc.^ Ideo dicit mmidus: (iJIaub, locr ba gletubt, ^di je{)e lüot etc. rustici sie: loer loil G{)rtftcu fein! Ergo contrarium verum* Videtur do- minus dare in commotionem, me conculcaLie. Videtur sie facere, sed non facit; üt secunduni sensum, sed coram eo est S[umma gloria; mors, quae n infertur, est coram eo et angLclis eterna vita, contemptus est gloria nostra. ^a, lieber, sed non vides, sentio aliter. Vis iudicare, sicut sentis;
10 über quotid[ie tteht niulta milla 14 dare(t)
') Wander 4, 83 Schalk 78; Unsre Ausg. Bd. 19, 2ii9, 1.
Dr] inspirat Satan, ut non Deum, non vitam videat, sed intinituni malum esse iudicet. Atqui hoc non iudicium, sed mendacium carnis nostrae et diaboli est, contra quod pugnandum est et credendum, quod etiam in » morte nostra Deus maneat et noster Rex Christus vivat, in cuius con- spectu mea mors cum omnibus tribulationibus et periculis sit unum nihil. Quid enim morsT quid liberorum amissio et similia sunt, si ad Deum conferast Sed hanc artem quis satis didicitt Loqui et docere aliquo modo possumus, sed experimentis et usu oportet fieri Theologuni, « ut cum Davide affirmemus: Non dabit pedem tuum in commotionem, hoc est, non sinet te subverti. Caro enim reclamat, quia sentit non solum moveri pedem, sed se prorsus conculeari. Vide ülium Dei, quid passus est? Vide loannem Baptistam, Mariam, Apostolos, Prophetas, quid passi sunt? Vide hodie Ecclesiam, quid quotidie patiaturT llaec ex- so perientia proverbio locum fecit, quo dicitur: Quo quiscjue neqnior, eo foelicior. Itaque mundus metu horum periculorum discedit ab Euangello. Ita «•oiitrariuin aiqtaret ab eo, quod in hoc loco David ]ir()niittit. videtur enim Donünus darc pedem in commotionem. Seil videtur taut um, revera non facit, ac videtur earni, contra spiritus et fides iudicant hanc esse » exaltationem coram Deo et gloriam, imlicant mortem, quao ob confes- sionem Euangelii subitur, esse initium melioris et aetcrnae vitae, Igno- miniam iudicant esse inaestimal)ilem irloriam in oculis Dei. Hoc est fldei
86 iuiticare A
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121,3) 65
Hsjtum opu.s, ut sis Christianus. Si vis habere ut mulus et aziniis: 'Ne' etc., sed Christiani, qui possunt vertere omnia mala in bona.
[SBl. 123''] 6§ t)eift in concul[catione platearum secundum sensum, sed secundum deum elevari s\;per astra, supra gloriam omnium prin- 5 cip[um, et equalis gloria ang'Lelorum et filiorum dei. Si uon vis credere, Ia§ biLeiben. Si cred[is vero illum punctum glorie, honoLris et deliciarum huius mundi, — quando ünis huius PLuncti et noluisti uno momento temporis dolere, dolebis post punctum glorie et 0[mnium bLonorum linea inflnita superfleie et corpore, Infi[nita in long[itudinem, latLitu-
lu dinem et densitatem sine flne. ^a {)et xd) bie meti gelt etc. Nos loquimm'
credentibLUS, non sentientibLUS. LazLarus egrotat ad p[unctum etc.ji'ur. k., iff. In sempiterLua misericordia vivit. lUe, qui epulatus ad PLunetum, tor- quetur sine fine necunaLm guttulaLm contingit. 'Sa distingue. lila per- tinent ad grandLia mala, scandala, quae nobis ii-rogantur per S^atanam,
15 mortem, mundum et omnes adver[sarios, ut dLicamus: lila omnia facio unius puncti, video maiora, credo infinita, deum et suum verbum, bavauff tuag id)^. Et Interim absorbeo mare malorum et imperium tLotius mundi.
13114 pertinet 14 irrogatur IT mare o
Dr]iudicium, etsi caro aliter sentit, sed ex sensu caruis non est faciendum iudicium; quorsum enim pertineret doctrina verbi et huiusmodi exhor-
20 tationes et promissiones ? Igitur malum est convertendum in bonum, et ubi caro concludit se dari quotidie in conculcationem luti, ibi fides secundum verbum pronunciare debet, aequari se Filio Dei et conformem fieri Christo; credenda enim sunt liaec tanquam invisibilia et etiam in- sensibilia, non videnda et sentienda.
25 Qui autem non volunt credere, sed sequi sensum, hi punctum gloriae
et deliciarum huius mundi eligunt. Sed quam misera eorum erit conditio, cum post momentum illud vanissimi gaudii excipientur aeternis doloribus et lachrymis? Quanto erat melius ciim Lazaro aegrotare et egere adam-ie, iff. modicum, quam cum divite hie abundare et istic torqueri in aeterna
30 flammaf Pertinet igitur haec doctrina ad eos, qui credere volunt et non sentire, ut distinguant inter pericula sua et Deum et ut oculos non tantum defigant in calamitatem praesentem, sed levent ad auxilium invisibile et in verbo promissum. Nam pericula illa, quibus credentes expositi sunt, sane movent pedem, Sed fides facit, ut pes non moveatur
35 ad lapsum, sed ut quasi transiliamus scopulos illos periculorum et con- feramus punctum afflictionis cum aliis, quae inflnita sunt, sicut et ipse Deus, eins potentia, gratia, denique aeterna vita, quam promisit cre- dentibus in Christum. Haec .scire necesse est, ut nos et fratres nostros consolemur, dum propter verbum odio habemur, contemnimur, .spolia- fiut^etl Sffietle. XL, 3 5
66 In XV Psalmos graduum. 1532;33. [1540] (Ps. 121, 3)
Hs] Simft ift^, qui novit ; statim dieitur. Tarnen necesse scii'e omnes et fiatres consolLari, quia conteinnimur et aceiLrüno odio perseq[Uimtur. Si immergor et inducor bis scandalis, superant ista scandLala, odia rationem meam, viitutem. Ideo die: tucnn bii, tob, nod) jo bitter, tarnen non es deus. Ideo ex animo confidere discamus; qui nescit, glje t)in et i)ab ein ton^ * 4f.75, »jur f)od)me«.^ Etiam 'bibent omnes pecLcatores terrae CalLicem', nos bibimus.^ Non deserit te deus, ut movearis. Si autem moveris, cogita, quod Sit exaltare ete. Non solum iuvat eternaliter, sed etiam tempo- raliter. Si princeps vitam illani non potest reeuperare etc., Sed quando in fine, ad^versarii TurLcae quae possunt reeuperare? Ut hodie NobLÜes w sunt in superbia, contemptu literae. CI^ luivb tomcn, bas man für 100 ebel|_leute ntd)t ein I)eI[Iei" geben, llle contemptus non transibit inipiinitu.s. Ideo iuvat etiam temporaliter. ludei erant captivi in Bab^ylone, et multi moriebantnr, reliqui sunt temporaliter liberati, et superbis[sima
1 Tameu (iiescit) 4 titlet c aus Q^ y potest reeuperare o 10 11 literae hinter
Nob|^ile8, aber mit Strich hinter contemptu eingewiesen 11 für fehlt
') = Sprichwörtersammlung Nr. 113, ünsre Ausg. Bd. 51, 649; Thiele S. 127 ; ümre A%isg. Bd. 45, 479, 24. ') Vgl. unten im Druck Z. 21f.
Prlmur, occidimur. In bis maus quo curremust vincimt enim omnem vir- >* tutem rationis et natiuae nostrae. Huc scilicct, ut dicamus, Deum esse maiorem, (juam sunt incommoda nostra, Non ideo Deum raori et perire, si nos pereamus. Itaque conlidendum est ex animo in eins bonitate et potentia et exaltandus sensus spiritus (ut sie dicam) super sensum carnis et cordis nostri. Hoc qui non volunt facere, fruantur .sane suis vohiptatibus, 20 mi. »büc tamen expectent futurum, ut 'feees calicis epotent', ouius parteiu tantum pii bibunt, sicut Propheta loquitur Psalmo septuagesimo quinto, Quanquam etiam piis boc saepe eoutingit, ut adiuveiitur eorporaliter. Neque enim sie suos prorsus negligit Deus, ut nunquam in bae vita '/gjn'ju^ostendat se eos respicere. Sic David pulsus regno, regno restituitur, « Ezecbias implicitus lactali morbo, revalescit, populus ludeorum, dissi- patus inter gentes, redueitur. Sed bic quoque lidei suus locus est, ul auxilium id cxpcctetur; neque enim statim adest, cum eo nobis opus est, aut nos id adesse optamus. Sicut autem sancti in talibus periculis adiuvantur, ita etiam impii non sempcr florent, sed etiam in bac vita ;io saepe borribiles inijjietatis suae poenas dant. Insultat nunc nobilitas nostra miseris pastoribus Ecclesiarum et omnia studia literarum illibera- liter contemnit et odit; mibi autem dubitim non est futurum esse, ut imu8 coelestis pastor ceutum tabl)us nohilibus anteferatur. Sic Pupatus longo tempore floruit, sed experimur inultuiu de veteri potentia et opibus jj
'i5 renpicero B\ rctpuere A 26 Kzchins A 34 coelestis] Ecrlesiae Jl
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121, 3. 4) 67
Hs] Bab[ylon inar ,^uvi|fen. Sic Eo[mani superbiebant. Sic temporaliter et eternaliter est [SSI. 124»] pLunctum, quocl pü leiben vel alii impii gau- (lent.
'Non dormivit': est copia, 'custos tuus'. ®inb eitel mendacia.v. 4 .-. 6in lüol Ijuttev. Ipse vigilat, custodit, maxLimus titLiilus. Nuni hoc cuhtodire est, quaudo in car[cerem conÜLCimur, quando Car[nifex ligat raanus, diabLolus me macerat et crucif[igit fLilium dei et decollat S. lo- h[annem? %a^ mag barbaria fein. 'Ciistodia' extrema^ est, opes SLumma paup[ertas.- 2)a§ mag AiitiphLiasis.^ Theo[logia ift eitel antipli[rasis.
10 Seeundum CLarnem deus est derelictor, sed secundum spiritum et pro-
misLsionem siiam est custos. ISTon custodivit lacob, quin amitteret i.TOoiesj.as lilium losLcph, et tarnen sie, ut fleret princeps in Aeg[ypto. Non custodit te, quin moriatur filius etc., quin vexeris morsu diabLoli, peccati. 6§ ift IDibber* ®ott ha. quid! Ire 'ad montes', ubi 'hab[itat' etc.; ibi inclinabis
15 aurem et audiLCs, quid dicat Christus, fo I}oreftu anber§: non derel[inquo.
4 mendacii 5 Sin c aus In
') Ei'g. barbaria. ') Sinn: mit demselben Recht kann man die ijrößte Armut
Reichtum nennen. ') Erg. feilt. ') = weder, d. i. nicht.
ür]etiam decessisse et manifestas poenas impietatis eis imminere. Ita etiam corporaliter seu temporaliter exercet Deus iudicium suum pro piis contra impios. Tauto nos debebamus fortius niti verbo et sperare auxilium levatis oculis ab hac sensibili miseria ad invisibilem opem. Quae se-
20 quuntur in Psalmo, habent prorsus eandem sententiam, voluit enim Spiritus copiose consolarl et exhortari Ecclesiam.
IV. Ecce non dormitabit neque dormiet, v.4
qui custodit Israel.
Haec quoque sunt verba mendacia secundum carnem. Num enim
25 hoc est custodire, cum in carcerem coniicimur et tradimur lictori cre-
mandi? ciim exercemur a Satana et mundo variis incommodisl Imo
cum ipse Christus af flgitur cruci ? cum Baptista ad arbitrium meretriculae
truncatur capite? An non extrema barbaria est haue appellare custo-
diam, ubi summa desertio est ? Caro itaque antiphrases esse iudicat,
30 ut per Deiim custodem intelligas desertorem. Igitur sunt haec verba
Spiritus et fldei, non carnis nee sensus. Secundum carnem enim non
custodivit Deus patriarcham lacob, cum periret loseph crudelitate
fratrum, et tamen postea res ostendit sie custoditum esse, ut loseph
tan tum non rex Äegypti fleret; sie non custodit nos Dominus, quin
35 moriendum sit, quin videamus funera uxoris, liberorum, parentum,
quin divexemur quotidie a Satana, quin variis iniuriis afflciamur ab
5*
68 In XV Psalmob graduuni. 1532/33. [1540.] (Psal. 121, 4)
Hs] sed vigilo etc., custOLS, vigil, qui non dormit, stertit. Sed secundum sensum: |oIt ev nirf)t fdilaffen? neque habet anres, oc[ulu8 palpit[at, tu. MS, s(. Scilicet est, de quo dicitur: 'Aui'es habent' etc.; .sie secundum sensum. Sed g[ulben, d^enarius habent aures, MaLmmon statim subvenit, Prin- eeps audit, deus non audit. Ille auditus, oculus ^Iam[monis est punctus, non diu manet, quando autem mors adest. Contra deus ad tcmpus videtur non custodire, non vigilare, sed semper etc. In spiritu ji^c auff t)f)n; quando dormis, is est tuus custos. '3)a§ f)cift in fide. Sed si non faceret, jinb mit Ubel.^ Nos scimus, quod custoLdia divina sit omnipotens super nos, quia ex scripLtura habemus hoc principium: Eegj^num diabLoli est mortis, PLeccati. Stante hoc principio sequitur, quod diabLolus omni momento noceat. In morte sumus simpliciter etc. Ego doceo, lego, scribo, exerLceo totius corporis ofLÖcia et oninium .sensuum actiones, dormio. Unde ista etc. ? Mimdus: fortuita. ThcLologia: nisideus custodLi- ret, quando dormio, [931. 124'>] tum omni momento amitterem oculuni.
1 dormit] rigilat [Flüchtigkeit] 2 palpif[at] palp.it 7 vigilare] dormire ') Erg. boTon.
Dr]ingrato et malo mundo. Hie ubi apparet custodia? ubi apparet Deum super nos vigilare ? Igitur levandi oculi sunt ad montes, ubi mandavit verbum, ibi auscultandum est, quid loquatur de sancto templo suo, nempe, quod non sit somnolentus desertor, sicut iudicat caro nostra, Sed custos et vigil, qui pro nobis excubat. Hoc verbum fides amplectitur -'<• et secundum hoc verbum iudicat, quantumvis caro reclamet et secundum sensum suum existimet Dcum nee videre nee audire, sed esse similem Wi. I1.S. ^^. iis, de quibus Psalmus dicit: Aures habent et non audiuut, oculos habent et non videbunt.' Itaque laudat suum Boum Mammon, ut semper in parato sit pecuuia et (pücquid ad \ itam opus est; hoc pimctulum ad- « miratur et amplectitur caro, nee videt, quid futurum sit, cum moriendum et opes relinquendae sunt. Itaque custodem himc. <|ui in fide et verbo custodit, negligit.
Nos igitur, qui sumus credentes et istam mundi miserabilem coeci- tatem videnuis, certo statuamus illam lulei et al)sconditani cnstodiam so super uos esse omnipotentem, lluc enim nos Scriptura sanda deducil ac docet Regnum diaboli esse regnum peccati, mortis et mendacü. Staute autem hoc principio sequitur, Diabolum omni momento sollicitare homi- ne» ad peccatum, occidere et seducere aut saltoni conari. ut peccemus, moriamur, erremus. Sic sumus semper in morte, semper sumus in periculo »* impiarum o])iMiinium et peccati. Quid autem nos facimus in istis Satanae conatibusT Docemus scilicet, scribimus, legimus, dormimus, edimus, bibirauH, exercemus alia oflicia corjioris et sensuum. Hie Tlieologia nostra
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121, 4) 69
Hs] corpus, vitani. lila fiunt ad eouflrinundani istam (loct[rinam: RegLninn sat|anae esse mortis. Ideo seniper sumus in regne occisionis, peccati. Illum coniicit in PLeocatum homiLcidii, etiam S[anctos, ut David, Ut discas, rcg[nuni diab[oli in mundo ad peccandum et occidenduni. Si non 6 occideris, non laberis in pLeccatum, si b[0uum cogLitas, venit ex custodia dei, quia diab[olus non cessat mendacio et liomiciLdio persequi. Non cessat, donec corpus mortaum et anima üerloni. Ergo vult mendacio nostram animam ab aeter[na VLita, homicidio tollere a praesenti. Ergo, quod illa non flunt vel non tarn sepe, non est beneiicium virtutis, pruden-
10 tiae nostrae, sed beneflcium vigilantis, custodis. ®a§ gf)et expeLrientia \o, posito hoc principio, quod reg^num diab[oli etc. Ideo raundus obrutus beneflciis d^ivinae misericordiae custodientis uos a morte sine inter[mi.s- sione. Hinc: 'Misericordia domini plena est terra', quando bellum, est*'-'^-* punctum mali prae illis, quae vellet diabLolus. In uua hora occidLeret
Dr] 15 nos docet per nostram experientiam : nisi vigilaret Dens, cum ego dormio, nisi esset sollicitus, cum ego nihil eure, nisi defenderet et custodiret me, cum ego securus sum, fieret omni momento, ut moreremur, amittere- mus loquelam, oculos, aures, manus, pedes etc. Quod igitur haec non- nunquam accidunt, ut praeter spem iixor, liberi, amici moriantur aut
20 implicentur magnis periculis, argumento est, quod Diaboli regnum est regnum mortis et peccati. In hoc regno quia vivimus, dum in mundo sumus, accidit, ut etiam nolentes saepe in peccata coniiciamur. Sic David homicida et adulter fit, ut discamus regnum diaboli esse in lioc mundo ad peccandum et occidenduni. . Quod igitur adhuc spiramus,
20 quod non quotidie in gravia peccata incidimus, est iUius custodis, de quo hie David loquitur. Hoc concludit Theologia et pii credunt; ex- periuntm' enim suo et totius Ecclesiae exemplo, non quiescere prius 8atanam, qiiam aut animam aut corpus occiderit. Animae exitium quaerit per mendacia, per impiam doctrinam et cultus impios, corpori.s
30 exitium quaerit infinitis conatibus, quos videmus quotidie in nobis et
aliis. QiTod igitur illa aut non fiunt, sicut conatur, aut non tam crebro
flunt, est beneficium non Satanae, sed huius custodis nostri et vigilis.
Sic experientia quoque nos eo deducit, postquam hoc principium
positum est, quod regnum diaboli sit regnum peccati et mortis, servari
35 SUDS sine intermissione a morte et aliis periculis tum corporaUbus tum spiritualibus beneflcio Christi, in cuius regnum per Baptismum et fldem translati sumus. Hinc oriuntur illae magnificae praedicatioues Propheta- rum, quibus canunt, Misericordia Domini plenam esse terram, miseri- *f- 33, s cordiam eins durare in aeternum et inflnitam esse etc. Nonnunquam
35 suos] nos B
70 In XV Päalmos graduum. 153233. [1540.] (Ps. 121, 4)
Hb] totum genus bu[maiiuin. Non solum unus error etc.^) Sed quod illa non fiiint, ba^ f)eift: 'Non dorLUiit'. Si is non custod[b-ct. ]oU btr§ gI}Cn! Repetit: 'Eccc'. P^ropheta vellet libLenter incul[care et urgere. ^fl fveilicf), 'non dormit' etc., scilicet in spiritu. lam nominat singulariter : 58Lnjev ^l^it @i_ott est vigil Civitatis, orbis ter[ranim, iiniuscuiusque s hOLniinis, q[uanquanai mediantibus parentibj^u.s, principibus, servis, aneillis, angelis. Sed nihil essent in custodiendo, uisi haberent dei suprcL- niam curam. AngLeli etiam non fa[cerent. Sed utitur illorum ministerio ut pane et vino, qiiae non fierent. P[anis custodit, sed .sine deo.^ Parentes etc. Ideo 'custos iLsrael, bev miis md)t fd)I[afen', sunt verba fidei. Secnn- lo dum carnem: Non solum steitit, sed caret oculis, sensu, sed nihil est, non videt. Eatio non iudLicat secundum verbura, promissorem. '2)a§ ift nu doctrinaliter gejagt. Tarnen est amplificatio et copia prophetica contra malum, quod dicitur incredulitas, iudicium carnis. Prophetae noverunt, quanta res sit, deo credere. Ad[versarii. ubi aud[i%-erunt u
10 custos c aus cu8toct 11 stertit] starit
') Siti>i: k'ime einmal vor, tcenn Gott nicht die Welt behütete, sondtm alles teure roll ton Irrtümern. ») Erg. non.
Dr] sane succedit conatibus Satanae, ut subitis periculis homines obruat et perdat. Tales casus nobis debebant esse argumenta et exempla eorum malorum, qnae singulis horis quidem optaret facere, sicut conatur, nisi impediretur custodia nostri vigilis in coelis. Nam quod ad potentiam huius hostis attinet, crcdo eum una hora posse occidere, quiccjuid honii- »» nuni in terra vivit. Si igitur hoc potest et conatur faccrc, cur non lil f nimirum quia noster custos vigilat; sed credenda sunt haec, ideo addit particulam 'Eccc', ut appareat Prophetani in eo esse, ut lianc custodiara bene incuUet animis nostris.
Sed hie monendum est, Deo tribui lianc custodiam vitae nostrae, a» regnorum, pacis, urbiuni, cum tarnen cam faciat mediantibus ]>rinnim angelis, deinde principibus, i)arentibus, familia etc. Fit autem id ideo, ut statuamufi ista media niliil valitura esse in custodiendo et curando, nisi supremam curam lionun ncgociorum snsciperet Dens; utitur itaquc ministerio angolorum et principum sicut pane et vino. Nam sicut pauis j« et vinum per sc vitam non conservant, alioqui nemo moreretur, et tamen proptcr Dei ordiiiationem et naturae nostrae couditionem ad conserva- tionem vitae sunt neccssaria, ita quoque angelorum, principum et alio- inim mediorum custodia per se nihil esset, nisi custos Israel vigilarct et custodirct. Ilanc custodiam quia verlium revelat et spiritus credit, caro j» non videt, Itaque secundum Antiphrasin exi)ouit vcrlia liaec: 'custos Israer, id est, descrtor non dormitat, id est, uou solum altissimum soni-
In XV Paalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121, 4. 5) 71
Hs]fldera, putant se intelLÜgere. [581.125»] Ipsi tantum cognitionem de histOLi-ia, sed fides: in extLrerais et omnibus malis durare et retinere ver- bum vitae, rhu., superare mortem, diabLolum, odia et contemptum*''" '■21 mundi et transire cum gLaudio et fid[ucia; est fides victrix mortis, 5 mundi et OLmnium malorum.
'Dominus': er muö \db tf)un, si etiara angLelos habLet. ^-^
'Est umbra': i. e. super tuas res, quas geris. Est speculatio de sini- st[ra et dexLtera: i. e. dominus est super nos secundum spiritum, sed C[aro, diab[olus; i. e. in superiore parte non deserit nos. Econtra, sed 10 iam: tDO^ bu t()uft, i. e. si praedicas, wixb btv feiner, si praeceptor. In omnibus tuis rebLUS occurnmt adver[sarii, prennt cura penuriae. Istas omnes res gubernat. Et est 'umbLra', i. e. protegit te ab estu. lila omnia nihil valerent, si non desereremur. Si solis estus non ureret: significat adesse estum et vexationem. Ergo non negat, quod sis desertus
9 Buperiori
Dr] 15 num dormit, sed prorsus omni sensu caret et est nihil. Eatio enim tantum iudicat secundum puncta et principia malorum, non secundum verbum et promittentem Deum. Quia autem Prophetae norunt, quam difficile Sit ita credere, ideo tanta copia contra incredulitatem et iudicium carnis exhortantur. Hodie videmus fere coutemni ista. ludicant enim fidem 20 tantum esse cognitionem seu notitiam aliquam historiae, sed fides pro- prie Cot, quae in extremis malis durat et retinet verbum vitae atque sie superat omnem vim diaboli, omnes pavores et pericula omnia, per quae cum gloria et flducia penetrat ad immortalem vitam.
Y. Dominus custodiat te, Dominus protectio tua ^'••
25 super mauTTm dexteram tuam.
Etiamsi ministerio angelorum defendimur, tamen ipse Dominus, inquit, custodit te et est umbra super manum dexteram tuam, hoc est, super tuas res, quas geris. Ita enim simplicissime expono nee probo illam sententiam, quod Dominus sit super dextram secundum Spiritum,
30 Diabolus autem super sinistram .secundum carnem; simpliciter enim significat: Dominus gubernat res tuas; si doces Ecclesias, si facis opus vocationis tuae, ut pares victum tibi et familiae, multa occurrunt incom- moda, adversarii te premunt, vicini invident etc. Hie erige te et crede, quod omnes res tuas, quas tu geris et pateris, gubernat Dominus ac
35 te protegit.
|Sed hie iterum memineris, quod supra dixi, frustra ista dici et doceri, si non desereremur. Igitur eo ipso, quod docet de custodia et promittit
72 In XV Psalmos graduum. 1532/3H. [1540.] (Ps. 121, 5. 6)
Hs] a se. Et ipse novit, quod sis temtus in corde, moreris, concedit totum argLiimontum. Sunt mala, trib[iilationes. Sed crcde mihi, quod sim tua lunbra, custos. Ego maior quam estus, desertio, furor diabLoli. Sic in me habes fid[uciam: q^uldquid gesseris, ego custodiam. V.6 'Per dieni': lUa sunt nota. Nostis etiani philosophos dicere, (juod ^ luuae lux ]ib[enter frigidat, verberat frigore et humore, tl)itt cap^iti tt)ef)e, sie solis radius per diem. @r rafft omnes tent[ationes auff ein f)auffLen, er mad}t universalem: ße cjf)c bir, tnic e§ tüolle, nihil est, quod possit tibi nocere, i. e. q^uidquid te lescrit, sive sol per diem, sive mimdus, 3ti. 42, 3 diab^olus etc. ^a, 'percutit' te, bene, Esa.: 'ad punctum', Sed non sicut lo vult. Si nirf)t t()ct et diabLolus habLeret potestatem, pungeret te eterna plaga, stimulo. Idco permitto principium vulneris, doloris. Gr fol nOer md)t tt}un, quod int jijnn. Potius terremur maus quam patimur, sunt pictirrae malorum. Si etiam morior. non est mors, quia mea mors est potius terror vitae, non amissio vitae. i»
S «] per [Hörfehler] 10 Esa. o
D"") de gubernatione, i'atetur sentiri desertionem et neglectum, quasi Deo non simus curae. Pertinet igitur ad consolationem, quod hoc modo Bens ostendit se scire nostra incommoda et tribulationcs nostras ac iubet, ut credamus, se esse no[Sg. GJstram umbram, quae tegat nos. Quanto autem Dens est maior quam pericula no.stra. etiamsi extrema » sint? Igitur habeamus in ipso laetitiam et fldnciam, qui promittit se nostri curam habiturum in omnibus, quae gerimus.
V6 VI. Per diem sol nun uret te nee luna per uoctem.
Non sunt hie quaerendae peregrinae sententiae; lumen lunae vehe- menter nocet, affieit enim corpora non solum frigore, sed Inimore i|uoque, 2J De sole constat. (juani debilitat corpora. Signiticat igitur in genere per lumen solis et lunae omnes tentationes et pericula omnia, quod in illis velit nobi.'^rum esse, nos iuvare et liberare, etiamsi ad imnctum videamur soli aestum liunc ferre. Si enim soli essemus, tentatio esset aetcrna. neiiue enim in nobis tantum praesidii est, ut possimus durare perpetno. Nunc >o patitur Dens, ut principium furoris Satan in nos evomat, hoc autem non patitur, ut tantum noceat, quantnm cupit nocere. Quia igitur habe- muK hane umbram, debemus initia dolorum patienter ferre, certi, quod, ctiani cum morinuir. tarnen vita nostra sine periculo in Christo abscon- dita sit et superatura sit eonatum Satanae. »*
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 121, 7. 8) 73
Hs] [S8I. 125''] laiii in ParabLOlis et allegLoriis, lam proprie sine Alleg[Oria: v.7
'animam', i. e. bcn leib et leben ^eift. 'Dominus' etc.: quando morior etc., secundum faciem moreris, sed nou coram deo, i. e. tjmer für et für.
'Intro[itnm': SSo bii gl)eft et fttjeft, in domo vel extra. Sive faciasv. 8
5 aliquid, sive cesses. 'Egredi' fjeift Ire ad opus, 'ingredi' cessare, Vespere delect[ari. Et ps. 107. i.e.: sive quiescas, sive agas, adest dominus. spmot.ih. Nullo tempore, loco, persona, functione debes etc. ^niS f)eift universaliter §u jamen jiegen. Ego factor coeli et terLrae. Ideo custos tui corporis, animae noctu, die etc. et propulsator OLmnium malorum. ®a§ l^eift
10 docere fLidem, non est frig[ida qualitas in anima, ut SopLhistae et Sch[wer- meri; nullus PapLista potest docere, quid fides. Si audit, non afflcitur; si dixeris ei, doce ad lap[idem, truncum.
2 animam o 4 ftl^et S tui c aus tuae 12 doce c aus dicis
Dr] VII. Dominus custodit te ab omni malo, custodiat ^- '
animam tuam Dominus.
15 Quod proximus versus per Allegoriam dixit, hoc nunc simpliciter
et sine flgura dicit. Anima vitam signiflcat. Etsi itaque occideris propter verbum, tamen non morieris, quia Dominus custodit animam tuam. Secundum faciem et sensum carnis moreris, sed non .secundum veritatem, quia vita tua vivit, nempe Deus etc.
20 VIII. Dominus custodiat introitum tuum et exitum ^-^
tuum ex hoc nunc et usque in saeculum.
Hoc est, quacunque iter facis, domi, in agro, semper tecum ero et custodiam te. Egredi signiflcat ire ad operas, Eegredi signiflcat ab opere ad quietem ire. Sententia igitur est: Quicquid facis, semper tecum
25 erit Dominus: nullo loco, nullo tempore, re nulla, non facto, non per- sona, non opere ullo perire te sinam, sed semper adero custos tuus, qui sum Deus coeli et terrae. Ad hunc modum docet Propheta per hunc Psalmum fldem non tanquam mortuam affectionem vel qualitatem, sicut Sophistae, sed tanquam maximum opus et motum Spiritus sancti, quo
30 iudicamus secundum verbum, contra quam sentimus, videmus et ex- perimur, item quo vincimus omnis generis pericula. De hac flde nihilo rectius disputant et iudicant Papistae quam caecus de coloi'e.
16 dicit ur B
74 In XV Psaliuos graduum, 1532;33. [1540.] {Vs. X22, 1)
Hs] Psalmus 123.
'Laetatus sum':
^•> TitLulus indicat bunc psalmum esse canticum vel poema optiiiii poetae et SLiimmi, scilicet Davidis. scitis autem hoc esse verisLsinauni : I Sot la 4 'quantumvis sit unus Spiritus', ad Cor., 'tarnen non sunt eadem opera', s sed diversa, quae opLerantur per diverLsa orga^na. Ideo idem ELuangelium diverse resonat per diversa Organa. EsaLias est letior et alaLcrior lereLmia, Assaph obscurior, SaloLmo est eloquentis^simus, sed tarnen quidam novator. Ipse David est optimus, qui proxirae adcedit ad phrasin M[0si. Ideo facile invenire discrimen inter Davidis et alia poemata. Sic in lo diversis doctoribus Ecdesiae, aliter Augustinus, Anib^rosius, Hiero^ny- mus sapit. AttempLcrat sese, sed diversis t'ormis organoruni. Is est Davidis psalmus, et digniis psalmus hoc auth0[re. Estque leta g^ratiorum aLCtio pro dato verbo dei, quae virtus quam sit rara, scitis. Et quam frequens et quantus contempLtus verbi. Donum max[imum, habere is
1 \22 c am 123 zu 1 Ps. 122 und Infra fol. 129 r zu 7 zu aUy alelit ala-
crior r 9 über M steht Moysi zu 13114 Gratiarum actio pro verbo dei r
Dr] PSALMUS CXXII.
Laetatus sum.
ETsi hi Psalmi nomen autoris non habenl additum, tamen ipsa orationis forma satis ostendit Davidis esse, optimi et summi Poetae. Sunt enim Psalmorum scriptores etiam aUi, ac habent inter eos non äo postremam laudem filii Korah, Asaph obscurior est, Salonio nimis est üguratus et quasi novator verborum. Sed David ad sermonem et sapien- tiam 3Iosi accedit proxime et mire suavis atque elegans est. Itaque recte habetur Psalmographorum Priuceps. Accidit enim hie, quod Paulus i Sot. 12, < in CorinthÜK disputat, etsi enim unus et idem Spiritus per sanctos Pro- -a phetas locutus est, tamen ([uia diversis organis utitur. etiam cum eadem dicit, dissimili oratione utitur. Sic idem Euangelion omnes Prophetae praedixemnt. Sed quanto alacrior est Esaias reliquis Prophetis? Sic inter Ecdesiasticos scriptores, quos habenuis, etsi eadem tractant, tarnen quantum differl al> Angustino Hieronymus? Ita idem Spiritus, idem ju Operator, attcniperat se diversis forniis et <|u;ilitatil)iis organoriim. et tarnen in iino Davide videmus, quam omiiia sint al>soluta et non sohim mira elegantia verborum, sed etiam rerum gravitat« condita.
nie igitur Psalmus hoc autore jilane dignus e.st, est enim gratiarum actio pro dono verbi Dei. llaec l;iuto est rarior virtus, quanto verbum « in mundo contemptius est, non solum a]>ud homines indoctos, sed etiam
In XV Psaluios graduum. 1532,1533. [1540.) (Ps. 122, 1) 75
Hsjtimorem dei, libLenter aiidLÜ'e conciones, interes.se fabLulis de dei factis
et verbis. quid nunc nobiles, cives, nist[ici, docti vidLcnt? 'In unumwom. a omnes, iusti[ficamur', non solum contemnunt, sed perseq[uuntur atroLcibus odüs et blasplaLcmiis intol[erabilibus. Ideo raro lucet ista virtus [93(. 126»]
."i ut hesperus inter nebula.s.
Is psalmus non canitur istis trvmcis Papistarum, sed electis animab[us, qui habent gaaidLium de visita[tione praesenti dei, 'qua visitat per viscera ßuf. i, inisericordiae oriens' etc. 'Sa^ r{}umbt Paulus pro singulari dono, Cor.:i.«or. Nobis datum, non solum dona, .sed cognoscere ea. Hoc ipsum maxLimum
10 donum, reputare verbum dei. HabLcmus omne.s, sed differentia maxima est, verbum dei habere et sentire se habere. Videbis, quomodo hie gestiat trip[liciter de amplis[simo et magniflcentiSLsinio dono verbi; eo ablato mundus est internus. Sint omnes divites, sap[ientes, ELCgentes,
6 non 0 zu 6^. Contra fastidium et contemptum verbi r su 7j8 Luc. 1. r
zu 8 1. (caus2.) Cor. 2. r 10 (h.ibere) differentia lOlll maxima est un(en
11 habere o 12 magnicentis^simo 13 ablota
Dr] apud eos, qui sapientiae etdoctrinae laudem sibi vindicant. Itaque saepe
15 audiuntur blasphemae voces, quibiis hoc donum Dei summum üifamant, cum non solum contemptim loquuntur de Euangelio, sed etiam salutari doctrinae imputant, quicquid Satan per sua membra incommodorum excitat, sicut sunt seditiones, sectae, avaricia, libido et similia. Est igitur inter rarissimas virtutes haec numeranda, quod saltem aliqui sunt,
20 qui reverentur verbum, qui libenter audiunt conciones, qui libenter de Deo et factis eins fabulantur. Sentiemus ergo hoc Canticum esse scriptum non canibus et porcis istis, Papistis, haereticis ac persecutoribus verbi, sed electis animabus ac piis mentibus, quae summe gaudent de praesenti visitatione, qua 'Oriens ex alto visitat nos in umbra mortis positos persiut. i, <»(.
25 viscera misericordiae .suae', sicut Zacharias canit. Nam cum verbum omnes habeant et omnium aures ac pectora pulsentur praedicatione Euangelii, quae debet esse publica, non abscondita in angulis, magna inter homines differentia nascitur, quod alii verbum tantum habent, alii cognoscunt et sentiunt se habere atque ideo gaudent et gratias agunt,
30 cimi alii magis opibus et voluptatibus suis quam verbo afficiantur. Itaque Paulus hoc ipsum pro maximo dono reputat, non solum habere dona, sed dona, quae habes, cognoscere, hoc est, iis uti, iis affici et pro eist. Hor.2, 12 agere gTatias.
Inter omnia vero dona donum verbi Dei amplissimum est ; si enim
35 hoc auferas, plane, quod dicitur, solem e mundo sustulisti.^ Quid enim
14 vendicant Ä 15 summum Dei donura B
') Cicero, De amicitia 13.
76 In XV Psalmos graduum. 1532 1533. [1540] (Ps. 122, 1)
Hs] Iviriste, sint domiiii, medici. sed adfer unicuni, qui conservat laetj^am coDLScientiam, Propicillin deum et uni^ver.sam religLioneni, ex qua fluunt cetera dona. Quando veibum ablatum. niilhim momontuin staret mundus sine Christo. Oportet verbuin manere, donec revelentiix filii dei, bie miifjen une {)a(tcn. Sunt res spirituales de celo revelatae, non crevit in s Immano corde nee in etui luÜLlen. Ideo oportet dari e coelo.
Eo tempore nondum templum conditum. Sub David stabat taber-
ua[Culuin Mosi. qLiiamquam hoc ipsum variebat locis, aliquando in
Silo. Et sie mutabat hoc tabLeruaculum locum. etiam triburu. Nihilo-
miuus habLcbat tarnen proinisLsionem annexLain: Ubicunque fuerit lo
2.ivo(f2(i.24 nieum taberLnacuhim a MoLse erectum, ibi hab[itabo, 'inveniar'. 'ITbiL-
cunque fecero memoriani' etc., Exo. Cum esset ergo in Silo, tribu Eph^ra-
im, ibi audiebatur verbum dei, inveniebLatur deus fide et cultLU. S)as
ÄapLttel ju (Silo. Postea irato deo propter peccata sacerdotum et
3cr. 7, 14 populi vastata est Silo, ut lercLniias, vide illic. Postea aliquamdiu fuit ^
1. «8n. », 4 apud labonitas, .3. Keg., ubi oravcLrunt apud labonitas, ubi erat altLum
1 qai feUt zu lOff'. Ubicunque fuerit nomen meum r zu lö Tabiemaculi
locus r
Dr] erit mundus sublato verbo quam infernus et merum Satanae imperium, ut- cunque sint in eo divites, lureconsulti. Medici ? etc. Hi enira quid possunt aut faciunt sine verbo ? quod verbum solum conservat laetam con- scientiam, propitium Deum et universam rcligionem (ex verbo enini jo omnis religio ccu ex tonte profluit), imo Universum quoquc mumlum conservat. Neque enim unum moraentum staret mundus sine verbo et Christo. Etsi igitur in mun;lo nnilta et magna Dei sunt dona, condita in usum hominum, tamen unicuin donum, quo alia omnia continentur et servantur, est verbum, quod aununciat Deum misericordem esse, » promittit remissionem peccatorum et vitam aeternam. Quaeso autem te, si his carendum esset, an etiam vita haec esset vita aestimanda ? Sed sunt haec spirituales res et cognitio de coelo revelata, quae quin in corde nostro non nascitur, ideo etiam tarn diffieulter appraehendi potest. Sed nunc de Psalmo agemus. m
Eo tempore, quo hie Psalmus est scriptus, nondum erat conditum templum, sed stabat adhuc tabernaculum Mosi. Quod etsi non uno certo loco nee in tribu eadem fixum erat (nain et in Silo fuit et in (libeon). tamen habebat certam promissionem, \ibicunque esset, ibi Dominum fore, auditurum preces, accepturum sacriflcia et propitium futurum, sicut dicit ji >. WoK-'O.ii textus: 'T'l)icunque ego fecero nu-moriaiii noniinis mei* etc. ("um igitur in Ei)hraini esset in civitate Silo, iiivocalial nr ibi nomen doniini, audie- l);itiir verbum Dei, eolehalni Dens ibi lidc, orationibus, sacrifleiis vU-.,
lu XV Psalmos graduuni. 1532/1533. [1540.] (Ps. 122, 1) 77
H.s]tab[ernaculum. Deinde in domo Obededom etc., Urne latebat siib pellibus a. sam. «, lo regnante David, dLiu non quaesituii aicam domini sub tempore Sauli, iam quaeremus. Postea transtulit in sion eam David. Et postea dixit ad Natan : Ego rex vermis habtito in cedrina domo, et arca dei .sub pellibus, fiel •' ^'''"' '• ^
s l)f)m ein anbad)t ein. Ideo David cog[itabat tabLemaculum diguum arca. [S8I. laeb] Ibi responsum: non tu edifLicabis. Si fecisti bene. Non tu, quia fuisti bel[lator, regni tui dies fuenint Belli, non pacis; mea habitatio debet esse pacifica, non belli[C0sa, — quia fuit sevus et fuderat multum sangLuinem et .strenuus executor iustitiae, sed deus clemens. Ideo noluit
10 illum carneficem gentium et idolLatrarum pro edificatoiLe, sed Eeg[em SalLomon, f[ilium eins, qui vocatus pacificus. De ista promisLsione vide- tur DLavid hunc psalmum composuisse, ut ex animo leta[retur et gLiatias aLgeret deo omnipLOtenti, quod eum dignatus S[ui tabLcrnaculi, ubi liab[itat deus. Verbum dei facit Ec[clesiam vel templum, Templum non
15 facit verbum, religiones, cultum, sed ipsum verbum. Ideo dieit: 'Quo -2- ^"''20,24 cunque loco', i. e. ubi ego praedicavero, de noraine meo dicetur, ba ift
2 Saulis zu 4 Natan r 6 (sed) quia 10 gentium et idolLatrarum hinter pro edificatorLe, aber mit Strich vorgezogen ztt U Saloimon r zu Uff. Verbum facit
templum, non econtra r zu 16 Ubicunq[ue 'ie[cero memoriam nominis mei' r
Drjdonec tandem crescente impietate et idolatria Arca de Silo in exercitum contra Philisteos deportata et a Philisteis capta est. Sed cum Philistei varie affligerentur ob haue prophanationem, translata est Arca ad Ga-
20 baonitas. Ibi cum fuisset aliquandiu, tandem transtulit eam David
in suam civitatem, sicut est II. Eeg. VI. Atque ibi incidit ei cogitatioa.sam.e.iä de aedificanda domo Dei. ludicabat enim indignum esse, ut habitaret ipse in cedrina domo, Dominus autem et Eex coeli habitaret sub pellibus. Ac probabatur initio consilium eins Prophetae Nathan, Sed revelatione
25 divina admonitus Nathan est, ne David aediflcaret, servari enim hoc opus fllio eius, qui pacificus esset et non bellator sicut David. Simul addita est illa maguiflca promissio de aeterna posteritate Davidis et vero eius filio Christo, II. Eeg. VII. De priore igitur promissionis «• S""". 7, is parte videtur mihi hie Psalmus a Davide esse compositus, quo sibi et
30 toti populo gratulatur ex animo, certum et firmum locum veri cultus Dei in Hierusalem.
Porro hoc certo statuendum est, quod verbum Dei non solum tem- plum, sed Ecclesiam et veros cultus facit, templum contra neque facit Ecclesiam nee cultus, secundum sententiam: 'Quocunque loco ego feceroa.awojeäo.äi
35 memoriam nominis mei, ibi ad te veniam et tibi benedicam.' Hie nihil refert, sive ex auro, sive ex ligno sit templum, sive sit stabulum, sicut in Bethlehem, sive regia domus in Hierusalem. Nam ista externa nihil
78 In XV Psalmos graduam. 1532,15:33. [1510.] (Ps. 122, 1)
Hs] livdjeu jcf)on gcbaioet, Ibi benedicani tibi. Sive sit aunun, argLentum, i.Bicieie, iijf. lapi^idis pretio, stabulum in Beth^lehem. Sic lac^ob vocat lapLidem, quem hab^uit pro pulvi^nari noctLurni sonini: hie lapis vocatur etc. G§ lüov ein iriion tcmpLlum; erat lapis, 'Scilicet vidi' etc. 'iunixum .scale, angLclos ascendcntes et des[cendentes', ergo e.st templum dei, quia ubi- i cimque docetur eius verbum, discip[linae causa laudatur, ibi templum, sive Sit domus oon ftro etc. Ideo potisLsimum agit de futnira edLifica- tione templi per SalLomonem. qLuamquam simul includat tabLcrnaculum, <luod David transtulit in suam domum. antcquam etc. Ideo potisLsimum letitia et gratitudo de auditu verbi, ba^ l^eijt letari et agnoscere inaesti- lo niabLÜe donum, posse audire et cogLUOscere verbum dei. i. e. quae aperit cogLnitionem dLei et facit hoLmines recte sentiie de deo, voluLntate, cogLnitione dei. Ubi ablatum, @i^e in scholLasticis, MonaLchis, Mahometis. Speculantuv de attributis, distinctionib^us et speculantur extra deum, sine verbo, suis rationibus naturalibus, et non cogLnoscunt, quid deus j* iprrt. 9, u velit erga eos. Imo dicunt: 'Nescit [SBI. 127»] homo' etc. Sic dispLUtant
zu 2 Stabulum in Buthilehem r lacob r zu 10 Gratiarum actio pro auditu
verbi etc. r zu 13 Papistiie, Mahometae r zu 16 Eccle. 9. r
j -^1^'^*''] sunt nec aestimantur a Domino, sicut ad Nathan dicit: 'Nunquid locu-
tus sum ad unam de tribubus Israel dicens: Quare non aedificasti mihi
i.woif2«.i8f. domum cedriuamf Sic lacob ex lapide, quo pro pulviuari erat usus,
altare condit et vocat domum Dei, qnod ibi Dominus se revelasset. » Templum igitur est, ubicunque Deus se revelat per verbum suum, sive id Sit ex auro, sive ex luto. Quanquam igitur ipsam domum, ([uam postea Salomo aedificavit, etiam complectitur David, tarnen potissimum agit de fructu templi aedificandi. quod ibi docturi Ecclesiani. orat\m et sanctilicaturi sint. Haec est illa laeticia, quam in hoc looo audiemus ss magnifice praedicari, quod laetatur, dum agnoscit illud inaestimabile donum, quando Dominus dat, ut possit eius verbnm audiri, quando reve- lat faciem suam et facit nos rccte sentire de sua erga nos voluntate. Hoc donum cum adest, pelles tabernaculi Mosaici praeciosiores sunt omni auro et gemmis; contra cum abest. nihil interest inter Mosi taber- so naculum et alia gentilium templa.
Theologistae nostri multa disputant de dellnitionibus persouaUbus divinitatis etc. Sed illa omnia rationis sunt humanae. (juae sine verbo et vera Dei uoticia cogitantur, nunquam eo deveniunt, nt aut doceant aut cogitcnt, quid Deus uobiscum agat. Ilinc sunt istae horrendae »* Hententiae inter ipsos notissimae: Nescit homo. ulnini ainoio vcl odio
36 MCriflcaturi li
In XV Psalmos graduum. 1532/1533. [1540.] (Ps. 122, I). 79
Us] de (loo, \\t nesoiant, quid vel[it vel cog[itet. Quid hoc '? Oportet scire per veibum dei et statueie, quid pl[aceat deo, quid velit, cogLitet, quid non. Et nisi isthuc pervenimus, sumus theolLOgi ut asinus ad lyram. PapLae relig[io est haec: Debes nescire deum et teipsum. Interim fias
5 Monachus, tum foite deus erit Clemens et propicius, lioc sequitur illud dil[Tivium infinitoLrum malorum, sequitur abs[entiam verbi, ut hO[mo incipLiat dubitare, quia uiiusLquisque incipit amisso verbo: quid placet deo! Si fiam CarthLUsianus, curram ad S. Iacob[um. Postea: Utrum placet? Nescio certe. Sunt plura et maiora mala quam cor humaLnum
lü concipit, quae veniunt ex abseutia verbi.
Vide hoc parvum malum 7 praecepLtorum. Si uullus posset habere suum deuarium et panem iina hora ceito, quae esset miseria in gene[re humano. Ubi magListratus, {)Ufft es föenig. fingite, quod nullum sit 7 pracLceptorum et mag[istratus, quid tum ho^mo etc. ? faceremus ut
15 porci, leones, ursi. Hoc est minus malum; ascende: qiiod qiiis non tiitus
zu 2j3 Per verbum üei statuendum et scienduni, quid deo placeat r zu 7 Dubitatio r 8 fiam] fiero zu 10 Absentia verbi r zu 11: 7 tabulae secundae praecepta r
Dr] dignus Sit, et similes. Sed quaeso quid hoc est de Deo disputare, si nescias, quid de te cogitet aut constituat? Hoc vero est Deum sie concludere et abscondere, ut nusquam eum nee audias nee videas. Verbum itaque est, ex qiio statuere possumus de voluntate Dei, quid nobiscum gerat,
2u quid ei placeat, quid velit etc. Qui ad hanc cognitionem non veniunt. sunt Theologi haud multo meliores quam asinus cytharoedus.^ Itaque illam ignorantiam et foedam inscitiam secuta sunt alia aeque absurda, iit crederent se Deo placituros, si hunc aut alium ordinem vitae mona- sticae susciperent, si hiiius aut illius sancti patrocinium peregrinationibus
2=, compararent etc. Hoc chaos infinitorum errorum et malorum sequitirr. ubi non est verbum et vera Dei noticia, quae tantum ex verbo sumi potest. Hoc amisso nescitur, quid Deo placeat aut despliceat, sequuntur igitur illa monstra Idolatriae, quae in Papatu experti sumus.
Fui'tum, quod lege divina in septimo praecepto prohibetur, iudicatur
30 parvum esse malum, si conferatur ad reliqua, ad caedem, libidines, seditionem etc. Sed tamen finge hoc praeceptum non esse positum, quanta sequetur tempestas maximorum incommodorum ? vita nostra erit similis fm'ori luporum et ursorum, rapientium et vastantium quic- quid possunt, aut, ut foedius aliquid dicam, erit inter nos vita, qualis
35 porcorum est, qui, cum ad cibum adhibentur, si possent singuli tantum vorare, quantum omnibus satis est, facerent, nulla habita ratione reli-
23 alium] illum B
') Otto, Sprichwürter der Römer S. 41.
80 lu XV Psalmos graduum. 1532 1533. [1540.] (Px. 122, 1)
Hs] pro vita Vel cogeretur exponere periculo pudiciciam uxori.s. Ibi bestialis Tita. Sic de vita ipsa. Ista mala adhuc in 2. tab^ula. Ista venirent absentibLUS praecep[tis 2. tab^ulae, nihil hab[eremus proprii, non uxorem etc. Quid futLurum in istis magLnum malum; et praecep[ta 1. tab^ulae, quod ablatum Ee^clesia, sabbatiim. universus locus, ubi verbum dei doceretiu'. Ibi nuUus cultus. adoratio, ista inüuita, niaiora quam etc. Sed qiiia insensibilia, non cogitatiir. Non hoTLribile, quod video, quomodo Pap[a, MahLomet, Arius devorat animas Chri.«ti sangLuine.^ Ibi non est retentio* etc. Idco liorLiibilis res. Sicut ergo debLcmus letari de parvo b^ono, tutela bonorum, uxorura, corporum, pLCCuniae, [331. 127»>] sunt magna beneficia, .sed nihil ad hoc, ubi non docetur. Ideo econtra magna res, ubi sabbatum, doctrinam etc. Ibi veniam, dicit, et benedicam te. Quis potest partem huius benefLicü explicare: eripiuntur animae et servatur pax couLScientiae, purum cor et con^scientia bona et congre-
zu 4 : 3 primae r zu 6 Ablato rerbo sequontur infiniia ni,il.i r zu 13 ff. Utilitas verbi r
') Erg. etwa redemptas. ') Viellticht redemptio (Hörfehkr).
Dr] quorum. Quod igitur nostrae res in tuto sunt et, quanquam caveri is pericula orania non possunt. tarnen quod non omnia nostra periclitantur, beneficium est septimi praecepti. Sed ascendamus ad maiora. Quaiis nam futura esset vita, si uxores nostrae non tutae, non certi liberi essent, si magi.stratui beeret resistere ? an non vita haec e.sset per- petuus infernus ? Quod igitur coniugia, quod Respublicae et leges » sunt, in quibus tuto tranquillam agimus vitam, haec omnia sxmt beneficia verbi Dei, quod ia secunda tabula propositum est. Quid autem esset, si prima tabula non esset, si non esset Sabbatum, non Ecclesia, non locus, ubi doceretur verbum, si non esset noticia Dei, si non invocatio, sed singuli haberent suum Idolum seu diabolum. quem si adorarent 1 Haec sunt inflnito maiora mala quam illa secundae tabulae, sed minus reputantur, quia sunt spiritualia. Quodsi babercmus oculos Spiritus et videremus, quantum quotidie animarum per Papam et Maho- raeten perdatur, pro quibus tarnen Christi sanguis fusus est, louge gravius <lüleremus, quam si omni hora bonorum, imo otiam vitae no>tra(' ]iericnla so «'xpectanda et subeunda essent.
Debemus igitur laetari i)rimum de illis exiguis bonis, ([luu' per secun- ilam tubulam habenius, quod manet tutela rerum et corimnim. Sunt «nim exigua dona, si compares cum illis primae tabulae, q\u)d Dens HC revelat, quid de iiobis facturus sit, (|uod dat verbum. donal fidem s» et Spiritum. audil orationes, per verbum <iuotidie Ecdesiam äuget etc. Haec tanta sunt, iii inill:i lingua possint pro nierit« ampliflcari et ornari.
[n XV Psalmos gradumn. 1532 1533. [1540.] (Ps. 122, 1) 81
Hs] gLantur plures et amplificatur regLnuni dei et mauet deus nobiscum. "Da§ fjeift v^ita eLterna. Hoc movet eum ad istud gaudium. Ideo exprimit suam gratitudinem sunimo affectu, qula quasi vi delectantur in donoS"»«^. ii,i« et gaudent, ba^ finb bie re(f)ten gi'ati. Non ut PapListae, qui in orgLani.s r, eanunt. Ideo conLScientiam muniatis contra illud SLummum Vitium, contemptum verbi dei, Ecclesiasticus: 'Initium omuis p[eccati apo[Sta-S5!ciä6. 14,37 tare a deo'; quando hoc videmus, plus quam lachrymLare, dolere in civib[us, rusti^cis, nobilibus, doctis vitium diab[olicum et infernale. Ibi nullus deus, nulla cog[nitio de VLita ae[terna, spirituali, rLcmissione
10 p[eccatorum. Et hoc cogimur videre ob oc[uIos, quod exult[antur rustici
in sua perditione. Ut Loth iu.'iultabant etc., quis est fLinis verbi con-i.TOoi«i9,9 tempti? Ideo Ia§ Olh^j, I[teber ^icu @LOtt, md)t fallen ut David, ets.sam.n.a? beljut ün§ a casu 1. tabLulae, is est hie casus Sicut Saul et angLcli in celo. J',^.''yo.*i8^^ Ideo providete, ne irrepat paulatim hoc venemtm diabLoli, fastidiLum
!.■, et contempt[us verbi.
zu 3 gratitudo r zu 6 Ecclesiasticus r zu 9 Mala r 10 rusticos zu 11 Loth r 72 ntd^t fehlt zu 13 Casus 1. tabulae r 13 hie] hoc ~.u 13J14 Saul, Lucifer r
Dr]quod animae liberantur a tyrannide Satanae et servatur pax cordis, bona conscientia, pura Dei agnitio, per quam phires erudiuntur ad vitam aeternam. In haec David coniicit oculos, haec secum perpendit, itaque movetur ad gratiarum actionem, quam affectus laeticiae ei exprimit.
20 Nam illi demum vere sunt grati, qui exosculantur dona Dei et laetantur in douante. Alii, qui hanc laeticiam non sentiunt, etsi hunc Psalmum organis et symphoniis ornant, tamen sunt et manent ingrati, neque enim intelligunt haec beneficia.
Haec ideo libentius commemoro, ut muniant se singuli contra sum-
■25 mum Vitium et caput omnium malorum in Ecclesia, nempe contemptum verbi aut fastidium. Hoc enim est apostatare a Deo, sicut Ecclesiasticus dicit: 'Initium superbiae hominis, apostatare a Deo.' Nam cum hominesüacisö. 14,27 hoc morbo Spiritus laborant, non est possibile, ut una cogitatio vera et pura de vita aeterna, de remissione peccatorum et spirituali vita possit
30 existere in animis. Videmus autem, proh dolor, hoc malo nihil esse communius in mundo. jSTobilitas, quae vocatur, quam secure verbum et eins mini.stros contemnit % Hos imitantur etiam rustici, pluris f acientes numos suos, qiiam omnes conciones Euangelii. Hos spectare cogimur sicut Loth Sodomitas suos, süperbe insultantes et secure facientes, quic- i.mofeif.s
i^ quid libebat. Honibile est Davidem labi in adulterium et caedem, sed i.sam.i5,s3 quanto horribilius est hoc modo impingere in primam tabulam, sicut Angeli impegerunt, qui ideo de coelo praecipitati sunt. David autem aut. 10, is poenituit et in viam rediit. Tanto autem plus periculi est omnibus piis «utfietS SBctfe. XL, 3 ß
82 In XV Psalmos gradnuiu. 1532/a9. [1510.| (Ps. 122. 1)
Hs] NttLeics vocaLbant aeidiam, (>ed siguificabaut tautuin eoiporalem,
quae mane non surgLit ad Rorate. Sed putavit 1. faf^tidium et aeidiam aiid[iendi et disceudi verbi. Ut iam SLunt SchLwermeri etc., tum necesse est eos ruere in contrarioi? af[fectus. Ideo habLent errorem plus quam infernalLem ad suos errores et opiniones diabolicas. Sic rublLici totum :, af[fectum. quem debLcreut cultui et verb, geben jie 9!)Jnmmon et auro; ipsi iam sunt diab[oli et sie, ut Ictentur in sua pcrnicie. Sed in fine luirbä (5ob[om ein tiein gaudium Jein, quando vcniet ba§ fielLlijd) feucv. Ideo diseimus hune psalmum. ut eins affeetum canere, exultLare de isto me- morabjli [Sl. 128«] dono, quod dicit deus, quod ista doetLrina est revcLlatio ,o Christi, ne ineip[iat fastiLdium in corde et negLatio. Et cogLnitionem in lib^ris habLcmus. Non ruminare, non spectare in celum et vaeare, ut certior etc. Exerceamus, urg^eamus, ut max^ime possumus etc., quia
zu 1 Acidia r tu 3 Schwerlmeri r
Dr] ab hoe malo, quanto facilior hie lapsus est. Ita enim taeite obrepit vene- nuui hoe, ita illabitur sensim, ut pene effugiat sensum. In monasteriis u accidiam voeabant, cum quis somno indulgeret et tardior veniret ad cultus, qui tum in templis erant. Xos si voeabulum Acediae reete inter- praetari volumus, accommodabimus id proprie ad fastidium et contemptum verbi, cum verbum auditur, docetur, discitur negligentius. Hoc Vitium sequuntur eontrarii affeetus iis, qui in piis sunt. Sicut enim pii toto «o animo feruntur ad gloriam Dei amplifieandam, ita hi int'eruali ardore accenduntur ad propagationera tum dogmatum tum cultuum impiorum, sicut in rustieis quoque experimur. Hi enim affeetum et cor, quod ad Deum suum afferre debebant, affenmt ad Mammona et cum summa vüluptate versantur in perditione et damuatione sua. Ita quidem cou- a iuncta haec sunt, ut qui hoc vitio occupati sunt, simul in regno diaboli sint, et tamen sint laeti quoque; sed sequotur tandeni entastrophe. <|ualem historia Sodomitarum ostcndit.
l^reeabimur itaque Deum, ut nos a vitio hoc servet, et discemus Iniue I'salmum cum laetieiu canere et Deo giatias agere et exultare de 3,1 isto inenarrabili dono, quod dedit nobis puram Cognitionen) sui, in (jna revelatur Christus, victima pro peccatis nostris, et certa spes vitae aeternae. Hoe verbum ruminemus et aeuanuis nobis, neque iinquain nobis videanuir id satis exhansissc. Habetur quidem abunde seriptum in libris Latiuis et Germanicjs, adeo ut haec verbi vulgatio in plaerisque fastidium hoc sü exeitasse videri i)ossit. Sed profecto non est satis eentics audisse et lepisse millies, Sicut tandem experimur iu perieulis tentationum. Quare exhortemur nos ipsos contra hanc pestem Aeediam et exeitemus nos ad laudatisHimani virtntem, (juae vocatiir Reverenti;i \er)>i. X«'cnu' eiiiin
In XV Psalmos graduum. 1532/33. [1540.] (Ps. 12.',!) 83
Hs] Satan; ba fei) contra acidiüm et contem])Ltmii pro liUKlatiS[Sima virtLute, quae vocatur estimatio verbi, ba^ mans {)od) [)ebt.
'Letatus sum in dicentibus mihi: In donium': Sic alibi: 'Dens «f.«". loeutus in f;anctu[ario, letabor', ^cf) t)ab rcg[num, quod deus dedit, quia h in meo regLno est sanctuarium, in quo loquitur deus; da alium Eegenn ut ego. Est quidem parvum regLunm, sed celum et terra non possunt complecti, quia deus hie; ergo regLnum dei est, celi celorum, multo am- P[lius.
'propter hoc, quia in domum, nobis est promissum': i. e. dicitui'
10 mihi, promittitur mihi, quod 'nos', i. e. iste popLulus, qui ingred^itur
in domum domini. Video omnes gentes ingredi tempLla idol[orum; ha-
bLent sane relig[ionem de parentib[us, de non furando, non occidendo,
sed deest 1. tabLula, 2. nihil sine 1., quia 2. est constituta ad hanc vitam
zu 3 'Laefatus sum' r 4 in saiictu[ar!() o 7jS multo amp^lius multo zu 13
„■ ^ tab[ula r 2. tabula instituta ad hanc brevem vitam r
Dr] quiescit Satan. IsTunquam autem est instructior, qiiam cum nos fastidio !■> verbi et praesumptione scientiae hiiius impleti siimiis. Sed accedamus tandem ad Psalmum.
I. Laetatus sum in his, quae dicta sunt mihi: v.i
in domum Domini ibimus.
Srmilis sententia est in Psaimo 60.: 'Deus loeutus est in sanctuario $f. eo, 8
20 suo, laetabor'; iiterque versus habet comparationem cum aliis regnis in mimdo amplioribus et opulentioribus, quasi dicat: Ego sum rex et habeo regnum parvum et infirmum, si cum vicinorum potentia compares, Sed hoc habeo, quod alii reges et regna omnia in mundo non habent, quod Deus in meo regno loquitur in sanctuario suo. Ergo meum regnum
25 est Dei regnum, est regnum coelorum, ideo laetor etc. Ita in hoc loco: 'laetatus sum' ; cur "? quia dictum est mihi, quod ingrediemur domum Domini, hoc est, promissum est mihi, quod simus iste populus, qui in- gredietur domum Domini. Hoc an non exhilararet cor meum? I^Tam cum alias gentes inspicio, video omnes sine discrimine ire in domum
ao Diaboli et Idolorum templa, video non habere eos primae tabulae donum, nempe verum Deum et certum eins cultum; iitcunque habeant natura duce Cognitionen! aliquam secundae tabulae, certe de prima tabula plane nihil habent. Quid est autem secunda tabula sine prima? Est enim brevis temporis secunda tabiila, cessant parentes, cessant nostra corpora,
.'.5 uxor, liberi, res familiaris etc. Ees autem primae tabulae, nempe Deus,
75 huiusl hnius .1 .93 autem est B
84 In XV Psalmos sraduuiii 1532,33. |1540.; ( Ps. 122,1)
Hs] brevem, Veibum tranisfeit nos de mundo iu e^ternam vitam. lu mundo tarnen nihil quam infernus et larva diaboli in suis idol[is. Sed mihi pro- missum de lutLUio tempi^lo et sancto tabLcrnaculo. Nos possumus ire in domum domini. Simplioissime dicta, sed maiestate plenissima. Pa- pistae perveitunt. 'Ire' est habere facultatem. donum praesentis verbi, s ut sim in loco. ubi licet audire et docere verbum. Domus uon lapidib^us et lignis constructa ad honorem dei, ut PapListae definiunt. Salomonis templum non ideo piilchrnm. quia e'nefrie constnictum. Sed quia ibi docebatur verbum dei et audiebatur, invocabatur deus, propicius in- veniebatur. [331. 128»>] Ergo templum dei dicitur lociis, ubi auditur deus lu loquens, invocatur clemens, adest propicius in OLmni tribLulatione, dans I.Bor 15, £s pacem temporalem et eternam, ubi 'deus OLmnia in omnibus'. Alioqui
3 über tab^ernaculo steht quod SoIluidoii 5 über 'Ire' tieht geben ::ii 5 In domum (c atu domuB,^ domini imus r zu 8 Templum dei r
Dr] verbum et cultus eius non cessabunt. Habeo igitur satis causae, ut gau- deam, quia promissionem habeo. quod iturus sum cum meis in domum Domini. i,s
[SBg. H] Ita verba simplicissima et mire humilia sunt. Sed si evolvas ea, apparet in eis summa maiestas, quam quia Papistae nostri videre non possunt, ita oscitanter canunt, legunt et orant hunc Psalmum et alio.s, ut nuUa tarn absurda fabula sit. quam non maiore alacritate recitare aut audire posse videantur. Itaque evolvenda ista sunt et ponenda in so conspectum fidelium. Niliil videtur magni dicere, cum dicit: 'In domum Domini ibimus', quia tantum cogitamus de lapidibus, lignis et auru. cum audimus domum. Sed domus Domini longe aliud signiflcat. nemjie habere facultatem seu donum verbi praesentis et esse in loco, in quo licet audire, videre, invenire Deum praesentem, quia verbum eius et k verus cultus ibi invenitur. Falsa igitur est deflnitio. quam Scholastici de templo afferunt, Esse domum constructam ex lapidibus et lignis ad honorem Dei. Hoc ne ipsi quidem intelligunt, quid sit. Neque enini Salomonis templum ideo luit pulchrum, quod erat ornatum auro et argento. sed verus ornatus fuit, quod ibi audiebatur verbum Dei, quod jo DeuH ibi invocabatur et inveniebatur i)ropitius, salvans, dans pacem. ignoscens etc. Hoc est recte iuspicere templum, non sicut vacca fore.- Hui stabuli inspicit'. aut larvanim Episcopi inspiciunt templa, cum ca <onsecrant.
Teneiida igitur haec deflnitio est, quod habere domum Domini idem s^ sit, ac si dicas habere Davidem illani gratiam et donum ilhul. ut sciat.
*) Ofam fi. Vi A«m j.
in XV Psalmos gmduuuj. 1532/33. [1540.] (Ps. 122, l,i §5
•] inspLicies pulch[rum temphira ut vacca. 'Ire' i. e. habere illam gLratiam, misericordiam inestimabilem, quod seit, quo sit eundum in neces^sitate temporali et spiLrituali, quid cogLitet deus. Eundum est in locum, ubi VLerbum audire, omnia dare, invocari, habemus accessum ad deum. Si hostis saevit, onfid)t, imus ad tempLlum et invocamus etc.; tum dicit: 1. pracLceptum faciens. Ideo ift§ aU beifamen, habere potestatem fleri flhum dei, invocaudi certis[sima invocatione et promisLSionem certis- [simam de auxLÜio dLei, de VLemi.ssioue PLeccatorum. certis[simam pro- [missionem de vita praesenti et eterna et qLuidquid velis. S)as fjeift 'ire in domum dei'. Ideo gLratias a[gamus, quod venerimus in domum, ubi ista flunt, et solo verbo, quia nihil habemus de deo, nihil quam ver- bum ; accedit fides ad verbum, tum habemus 1., tercium praecepLtum : feria- mur, ut loquatur nobis[Cum; postea invocamus, 2.i 1. faciens misericor- diam. 3Sa§ joltlen trtr mljer fjaben? 1. habLita tabLula habebimus paren- tes, uxorem, benedictionem rerum temporalium, MagListratus et omnia. %a§ fjcift letari et ire, quia nou solum donum inestLimabile, sed incom- prehLensibile iis, qui non habent fldem. Pii solum norunt, ideo laetantm.
4 audire audiri zu ö 1. praecepLtum »• 7 iuvooandi mit Strich zu potestatem
Z. 6 gezogen zu Tff. Utilitas verbi r zu 10 'ü-e in domum domini' r zu 12 I. 3. prae- cepLtum r ~ii 17 Pii solum norunt, ideo letaotur r
') Erg. praeceptum.
Dr] quo enndum sit tempore necessitatis, quo eundum sit, cum optat audire et cognoscere, quid Deus velit, quid cogitet de suo populo etc. Templum
20 enim locus fuit, in quo esse, invocari, orationes audire, coli denique Deus voluit et alibi nusquam per totum orbem terrarum. Haec igitui' sunt dignissima gaudio et laetitia, habere accessum ad Deum in tempore periculi et audire consolationem, qua dicit se esse Deum nostrum, qui adiuvare, in periculis nos liberare, condonare peccata, ad extremum
25 etiam vitam aeternam donare velit. Pro hoc dono, inquit David, gratias Deo agimus et laetamur, quod veniemus in istum locum, ubi illa omnia flunt et Deus operatm- per verbum; verbum enim est solum, per quod Deum cognoscimus et Deus nobiscum agit. Id verbum appraehendit fides. Ita complectitur David vocabulo 'domus Domini' primam tabu-
30 lam, quae nobis proponit Deum, nomen eins et verbum, cui dicatum est Sabbathum, ut in eo ab aliis feriemur et audiamus Deum nobiscum loquentem. Habita autera prima tabula fiet, ut etiam habeas uxorem, parentes, tutelam corporis, Magistratum et omnia, secundum versum: 'Beatus vti-, qui timet Dominum.' Hoc est ire in domum Domini et *'•"•'''
3j ideo laetari ac gratias agere. Est enim donum inaestimabile et incom- praehensibile irapiis. Pii autem illi soli sciunt, quid sit verbum et quid
86 In XV Psftlmos Kraduom. 1532/3». [1540.1 (Ft. 121', 1,2)
Hs] Istam grat[itudinem reqmrit a nobis. In veti^ere testLamento sepe, ut coram deo epulentui' et laetentm-. VLeniamus, ut letemur iu .suis donis, i. e. sua misericordia obruente nos suis beneflcii.s. Obruit etiam impios, sed non letantiu", aLgunt gLratias, quia deest Ulis lila gratitudo et cognitio dei. Nos habemus, ideo possumus laetari cum admirationc et stupore. *'• 2 [SBl. 129»] 'Stantes sunt' : ba flliet cv bereit I)in auffc- tor, quod celebr^at verbum donatum etc. Priu.s in Ephraim, iam in Ieiu|^salem et suo regno, i. e. largiris nobis domum. SalLomon edifLieavit. nostri pedes stant coram te in atrio. Sic structa domus, ut pop[ulus foris ex^tra tabLcrnaculum maneret et extra atriuni. Sacerdotes tantum ing^rcdiuntur iu atrium, i. e. fuit angustum; postea Sal[omon triplicia atria, übi etiam populus ingressus. Soli sacerdotes in templum. Iste modus loquendi extat propter vetLcrem rumorem, i. e. tu merito Saucta Civita^s vocaris. Ibi sunt atria divina. Ibi sumus in auditu verbi, vidLemus offene sacerdotes et i.»ioic6,j4i)eiiedicere nos authoritate divina, Ut Nu. 6.: 'Deus bLenedicat te'. lila magna verba: Ego deus vester propicius vobis. hie me invcnietis in
ZV lj2 Coram deo epulandum et lueiuKlmi) :■ zu Sj4 vi imyiiui ubruit beueticiie, sed non letantur r 9 atrium zu 9 Slructura [c mi« Aed[ificatiu7 domus dei r 7.5 le
c aut de :ii 15 Nume .C. r
Dt] in verbo hubeant. At requirit id quoque Ueu?., cum tulies praecipit in Lege, ut populus conveniat, ut laetetm-, ut epuletur coram Domino, ut exultet, scilicet in suis donis, et laetetur, quod sie obruitur quasi misericordia et beneüciis Dei. IIuc etiam nos David exemplo suo vocat, ■'> ut cum reverentia et quasi .stupore quodam laetemur.
v-i 11. ütautes erunt pedes nostri in atriis tuis, Hierusalem.
Est eadem sent^ntia, nisi quod